Amnesiaren aurka borrokan

Summary: Amnesiaren aurka borrokan. Carmen Castillori eman dio Giza Eskubideen Donostiako XX. Zinemaldiak aurtengo bere ohorezko saria. Iluntzean, jaialdiari hasiera emateko ekitaldian jasoko du garaikurra. Memoria «etenik gabeko guda bat» dela aldarrikatu du dokumentalgile eta idazle txiletarrak.

Augusto Pinocheten estatu kolpearen ondorioz, erbestealdi luze bat hasi behar izan zuen Carmen Castillok (Santiago, 1945). Txileko erresistentziaren aldeko laguntza bila batetik bestera ibili zen lehen urteetan, eta Paris hartu zuen bizileku gero. Han ekin zion dokumentalak egiteari, baita liburuak idazteari ere, sorterria, diktadura eta erbestea hizpide nagusi hartuta gehienetan. Ahanzturaren aurka borrokan segitzen du oraindik, memoria «etenik gabeko guda bat» baita harentzat. Bere bizitzan zein zinemagintzan giza eskubideen alde erakutsitako konpromisoa aitortu dio Giza Eskubideen Donostiako XX. Zinemaldiak, jaialdiaren ohorezko saria hari emanda. Iluntzean jasoko du garaikurra, Aitor Mendizabalen Oroimena-Memoria eskulturaren erreplika, jaialdiari hasiera emateko ekitaldian, Viktoria Eugenia antzokian. Txileko kolpetik 50 urte betetzear direnean.

Garai hura eta ondorengo urteak oso modu gordinean bizi behar izan zituen Castillok. 1973ko irailaren 11n eman zuen Pinochet jeneralak estatu kolpea, eta haren erregimenak urte bereko urriaren 26an kanporatu zuen Castillo bere sorterritik. Hiru aste lehenago, urriaren 5ean, Santa Fe kaleko etxeari eraso egin zion Dina polizia sekretuak. Santiago hegoaldeko etxe hartan, klandestinitatean bizi izan ziren bera eta bere kidea, Miguel Enriquez MIR Ezker Iraultzailearen Mugimenduko burua, bi haur txikirekin. «Zoriontasuna egunero ukitzen genuen bizitza bat zen hura; mehatxua kanpoan zegoen, baina etxean bizitza zegoen», ekarri du gogora. Poliziek Enriquez hil zuten, eta larri zauritu Castillo, haurdun zegoela. Atxilotu, kanporatu, eta erbestealdia hasi zen harentzat, aurrena Cambridgera (Ingalaterra), gero batetik bestera ibiltzera eta, azkenik, Parisera eraman zuena.

Erbesteari lotuta, Maria Zambranoren hitzak beti gogoan dituela azaldu du Castillok. «Hark, Espainiara itzultzean, esan zuen inork ezingo zizkiola erbestealdiko 40 urteak kendu; bere bizitza zela, eta sakratua zela. Nik barru-barruan sentitu izan dut hori. Ez diot inori opa erbestea, sufritzen dena, urradura hori; baina guk ez diogu hura oparitu torturatzaileari, kriminalari, diktadoreari, hil nahi gintuenari. Hiltzeko makina hori inperfektua da, eta horregatik gaude hemen, giza eskubideen aldeko borroka beti izango baita garaile», aldarrikatu du, irmo. Eta ziurtasun berarekin gaineratu du: «Bizirik iraun nuen, erbesteratu egin ninduten, eta erbesteak, beste gauza askoren artean, zinema oparitu zidan».

Historialaria izanik, ez zetorrela irudiaren mundutik azaldu du; 1990eko urteetan, Txilen demokraziarako bidea egiten ari ziren aldian hasi zela zineman, artean «inpunitatea eta garaileen harrokeria» nagusi zirenean. La Flaca Alejandra (1994) ondu zuen garai hartan, historia hurbil hari lotutako filma. Eta urte asko pasatuta, 2002an, Santa Fe kaleko etxe hartara itzuli zen. «Gaizkiarekin obsesionatuta egonik, hiltzeko makina eta tortura aztertzearekin, ez niola ordura arte erreparatu ongiaren keinuen indarrari». Itzulera hartan jakin zuen bere bizilagun bati esker atera zela handik bizirik; odol putzu batean zetzala, Manuel Diazek handik jaso, militarren hesia gainditu, eta anbulantzian sar zezatela exijitu zuen, eta segidan etorritako «keinu on eta ausarten kate batek» eragin zuen, azaldu duenez, bera egun bizirik egotea. «Orduan, buruak bira bat egin zidan, eta ongiaren keinuek bizi osorako konpromisoa dakartela jabetu nintzen». Bere eta bere belaunaldiaren konpromisoaz pentsatzera eraman zuen horrek, eta «film koral bat» sortzera. Bertan, elkarrizketatuei —gehienak, andreak— galdetzen die, sufrimendu horren guztiaren ondotik, ea konpromisoak merezi izan zuen; baiezko erantzunak harilkatuz doaz kontakizunean.

Calle Santa Fe (2007) filma izan zen itzulera bidaia eta gogoeta haren emaitza. Cannesko jaialditik igaro ostean, lan hura Donostiako Zinemaldian erakutsi zuen. Eta gaur, Donostian berriro ikusi ahal izan da, Antzoki Zaharrean.

Iraganari, orainetik

1990eko urteetan zinema egiten hasi zenerako, Castillo harremana bazuen autore kutsuko dokumentalgile frantsesekin. «Eta jabetu nintzen, agian, isiltasunak eta gorputzak hitz egin zezaketela nik hitzekin azal nezakeena baino gehiago». Bere filmak «ezkutuan zeuden errealitateak» ikusarazi eta zirrara eragiteko asmoz ondu zituen, nahiz eta Txilen ez zirela askorik eman azaldu duen. «Niri zinema iruditu zitzaidan tresna bat artxibatuta ez dagoen memoria baten inguruan galderak eta gogoetak sortzeko». Eta hain justu, bere lanetan ideia hori kontu handiz zaintzen duela azpimarratu du. «Nire asmoa ez da iragana artxibatzea edo museoan jartzea; asmoa da memoria orainetik berraktibatzea».

Txileko estatu kolpetik 50 urtera, memoriaren borroka horretan aurrerapenak izan direla uste du, bereziki desagertuen amen elkarteen eskutik heldu direnak, baina inpunitateak hor segitzen duela eta amnesiak ez duela ezer onik ekarriko ere ohartarazi du. «Memoria eta historia lantzen ez diren bitartean, Txileren maldizioak bere horretan iraungo du».


Summary: NBEk nabarmendu du iaz ere aurrera egin zuela klima aldaketak. Munduko Meteorologia Erakundearen urteroko txostenaren arabera, azkeneko zortzi urteak erregistratutako beroenak izan dira.

«Klima aldaketak aurrera egin zuen 2022an ere». Hori nabarmendu du Munduko Meteorologia Erakundeak gaur klimaren egoerari buruzko urteroko txostenaren aurkezpenean. Izan ere, aldagai guztiak aztertuta —batez besteko tenperaturaren igoera, ozeanoen berotzea, berotegi efektuko gasen metaketa, glaziarren masa galtzea...—, esan daiteke iaz ere klima larrialdia areagotu zela. «Lehorteek, uholdeek, eta bero olatuek kontinente guztietako komunitateei eragin zieten, eta milaka milioi dolarreko galerak eragin». Eta NBE Nazio Batuen Erakundearen agentziak kaleratutako dokumentuko datu batek laburbiltzen du joera hori: XIX. mendearen erdialdean neurketak egiten hasi zirenetik, azkeneko zortzi urteak erregistratutako beroenak izan dira.

Iazkoa izan zen urterik beroenetan bosgarrena edo seigarrena —postua aldatu egiten da, konparazioetan erabiltzen dituztelako zenbait agentziaren erregistro historikoak—, eta industrializazioaren aurretiko garaiarekin alderatuta, 1,15 gradu beroagoa izan zen. Aintzat hartu behar da 2015eko Parisko Hitzarmenean helburutzat ezarri zutela XXI. mendearen amaieran planetaren tenperatura ez igotzea 1,5 gradu baino gehiago, ondorio are katastrofikoagoak saiheste aldera.

2016a izan da orain arte erregistratutako urterik beroena —industrializazioaren aurretiko garaiarekin alderatuta, 1,28 gradu beroagoa izan zen tenperatura—, eta hain zuzen, El Niño fenomenoaren eraginpean zegoen planeta, zeinak itsaslaster beroak sortzen dituen Ozeano Barean. Azken hiru urteetan, aldiz, La Niña-ren eraginpean dago Lurra, eta hori, normalean, hozte bati lotuta egoten da; halere, aurreikusten dute 2024an zikloa aldatuko dela.

Berotze globalaren erantzule nagusietako bat dira gizakiek isurtzen dituzten berotegi efektuko gasak, zeintzuen iturri nagusia erregai fosilak diren. Atmosferan metatzen dira gas horiek, eta 2021eko datuak inoiz detektatutako handienak izan zirela gogoratu du Munduko Meteorologia Erakundeak. NBEren agentziak ez ditu, oraindik, metatzeen iazko datu guztiak.

Bestalde, glaziarren urtze prozesua inoiz baino azkarragoa izan zen iaz. 2021eko urriaren eta 2022ko urriaren artean 1,3 metro murriztu zen haien lodiera. Eta horrek itsas mailari eragiten dio zuzenean. Txostenean ohartarazi dute itsas maila 4,62 milimetro igo dela, urtero, 2013-2022 epealdian; 1993-2002 epealdian 2,27 milimetro igo zen urtero.

«Klimak aldatzen jarraitzen du, eta mundu guztiko komunitateei larriki eragiten diete fenomeno meteorologiko eta klimatiko muturrekoek», azpimarratu du txostena plazaratzeko agerraldian Petteri Taalasek, NBEren agentziako idazkari nagusiak. Fenomeno horien artean, aipatu dute Pakistanen inoiz ez bezalako euriteak izan dituztela, Afrika ekialdean lehorteak, eta Europan bero olatuak. Horiek 15.000 bat hildako eragin zituzten bost herrialdetan: Espainian, Frantzian, Erresuma Batuan, Alemanian eta Portugalen.


Summary: Ipar Kataluniako bost alkate epaitu dituzte, udalean katalanez egiten uzteagatik. Emmanuel Macronen Frantziako kabineteburu ondoko izandakoak salatu ditu udal agintariak, eta maiatzaren 9an emango dute epaia. Zigortzen badituzte, Europara jotzeko asmoa dute

Udaletako osoko bilkuran katalana erabiltzea ahalbidetzeko udal araudia aldatu izana leporatuta, bost alkate epaitu dituzte aste honetan Montpellierren (Okzitania).

Elna, Portvendres, Sant Andreu de la Sureda, Banys i Palalda eta Tarerac herrietako agintariak salatu dituzte Frantziako Errepublikako ordezkariek. Rodrigue Furcy Mendebaldeko Pirinioetako prefetak abiatu du salaketa. Emmanuel Macronen Frantziako Gobernuko kabineteburu ondokoa izan zen Furcy, iazko abuztuan Okzitaniara joan aurretik.

Elnako alkate Nicolas Garcia bakarrik agertu zen asteartean epaitegian, haren bi alkateordeekin. Abokatuek ordezkatu zituzten gainerako akusatuak.

Izan ere, Elnako Udala izan zen lehena katalana erabiltzea ahalbidetzen, iazko apirilean.

Prokuradoreak eta prefetaren ordezkariek epaiketan eskatu zuten bertan behera uzteko katalana erabiltzea baimentzeko onarturiko artikuluak. Argudiatu zutenez, Frantziako Konstituzioaren aurkakoa litzateke katalana erabiltzen uztea, hark «Errepublikaren hizkuntza frantsesa dela» zehazten duelako.

Akusaturiko alkateen udaletan baimena eman dute nahi duenak katalanez egiteko, esaten dutena gero frantsesera itzultzen badute, eta bilkuren aktetan frantsesa katalanaren aurretik agertzen dela bermatuta.

Halere, hori ez da aski Parisko agintarientzat, itzultzeak frantsesa bigarren mailako hizkuntza gisa uzten duelakoan. «Eskualdetako hizkuntzek frantsesari utzi behar diote lehentasuna zerbitzu publikoetan», argudiatu zuen prefetaren ordezkariak. «Katalana erabiltzea frantsesaren lehentasunaren aurkakoa da, eta itzultzea ez da aski».

Alkateen abokatuek, berriz, esan zuten katalanez frantsesez baino lehen egiteak ez duela axola, «dena sistematikoki itzuli» egin delako.

Maiatzaren 9an emango dute epaia, baina Garcia alkateak ohartarazi du kontrako ebazpena etorriz gero Europako Justiziara eramango dutela auzia. «Auzia gal edo irabaz dezakegu, baina ate bat zabaldu dugu, eta dagoeneko irabazi dugu».

Kataluniako hainbat alderdiren sostengua jaso dute akusatuek. ERCko, Juntseko eta CUPeko buru batzuk Montpellieren egon ziren, epaiketan, tartean Laura Borras eta Oriol Junqueras. «Europako legediak minorizaturiko hizkuntzak babesteko aurrera egiten ari den honetan, Espainiako eta Frantziako estatuek katalanari gogor jazartzen jarraitzen dutela salatzen dugu», esan zuen orduan CUPeko Dolors Sabaterrek.

Korsikan, antzera

Ipar Kataluniakoa ez da, ordea, kasu bakarra. Martxoan bertan, Bastiako (Korsika) auzitegi batek debekatu egin zuen Korsikako Asanblean korsikera erabiltzea. Uharteko alderdiek «erabaki lotsagarria» eta «iraina» salatu zuten.

Korsikera erabiltzea Frantziako Konstituzioaren kontrakoa zela argudiatu zuen epaileak martxoaren 9an.

Orduan ere, prefetak jarri zuen salaketa parlamentuaren erabakiaren aurka.


Summary: Erabakitzeko eskubidea erdigunera ekartzeko konpromisoa berritu du Gure Esku-k. Itsasargia nazioarteko konferentzia egin du Gure Esku-k Irunen, bere hamargarren urteurrenean. Erabakitzeko eskubidea erabiltzea, burujabetzak lantzea eta lurraldeen arteko lankidetzan sakontzea «eginkizun kolektibo bat» dela nabarmendu du.

Hamar urte bete dira Gure Esku sortu zutenetik. Irungo (Gipuzkoa) Ficoba erakustazokan egin zuten lehen agerraldia, aldarrikapen batekin: «Herri bat gara, erabakitzeko eskubidea dugu, herritarron garaia da». Bere helburuaren berri eman zuen Gure Esku-k orduan; hain zuzen, euskal herritarren erabakitzeko eskubidea erabiliz Euskal Herriaren etorkizun politikoa erabakitzea. Gure Esku-koak Ficoban elkartu dira gaur, hamar urte geroago, eta erabakitzeko eskubidea eta burujabetza erdigunean jartzeko konpromisoa berritu eta berretsi dute. «Gure Esku-ren zeregin nagusia euskal herritarrok dugun erabakitzeko eskubidea gauzatzearen alde aritzea da. Helburu horren bila, lanean jarraitzeko konpromisoa agertu nahi dugu, gaur, Ficoban», adierazi du Josu Etxaburuk, Gure Esku-ko bozeramaileak.

