Summary: Etorkizuneko industria bat, «bigarren mailako lan baldintzekin». Azkenengo bi asteetan autobusik ez da atera Adunako lantegitik. Irizar E-mobilityko langileak greba mugagabean daude, lan itun berri baten alde. «Denek irabazten» duten egoera batera pasatu nahi dute.

Egunotako sargoritik babesteko, haima itxurako estalpe batzuk jarri dituzte. Langile batzuk han dabiltza, atseden hartzen, karta jokoan; beste batzuk, berriz, jo eta su, egunotako mobilizazioak prestatzen. Beren aldarrikapenak jasotzen dituzten pankartekin itxi dituzte lantegiko sarrerak. Adunako Irizar E-mobilityn (Gipuzkoa) bi aste daramatzate greba mugagabean, lan itun berri baten alde. Ordutik, zuzendaritzaren deirik ez dutela jaso diote langile batzordeko kideek —zortzi ordezkari ditu LABek, eta bakarra ELAk—. Ekoizpena «erabat geldirik» dago; egunero autobus elektriko bat ateratzen zen handik, jardun betean ari ziren, eta aurreikuspenak ere oso onak ziren: hurrengo urterako, bi egunero.

Orain, batzuen eta besteen zalantza nagusia da zenbat denbora eutsiko dioten horrela. Denak galduan ateratzen diren egoera batean daude, eta langileek diote «denek irabazten» duten batera pasatu nahi dutela. «Zuzendaritza ere kezkatuta dago egoerarekin, baina ez dute gurekin hitz egiten. Gu ez gara soldata igoerak eskatzen ari: lan baldintzak hobetu eta finkatu nahi ditugu», laburbildu du Unai Goikoetxeak, langile batzordeko bozeramaileak. Greba abiatu zutenetik, protesta ugari antolatu dituzte; Buruntzaldeko eragile politiko eta sozialekin bildu dira; erresistentzia kutxa bat sortu dute; eta larunbat arratsaldean manifestazioa egingo dute Andoainen.

Lantalde gaztea

Lantalde gaztea du Irizar E-mobilityk: beharginek 27 urte dituzte batez beste, eta hirurehun inguru dira. Duela bost urte sortu zuten enpresa, start-up gisa. Hori dela eta, metalgintza sektorekoa izan arren, langileek ez dauzkate Gipuzkoako hitzarmeneko puntu guztiak bermatuta. Azaldu dutenez, egunero «sistematikoki» hamar-hamabi ordu egiten dute lan, ordu gehigarriak kobratu gabe. Hainbatek maiz bidaiatzen dute atzerrira, autobusen mantentze lanak-eta egitera; han, telefonoa alboan dutela lo egiten dute, eta konpentsazio oso urriak jasotzen dituzte, jasotzen badituzte. Lanpostuen mailakatzean ere ez dago argi arduren eta soldaten arteko baliokidetasuna; kasu askotan ez dute lansari bera jasotzen lan bera egin arren, eta sektoreko beste enpresetakoen azpitik daude: 1.300 eurokoa, hirugarren mailako ofizialen kasuan. Dena den, berretsi dute soldata igoera ez dela haien lehentasuna. «Guk nahi duguna da ondo-ondo zehaztea zeren arabera finkatzen diren lansariak, plusak, maila aldaketak... Gero, hasiko gara kopuruez hizketan. Gu prest gaude puntu batzuetan malguak izateko», azpimarratu du batzordeko kide Garazi Mitxelenak.

Gabezia horiek eta beste batzuk azaltzen dira bost puntuko aldarrikapen zerrendan. Mitxelenak dioenez, zuzendaritza prest agertu da batzuei buruz hitz egiteko. «Baina soilik hitz egiteko, eta betiere haiek proposatzen duten beste guztia onartzen badugu. Hori ez da negoziatzea». Goikoetxeak gaineratu duenez, bost puntuak «bermatuz» gero greba berehala utziko lukete.

E-mobilityk autobus elektrikoak ekoizten ditu, eta Irizar Group taldearen barruan dago, baina ez da kooperatiba bat. Langileen artean kooperatibista batzuk daude; haiek betetzen dituzte ardura postu gehienak, kudeatzailearena barne —bost urtean hiru egon dira, haietako bat kontratatutakoa—. Gainerako guztiak soldatapekoak dira, «lan baldintzak zein diren ikusita, enpresan oso denbora gutxi ematen dutenak», Mitxelenak nabarmendu duenez. «Zuzendaritzak arazoak ditu kontratazioak egiteko, hautagai askok ezetz esaten dutelako. Guk langileak kontsolidatu nahi ditugu. Zuzendaritzak esaten du mugimendua egotea ona dela. Gure ustez, kaltegarria da enpresarentzat».