Ikusi gehiago: Zelai Nikolas eta Angel Oiarbide eledun ohiak, Gure Esku-ren lehen urratsez eta ibilbideaz

Itsasargia nazioarteko konferentzia egiten ari dira Gure Esku-koak, gaur, Irunen. Herrialde Katalanetako, Galiziako, Irlandako eta Eskoziako herri mugimenduetako eta hedabideetako ordezkariak ere hor daude, eta bi mahai ingurutan parte hartu dute. Lurralde gatazken konponbideaz egin dute bata, eta herritarren aktibazioaz bestea. Nazioarteko konferentzia Gure Esku-k egin duen gogoeta prozesu baten gailurra ari da izaten —Itsasargia deitu diete biei—, gaur egin dituztelako publiko haien gogoeten emaitzak, hamargarren urteurrenaren harira.

Gure Esku-k nabarmendu du haren «iparra» etorkizun politikoa erreferendum bidez erabakitzeko nahia dela, eta Euskal Herriko toki bakoitzean «burujabeago izateko nahian egindako urratsak» aintzat hartzen dituela. Izan ere, azaldu du etorkizuna aske erabakitzea Euskal Herrian «errotutako borondatea» dela, eta «premiazko kontu bat» ere badela: «Egungo eta etorkizuneko erronka kolektiboei behar bezala erantzuteko, edota herritar guztien bizi baldintzak hobetzeko, premiazkoa da erabakitzeko ahalmena areagotzea».

Gainera, Gure Esku-k «burujabetza esparru materialak» irabazteari garrantzia eman dio, eta azaldu du horrek «estatus politiko burujabea» lortzen lagunduko diola Euskal Herriari. «Urrats burujabeak egitea eta arnasgune burujabeak eraikitzea gakoa izango da burujabetza osoa lortzeko», adierazi du Irantzu Perello abokatuak Ficoban, Gure Esku-ren izenean.

Euskal Herri osoko herritarren arteko lankidetzan sakontzea «behar bat» da Gure Esku-rentzat, baita «onuragarria» ere. «Herri burujabea» izateko, erabakitzeko eskubidea erabiltzea, burujabetzak lantzea eta lurraldeen arteko lankidetzan sakontzea «funtsezkoak» dira Gure Esku-rentzat, eta gogorarazi du uztarketa hori «eginkizun kolektibo bat» dela.

Mobilizazio berriak

Hala ere, Gure Esku-k bere alea emango duela nabarmendu du Ficoban. Mobilizazio berriak antolatzeko prest daudela azaldu du Etxaburuk, «bai erabakitzeko eskubidearen aldekotasun zabala erakusteko, bai erabakitzeko ahalmena handitzeko beharra aldarrikatzeko, bai herritarrak aktibatzeko». Gaineratu du erabakitzeko eskubidearen aldeko gehiengo soziopolitikoak «eraginkor» bihurtzen saiatuko dela Gure Esku: «Estatus politiko berrien alde, eragile soziopolitiko eta instituzionalen adostasuna eta konpromisoak sustatuko ditugu». Gainera, «herri nortasuna eta erabakitzeko nahia» nazioartean zabaltzeko konpromisoa ere berretsi du Gure Esku-k.

Garrantzia eman dio «burujabetza ekimenak» indartu eta bultzatzeari, eta, horregatik, bat egin du Gure Esku-k Baionan Azterketak euskaraz. Euskarari trabarik ez! lelopean gaur egingo duten manifestazioarekin. «Ipar Euskal Herriko ikasleei azterketak euskaraz egiteko eskubidea ukatzen dietenean, hizkuntza eskubideak bermatzeko euskal herritarroi dagokigun erabakitzeko eskubidea ukatzen ari dira. Guztion afera da», nabarmendu du Perrellok, Gure Esku-ren izenean.

Bestalde, lurraldeen arteko lankidetza bizkortzearen beharra ikusten du Gure Esku-k. «Gure ustez, lurraldeen arteko harremanak sendotzea eta lankidetza esparruak eraikitzea, erabakitzeko eskubidearen aplikazioa ere bada», azaldu du Perellok.

Ekarpenaz harro

Gure Esku-k nabarmendu du, herritarrekin elkarlanean, urrats sendoak egin dituela azken hamar urteotan. «Harro gaude Gure Esku-k egindako ekarpenaz», adierazi du Etxaburuk. «Adostasunak ehunduz» egin dituzten denetariko egitasmoak gogoan izan dituzte Ficoban: Durango (Bizkaia) eta Iruñea lotuz 2014an milaka herritarrek egin zuten giza katea, Donostiako Zurriola hondartzan 2015ean egindako mosaikoa, 2018an egindako bigarren giza kate jendetsua —Donostia, Bilbo eta Gasteiz elkartu zituena—, 208 herritan egindako galdeketak, hainbat eragilerekin elkarlanean sustatuta erreferendumaren alde 2020an eta 2021ean egindako Hamaika Gara egitasmoa, eta Pirinioetako 300 gailurren argiztapena, besteak beste.

«Hamar urteotan, erabakitzeko eskubidearen aldeko giro berri bat eragin dugu. Zoru komun bat osatzen eta elkarbizitza hobetzen lagundu dugu. Etorkizun politikoa erabakitzea bertako herritarroi dagokigula ezartzen duen printzipio demokratikoa errotu eta sendotu egin da gure gizartean», nabarmendu du Gure Esku-k.

Duela hamar urte, Ficoban bertan, itsasoan aurrera egiteko oihal handiak behar direla esan zuten. Gaur, leku berean, itsasargiak norabidea argiztatu dio itsasontziari. Itsasargiak beharrezkoak baitira portura heltzeko.


Summary: Sei udaletako oroimenaren webguneak desaktibatu dituzte behin-behinean. Espainiako Gobernuaren ordezkaritzak hilabeteko epea eman zien beharrezko aldaketak egiteko, eta, Aranzadik «hala eskatuta», webgune horietarako sarbidea mugatu dute.

Oroimen historikoaren inguruko webguneen auziak bere horretan dirau. Azken orduetan, sei udaletako web orriak desaktibatu dituzte. Honela diote: «Aranzadik egindako lan zientifikoa behin-behinean ez da eskuragarri izango, zientzia elkarteak hala eskatuta». Galdakao (Bizkaia), Orio, Oiartzun, Hernani, Villabona-Amasa eta Azpeitia (Gipuzkoa) dira sei udalerri horiek; horietan guztietan EH Bilduk du alkatetza.

Joan den astean, Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkaritzak eskatu zien herri horietako udalei webguneak aldatzeko eta «ETAren biktimen eta kideen arteko parekatzea kentzeko»; haren ustez, ezin dira biktimatzat hartu «terrorismoaren aurkako borrokan botere publikoen bidezko jarduketen xede» izan direnak. Hilabeteko epea eman zien aldaketak egiteko; hori egin ezean, auzitara jotzeko mehatxua egin zien. Haatik, horietarako sarbidea mugatu dute sei udalerrietako udalek. Denis Itxasok zuzentzen du ordezkaritza hura, eta «berri ontzat» jo du beren erabakia: «Bizikidetza eraikitzeko, funtsezkoa da biktimen memoria babestea eta alferrikako nahasteak saihestea. Jarrai dezagun etorkizuna eraikitzen».

Sei horiek ez dira oroimenari buruzko webgune bakarrak; EAJk zuzentzen dituen beste bi udalerritan ere, Erandion (Bizkaia) eta Tolosan (Gipuzkoa), antzeko webguneak daude. Dena dela, Espainiako Gobernuaren ordezkaritzak ez zituen zerrendan sartu, «horiek desaktibatzeko jarraibideak eman dituztela egiaztatu» zuelako. Erandiokoarenean, esaterako, udalak berak eskatu zion Aranzadiri desaktiba zezala oroimenari dagokion atala. Memoria historikoaren atala baizik ezin da ikusi. Berdin Tolosaren webgunean ere.

Aranzadiren lana dira indarkeriaren biktimak zerrendatzeko egindakoak. Lan horiek ez dira polemikarako bide izan, harik eta Galdakaoko (Bizkaia) zerrenda iritsi den arte. Joan den astean, PSE-EEk salatu zuen bertako udalaren —EH Bilduk du alkatetza— ekimenez egindako zerrendak «iraina eta umiliazioa» ekarri dizkiela ETAren biktimei. Salaketa horren harira, PSE-EEk eta EAJk legez besteko proposamen bat erregistratu zuten Eusko Legebiltzarrean, biktimen zerrenda «zuzentzeko».

Memoria lanaren salaketa eta eskakizunari erantzunez, Aranzadik azalpenak eman zituen: ikerketa «integralak eta ez-partzialak» izan behar dutela defendatu zuen. «Aztergaia ez da biktima mota jakin bat biktimagilearen arabera, biktima guztiak baizik, biktimagilea edozein dela ere», gehitu zuen. Era berean, zientzia elkarteak argudiatu zuen biktimei buruzko lanetan Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak emandako irizpideak bete zituela.

EH Bilduko koordinatzaile nagusi Arnaldo Otegik Aranzadiren lana babestu zuen, hura «elkarbizitzari oztopoak jartzearen» erruduntzat jotzen saiatu eta gero.


Summary: Harrerak jarduera indartuko du, gradu aldaketen «egoera berriari» erantzuteko. Preso eta iheslari ohiei «arta integrala» eman nahi die elkarteak. Sebas Barinagarrementaria orain arteko lehendakariari erreleboa hartu dio Batzar Nagusian Eba Ferreirak.

Euskal presoak eta iheslariak etxeratzean edo itzultzean «eskubide guztien jabe direnen pertsonei» askotariko laguntzak bermatzeko lanean da 2012. urtetik Harrera elkartea. Aurrerantzean ere jarduera horretan jardungo du, baina ahalegina «indartuz», gradu aldaketen aldiak ekarri duen «egoera berriari» erantzuteko. «Presoen kolektiboan egindako eztabaidaren ondorioz, beste errealitate baten aurrean gaude», esan du Harrerako lehendakariorde Juan Carlos Ioldik, Bergaran (Gipuzkoa) egindako 2023ko Batzar Nagusian. Sebas Barinagarrementaria orain arteko lehendakariari erreleboa hartu dio han Eba Ferreirak.

Ioldik esplikatu du azkenaldiko graduen progresioa eta horien aniztasunak egoera ahulean uzten dituela egungo gizartean espetxetik atera berri direnak: «Kaleratzen dituzte, baina inongo diru laguntzarik edo bestelako laguntzarik jasotzen ez dutela». Horiek horrela, Harrerak hirugarren graduan dauden presoei buruzko hausnarketa bati ekin zion iazko udazkenean; elkarteak aurreikusi zuen «kalean espetxean baino denbora gehiago pasatuko zutela eta euren beharrak asebete» beharko zitzaizkiela. Testuinguru horretan erabaki bat hartu zuen elkarteak: «Gure zerbitzuak eskaintzeaz gain, laguntzak jasotzeko tramiteak egiten hastea, aukera zegoen kasuetan, eta diru laguntzak bideratzea, horren beharra azaltzen diguten lagunei».

Eskarmentua profitatu

Harrera elkartetik harago egindako hausnarketa zabal baten emaitza da elkarte horrek hirugarren graduen egoera berriari aurre egiteko asmoz hartu duen rola. Azterketa komunitario baten barruan «baliabiderik egokienak» identifikatu zituzten, eta horren ondorio da Harrerak bere jarduera atal horretan indartzeko asmoz hartutako erabakia; finean, «hamaika urteko eskarmentua profitatu» nahi dute gradu aldaketen egoera berriari erantzuteko. Bultzada horrek «aldagai ezberdinak» izango dituela ere helarazi du Ioldik, xehetasun gehiagotan sartu gabe.

«Elkarte xumea da gurea, baina orain arte eraginkorra», erantsi du. «Guztion konpromisoa» eskatu du fase berrirako: «Bazkide kate bat sor dezagun gure inguru zabalean gure lagunei bizimodu duin bat bermatu ahal izateko».

Futbolari ohi bat lemazain

Iaz hamar urte bete ziren Harrera sortu zenetik, eta Sebas Barinagarrementaria lehendakariari erreleboa hartu dio gaur Eba Ferreira Athletikeko jokalari ohiak. Santurtziko (Bizkaia) Mamariga auzokoa dela azpimarratu du Ferreirak, kirol mundutik datorrela eta, «erronkei aurre egiten ohituta» egon arren, «bertigoa» sentitu zuela jakin zuenean Harrerako lehendakari izango zela; «itzela» baita horrek ekarri dion ardura. Adierazi du «izugarria» dela Barinagarrementariak urteotan egindako ekarpena, berak duen «ilusioaren parekoa».

«Langile klaseko familia batekoa naiz, langile auzo batean hezia; auzo erreibindikatzailea da hori, preso eta iheslariei dagokionez aparteko tasa duena; elkartasuna beti egon da presente Mamarigan», esan die Bergarako Semirarixo aretoan elkartutako Harrerako bazkideei. Santurtzin gazterik izandako bizipen horrek eragin zion Ferreirari «espetxean eta erbestean urte askoan egon direnekiko kezka eta sentsibilizazioa».

Harrerak presoei etxera itzultzean ematen dien laguntza «elkartasun ariketa bat» dela azaldu du lehendakari berriak kargua hartzean. Gaineratu du Harreraren nortasunean «maitasuna eta enpatia» daudela «ezer gabe itzultzen direnentzat». Ferreirak zehaztu duenez, laguntza elkarte hori presoek «beren lekua» aurkitu dezaten laguntzen saiatuko da aurrerantzean ere, «arta oso baten bidez».

Gainera, Harrerako bazkide kopurua handitu behar dela igorri du batzarrean. Dagoeneko osaturik duten «elkartasun kateari katebegi gehiago» gehitzeko eskatu du: «Ez dugu inor atzean utziko, hitzematen dizuet».


Summary: Adolfo Plaza izango da Laboral Kutxako presidente berria. Errentagarritasuna handitu duela baliatuko du bere eraldaketa bizkortzeko. Teknologian, zibersegurtasunean eta datuen tratamenduan inbertsioak handituko ditu.

Espainiako Bankuaren baimena jasoz gero, Adolfo Plaza izango da Laboral Kutxako hurrengo presidentea, Txomin Garciaren ordez.

Garcia 2009an izendatu zuten orduan Euskadiko Kutxako izena zuen kreditu kooperatiba, eta Laboral Kutxa izena hartu zuen 2012. urtean, Ipar Kutxarekin bat egin ondoren.

Laboral Kutxako Kontseilu Errektoreak aho batez proposatu du Plazaren izena. «Espediente akademiko bikaina izateaz gain, esperientzia handia du banku jardueran, eta oso ondo ezagutzen du esparru arautzaile eta gainbegiratzaile berria», azaldu du Garciak. Laboral Kutxako zuzendaritzan eta Kontseilu Errektorean hamar urte egin ditu Plazak.