Enpresak «argudio ekonomikoak» ematen ditu langileen eskaerak ez onartzeko. «E-mobilityk zenbaki negatiboak ditu oraindik, baina aurreikusten da hemendik urte batera edo bira irabaziekin hastea. Kontua da taldeak Ormaiztegiko lantegian kolpe handia hartu duela [hango langile denak kooperatibistak dira], baina hemen ez. Nahi duenerako enpresa bat gara», salatu du Goikoetxeak.

Asteon zuzendaritzaren barne ohar bat zabaldu da, %11ko soldata igoera eskaintzen diela esanez; langile batzordeak ez du halakorik jaso. Goikoetxeak dio enpresak hori egin duela grebalarien artean pitzadurak sortzeko, baina «kontrakoa» lortu duela. «Guretzat gakoa beste bat da. Gure galdera da: prest daude itun batean jartzeko ez dela hamabi ordu lan egingo?».

Bost urtez «eman eta eman»

Zuzendaritzak harriduraz hartu du greba mugagabea, elkarrizketak hasi eta hiru hilabete eskasera deitu dutelako. Langile batzordeak beste irakurketa bat egiten du: auzia aspaldikoa dela. Mitxelenak azaldu duenez, enpresa sortu zutenean laurogei langile baino ez ziren, eta hiru urte gogor igaro zituzten. «Enpresa berria zela aitzakia hartuta, hamabi-hamalau orduz aritzen ginen, eta arrisku asko hartu genituen. Asko eman genuen».

Lehenengo ituna bi urtera egin zuten, baina «oso oinarrizkoa». Ordurako, 130 langile ziren. «Enpresak proposatu zuena onartu genuen; konfiantza botoa izan zen, denbora gutxian ituna hobetuko zelakoan». Baina hiru urte pasatu dira, eta langileek diote berdin jarraitzen dutela, enpresaren egoera oso bestelakoa izan arren.

Etorkizun oparoa du E-mobilityk, sektoreak bezala, ibilgailu elektrikoen alorrean aldaketa handiak espero direlako —hala aitortu zuen Garikoitz Telleria Irizarreko Neregia eta Hiri Mugikortasuneko zuzendariak apiril hasieran BERRIAn egindako elkarrizketa batean—. Goikoetxearen arabera, datozen bi urteetarako lana lotuta daukate Adunan. «Hori ezin du edozeinek esan: Frantziako Estatuarentzat lehen ekoizlea gara, eta Europan egiten diren hamar autobus elektrikotatik bat gurea da». Egoera horretan erabaki dute langileek urratsa egitea, Mitxelenaren hitzetan. «Ulertzen dugu garai egokia dela oinarri sendoak jartzeko, ez errepikatzeko orain artekoak, eta datozen langileei baldintza hobeak eskaintzeko. Orain arte, enpresak asko zurrupatu gaitu, eta ‘honaino’ esan dugu».


Pentsatzen dut… beraz, berritzen dut

Summary: Pentsatzen dut… beraz, berritzen dut. Erosi duen azken lantokiaren egitura bere plantillan sartzeko, Miba pentsu-fabrikak bere funtzionamendua eta kategoria profesionalak aztertu ditu. Prozesu horretarako kanpoko aholkularien laguntza izan du, Eusko Jaurlaritzaren Hazinnova programari esker

Gero eta abeltzaintzako ustiategi gutxiago dugu, baina daudenak handiagoak dira. Hau da, hau bezalako sektore tradizionalean ere bezeroa aldatu egiten eta aldaketa horien ondorioz eskakizun berriak planteatzen ditu. Gaur egungo baserritarrak ez du zerikusirik duela gutxikoarekin; zaku-pentsuak erosteari utzi dio eta handizkako eskariak egiten ditu, baita bere beharretara egokitutako eskariak ere. Baserriko animaliak elikatzeko produktuak egiten dituen enpresa nagusietako bat da Miba kooperatiba eta duela urte batzuk ohartu zen joera honetaz eta ustiategietan antzematen zen enpresa-kontzentrazioa pentsuak egitean ere nabarituko zela jakin zuen. Lehiakideen artean aliatuak aurkitu beharra zegoen, eskalako ekonomiari eta indarrak batzeari esker lehengaien prezioen hegakortasun handiari hobeto aurre egiteko eta beharrezko inbertsioekin hasteko. Politika horri esker, azken urteetan negozio-bolumena hazteaz gain, baliabide gehiago bideratu ahal izan ditu funtsezko gaietara, hala nola elikagaien segurtasunera eta pentsu sendagarriak sortzera.