Mondragon taldeko kreditu kooperatibak Donostiako Kursaal jauregian egin du bere ohiko batzarra. Horretan, iazko kontuak ontzat hartu dituzte. Emaitza onak izan dira, interes tasen igoeraren bidez Laboral Kutxa gai izan zelako pandemia aurreko emaitzak gainditzeko. Guztira, 2022. urtean 150,5 milioi euro irabazi zituen, aurreko urtean baino 41,7 milioi gehiago (+%38,4). Garciak nabarmendu duenez, emaitza horiek «sobera» gainditzen dituzte kudeaketa planean espero zituztenak.

Errentagarritasun handi horren bidez, kreditu kooperatibak bizkortu egin du bere eraldaketa prozesua. Xabier Egibar zuzendari nagusiak azaldu duenez, teknologian, zibersegurtasunean eta datuen tratamenduan inbertsioak handituko dituzte.

.


Summary: Jendetza handia bildu da Bilbon eta Gasteizen Osakidetzaren «egoera larria» salatzeko. Bilboko Udalaren arabera, 13.000 pertsona elkartu dira bertako manifestazioan. Protestaren amaieran Gotzone Sagardui Osasun sailburuaren dimisioa eskatu dute.

«Jendea esnatzen ari da. Bere begiekin ikusten du Osakidetzan gertatzen ari dena, eta bere azalean nozitzen arreta okertzen ari dela. Horregatik bildu da jendetza hau». Esaldia Mireia Saiz Osasun Publikoaren Aldeko herri plataformako (OPA) bozeramailearena da. Elkarte horrek antolatu du gaur eguerdian Bilboko eta Gasteizko kaleak gurutzatu dituzten manifestazioak, eta amaieran pozik zen bildutako jendetzarekin. Udalaren arabera, Bilbon 13.000 pertsona atera dira kalera Osakidetzaren «egoera larria» salatu, aurrez aurreko arreta berreskuratu, eta Gotzone Sagardui osasun sailburuaren dimisioa eskatzeko. Donostian 17:00etarako dago deituta mobilizazioa.

Aspaldian Bilbon antolaturiko mobilizaziorik jendetsuenetakoa izan da. Jauzi bat izan da osasun sistema publikoaren egoeraren inguruan deituriko aurreko protesten aldean. Jesusen Bihotzetik irten eta Kale Nagusi osoa gurutzatu du Arriaga plazara iristeko. Hasi aurretik nabaritzen zen deialdiak erantzun handia izango zuela, espaloiak eta inguruko metro geltokiak lepo baitziren. Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak ere bat egin zuen deialdiarekin, eta hark mobilizaturiko jendeak, martxaren bat egin duenean —Areiltza Doktorearen zumarkalean zeuden zain— argi ikusi da parte hartzaileak milaka zenbatu beharko zirela.

Manifestazioko pankartak Plaza Eliptikoa igaro duenean atzeko muturra irteera puntuan zegoen oraindik. Manifestazio koloretsua izan da, tokian tokiko eskaeradun pankarta ugarirekin. Gehien errepikaturiko oihuak: «Ez, ez, ez, murrizketarik ez!», «Publikoa dena ez da saltzen, defendatu baizik!», «Kalitatezko osasun publiko baten alde» eta «Ez dira agintariak, gaizkileak baizik». Azken hori pentsiodun multzo handi batek altxatu du.

Amaierako ekitaldia Arriaga plazan izan da, eta bertan OPAko kideek hartu dute hitza. Saizek salatu du «saldu ziguten Osakidetza» irudipen hutsa zela, «ilusio optiko bat», eta egungoa osasun sistema pribatizatu, azpikontratatu eta prekari bat dela, «kapitalaren eta bere negozioen interesen neurrira egituratua». Kritika horren eredu gisa jarri du Osakidetzak Durangon (Bizkaia) ireki nahi duen zentro logistikoa, bere ustez, enpresa pribatuei «oparituko» zaiena.

OPAk egun Osakidetzan sumatu dituen atzerapausoak izendatu ditu: arreta ordutegien murrizketak, soilik erizainekin eta medikurik gabe kudeaturiko zentroak, amaigabeko itxaronaldiak telefonoz artatua izateko, Lehen Arretaren kolapsoa eta hark eragindako larrialdietako saturazioa, itxaron epeak, hizkuntza eskubideen urraketak... Saizek salatu du pauso horiek «Osakidetzaren desegite eta programatu» baten barnean daudela, eta osasun pribatua, mutualitateak, aseguru etxeak eta aholkularitza pribatuak gizentzea helburu dutela.

Plataformaren ustez, Gotzone Sagardui Jaurlaritzako osasun sailburua da «utzikeria» horren erantzule nagusia. «Gezurretan» aritzea leporatu diote, eta horregatik eskatu dute haren dimisioa. «Eusko Jaurlaritzari, EAJri eta PSEri» ere gin diote dei, murrizketa eta pribatizazio politikak geldiaraz ditzaten.

Osasun Sailak ukatu egin du

Manifestazioekin bat, Jaurlaritzako Osasun sailak ohar bat ezagutarazi du; haren arabera, «Osakidetzaren ustezko desegitearen edozein teoria gezurtatzen duena». Sailak nabarmendu du pandemiaren ondoren Osakidetza «pultsua berreskuratzen» ari dela. Osasun sailak Osasun Publikoaren Defentsaren Elkarteen Federazioen ikerketa bat aipatzen du, eta, haren arabera, «osasun zerbitzu onenak eskaintzen dituen erkidegoetan bigarrena da». Era berean, gehitu du egun osasun sistema publikoan egiten ari diren inbertsioak inoiz baino handiagoak direla.


Summary: Abortatzeko pilula eskuragarri mantenduko du Auzitegi Gorenak. Texasko auzitegi batek mifepristona botikaren erabilera debekatu zuen duela bi aste, eta erabakiari helegitea jarri zion AEBetako Gobernuak. Etxe Zuriak txalotu egin du Gorenaren ebazpena.

Abortatzeko eskubidea murrizteko AEBetako zenbait epaitegik azken asteetan ezarri dituzten debekuen aurrean, esku hartzea erabaki du Auzitegi Gorenak, eta abortatzeko erabili ohi den mifepristona botikaren erabilera bermatzea ebatzi du, justiziak auzia argitu artean. Texasko auzitegi batek botikaren erabilera debekatu zuen duela bi aste, eta Etxe Zuriak helegitea jarri zion erabakiari, emakumeen osasunaren kontrakoa dela iritzita.

Mifepristona beste botika batekin batera erabili ohi da, misoprostolarekin, eta bien arteko tratamenduarekin egin dira azken urteotan abortuen erdiak baino gehiago AEBetan. Texasko epaitegiak ezarri zuen debekuak herrialdeko eragina izan zezakeen, auzitan jarri duelako FDA Elikagai eta Botika Administrazioak mifepristonaren erabilera onartzeko hartu zuen erabakia. Salatzaileek, abortuaren aurkako talde sorta batek, argudiatu zuten FDAk legez kanpo eman ziola bide botikaren merkaturatzeari, eta babes berme batzuk urratu zituela. Besteak beste, salatzaileen esanetan, ez zituen behar bezala aztertu mifepristonak 18 urtetik beherako emakumeei eragiten dizkien ondorioak.

Texasko epaitegiaren debekuaren aurka, AEBetako Gobernuak helegitea aurkeztu zuen, lehenik, New Orleansen egoitza duen bigarren instantziako apelazio auzitegi batean, eta lortu zuen mifepristonaren erabilera behin-behinean onartzea, auzia argitu bitartean. Baina dei auzitegiak baldintzak gogortu zizkion botikaren erabilerari. Haurdunaldiko lehen zazpi asteetan hartzea baimendu zuen soilik —hamar astekoa zen epea 2016tik—, eta medikuek preskribatuta.

AEBetako Gobernuak esku hartzeko eskatu zion orduan Auzitegi Gorenari, murrizketak indarrean sartu baino lehen. Gorenak atzo hartu zuen erabakia —Euskal Herriko goizaldean—, mifepristonari ezarritako murrizketak indarrean sartzeko epea amaitzear zela. Joe Biden presidenteak ebazpena txalotu du.

«Auzitegi Gorenaren erabakiaren ondorioz, mifepristonak eskuragarri segituko du, erabilera seguru eta eraginkor baterako onartuta, guk epaitegietan borrokatzen dugun bitartean», adierazi du Bidenek. «Mifepristonaren erabilera baimentzeko FDAren erabakiaren alde egoten jarraitzen dut, ebidentzietan oinarrituta dago, eta nire gobernuak FDAren independentzia defendatzen segituko du», gaineratu du.

Zenbait epaile kontserbadoreren iritziz, berriz, okerra da Gorenaren erabakia, gobernuak ez duelako frogatu debekuak kalte konponezina eragingo liokeenik auzia argitu artean, eta berdin mifepristonaren jabe den Danco farmazia enpresak —helegitea aurkeztu zuen hark ere—.

Auzia New Orleansko dei auzitegira itzuliko da orain, eta hark ebatziko du gobernuak Texasko epaiari jarri dion helegiteari buruz. Erabakia edozein dela ere, aldeek Gorenera jotzeko aukera izango dute ondoren.

Abortatzeko eskubidearen aldeko elkarteek atseginez hartu dute albistea, baina ohartarazi dute emakumeen osasunaren gaineko mehatxua ez dela desagertu. «Izugarria da pentsatzea AEBetako herritarrek ordu batzuk eman dituztela abortu gehienetan erabiltzen den botika eskuratzeko aukerarik gabe», adierazi zuen Jennifer Dalven AEBetako Askatasun Zibilen Elkarteko Ugaltze Askatasuna proiektuaren zuzendariak. «Auzi honek segida izango du».

Abortuaren inguruko eztabaida gogortu egin da azken urtean AEBetan, iaz Auzitegi Gorenak hura eskubide gisa aitortzen zuen 1973ko Roe v. Wade lege federala atzera bota zuenetik. Ordutik, estatuen esku geratu da abortua legeztatuko duten erabakitzea. Ondorioz, errepublikanoak nagusi diren estatu ia guztietan oso murriztuta edo debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta emakumeek ehunka kilometro egin behar dituzte abortatu ahal izateko.

Azken atzerapausoak

Errepublikanoen joera horren erakusgarri izan zen joan den astean Florida. Abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara mugatzeko legea onartu zuen. Bortxaketa, intzestu edo emakumezkoen salerosketa kasuak dira salbuespen bakarrak. Horietan, hamabost astekoa izango da epea. Beraz, abortua ez dago erabat debekatuta, baina lehen sei asteetara mugatzeak nabarmen zailtzen du haurdunaldia etetea, emakume askok lehen sei asteetan ez baitute sumatzen haurdun daudenik.

AEBetako hegoaldeko estatu gehienetan erabat debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta, ordutik, Floridara jo dute estatu horietako emakume andanak. Horiek horrela, Floridako emakumeen abortu eskubideaz gain, neurriak nabarmen mugatuko du inguruko estatuetako emakumeen abortatzeko aukera ere.

Idahon abuztuan debekatu zuten abortua, baina, duela bi aste, estatutik kanpo ere haurdunaldia etetea zailduko duen lege bat onartu zuten. Bi eta bost urte arteko espetxe zigorra ezarriko diete han bizi diren emakumezko adingabeei haurdunaldia eteteko estatutik irteten laguntzen dietenei. Maiatzaren hasieran sartuko da indarrean legea.


Summary: Sasoiko helburu nagusia bete du jada Osasunak. Betisi 3-2 irabazi dio etxean, eta hala, ia ziurra da mailari eutsiko diola. Ikusgarri aritu da lehen zatian, eta orduan sartu ditu gol guztiak. Sufritu egin behar izan du gero.

Kopako saio handira inongo presiorik gabe iritsiko da Osasuna. Izan ere, bermatu du jada Lehen Mailako taldea izango dela etorkizunean ere. Baita aurrez bermatu ere: 30. jardunaldian gainditu du 40 puntuko langa. 38 zituen, eta beste hiru batu ditu Sadarren, Betisen aurka. Sailkapeneko azken postuez erabat ahazteko moduan dira Jagoba Arrasaterenak, eta, gainera, Europako postuen lehian bizirik dabiltza oraindik.

Hiru puntu mamitsu lortzeaz gain, gorritxoek ongi sentitzen direla agertu dute maiatzaren 6ko finalari begira. Aurrez aurre lehiatu dira goi mailako talde baten aurka, txinparta berreskuratu dute erasoko jokoan, eta Budimir golarekin adiskidetu da. Bi ale sareratu ditu aurrelari kroaziarrak, aurrez sasoi osoan zehar sarturikoak bezainbeste. Hura eraginkor eta konfiantzaz aritzea behar dute nafarrek, eta zitala izan da gaur area barruan.

Budimirrek bi gol zituen sartuak lehen ordu laurdena betetzerako. Arrapaladan abiatu du neurketa Osasunak, eta aurrelariak ginga jarri die taldearen jokaldi biziei. Goleko bi pase on eman dizkio Barjak, eta Budimirrek maisuki sareratu ditu biak: bata ezkerrez, eta bestea buruz.

Kolpeek iratzarri egin dute Betis, eta berandu gabe laburtu du markagailuko errenta: Mirandak Sergio Herrera gainditu du area barruko jokaldi katramilatu batean. Defentsan erraztasun handiegiak eman dituzte nafarrek. 16. minutua zen, eta kosta egin zaie beren onera itzultzea. Haatik, pixkanaka tximistaren erritmoan jokatzen hasi dira berriro, eta atsedenaren atarian hirugarrena sartu du Moncayolak, area ertzetik, Abderen barneraldi zorrotz baten ostean.

Bigarren zatiari ere anbizioz ekin dio Arrasateren taldeak, eta gertu izan du laugarren gola. Alabaina, neurketa erabakita uzteko aukera galdu du, eta nekea sumatzen hasi da minutuen joanean. Pellegriniren aldaketek hauspotu egin dute Betis, eta kanpokoek 3-2koa sartu zuten 70. minutuan, Guido Rodriguezen eskutik. Gaizki defendatutako korner batean jaso du gola Osasunak.

Hortik aurrera, erresistentzia ariketa akigarria egin behar izan dute gorritxoek. Hortzak estututa izan dira azken txanpan. Betisek guztiz kaiolatuta zeukan Osasuna, eta ozta-ozta ari zitzaion eusten. Abagunerik garbiena Montoyak izan du, baina haren zartakoa kanpora joan da zutoina ukitu ondoren. Epailearen azken txistua entzutean, lasaitua hartu dute nafarrek.


Summary: Euskararentzat aro berri bat zabaltzeko eskatu dute Baionan. Euskalgintzak manifestazioa egin du Baionan, euskarak Ipar Euskal Herrian dituen trabak salatu eta hizkuntza politika berri bat exijitzeko. Adin guztietako jende andana bildu da.