Azkeneko ekintza 2020ko urrian izan zen, lantegi berri bat erosi baitzuen. Abantaila argiak ziren, baina baita oztopoak ere; lanpostuak bikoiztu egin zirenez, beharrezkoa zen plantilla erabat berregituratzea. Prozesu horretan berrikuntza apur bat erabiltzea erabaki zuen Etxebarriako enpresak, ez soilik ekoizpenera bideratuta, baizik eta ETE edo mikroETE baten edozein arlotan ezarri ahal izateko moduan, baita giza baliabideen arloan ere. Azken finean, enpresaren eraginkortasuna eta etorkizuneko jasangarritasuna bermatzeko, plantillari heldu behar zaio ezer baino lehen markaren ikuspegiarekin eta balioekin. Eta ‘berrikuntza apur bat’ esan dugu, Hazinnova programa erabili baitzuen enpresak, hiru hilabetean ikusteko moduko emaitzak lortzeko hobekuntzak nahi baitziren.

Programa hori Spri Taldeak eta Innobasque Berrikuntzaren Euskal Agentziak kudeatzen dute eta bost langile baino gehiago dituzten enpresei berrogeita hamar orduko doako aholkularitza eskaintzen die, berrikuntza proiektu txikiak abian jarri ahal izateko. Beraz, Mondragón Korporazioko kooperatiba honek kanpoko laguntza jaso ahal izan zuen, bere profil profesional guztiak aztertu eta ekoizpeneko inguruabar berrietara egokitzeko.

Zehatz esateko, Hazinnovak izendatutako aholkulariek kooperatibaren organigrama berdefinitzea erabaki zuten, eta hasteko, lanpostu guztien zerrenda osoa eta zehatza egin zuten. Horretarako, enpresaren barne-funtzionamendua eta langile bakoitzari esleitutako zeregin eta lan nagusiak aztertu zituzten. Informazio horretatik abiatu eta kategoria profesional bakoitzaren balorazio-irizpideak definitu ahal izan zituen; prozesuaren funtsezko puntua da hori, nominaren oinarria baita. Amaitzeko, dena adostu ondoren, kooperatibista guztiekin komunikazio eraginkorragoa lortzeko jarraibideak ezarri ziren. Hazinnova agentea den Konfekoop-ek lagundu zion Mibiari prozesu osoan zehar.

Hazinnovak deialdi berrian parte hartzeko epea irekita du abenduaren 1era arte. Guztira 437 enpresak hartu dute parte dagoeneko, fabrikazioan, logistikan, merkaturatzean edo administrazio eta finantzetan hobekuntzak ezartzeko.


Summary: Protestaren ondorioz, Azkarateko lurren enkantea bertan behera gelditu da. ELBk, Lurzaindiak eta Ostia kolektiboak mobilizazioa antolatu dute Baionako Auzitegian, lur batzuen eta etxe baten enkantea salatzeko. «Salmenta espekulatiboa» dela salatu dute.

Norgehiagoka egin dute Baionako Auzitegian. Azkarateko (Nafarroa Beherea) familia batek oinordekotzan arazoak izan eta beren ondasunak enkantean saltzera behartu ditu Baionako Auzitegiak. Arratsaldean egin dute saioa, baina ELB laborarien sindikatuak, Lurzaindiak eta Ostia kolektiboak enkanteen oztopatzea lortu dute, protesta eginez.

Izan ere, Azkarateko Etxeberria etxea eta lur puska batzuk saltzekoak zituzten egun. Erosle gaiek abokatuen bidez egin dituzte prezio proposamenak. Lehen salmenta multzoa jabeek Baionan duten etxebizitza batekin egin dute; 232.000 eurotan erosi du promotore batek haren abokatuaren bidez. 60.000 eurokoa zen hastapeneko prezioa.

Ondotik, Azkarateko Etxeberria etxearekin egin zuten enkantea. 30.000 eurotan hasi dute norgehiagoka, eta 160.000 eurotan erostea proposatu du erosle gai batek. Orduan, ELBko, Lurzaindiko eta Ostia kolektiboko kideak «Euskal Herria ez da salgai» oihukatzen hasi dira. Oren erdi batez egon dira auzitegiko gelan, eta magistratuek atera behar izan dute harramantzaren ondorioz. Finean, bertan behera utzi dute salerosketa. Dominique Ameztoi, Lurzaindiko kidea honela mintzatu da: «Lurra laborarien tresna da, eta ezin dugu onartu lanjerrean izan dadin prezio ahalkegarrietan saltzen baita. Denek elkarrekin borrokatu behar dugu».