Jendetza bildu da gaur Baionan euskarak Ipar Euskal Herrian dituen trabak salatu eta hizkuntza politika berri bat eskatzeko. Euskalgintzak manifestaziora deitua zuen arratsalderako, eta milaka lagunek bete dituzte karrikak. Euskararen aldeko aldarriak oihukatu dituzte. Ekhi Erremundegi BERRIAko kazetaria izan da zuzenean mobilizazioa jarraitzen.

Besteak beste, politika publiko sendoen beharra eta euskaraz ikasteko eskubidea defendatu dituzte. Orain baxoa euskaraz! Euskarak trabarik ez lelopean egin dute protesta. Bernat Etxepare lizeoko txaranga aritu da mobilizazioa girotzen, eta bertsoen bidez ere egin dituzte aldarrikapenak.

Manifestazio bukaeran Xabi Ibarboure Uda Lekuko lehendakariak eta Elorri Falxa Seaskako irakasleak hartu dute hitza, Euskal Konfederazioaren eta Azterketak Euskaraz kolektiboaren izenean. Frantziako Estatuari dei egin diote, baina baita Ipar Euskal Herriko erakundeei ere, zinezko hizkuntza politika bat, euskalgintzako eragileentzat baliabideak, eta euskararentzat lege koadro bat eskatzeko.

Azterketen gaia aipatu dute lehenik. Seaskako ikasleek brebetako zientzietako proba euskaraz pasatzeko baimena izanen dute ekainean, baina eskubide hori eskola publikoan eta eskola pribatu katolikoan ele bitan ari diren ikasleei aplikatzea «ezinbestekoa» dela aldarrikatu dute, beste behin. Halaber, ikasleek baxoa ere euskaraz pasatzeko aukera izan dezaten lehenbailehen urratsak egin daitezen galdegin dute. «Haur hezkuntzatik baxoraino murgiltze eredua hedatuz, euskara transmititzeko gai izanen diren hiztun osoak sortzeko garaia da. Euskaraz eroso aritzeko arnasguneak sortu eta biderkatzeko garaia da».

Hala ere, Ipar Euskal Herriko euskalgintzaren iritziz, hizkuntza politika publiko osoa dago jokoan. Berriki argitaratu diren inkesta soziolinguistikoaren datuek erakusten dute belaunaldirik gazteenetan euskara emeki-emeki berreskuratzen ari dela, baina erabilera beheititzen ari da, eta hizkuntza maila gero eta apalagoa da. «Euskaldunak gero eta zokoratuagoak gara». Euskara biziarazteko, hizkuntza politikan «ziklo aldaketa» bat gertatu behar dela erran dute. «Dagoeneko politika minimalistek ez dute balio; itxurakeriak ez du balio. Zinezko inbertsioa egin behar da, herri honek bizirauteko duen kapital garrantzitsuena, euskara, garatzeko».

Gehiago eta fiteago

Datuak kezkagarriak izanik ere, euskararen gainbehera «ez da saihestezina» Euskal Konfederazioa osatzen duten eragileen hitzetan, baina egoera «irauli» behar da: «orain arteko hizkuntza politika ez da gehiago egokia egungo erronkei erantzuteko», adierazi dute. «Gehiago eta fiteago egin behar dugu, erabilera eta transmisio arlo guzietan eskaera sozialari erantzutetik eskaintza proposatzera pasatuz. Euskarak ezin du gehiago goaitatu». Hizkuntza politika berria, orain artekoa baino anitzez eskumen eta diru gehiagoz hornitua izan beharko dela baieztatu dute.

Euskalgintza eragileek sostengua behar dutela erran dute. «Izan irakaskuntzan, helduen alfabetatzean, hedabideetan, aisialdietan edo lehen haurtzaroan, urtez urte gero eta gehiago egiteko eskatzen zaie eragileei, baina baliabideak hein berean gelditzen dira». Euskal Konfederazioaren hitzetan, ezin da horrela segitu. «Nola zabalduko dugu euskara, arlo horietan ez bada behar den heinean inbertitzen?». Euskalgintzako eragileek baliabide «duinak eta egokiak» behar dituztela defendatu dute, bakoitzak duen jarduera segitzeko ez ezik, horietan lanean ari diren langileak prekarietatetik ateratzeko.

Hala ere, Ibarbourek eta Falxak azpimarratu dute hizkuntza politika bat ez dela diruz bakarrik osatzen. «Baitezpadakoa da lurralde hizkuntzen lege koadroa hobetzea, euskarak estatus berria lortzea, eta Ipar Euskal Herriaren eraikitze instituzionalean urrunago joateko lege egutegiak eskain ditzakeen aukera guziak jorratzea».

Erakundeei deia

Lau hanka ditu Ipar Euskal Herriko hizkuntza politikak, EEP Euskararen Erakunde Publikoa osatzen duten lau instituzioak: Euskal Hirigune Elkargoa, Pirinio Atlantikoetako departamendua, Akitania Berria eskualdea eta Frantziako Estatua. Laurei dei egin diete euskalgintzako eragileek, baina tokiko hautetsiei mintzatu zaie bereziki.«Herri honen ordezkari badira, herri honen nahia errespetatu eta jatorrizko hizkuntza garatzeko berehalako neurriak har ditzatela. Euskararik gabe ez da Euskal Herririk izanen».

EEPren egitura juridikoa iraungitzear da, eta haren berritzeaz gogoetatu beharko dute aurten hura osatzen duten erakundeek. Gaur egungoa baino indar handiagoa emateko eskatu dute. Era berean, Bretainiako eta Okzitaniako egoerarekin alderatu dute hizkuntzari begirako politika publikoa. «Estatuaren eta eskualdeko kontseiluen arteko hitzarmen berriak izenpetzen edo negoziatzen ari diren bitartean, Ipar Euskal Herrian deus ez da pentsatua euskararentzat», deitoratu dute.

Argi egin dute galdera: «Ba ote da, instituzioen aldetik, euskara biziberritzeko egiazko borondate politikorik?». Dudak zilegi dira, euskalgintzaren ustez. Otsail hastapenean gutuna bidali zieten elkargoko, departamenduko eta eskualdeko presidenteei EEPren aurrekontua emendatzeko urratsa egin dezatela eskatzeko. Ez Jean Rene Etxegaraik, ez Jean Jacques Lasserrek, ez Alain Roussetek, bi hilabete eta erdi pasa badira ere hiruetako bakar batek ere ez die erantzun. Euskal Konfederazioko eragileak prest agertu dira euskaren aldeko hitzarmen berri baterako lanetan parte hartzeko.

Frantziako Gobernuari ere egin diote eskaera, Euskal Herriko eskaera sozialari jartzen dizkion «trabak eta oztopoak» kentzeko. Hizkuntza politika eraginkorra izateko, euskaldunon hizkuntza eskubideak errespetatuko dituen koadro berri bat behar duela aldarrikatu dute, eta Euskal Elkargoari dei berezia egin diote: «Hizkuntza politika berri bat abian ezartzeko elkarrizketak abia ditzala Frantziako Gobernuarekin, hizkuntza politikan eragiten duen arlo orotako eskumenak eskura ditzala, esperimentaziorako lege organikoak aurreikusten duen gisan».


Summary: Erdiz Bizirik elkarteak ehunka pertsona bildu ditu Iruñean, Baztango meategi proiektuaren aurka. Iruñeko eta Madrilgo agintarien «hipokrisia» salatu du taldeak, eta tramitazioa bertan behera uzteko eskatu du

Zintzarri eta joareen hotsa Iruñean entzun da gaur arratsaldean, Lurraren Nazioarteko Egunean. Erdiz Bizirik elkarteak hiriburura eraman du Magna Magnesitas de Navarra enpresak Baztanen eraiki nahi duen meategi proiektuaren aurkako aldarri ozena, eta zientoka lagun bildu dira Iruñeko Alde Zaharreko eta bigarren zabalguneko karriketara, proiektua geldiaraz dezatela eskatzeko. Manifestazioaren bukaeran, antolatzaileek landa eremuko «bizimoduaren, kulturaren eta lurraren kontrako eraso larritzat» jo dute Magna enpresaren asmoa, eta gaineratu dute ez dutela onartuko proiektu horrek desagerraraztea «mendez mende eta belaunaldiz belaunaldi jasangarria izan den bizimodu bat».

Antoniutti parkean hasi da Erdiz Bizirik taldearen protesta, eta, Armadaren etorbide osoa zeharkatu ostean, Sarasate pasealekuan bukatu da. Han, Erdiz Bizirik taldeko kideek bi kritika nagusi egin dizkiote Magnaren proiektuari: bat, meategi batek Baztango «nekazaritzan, ingurugiroan, ekonomian eta osasunean» eraginen lituzkeen kalteak; eta bi, egitasmoa UGEP udalerriz gaindiko eragina duen plan gisa tramitatu izana, «tokiko erakundeen autonomiaren gainetik pasatuz eta herri galdeketak debekatuz».

«Kolonizazio mozorrotua»

Izan ere, Erdizko meategi proiektuak hogei urte dituen arren, iazko uztailean jauzi kualitatiboa egin zuen enpresa sustatzaileak, egitasmoa UGEP gisa aurkeztuta. Horren arabera, Baztango Udalaren eta Baztango Batzar Nagusien oniritzirik ez du behar enpresak, lanei ekiteko.

Nafarroan, gisa horretako proiektuak «era interesatuan» ugaritu direla salatu dute Erdiz Bizirik taldeko kideek: «Hasiera batean UPNk abiatutako inposizio hori mantendu eta elikatu dute dute atzetik etorri diren guztiek, legealdiz legealdi». Funtsean, udalerriz gaindiko eragina duten planen helburua «herri lurrak ebastea eta multinazionalei oparitzea» dela gaineratu dute: «Demokraziaz mozorrotutako kolonizazioa da».

Azken hilabeteotan zenbait saio egin dituzte Baztanen, herritarrei meategiari buruz galdetzeko. Ahalegin guztiak bertan behera gelditu dira, ordea, Guardia Zibilak alkateak kuartelera deitu eta debekuaren berri eman eta gero. «Iruñetik eta Madrildik gure lurraren kudeaketaren gainean agindu nahi duten horiek demokratak omen dira. Zein demokrata motak debekatzen ditu herri galdeketak?», galdetu dute manifestazioan.

Meategiak, bestalde, «nekazaritza eta landa eremuaren zapalkuntza» eraginen duela gaineratu dute Erdizi Bizirik taldeko ordezkariek, eta Nafarroako Gobernuaren «hipokrisia» salatu: «Tokiko ekonomiaren, jasangarritasunaren eta ingurugiroaren alde daudela erraten duten bitartean, eremu babestuak eta tokiko elikaduraren iturriak suntsitu nahi dituzte». Horregatik guztiarengatik, gobernuari eta alderdi politikoei galdegin diete Erdizko proiektuaren tramitazioa gelditu eta «herritarren iritzia errespetatzeko».


Summary: Athleticek balio handiko hiru puntu lortu ditu Almerian. Athleticek nagusitasunez hartu du mendean Almeria eta hirugarren garaipena lortu du errenkadan gora begira jartzeko.

Etxetik kanpo jokatu, irabazi eta barkatu egin dela esatea ez da ohikoa. Ez, behintzat ,Athleticen inguruan. Talde zuri-gorriak indar asko galtzen du zaleen babesetik urrun jokatzen duen bakoitzean. Ez ditu garaipen asko kateatzen eta irabazitako puntu gehienak asko sufrituta eskuratutakoak izaten dira. Bada, Almerian aurkaria baino askoz hobea izanda irabazi du. Hasi eta bukatu mendean hartu du etxeko taldea. Eta, hala ere, azken minutuetan sufritu egin du.

Athleticek irabazi eta barkatu egin duelako. Aurkaria ezinean zebilela eta huts eta bikoarekin neurketa erabakita uzteko aukera asko izan ditu, baina ez da fin aritu errematean. Almeria bizirik utzi du, eta garesti ordaintzear egon da. Azken orduko buruko minak albo batera lagata, Athleticen partidak onetik txarretik baino askoz gehiago izan du. Arlo guztietan menderatu du etxean bikain ari den Almeria. Eta aurkaria baino gehiago izateko gauza txiki asko egin behar dira ondo, egungo futbolean parekotasun handia baitago talde guztien artean. Dena aprobetxatu beharra dago, eta, hasi berritan, Athleticek Fernando atezainaren oparia baliatu du markagailuan aurreratzeko. Nico Williamsek ezkerrez egindako errematea erraz gelditzeko modukoa zen atezainarentzat, baina besapetik ihes egin dio baloiak, eta, horri esker, aurretik jartzeko aukera izan dute lehoiek.

Nicok denboraldian sartutako seigarren golak konfiantza eman dio taldeari. Athletic zelai erdiaz nagusitu da, eta horri eskerrak Sancetek bi aukera on izan ditu. Lehen abagunean bularrez kontrolatu du Yurik egindako erdiraketa, eta bote lasterrean egindako errematea gora joan zaio. Bigarren ahalegina areaz kanpotik egin zuen, baina ez du asmatu. Athletic barkatzen ari zen, eta, horren aurrean, Almeriak neurketa berdintzeko aukera bi izan ditu: Robertonek areaz kanpotik egindako jaurtiketa bati esker lehenengo, eta Luis Suarezek ondoren, gertu izan dute berdinketa.

Atsedenaldi ostean lehia erabakitzeko asmoz zelairatu da Valverderen taldea. Iñigo Martinezek buruz zutoinera bidali du baloia korner batean, eta hurrengo arrisku jokaldian iritsi da bigarren gola. De Marcosek alboko sakean Sanceti eman dio pasea, Guardikoak aurrera egin, eta arean sartu denean bueltan jaso du baloia. Kapitainak ezkerrez jaurti, eta sareetara bidali du baloia. Merezitako gola Athleticentzat, eta, era berean, merezitako gola sasoi aparta egiten ari den atzelariarentzat. Azken ordu erdian aldea handitzeko aukera oso onak izan ditu talde bizkaitarrak: Berenguerrek, Zarragak, Sancetek eta Guruzetak aukera argiak izan dituzte neurketa erabakita uzteko, baina ez dute asmatu, eta Almeriak, aldiz, gola sartu du izan duen agerraldi bakarrean. Aukera ere ez baita izan. Centellesek areaz kanpotik egindako jaurtika gurutzatua kalitate handikoa izan da. Hurrengo jokaldian ez du aparte izan berdinketaren gola, baina Iñigo fin aritu da area txikian baloia aldentzeko orduan. Denboraldiko unerik gozoenean dago Athletic.


Summary: Partidaren amaieran lortu du garaipena Realak. 2-1 nagusitu dira txuri-urdinak Anoetan Rayo Vallecanoren aurka. Bisitariak aurreratu dira, baina markagailua irauli egin du Realak.

Realak balio handiko hiru puntu eskuratu ditu Anoetan, Carlos Fernandezek buruz egindako gol bati esker. Aurrelari espainiarrak askatu du Rayo Vallecanoren mataza, eta Txapeldunen Ligako postuetan indartu da Reala. Ez aurrez lan asko egin gabe. Andoni Iraolak talde sendoa osatu du sasoi honetan, eta hori ageriko geratu da Donostian.

Lehen zatian. Reala saiatu da hasieran Rayoren atera egiten, baina, minutuek aurrera egin ahala, itzali egin da hasierako suhartasuna. Mikel Oiartzabalek gola ere egin du estreinako hamar minutuak igaro orduko, baina falta adierazi du epaileak. Ordutik aurrera, kito: ez mami, ez gatz, hasi bezalaxe amaitu da estreinako erdia. Realekoek izan dute baloi jabetza, baina, horretaz harago, kamuts aritu dira atearen aurrean. Ez da kasualitatea izan. Iraola usurbildarrak ondo egokitua du talde espainiarra, eta, beren legeari eutsita, sakontasunik gabe baina ondo defendatu dituzte beren indarguneak.

Ez hori bakarrik; gaitasun printzak erakutsi dituzte atsedenalditik itzuli orduko. Ez alferrik, Europako postuei adi baitago talde hori. Madrildarrak azti aritzen dira kontrarioak baloia galdu orduko, eta, hain justu, hori aprobetxatu dute markagailuan aurreratzeko.

Bigarren zatiaren lehen laurdena osatu aurretik izan da hori. Jon Pachecok baloia galdu du atzeko lerroan, arriskuko eremuan galdu ere, eta Isi Palazonek ez du barkatu. Area ertzeraino eraman du baloia, eta jaurtiketa on batekin, nahiz kontrariorik gabe, bere taldea aurreratzea lortu du.

Pozak ez dio gehiegi iraun, dena den. Realak alboratu egin du ordura arteko eraginkortasunik eza, eta gola bilatzeari ekin dio. Beharra zuelako, hein batean. Baita lortu ere; ezker hegaletik egindako jokaldi batean, Aihen Muñozen erdiraketa buruarekin errematatu du Alexander Sorlothek, eta berdinketa ezarri du markagailuan, buruz errematatuta. Estutasunak suspertu du Reala.

Etxekoen gola pizgarri izan da zaleentzat, ordura arteko minutuak nahiko gorabeheratsuak izan baitira Imanol Alguacilen taldearentzat. Beren lekua aurkitu nahi, baina ezin. Behin neurketa orekatuta, bai Reala, bai Rayo, beren ahala zelaian islatzen saiatu dira. Donostiarrek agerian utzi dute, ordea, jokoaren ezagutza, eta Iraolaren taldeak falta bidez moztu du hura. Oscar Valentinek 67. minutuan egindako faltarekin, esaterako. Orkatilaren gainean kolpe bat eman dio Momo Cho zelairatu berriari, eta hala moztu du jokoa.

Arauzko denbora osatzeko ordu erdi falta zela, bi taldeak ez hotz, ez bero aritu dira soropilean. Nork bere legea ezarri nahian aritu dira, eta, azkenerako, etxekoek asmatu dute horretan. Ez nolanahiko jokaldi batean, gainera. Aihen Muñozek egin du goleko erdiraketa, beste behin, eta Carlos Fernandezek buruz errematatu du, gola eginez. Behar zuen hori aurrelariak; Realera ailegatu zenetik ezin konta ahala saiakera egin arren, estutu arren, behar zuen taldeari irabazteko balioko zion gola. Zubietan egindako lana agerian utzi du Anoetan, taldeari garaipena emateko. Pozez lehertu da Anoeta, eta, batez ere, hango kabina batean zeuden klubeko teknikariak. Ez da kasualitatea.


Iñaki Mujika kirol kazetaria hil da

Summary: Iñaki Mujika kirol kazetaria hil da. Herri Irratian Realaren eta Bidasoaren garai loriatsuak kontatzen egin zen ezagun Mujika. Real Unioneko presidente ere izan zen. 72 urte zituela zendu da.

Euskal Herriko —bereziki, Gipuzkoako— kirol kazetaritzaren ahots ezagunenetako bat zendu da: Iñaki Mujika kirol kazetaria hilda topatu dute bart Hondarribiako (Gipuzkoa) haren etxean. «Arrazoi naturalengatik» hil da, 72 urte zituela. Ibilbide luzea egin du Mujikak kirol kazetaritzan; guztira, 30 urtetik gora egin ditu irratigintzan.

Besteak beste, ezaguna da 1980ko hamarkadaren erdialdetik aurrera Realaren eta Bidasoaren neurketen kontakizunak egiten zituelako Herri Irratian. Aitzindaria izan zen jardun horretan, eta milaka lagunek jarraitzen zituzten haren emisioak bi talde horien garai loriatsuetan.

Aurretik, Madrilen bizi izan zen garai batean, eta Real Union ordezkaria izan zen han, besteak beste, Bigarren B Maila sortu zen garaian (1977). Gutxi geroago, 1979 eta 1983 bitartean, Irungo (Gipuzkoa) futbol taldearen presidente izan zen.

Garai hartan, Deia-ren berriemaile izan zen Gipuzkoan, eta Cope irrati katean ere egin zuen lan. Orduan hasi zen Herri Irratian ere; han, Movida Deportiva izeneko saioa zuzentzen zuen, neurketen kontakizunak egiteaz gain. Azken urteetan, Noticias de Gipuzkoa-n zutabe bat idazten zuen Realaren partiden ostean, 2006. urtetik aste honetara arte.

Ikusi gehiago: Iñaki Mujika: «Entzuleak jakin behar du fidagarria dela ematen ari zaren informazioa»


Summary: Salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dutela aldarrikatu dute presoen senideek. Etxerat-ek deituta, euskal presoen bostehun senide eta gertuko inguru elkartu dira Bilbon: «Amaitu da, azkenik, horrenbeste sufrikario eragin eta utzi digun aro luze hau».

«Aro berri batean sartzen gara; orain salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dute, gure senitartekoek etxera itzultzeko bidea burutu dezaten». Etxerat elkarteak deituta, euskal presoen bostehun senide eta gertuko inguruk agerraldia egin dute gaur Bilboko Elkarkidetza plazan, dispertsioaren amaieraren irakurketa egiteko. Olatz Iglesias eta Belen Aurrekoetxea bozeramaileek irakurri dute hamar puntu dituen oharra.

Argi utzi dute euskal presoak gerturatu izana «gizarteak izan duen inplikazioaren emaitza» izan dela, eta aurrera begira jarri dira: «Garbi dugu zer gelditzen den egiteko dispertsioaren amaieraren ondoren. Senitartekook adierazi nahi dugu presoak, errefuxiatuak eta erbesteratuak etxera itzultzeko prozesuak garrantzi handia duela, legeak aurreikusten duen ibilbidearekin adostasunean. Errespeta daitezela haien eskubideak!», aldarrikatu dute. «Horrek, zalantzarik gabe, herri honetako bizikidetza eraikitzeko prozesuan aurrera egitera eramango gaitu».

Aurrez, pozik agertu dira, amaitu delako «horrenbeste sufrikario eragin eta utzi» duen aroa. «Albiste on baten lekukotza emateko elkartu gara: dispertsioa eta urrunketa amaitu dira», esan dute. Eurak dira, beste hainbaten artean, 1987. urtetik errepideetan ibili direnak presoak bisitatzeko: «Honek ez zuen ezein kasutan gertatu behar», salatu dute.

Azkenik, gogoan izan dituzte preso zeuden seme-alabak bisitatzeari utzi beharra izan zuten guztiak, eta errepidean bizia galdu zuten hamasei presoen senitarteko eta lagunak. Esker onak eman dizkiete, berriz, autobus gidariei, Mirentxineko gidari boluntarioei eta bisitaldietarako lagundu dietenei.


Summary: Remco Evenepoelek iazko garaipena errepikatu du Liejan. Tadej Pogacar erori egin da 167 kilometro falta zirela, eta ezin izan du bete Ardenetako hiru klasikoak irabazteko ametsa. Bakarrik helmugaratu da Evenepoel, nagusitasunez.

Begirada guztiak bi gizonengan jarrita zeuden gaur Liega-Bastogne-Lieja klasikoan: iazko irabazle Remco Evenepoelengan (Quick-Step), eta Ardenetako hiru klasikoak urte berean irabazi nahi zituen Tadej Pogacarrengan (UAE). Zoritxarrez erori ostean, ordea, ikuskizun hori gabe utzi ditu zaleak; 167 kilometro falta zirela erretiratu behar izan du Pogacarrek, eta gainontzekoei aise gailendu zaie Evenepoel.

Aurrez, ordea, gogotik lan egin du haren taldeak, Quick Step-Soudalek: helmugarako kilometro asko falta zirela hasi dira lasterketa gogortzen, eta ia ehun falta zirela harrapatu dute eguneko ihesaldia.

La Redoute mendatean hasi da Evenepoel erasoan. Lehen saiakeran ia erori egin da lurreko pinturarekin irrist egin ostean, baina metro gutxi geroago ekin dio berriz ere erasoaldiari. Tartea ateratzea lortu du, baina Thomas Pidcockek (Ineos) lortu du harrapatzea. Azkenerako, ordea, amore eman du hark ere, Evenepoelen erritmoari eutsi ezinda.

Belgikarra minutu bat baino gehiagoko aldearekin gailendu da Liejan, eta iazko garaipena errepikatu du. Bigarren izan da Pidcock, eta hirugarren Santiago Buitrago (Bahrain). Lehen euskalduna, Ion Izagirre (Cofidis), hamaseigarren helmugaratu da.


Summary: Erakustaldia emanda irabazi dio Altunak Lasori. Egungo txapelduna 5-2 aurreratu da, baina ordutik amaierara arte bikain jokatu du amezketarrak. Hamasei tanto egin ditu, eta bat galdu.

Unai Lasoren eta Jokin Altunaren arteko partida batek beti sortzen du ikusmina, baina gaur ez da lehia askorik izan: kantxan agindu egin du Altuna III.ak, eta erakustaldia emanda gailendu zaio egungo txapeldunari (9-22).

Partida ederki hasi du Lasok, sakez min egiten eta eskuinarekin gozatuz. 5-2 aurreratu da, baina Altunak sakez zabalera egindako bi tantok erabat aldatu dute dinamika. Tanto gogor batzuk jokatu dituzte jarraian, baina Amezketakoaren alde erori dira guztiak.

Neurketa borobila egin du, eta ez dio aukerarik eman Lasori. Nafarrak aitortu du: «Berak dena perfektu egin du». Hamasei tanto egin ditu, eta bakarra galdu du. Aurkeztu du hautagaitza aurtengo txapelketa irabazteko.

Datorren larunbatean Elezkano II.aren aurka jokatuko du Lasok, eta Elordiren kontra Altunak igandean. Lehen jardunaldian, A multzoko beste partidan, 22-19 irabazi zion Elordik Elezkanori.


Summary: Bera Berak Espainiako Kopa irabazi du, zazpigarren aldiz. Donostiarrek hasieratik amaierara arte hartu dute mendean Granollers. Alice Fernandes da Silva atezainari eman diote jokalaririk onenaren saria.

Ez da ezustekorik izan Espainiako Kopako finalean: Bera Berak ez dio aukerarik eman Granollersi, eta neurketa ona eginda hartu du mendean Kataluniako taldea (31-25). Atsedenaldira 16-11 irabazten joan dira Donostiakoak, eta, bigarren zatiko une batzuetan erasoan fin ibili ez diren arren, Alice Fernandes atezainak zapuztu ditu Granollersen itxaropen apurrak. Hark eraman du finaleko jokalaririk onenaren saria.

Golegile onena, berriz, taldeko beste brasildarra izan da: Mariane Fernandes, zazpi gol sartuta. Bost sartu ditu Paula Arcosek, eta lau Laura Hernandezek. Granollersen aldetik, sei sartu ditu Ona Veguek, azkenerako zortziko finaleko golegile onena izan denak. Paula Milagros iruindarrak bost sartu ditu.

Malagan (Espainia) jokatu da txapelketaren zortziko finala; ostiralean Elx hartu zuen mendean Bera Berak (36-24), eta atzo, berriz, Guardes (25-23). Granollers ezustean heldu da finalera; ligan sailkapenaren behealdean dabil, baina atzoko finalaurrekoan Malaga kanporatu zuen (27-20), etxeko taldea.

Zazpigarrena

Atzokoaren bultzada, ordea, ez dute nahikoa izan gaur kataluniarrek. Neurketari indartsu ekin diote (3-4 aurretik ziren 10. minutuan), baina, defentsa lan onari eta trantsizio azkarrei esker, berehala hartu du aurrea Bera Berak. Donostiarrek izan dituzte egun hobeak erasoan, baina ez dute estuasun handirik pasatu, Fernandesen geldiketei esker.

Bera Berak Espainiako Kopa irabazten duen zazpigarren aldia da. Azken aldiz 2019. urtean irabazi zuen, eta iaz kolpea hartzetik heldu dira Malagara: Donostian egin zen zortziko finala, Illunben, eta etxekoak finalaurrekoetan kanporatu zituen Guardesek. Datorren urtean, ordea, arantza kentzeko aukera izango dute, berriz ere Donostian jokatuko baita txapelketaren azken fasea.


Summary: Gazte bat erietxera eraman dute, Iruñean talde batek jipoitu ostean. Soraluzen bi pertsona atxilotu dituzte, gizon bat jipoitzea leporatuta

Igande goizaldean ustez lapurreta saio bat egin zuten lau adingabek Iruñeko Sanduzelai auzoan. 18 urteko gazte bati telefonoa kentzen ahalegindu ziren, eta hark kontra egin ostean, jipoitu egin zuten. Erietxera eraman behar izan zuten, eta hainbat hezur hautsita ditu. Ziurrenik ebakuntza egin beharko diotela zabaldu dute erietxekoek.

Lekukoek deitu zieten udaltzainei, eta haiek harrapatu zituzten gaztetxoak, ihes egiten saiatzen ari zirela.

Datuak hartu ostean, gurasoen esku utzi dituzte.

Jipoia, Soraluzen

Soraluzen (Gipuzkoa) ere, antzeko gertaera bat jazo zen igandeko ordu txikietan. Han ere, lekukoek deitu zioten Ertzaintzari. Aurpegia kolpeak zituen gizonezko bat aurkitu zuten, eta Mendaroko erietxera eraman zuten, masailezurrak hautsita ote zituen aztertzeko.

Erasotzaileen bila hasi ziren ertzainak orduan, eta bi gizonezko atxilotu zituzten inguruan. Jaurlaritzako Barne Sailak adierazi duenez, 28 eta 36 urte dituzte atxiloturikoek, hurrenez hurren, eta badituzte aurrekariak.

Zarautzen ere (Gipuzkoa) hiru pertsona atxilotu dituzte, indarkeriaz eginiko lapurreta bat leporatuta.


Summary: Atera dituzte Primo de Rivera faxistaren gorpuzkiak Erorien Haranetik. Ekitaldirik gabe egin dute lana, eta ez da izan Espainiako Gobernuaren ordezkaririk. Gorpuzkiak San Isidroko hilerrirako bidean dira.

Goizean ekin diote Madrilgo Erorien Haranean ohorezko lekuan hobiraturik dagoen Jose Antonio Primo de Rivera buruzagi falangistaren gorpuzkiak handik ateratzeko lanari, Oroimen Historikoaren Legeari jarraikiz.

Francisco Franco diktadorearekin ez bezala, ekitaldirik gabe egin dute lana, eta Espainiako Gobernuaren ordezkaririk ez da izan, De Rivera ez zelako «estatuburu» izan. Faxista bakan batzuk elkartu dira protesta egiteko, baina lasaitasun osoz egin dute lekualdaketa.

Errepublikazaleek fusilatu zuten buruzagi falangista hori, Alacanten, 1936ko azaroan. Hiru urte geroago, matxino faxistek gerra irabazi ostean, Madrilera eraman zituzten haren gorpuzkiak, El Escorialera. 1959. urtean mugitu zuten berriz, Erorien Haran eraiki berrira. San Isidroko hilerrira eraman dituzte gorpuzkiak, han lurperatuko baitituzte. Atarian berrehun bat falangista elkartu dira, eta tirabirak izan dituzte Polizarekin. «Gora Espainia» oihukatu dute, eta buruzagi faxistaren aldeko mezuak adierazi. Eskua altxatuta, horietako askok agur nazia egin dute.

2019ko urriaren 24an atera zuten Franco Erorien Haranetik, han hobiratu eta 44 urtera. Espainiako Auzitegi Gorenaren babesarekin, diktadorearen gorpuzkiak Pardoko Mingorrubio hilerrira lekualdatu zituen Espainiako Gobernuak.


Summary: Bi erizain bizkaitar daude Madrilgo jatetxe bateko sutearen biktimen artean. Alexandra Velasco hil zen ezbeharrean, eta Maria Montes larri dago erietxean. Kateak jatetxe bat du Bilbon, apaingarri suharbera berdinekin. Bilboko Udalak «laster» egingo du ikuskapen bat lokal horretan.

Ostiralean gertatu zen ezbeharra, baina asteburuan jakin da horien biktimetako bi bizkaitarrak zirela. Izan ere, Getxoko erizain bat hil zen Madrilgo Burro Canaglia jatetxearen sutean, eta beste bat larri dago ospitalean.

Jatxete italiar gisa aurkeztu du bere burua Burro Canagliak, baina oihana irudikatzeko daude apainduta kateko jantokiak, plastikozko landarez beterik. Lekukoek adierazi dutenez, pizza flanbeatu batek eragin zuen sutea.

Getxoko sei adiskidek juntadizoa egin zuten jatetxean, tarteka egiten zuten bezala. Bizkaiko herriko ingeles eskolan ikasitakoak ziren guztiak, baina hainbat lekutan ari ziren lanean. Sutean hil zen 43 urteko Alexandra Velasco Negurin bizi zen, eta Zorrotzaurreko IMQ klinika pribatuan egiten zuen lan. Bertako langileek minutuko isilunea egin dute gaur, haren omenez.

Madrilgo Salamanca auzoan dago jatetxea. Suhiltzaileen egoitza bat dago handik gertu, baina sua oso azkar zabaldu zen, eta ezin izan zuten saihestu bi pertsona hiltzea, erizaina eta zerbitzari bat, eta dozenaka zauritzea.

Maria Montes da erietxean dagoen getxoztarra. 41 urte ditu, eta erredurak ditu gorputzaren %25ean. Horrez gain, barne zauri larriak ditu. Haien lagunek minik hartu gabe ateratzea lortu zuten, atetik gertuago zeudelako eserita.

Bilbon, frankizia

Kateak badu jatetxe bat Bilbon, Guggenheim museotik gertu, eta han ere plastikozko landareak dira apaingarri nagusiak. Facua kontsumitzaileen elkarteak «premiazko ikuskapena» egiteko eskatu dio Bilboko Udalari, apaingarri horien materiala aztertu eta «suaren aurkakoa den egiaztatzeko»; «Madrilen dagoen establezimenduan jazotako ezbeharra berriro gertatzea eragotzi nahi da». Udalak jakinarazi duenez, «laster» egingo dute ikerraldi hura; dena dela, hark baieztatu du Bilboko jatetxeak beharrezko baimenak eta instalazioak dituela.

Pizza flanbeatua nabarmentzen du Burro Canaglia jatetxe kateak bere eskaintzaren artean. Bezeroen aurrean, zerbitzariek su ematen diete pizzaren gaineko osagaiei, soplete batekin. Pizza inferno haragijalea du izena platerak. Kateak adierazi duenez, zuzendaritzak debekatu egin du pizzari su ematea. Bilboko jatetxearen kudeatzaileek esan dutenez, eurek sopletea barik txiskero bat erabiltzen izan dute, segurtasunarekin kezkatuta.


Summary: Ekonomia %0,4 hazi da urteko lehen hiruhilekoan EAEn. Enplegua %0,3 handitu dela kalkulatu du Eustatek.

Iragarritako motelaldia oso arina izan da urte hasieran Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustatek aurreratu dituen datuen arabera, hiru lurraldeetako BPG barne produktu gordina % 0,4 handitu da, 2023ko lehen hiruhilekoan aurreko hiruhilekoarekin alderatuta. 2022ko hirugarrenetik laugarrenera, berriz, %0,5 hazi zen.

Eustatek ekainaren 2an argitaratuko ditu 2023ko lehen hiruhilekoko kontu ekonomikoak, eta orduan zehaztuko du ekonomiaren atal bakoitzak zer egin duen. Hala ere, aipatu du «sektore nagusietan» desazelerazio txiki bat dagoela.

Urte arteko tasan gehiago antzematen da moteltzea: 2022ko azken hiruhilekoan %2,9 ari zen hazten, eta %2,2 azken hiruhilekoan. Urte osorako %1,5eko hazkundea iragarri du Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia sailburuak. Orduan zehaztu zuenez, urteko lehen erdia motelagoa izango da jarduera ekonomikoa, baina hazi egingo da bigarrenean, besteak beste, Europako Batasuneko funtsek inbertsioak handituko dituztelako.

Iaz %4,4 hazi zen Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako BPGa, eta hamarren bat gutxiago Nafarroakoa.

Enpleguak ere bilakaera positiboa izan du urtearen hasieran. Lanaldi osoko lanpostu baliokide gisa neurtuta, % 0,3 igo da 2022ko lehen hiruhilekoan, aurreko hiruhilekoarekin alderatuta. Aurreko urteko hiruhileko beraren aldean, % 1,5ekoa da hazkundea.

Urte osoan, Jaurlaritzak espero du 10.000 lanpostu sortuko direla.


Summary: Irantzu Gallastegi eta Gregorio Eskudero Euskal Herriratu dituzte. Gallastegi Zaballara eraman dute, eta Eskudero, Martutenera. Asier Borrero da Espainiatik Euskal Herriratzeko falta den azken presoa.

Etxerat elkarteak jakinarazi duenez, Irantzu Gallastegi eta Gregorio Eskudero euskal presoak Euskal Herriko kartzelatan daude jada. Gallastegi Zaballara eraman dute, eta Eskudero, Martutenera. Bi preso horienak izan ziren Espainiako Espetxe Erakundeek martxoaren 24an iragarri zituzten euskal presoen azken mugimenduak. Horiekin, Sare-k amaitutzat eman zuen euskal presoen urruntze politika.

Gallastegi Estremerako espetxean zegoen preso, Euskal Herritik 450 kilometrora. Eskudero, berriz, Dueñasen, 310 kilometrora; duela ia bi urte hurbildu zuten Orioko (Gipuzkoa) presoa. Atzo, salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dutela aldarrikatu zuten presoen senideek, Etxerat-ek deituta: «Amaitu da, azkenik, horrenbeste sufrikario eragin eta utzi digun aro luze hau».

Gaurko bi mugimendu horien ondoren, orain preso bat bakarrik falta da Euskal Herrira ekartzeko: Asier Borrero; Duesoko kartzelan dago. Hiru horiez gain, beste bi Euskal Herriratze iragarri zituzten martxoaren 24an. Faustino Marcos zen horietako bat, baina aske geratu zen apirilaren 8an, Euskal Herriratua izan baino lehen, Darocako kartzelan zigorra beteta. Garikoitz Etxeberria zen bestea, eta hori apirilaren 14an eraman zuten Zaballara. Etxeberriak joan den astean jakinarazi zuenez, orain gose greban da, bakartze egoeratik atera dezaten eskatzeko.

Ikusi gehiago: «Etxeratzea eskatzen ari gara, inolako pribilegiorik gabe»

Espainiako espetxe batean jarraituko du, berriz, Jaione Jauregik; Alcalako kartzelan dago (411 kilometrora, Espainia), behin-behinean. Hura 2020an atxilotu zuten, Belgikan, eta ondoren Espainiaratu. Haren aurkako auzibideak martxan daude Espainiako Auzitegi Nazionalean, eta auzitegi hura da haren behin-behineko espetxealdia agindu duena. Atxilotu aurretik, Ganten (Flandria) bizi zen Jauregi, eta bere aldeko babes sare bat ere badu hiri hartan.

Ikusi gehiago: Espetxe politika tresna gisa

Euskal Preso Politikoen Kolektiboak agiri bat atera zuen joan den astean Preso Politikoen Nazioarteko Egunaren harira, eta urruntzea amaitu izana txalotu zuen: «Luzez itxarondako albistea da». Politika horrek sufrikarioa baino ekarri ez duela salatu zuen agirian, babesgabetasuna indartzeaz gain «gure senideak gupidarik gabe zigortu dituelako». Etxeratzeko egin beharreko urratsak egiteko prest dagoela berretsi zuen EPPK-k.


Summary: Maiatzaren 6an hasiko da III. Señora sariketa. Emakumeen eta hegemonikoak ez diren gainontzeko identitateen ikusgaitasuna du helburu lagunarteko txapelketak.

Hirugarren urtez, Señora bertso sariketa antolatu dute zenbait bertsolari eta bertsozale feministak. Maiatzaren 6an abiatuko da, Bilbon, eta, haren ondotik, Erratzun (Nafarroa) jokatuko da bigarren eta azken kanporaketa, hilaren 13an. Finala Oñatiko (Gipuzkoa) Verduri Hall gaztelekuan izango da, maiatzaren 27an.

Bilboko Bira kulturgunean izango da lehenengo kanporaketa. Bertsolari hauek arituko dira kantuan: Itxaso Paya Ruiz, Eli Zaldua Barquin, Maddi Ane Txoperena Iribarren, Ainara Ieregi Aranburu, Izarne Zelaia Arratibel eta Maider Arregi Markuleta. Gai jartzaile lanetan Leire Vargas Nieto arituko da.

Bigarren kanporaketa, berriz, Erratzuko elkartean izango da, maiatzaren 13an. Aroa Arrizubieta Barredo, Maddi Sarasua Laskarai, Idoia Granizo Uribarrena, Janire Arrizabalaga Munduate, Eli Pagola Apezetxea eta Iruri Altzerreka Martinez arituko dira kantuan, eta Ane Ezenarro Beristain ariko da gai jartzaile.

Kanporaketa bakoitzetik sailkatutako hiru bertsolarik abestuko dute maiatzaren 27ko finalean, Oñatin.

Saio guztietako sarrerak bertsosarrerak.eus atarian eros daitezke jada.

Gehiago irakurri: «Emakume indartsu bat da 'señora' bat»


Summary: Haurrak babesteko zerbitzuetara 2.167 indarkeria kasu iritsi dira 2021ean. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, 18 urtez azpikoen aurkako indarkeriarekin lotutako 3.107 salaketa jarri ziren urte horretan, Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako Sailburu Nerea Melgosak jakinarazi duenez.

Adingabeen aurkako erasoengatik 3.107 salaketa jaso zituzten Araba, Bizkai eta Gipuzkoako erakundeek, eta hiru lurralde horietako haurrak babesteko foru zerbitzuetara 2.167 kasu iritsi ziren 2021. urtean. Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburu Nerea Melgosak jakinarazi ditu datu horiek gaur, Haur eta nerabeenganako indarkeriaren aurkako Euskal Estrategia (2022-2025) aurkezteko ekitaldian.

Melgosak azaldu du Europako ikerketek islatzen dutela eraso fisikoak %10 eta %22 artekoak direla adin txikikoen taldean; sexu erasoak, berriz, %8 eta %12 artekoak; eraso emozionalak, %14-%36; eta zaintzarekiko utzikeriari dagokionak, %10 eta %16 bitartekoak. «Ume asko dira askotariko indarkeriaren biktima, gehienetan gertatzen delako haurrak indarkeria bat baino gehiagoren biktimak direla», erantsi du Melgosak; sailburuak esplikatu du, gainera, «sarritan» jazotzen dela familiaren barruan eta kanpoan sufritu behar izatea indarkeria.

Kasuak azkarrago atzeman

Haurren Kontrako Tratu Txarren Aurkako Nazioarteko Eguna izango da bihar, eta, Melgosa sailburuak parte hartu du Haurren eta nerabeen indarkeriaren aurkako zentzumen guztiak: eskubideen sustapena eta prebentzioa izeneko jardunaldian. Jaurlaritzak iaz martxan jarritako estrategiaren eraginkortasuna nabarmendu du, «indarkeria horiek prebenitzeko prestatuago» ei daudelako erakundeak. «Kasuak azkarrago atzeman eta modu goiztiarrean esku hartzeko aukera gehiago ditugu orain», esan du. Arretan eta babesean, «arta osoagoa» emateko moduan dira erakundeak, Melgosaren esanetan.

Adin txikikoen aurkako indarkerian ahalik eta azkarrena esku hartzeko, «erakundeen arteko sistema baten aldeko apustua da» Jaularitzak egin duena, «errealitatea hobeto identifikatzeko, ezagutza pilatzeko eta kalitatezko arta bat emateko haurrei».


Summary: Atzerritarrak Sudandik ateratzeko operazioak ugaritu dira, eta erasoek ez dute etenik Khartumen. Milioika herritar hiriburuan harrapatuta daude, eta janari eta ur eskasia gero eta handiagoa dute.

Sudanen, atzerritarrak herrialdetik ateratzeko hainbat operazio egin dituzte azken orduetan. Estatu batzuk presaka ari dira lanean beren herritarrak Sudandik eramateko, ez daitezen harrapatuta gelditu apirilaren 15ean Sudango armadaren eta RSF Azkar Laguntzeko Indarren artean piztu zen gatazkan. Aldi berean, milioika lagun daude etxetik irten ezinda Khartumen, geroz eta kezka handiagoarekin, egoerak okerrera egingo duen beldur, ikusita gatazkan bitartekari izan zitezkeen atzerriko talde diplomatikoak ihes egiten ari direla Sudandik.

Armadaren eta RSFren arteko borrokek giza krisia eragin dute. Gutxienez 420 lagun hil dira orain arte, eta 3.700 baino gehiago zauritu. Khartumen, milaka herritarrek ihes egin dute etxetik; gainera, milioika dira oraindik etxean gordeta daudenak, bonbetatik eta tiroetatik babestu nahian, eta geroz eta janari, ur eta argindar eskasia handia dute.

Sudango armadaren eta RSFren arteko borrokak ez dira eten hiriburuan, nahiz eta ostiralean hiru eguneko su etena iragarri zuten. Hala ere, bi aldeek erraztu egin dituzte atzerritarrak ateratzeko operazioak. Ez dute elkarlan bera erakutsi Sudango herritarren behar humanitarioak arintze aldera. Errepidea ez da batere segurua, zenbait lekukotzaren arabera, RSFko soldaduak autoak osten ari direlako.

Ikusi gehiago: Sudanen gertatzen ari dena ulertzeko gakoak

Aitzitik, eraso batzuek osasun zentroei kalte egin dietela jakinarazi du Tedros Adhanom Ghebreyesus OME Osasunaren Mundu Erakundeko zuzendariak. «Paramedikuek, erizainek eta medikuek ez dute zaurituengana iristeko modurik askotan, eta zaurituak ezin dira heldu osasun zentroetara», adierazi zuen atzo Twitter bidez. OMEren Mediterraneo ekialdeko bulegoaren arabera, hamalau erasok eragin diete osasun zentroei, eta zortzi lagun hil dira horietan.

Gelditu ala ihes egin, erabaki zail hori hartu beharrean daude Khartumen bizi diren herritarrak. «Inoiz hartu dudan erabakirik zailena da», adierazi dio 37 urteko Mohamedek Al Jazeera hedabideari, hiriburutik ihes egin ostean. «Norbaitek esango balit gure ingurua segurua dela, segundo bakarrean hartuko genuke itzulerako bidea. Baina ezin gara itzuli».

Khartumetik ihes egin duten gehienek ekialdeko Port Sudan hirira jo dute —hiriburutik 800 kilometro ingurura—, oraingoz nahiko gune segurua delako eta itsasbideak dituelako, hiria Djibutirekin eta Egiptorekin lotzen dutenak. Beste batzuek iparraldera jo dute, Wadi Halfa hirira, Egiptoko muga zeharkatzeko asmoz.

Atzerriko operazioak

Saudi Arabia izan zen bere herritarrak ateratzeko operazio bat egiten lehena, larunbatean. Lurretik garraiatu zituen Khartumdik ekialdeko Port Sudan hiriraino, eta, handik, barkuz Itsaso Gorriaren beste aldera, Saudi Arabiara. Bide bera erabili dute asteburuan NBE Nazio Batuen Erakundeko hainbat autobusek eta autok.

AEBek airetik atera dituzte ehun herritar inguru. Indar bereziek erabiltzen dituzten helikopteroen sorta bat bidali dute Djibutin duten base militarretik. Italiak eta Frantziak ere Djibutira eraman zituzten Sudandik ateratako herritarrak. Espainiak ehun bat lagun lekualdatu ditu hegazkinez Sudandik kanpora. Erresuma Batuak bere diplomazialari guztiak atera ditu, atzo Rishi Sunak lehen ministroak baieztatu zuenez, eta Alemaniak, Herbehereek, Greziak, Ghanak, Libiak eta Indiak iragarri zuten operazioak hasi zituztela beren estatuetako herritarrak eta beste batzuetakoak ateratzeko. Jordaniak adierazi du 340 lagun inguru atera dituela, eta Egiptok dei egin die Sudanen dituen 10.000 herritarrei Port Sudango eta Wadi Halfako kontsulatuetara joan daitezen, herrialdetik irten ahal izateko.

Trantsizioa

Militarrek 2019an Omar al-Baxir boteretik kentzeko estatu kolpea eman zutenetik, trantsizio prozesu batean murgilduta zegoen Sudan, hura aurrera eramateko zailtasun handiekin. Trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen, duela urte eta erdi. 2021eko urrian, estatu kolpea eman zuten militarrek, eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu. Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, sektore zibilek eta militarrek akordio bat sinatu zuten, zeinak zehazten duen zein diren eman beharreko pausoak trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen buruzagitzan.

Horretarako behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak joan den hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu dute, adostasunik ez baita paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionez. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen apirilaren 6an, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu zituzten Khartumgo kaleetan, armadari hori egiteko baimenik eskatu gabe.

2013an, Omar al-Baxir presidenteak talde paramilitar bilakatu zuen RSF talde armatua, eta buruzagi militarren pareko karguak eman zizkien hartako arduradunei. Jarraian, Hego Darfurrera, Yemenera eta Libiara bidali zituen borrokara. 2019an Al-Baxir indarrez kargugabetu zutenerako, armadaren eta paramilitarren arteko lehia piztua zen.

Abdu Fattah al-Burhan armadaren buruak joan den astean adierazi zuen «gobernu zibil bat» ezartzea duela helburu. «Sinetsita gaude gure helburua lortuko dugula, eta estatuaren batasuna eta segurtasuna bermatuko ditugula, gobernu zibil baterako trantsizioari bide emanez». Mohamed Hamdan Dagalo paramilitarren buruak, berriz, esana du al-Burhan preso hartzea dutela azken xedea, eta bide batez, egungo armada desegitea.

NBEren Segurtasun Kontseiluak Sudango egoera aztertzeko bilkura egingo du bihar.


Summary: Gorenak asteazkenean aztertuko ditu Barbadoren eta Zelaiaren kontrako zigorrak. «Armak, munizioak eta lehergailuak edukitzea, eta horiek helburu terroristarekin gordetzea» egotzita atxilotu zituzten, 2019an. Defentsak absoluzioa galdegin zuen, «frogak lausoak» zirela argudiatuta. Ankerkeriari Stop dinamikak elkarretaratzeetara deitu du.

Galder Barbadoren eta Aitor Zelaiaren aurka Espainiako Auzitegi Nazionalak jarritako zigor epaia aztertuko du Espainiako Auzitegi Gorenak, asteazkenean. Auzitegi Nazionaleko fiskaltzak eskatuta zigortu zituzten. Defentsak absoluzioa eskatu zuen, argudiatuta «frogak lausoak» zirela eta «lekuz kanpoko epaiketa» izan zela.

2019ko otsailaren 8an atxilotu zituen Ertzaintzak Galder Barbado eta Aitor Zelaia gazteak, Espainiako Auzitegi Nazionalaren aginduz, «armak, munizioak eta lehergailuak edukitzea, eta horiek helburu terroristarekin gordetzea eta trafikatzea» leporatuta. Maria Tardon epaileak espetxera bidali zituen bi gazteak, eta urte bereko udaran atera ziren. 6.000 euroko bermea ordaindu behar izan zuten baldintzapean aske gelditzeko, epaiketa iritsi bitartean. 2021eko urtarrilean epaitu zituzten, eta Fiskaltzak zortzi urteko espetxe zigorra eta zazpi urteko zaintzapeko askatasuna eskatu zuen haietako bakoitzarentzat. Auzitegi Nazionalak lau urteko kartzela zigorra, urtebeteko zaintzapeko askatasuna eta hamar urteko inhabilitaziora zigortu zituen. Helegitea jarri zuten Gorenean, eta asteazkenean aztertuko dute.

Bi arabarrekiko elkartasun eta babes dinamikak, ANkerkeriari Stop taldeak, agerraldi batean salatu du prozesua: «Prozesu bidegabe hau abiatu zenean egin genuen bezala, Poliziaren jazarpen politikoak eragindako ankerkeria eta bi urte hauetan bizitza normala ezin egin izana». Ohartarazi dute Gorenak ebatzi dezakeela Barbado eta Zelaia atxilotzea edozein unetan, eta elkarretaratzeetara deitu dute egoera salatzeko. Agurainen, Amurrion eta Gasteizen izango dira, asteazkenean, 19:00etan.


Summary: Europako gastu militarra Gerra Hotzaz geroztik izandako handiena da. SIPRIren arabera, Europako herrialdeen artean Finlandia, Lituania, Suedia eta Polonia dira 2013tik aurrekontu militarra gehien handitu dutenak. AEBei, Txinari eta Errusiari dagokie munduko gastuaren %56.

2022an, Europako estatuen gastu militarra Gerra Hotzaz geroztik erregistratutako handiena izan zen, Ukrainako gerrak bultzatuta, SIPRI Stockholmgo Bakearen Ikerketarako Nazioarteko Institutuak gaur argitaratutako datuen arabera. Europa izan zen azken 30 urteetan armen erosketetan igoerarik handiena izan zuen kontinentea (%13). Hazkunde horren eta Asia ekialdean azkenaldi honetan izandako tentsioaren gorakadaren ondorioz, munduko gastu militarra zortzigarren urtez jarraian igo da, 2 bilioi euroren langa gainditzeraino. Beste modu batera esanda, munduko BPG barne produktu gordinaren %2,2. Urtetik urterako igoera, halaber, %3,7koa izan zen. «Mundua gero eta ezegonkorragoa da», ohartarazi du ikerketa taldeko kide Nan Tianek.

SIPRIk txostenean nabarmentzen duenez, Europa erdialdeko eta mendebaldeko estatuek 315.000 milioi inguru gastatu zituzten joan den urtean, 2013an baino %30 gehiago. Kopuru horrek, hain zuzen, 1989koa gainditu du lehen aldiz. Finlandia —2013an baino %36 gehiago—, Lituania (%27), Suedia (%12) eta Polonia (%11) izan ziren iaz aurrekontu militarra gehien handitu zuten lehen lau herrialdeak, eta, hainbat estatuk abiarazitako asmoen arabera, gastu militarrak gora egingo du aurrerantzean ere, Stockholmgo Institutuak jaso duenez.

«Errusiak 2022ko otsailean Ukrainan hasitako inbasioak eragin handia izan bazuen ere iazko gastu militarrari buruzko erabakietan, Errusiaren erasoari buruzko kezkak askoz lehenagotik hasi ziren sortzen. Sobietar Batasuneko kide izan ziren herrialde askotan bi aldiz handiagoa da gastu militarra 2014tik, Errusiak Krimea anexionatu zuen urtetik», azaldu du SIPRIko ikertzaile Lorenzo Scarazzatok.

Errusiak, gastu militarrik handiena duten potentzietan bigarrenak, %9,2 igo zuen gastua, 86.400 milioi euroraino —BPGaren % 4,1—; Ukrainak, berriz, %640ko igoera historikoa izan zuen iaz —BPGaren %34—, Mendebaldeko hainbat herrialdetatik jasotako dohaintzak kontuan hartu gabe; SIPRIren arabera, herrialde batek urte bakar batean izan duen gastu militarraren hazkunderik handiena izan zen. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak, berriz, bilioi bat euro inguruko gastu militarra izan zuen iaz, 2021ean baino %0,9 handiagoa.

Europan eta beste kontinente batzuetan izandako igoerak gorabehera, AEB Ameriketako Estatu Batuek eusten diote defentsa arloko zerrendaren lehen postuan: 880.000 milioi euro gastatu zituzten —munduko gastu osoaren %39—, Txina zerrendako bigarrenak halako hiru. Washingtonek %0,7 igo zuen gastua 2021etik, Ukrainari emandako laguntza militarren eraginez, besteak beste. AEBek Ukrainari iaz emandako ia 18.000 milioi euroko diru poltsa, zehazki, Gerra Hotzaz geroztik herrialde bati inoiz emandako laguntza militarrik handiena izan zen, SIPRIk zehaztu duenez. Diru kopuru hori AEBetako gastu militar osoaren %2,3 baino ez da.

Saudi Arabiak —iaz baino %16 gehiago— eta Indiak (%6) osatzen dute gastu militarreko lehen bostekoa. Haien atzetik, zerrenda horretan agertzen dira, hurrenkera honetan, Erresuma Batua —Europan gastu militarrik handiena izan zuen herrialdea—, Alemania, Frantzia, Hego Korea eta Japonia. Ukraina, berriz, 25. postutik hamaikagarrenera igo zen iaz. Espainiari dagokionez, postu bat jaitsi zuen 2021etik, hamaseigarren lekuan gelditzeraino, Brasilen aurretik; halere, 18.500 milioi euro gastatu zituen defentsa arloan —BPGaren %1,5—, aurreko urtean baino %7,3 gehiago.

Txinak, %4,2ko igoera

Txostenak, gainera, Asian eta Ozeanian izandako igoera ere jasotzen du; 522.000 milioi euro gastatu zituzten, 2021ean baino %2,7 gehiago, eta 2013an baino %45 gehiago. Txina izan zen 2022an munduan gastu militar handiena zuten herrialdeetan bigarrena: 265.000 milioi euroko gastua izan zuen. Asiako erraldoiak %4,2 igo zuen gastu militarra 2021etik, eta %63 2013tik. 28 urtez jarraian, Txinak indartu egin du defentsa arloa.

Japoniari dagokionez —gastu militar handiena duten Asiako herrialdeen artean bigarrena da—, defentsa arlorako gastua %5,9 handitu zuen 2021etik 2022ra, 1960tik izandako igoerarik handiena; 41.700 milioi euroko gastua izan zuen —bere BPGaren %1,1—. Tokiok 2022an argitaratutako segurtasun nazionaleko estrategia berri baten arabera, herrialdeak gaitasun militarra sendotzeko «asmo handiko planak» izango ditu hurrengo hamarkadetan, Txinaren, Ipar Korearen eta Errusiaren «mehatxuei» aurre egin ahal izateko, SIPRIk jaso duenez.

Erdialdeko Amerikan eta Kariben, ostera, defentsa arlorako jarritako aurrekontua %6,2 apaldu zen oro har, Mexikoko gastu militarra ia hamar puntu apaldu baitzen; Hego Amerikan, berriz, %6,1 murriztu zen; kasu horretan, Brasilen behera egin zuelako.

Afrikako herrialdeen artean, Nigeriak, esaterako, %38 murriztu zuen iaz gastu militarra, 2021ean %56 igo ostean. Kontrara, Etiopiak %88 handitu zuen. Igoera horren ostean gertatu ziren, hain zuzen, herrialdeko armadak TPLF Tigrayko Herria Askatzeko Frontearen aurka egindako erasoaldiak.


Summary: Ikerketa batek dio talde lanetan emakumeak ezkutuko lanez arduratzen direla, eta gizonak lan publikoez. Patricia Martinez Garcia eta Delicia Aguado Pelaez ikerlariek Emakunderen beka bat jaso dute ikerketa egiteko. Gaur aurkeztu dute lana, Gasteizen.

«Talde lanek ikasleen arteko ikasketa aktiboari bide ematen diote, eta beste zenbait gaitasun sustatzen dituzte; oinarrizko baloreak dira guztiak», adierazi du Patricia Martinez Garcia ikerlariak. Argi utzi du, baina, lan eredu horrek alderdi negatiboak ere badituela, badaudelako genero rolek eta arauek eragindako desberdintasunak. Hori aztertu du bere azkeneko lanean, Delicia Aguado Pelaezekin elkarlanean.

Genero desberdintasunak modu kooperatiboan argitu eta kudeatzeko hezkuntza arloko ikerketa ekintza du izena lanak, eta ikerketa lanetarako Emakunderen beketako bat jaso du. Gaur aurkeztu dute, Gasteizen. Egileez gain, han izan da Miren Elgarresta Emakundeko zuzendaria. Genero arauek indar handia dutela azpimarratu du Elgarrestak: «Eremu guztietan dute eragina, eta, ikerketa horrek eremu jakin batera begiratu du: talde lanetan batzuek eta besteek betetzen dituzten funtzioetara». Bigarren mailako hezkuntzan eta unibertsitatean gertatzen da, eta, dioenez, funtsezkoa da «genero ikuspegitik hausnarketa egitea» fenomeno hori amaiarazteko.

Aguadok azaldu du genero arauak direla lanaren oinarria: «Ikusezinak dira; txikiak garenetik aktibatuz doazen espektatibak dira, eta hezi ahala jasotzen ditugu». Hori kontuan hartuz, arau horiek talde lanetan aktibatzen ote diren ikusi nahi zuten ikerketan, eta, hala balitz, horiei aurre egiteko martxan jartzen ahal diren estrategiak prestatu. Ikerketak aurrera egin ahala, ikusi ahal izan dute lanaren alde publikoa –aurkezpena, adibidez– gizonek egin ohi dutela, eta pribatua, berriz, –zuzenketak edo dokumentazio lana– emakumeek. «Hitza gutxiago hartzen dugu, eta espazio txikiagoa okupatu», azpimarratu du Aguadok.

Emakumeek talde lanetan duten rolarekin lotutako zenbait ezaugarri ere aipatu ditu Aguadok. Nork bere buruari anitz exijitzea da horietako bat: ez dagozkien ardurak hartu ohi dituzte emakumeek, eta guztia bikain egiteko beharra dute. Gainera, inpostorearen sindromea ere agertu ohi da emakumeengan, eta horrek sinetsarazten die ez direla behar bezain onak esparru publikoan egoteko. Gizonen artean, berriz, kontrakoa gertatzen da: «Zigor handiagoa sentitzen dute hitza ez hartzeagatik, hitz egin eta hanka sartzeagatik baino». Bi talde horien ezaugarri orokorrak horiek diren arren, aldatu egiten dira pertsonaren arabera.

Ikusi gehiago: Maskararen atzekoa ikusaraztearen beldur

Ikerketaren arabera, enpatia ere bada bi talde horiek bereizten dituzten ezaugarrietako bat. Emakumeak arduratu ohi dira taldekide guztien ongizate emozionala ziurtatzeaz. Gizonak, ordea, «deseroso» egoten dira sentimenduez solastatzean.

«Berdintasunezko ikasgelak»

Ezaugarri horiek guztiek «errekonozimendua baldintzatzen» dutela dio Aguadok. Lan pribatuak ez bezala, publikoak errekonozitu eta baloratu egiten baitira. Martinezek azaldu du ikerketan zenbait proposamen egin dituztela errealitate horiek aldatzeko, «berdintasunezko ikasgelak sortzeko». Erran du «desberdintasunak problematizatzea» dela lehenbizikoa eta oinarrizkoena, eta, horretarako, «desberdintasunak existitzen direla onartzeko jarduerak egitea». Adibidez, lan batean bakoitzak zer egin duen identifikatuz gero, argiago ikusten ahalko da zereginak banatzeko orduan dagoen genero desberdintasuna. Bertzalde, orain arte baloratu ez diren lanak baloratzearen garrantzia ere aipatu du: «Ikusezina ikusaraztea».


Summary: Badiolari hamar urteko zigorra jarri diote, baina ez dute espetxeratuko. Epaileak hamasei hilabeteko zortzi zigor jarri dizkio, irainengatik. Zigor bakoitza ez denez bi urte baino gehiagokoa, ez dute kartzelatuko. Horrez gain, 180.000 euroko isuna ordaindu beharko du, eta 175.000 euro iraindutakoei.

Epaileak hamar urte eta zortzi hilabeteko zigorra ezarri dio Iñaki Badiola Realeko presidente ohiari, hainbat lagun iraintzeagatik Twitterren, tartean Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusia, eta haiei buruz gezurrak esateagatik. Hala ere, Badiolak ez du espetxera joan beharko, epaileak hamasei hilabeteko zortzi zigor jarri baitizkio; hau da, zigor bakoitza ez denez bi urte baino gehiagokoa, ez dute kartzelatuko. Horrez gain, 180.000 euroko isuna ordaindu beharko du, eta 175.000 euro iraindutakoei.

Fiskalak eskatutako zigorra baino asko txikiagoa da ezarri diotena, 66 urte eskatzen baitzituen, eta 3 milioi euro baino gehiagoko kalte ordaina. Epaiketa urtarril amaieran egin zen, eta Badiolak ukatu egin zuen mezu horiek idatzi izana. «Esango dudan bakarra da nik ez nuela Twitter kontu hori sortu, eta ez nituela mezu horiek idatzi». Epaiketa guztian ez zuen beste adierazpenik egin. Haren aurka salaketa jarri zutenen artean zeuden Markel Olano Gipuzkoako Ahaldun Nagusia, lau epaile, epaitegietako funtzionario bat, Gipuzkoako Ogasuneko hainbat arduradun... Badiolak haur pornografia kasuekin zerikusia izatea eta iruzur egitea egozten zien.

Epaileak hiru arrazoi eman ditu egilea Badiola dela ziurtatzeko. Batetik, Ertzaintzaren txosten eta ikerketek agerian uzten dute haren egiletza. Bestetik, epaileak nabarmendu du «modu batera edo bestera, zeharka edo zuzenean» Badiolak harremana izan zuela salatzaileekin. «Haiei egozten zien Realaren presidente kargua galdu izana».

Baina, epailearen arabera, bada beste proba argigarri bat, Ertzaintzaren txostenean jaso ez arren, Badiola errudun egiten duena: argazki bat. Bertan, Gipuzkoako Ogasuneko arduradun bat agertzen da. Arduradun horrek egin zizkion ikuskaritzak Badiolari eta haren enpresei, eta Twitterreko mezu horietan agertzen zen, eta Panamako paperekin lotura izatea egozten zion. Argazki hori bilera gela batean ateratakoa zen, eta bertan Badiola eta ogasuneko arduradun hori baino ez zeuden. Bestalde, epaiak jasotzen du «logikoena» izango zela Badiolak «azalpen sinesgarri bat» eman izana, eta halako akusazio larrien aurrean «aktiboki» defendatu izana bere burua. Baina ez zuen hala egin.


Summary: Hegoaldeko hamar herritarretik batek ezin du etxea berotu. Batez besteko errenta %5etik gora handitu zen iaz Hegoaldean. Pobrezia arriskuan daudenen kopurua pixka bat apaldu da.

Bizi baldintzei buruz INE Espainiako Estatistika Institutuak urtero argitaratzen duen inkestak erakusten du herritar pobreenen egoerak pixka bat okerrera egin zuela 2022. urtean.

Datu esanguratsu bat da handitu egin zela etxea «tenperatura egokian» mantentzerik izan ez zutenen kopurua —Euskal Herrian, uler daiteke hilabete hotzetan etxea berotzerik ez dutenak direla horiek—. Gasaren eta argindar garestiaren ondorioz, 2022. urtean ia hamarretik batek ez zuen hori egiterik izan: %9,7 Nafarroan (%5,5 2021ean), eta %9,3 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan (%7,2).

Era berean, bi puntu handitu zen iaz astebeteko oporrak etxetik kanpo egiterik izan ez zutenen kopurua: %18,7 dira EAEn, eta %24,7 Nafarroan.

Aparteko gastuei aurre egiteko gai ez direnak ere pixka bat ugaritu dira: %21,5 dira Nafarroan, eta %18,7 beste hiru lurraldeetan.

Edonola ere, gutxitu egin ziren etxebizitza gastuak (hipoteka, alokairua, argindarra...) ordaintzerik ez dutenen kopurua —%5,7 EAEn, eta %9,3 Nafarroan—, baita bi egunean behin haragia edo arraina jaterik ez zutenen kopurua ere —%3,5 Nafarroan, %2,4 EAEn—.

Errenta, %5etik gora

Inflazio handiak negoziazio kolektibo gogorra eragin zuen, eta horren ondorioz soldatak igo egin ziren, kasu askotan prezioen azpitik izan bazen ere. Ondorioz, biztanleko batez besteko errenta 883 euro (+%5,7) igo zen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan —16,427 euro urtean—, eta 701 euro Nafarroan (+%4,6) —15.970 euro—. Inflazioa, berriz, %5,6koa izan zen urte amaieran.

Pobrezia arriskuan dauden herritarren kopurua, oro har, murriztu egin zen, baina ez modu homogeneo batean. AROPE indizearen arabera neurtuta, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritarren %15,7 daude pobrezia eta bazterkeria arriskuan (%16 ziren, 2021ean), eta %14,5 Nafarroan (%14,7, 2021ean). Pobrezia larria jasaten dutenak ugaritu egin dira Nafarroan (%3,4tik %5,6ra), eta gutxitu beste hiru lurraldeetan (%4,6tik %3,7ra).


Summary: Grebaren eta borroka sindikalaren balioa aldarrikatuko du ELAk Maiatzaren Lehenean. Sindikatuak adierazi du greba beharrezkoa dela gobernuen ekintzarik ezari eta patronalen blokeoei aurre egiteko. Greben bidez lortutako «garaipenak» biltzen dituen urtekaria aurkeztu dute.

ELAk badauka Maiatzaren Lehenerako leloa: Borrokan, irabazteko. Lelo horrekin, grebaren eta borroka sindikalaren balioa aldarrikatuko dute datorren astelehenean. «Borroka sindikala eta greba lotuta daude lorpenekin; grebarik gabe, ez dago lorpenik», adierazi du Mitxel Lakuntza ELAko idazkari nagusiak, gaur goizean Langileen Nazioarteko Eguna aurkezteko antolatu duten prentsaurrekoan, Bilbon. Hiri horretan eta Iruñean egingo dituzte manifestazioak. Biak 11:30ean hasiko dituzte: Bilbokoa Jesusen Bihotza plazan, eta Iruñekoa, berriz, Gurutzeko plazan.

Lakuntzak adierazi duenez, Maiatzaren Lehena «oso testuinguru zailean» helduko da. «Langile klasea %15 gehiago ordaintzen ari da jakiengatik, eta, batez beste, 3.600 euro gehiago urtean hipotekengatik». Bankuak, oligopolio energetikoak eta elikagaien banatzailerik handienak, berriz, «etekin historikoak» lortzen ari dira. Testuinguru hori azaltzeko, bi arrazoi azpimarratu ditu Lakuntzak: gobernuen ekintzarik eza eta patronalen blokeoak.

«Urkulluren eta Txibiteren gobernuek ez dute neurri esanguratsurik hartu hain testuinguru gogorrari aurre egiteko». Salatu duenez, Eusko Jaurlaritzako lehendakariaren «lehentasun bakarra» abiadura handiko trena da. «Esaten dute ez dagoela dirurik etxebizitzaren arlorako eta Osakidetzarako, baina AHTa bultzatzeko badago». Are gehiago, Lakuntzak zera azaldu du: Airef kontu publikoen Espainiako agintaritzak argitaratu dunez, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak «1000 milioi euro gastatzeari» uko egin diote. «Gutxi gorabehera, bakoitzak 500 milioi euro ez gastatzea erabaki du». ELAren ustez, bi gobernuak ekonomia eta enpresaren arloko «botereen» menpe daude.

Patronalen blokeoak dira bigarren arazoa. Sektore feminizatuetako hitzarmenetan nabarmenagoa da blokeoa, Amaia Muñoa idazkari nagusiaren albokoak esan duenez. «Zahar etxeak, etxez etxeko laguntza, ostalaritza, merkataritza eta garbikuntza, besteak beste». Muñoaren arabera, sektore horietan borroka luzeak egitera behartu dituzte lan baldintzak hobetzeko. Eta lorpenak izan dituzte: «Akordio onak lortu ditugu; horren adibide dira Gipuzkoako ehungintza eta ostalaritza hitzarmenak». Era berean, gogoratu du azpikontrata publiko eta pribatuetan soldata arrakalari aurre egiteko akordioak lortu dituztela garbikuntza azpikontraten arloan. «Batzuetan, arrakala desagerrarazi dugu; beste batzuetan, berriz, mugatu».

2022ko urtekaria

2022an greben bitartez lortutako «garaipenak» urtekari batean bildu ditu ELAk. Oro har, «86 garaipen» izan zituzten iaz. «Lau egunean behin», azpimarratu du Muñoak. «Grebarena ez da bide erraza, baina, beharrezkoa den heinean, grebarako prestatzea dagokio sindikatuari». Muñoaren ustez, beharrezkoa da «greben bidez lortutako fruituak» azaleratzea. Hori dela eta, urtekaria urtero ateratzea eta egitea erabaki dute.

«ELAk erabaki du bere estrategiaren erdigunean greba jartzea», Lakuntzak zehaztu duenez. Eta gehitu du konfrontazio eredu sindikal bat dela egungo testuinguruari aurre egiteko bide bakarra. Elkarrizketa sozialaren eta sindikalismoa instituzionalizatzearen aurka agertu da ELA. «Azalpen eta iragarpen asko egin, baina erabaki gutxi hartzen dituzte». Hori dela eta, Maiatzaren Lehenean aldarrikatzera aterako dira, baina ospatzera ere bai. «Ospatu nahi dugu langile askok erabaki bat hartu dutela: prest daude borrokatzeko, antolatzeko eta lorpenak gauzatzeko». Idazkari nagusiaren arabera, grebek hitzarmen onak ekartzen dituzte, eta, beraz, «herri hobea eta justuagoa» egiten dute.


Summary: Enplegua bermatzeko neurriak eskatu dituzte VW Landabeneko eta enpresa hornitzaileetako batzordeek. Ibilgailu elektrikoa egiteko aldaketak inor kanpoan utz ez dezala eskatu dute batzordeek, eta Landabenek eta haren hornitzaileek «estrategikoak izaten» jarrai dezatela.

VW Landabeneko eta hura hornitzen duten enpresetako langile batzordeek elkarretaratzea egin dute gaur lantegiko atarian, ibilgailu elektrikoen fabrikaziorako trantsizio prozesuan Landaben eta haren hornitzaileak «estrategikoak» izan daitezela eskatzeko. Duela bi aste Landabeneko lanige batzordeak salatu zuen auto elektrikoentzako bateriak muntatzeko lantegiak «kolokan» segitzen duela, eta enpresaren zuzendaritzak jarrera berdinarekin jarraitzen du.

Aste honetako ostegun eta ostiralean bilerak egingo dituzte Wolfsburg-en (Alemania) VWeko zuzendarien, VW Landabeneko zuzendarien eta enpresa batzordeko kideen artean. Langileen ordezkariek diote haien eskakizunak sinpleak direla: «Aldaketa prozesuak ez dezala inor kanpoan utzi, eta hazten lagundu diezagula». Kontrara, diote zuzendaritzatik jaso dituzten azken informazioak ez direla onak: «Produzkio bolumenak hitzartutakoaren oso azpitik mugatzea, gure hornitzaileen ezegonkortasuna eta ziurtasunik eza, enplegua eta industria garapena bermatzeko ezinbestekoak diren proiektuetarako finantzazio falta eta lidergo falta nahasgarria».

Langileen eskakizunak entzuteko eskatu diote zuzendaritzari, baita elkarrizketarako espazioak eskaintzeko ere.