Halere, Baionako Auzitegiak adierazi du enkantea berriz eginen dutela irailaren 8an. Nolanahi ere, ELBko, Lurzaindiko eta Ostiako kideek argi utzi dute bataila segitzeko «prest» direla.


Summary: Esne Bidearen erdiko zulo beltzaren irudia erakutsi dute. Sagittarius A* izena du eta Lurretik 27.000 argi urtera dago. Erraldoia da, lau milioi Eguzkiren parekoa.

Esne Bidearen bihotza erakutsi dute gaur: galaxiaren erdian dagoen zulo beltza. Sagittarius A* du izena (Sgr A*). Berez, zulo beltza ezin da ikusi, guztiz iluna baita —argia ere irentsi egiten du—, baina haren inguruko gas distiratsuak zulo beltzaren egituraren eta itxuraren berri ematen du: eremu ilun bat erdian eta eraztun distiratsu bat inguruan. Sagittarius A* erraldoia da: lau milioi Eguzkiren parekoa, eta 44 milioi kilometroko diametrokoa. Lurretik 27.000 argi urte ingurura dago. Gaurko aurkezpenean alderaketa bat egin dute: Lurretik Ilargian legokeen CD bat ikustearen parekoa da.

EHT Gertakizunen Ortzimuga Teleskopio taldeak egin du aurkikuntza, eta munduko hainbat lekutan aurkeztu du, aldi berean. The Astrophysical Journal Letters aldizkarian argitaratu dituzte ikerketaren emaitzak. Ez da teleskopio bakar batek ateratako irudia, munduko zortzi erradioteleskopioko sare batek lortutako datuekin osatutako irudia baizik. Zortzi erradioteleskopioen ahalmenak batu eta teleskopio birtual bat sortu zuten, nolabait esateko. 2017ko hainbat gautan behatu zuten Sagittarius A*, eta datuak pilatu zituzten. Munduko 80 ikerketa institututako 300 ikertzailek parte hartu dute. Aurtengo martxoan beste behaketa kanpaina bat egin zuten, eta 2017koan baino teleskopio gehiagok parte hartu zuten.

Zientzialariek ikusten zuten izarrek zerbait trinkoaren eta handiaren inguruan orbitatzen zutela, baina ikusezina zen ikertzaileentzat. Orain baieztatu dute Esne Bidearen erdiko elementu hori zulo beltz bat dela. Uste dute, gainera, galaxia gehienen erdian dagoela zulo beltz bat.

«Harritu egin gintuen ikusteak eraztunaren neurria zein ondo bat datorren [Albert] Einsteinen erlatibitatearen teorirarekin», azaldu du Geoffrey Bower EHT proiektuko zientzialariak. «Behaketa hauekin askoz ere hobeto ulertzen dugu gure galaxiaren erdigunean gertatzen dena, eta gehiago ezagutzen dugu zulo beltz erraldoi horiek nola elkar eragiten duten haien inguruarekin».

2019an, M87*

EHTk 2019ko apirilean erakutsi zuen zulo beltz baten lehen irudia: M87*, Messier 87 galaxiaren erdian. Bi galaxien itxura oso antzekoa da, baina Sagittarius A* M87* baino mila aldiz txikiagoa da. «Bi galaxia motak guztiz ezberdinak dira, bi zulo beltzen masak oso ezberdinak dira, baina zulo beltzen ertzaren inguruak oso antzekoak dira», zehaztu du Sera Markoffek, EHTko Zientzia Batzordeko presidenteordeak.

Zailagoa izan da Sagittarius A*-ren irudia lortzea M87*-rena lortzea baino, Sagittarius A* Lurretik gertuago badago ere. Bi zulo beltzen inguruko gasa abiadura berean mugitzen da, ia argiaren abiaduran; baina M87*-n egunak eta asteak behar ditu zulo beltzak inguratzeko, eta minutuak, berriz, Sagittarius A*-ri itzuli bat emateko. «Ondorioz, Sagittarius A*-ren inguruko gasaren distira eta eredua oso azkar aldatzen ziren, EHTko ikertzaileek behatzen zuten bitartean», Chi-kwan Chan ikertzailearen arabera. Zailtasuna hobeto ulertzeko: «Bere isatsari segika ari den txakurrari argazki garbi bat ateratzen saiatzea bezala izan da». M87* errazagoa eta egonkorragoa zen.


Summary: Alessandriri erdi askatasuneko erregimena onartu diote. Neurria ez da indarrean sartuko, Fiskaltzak helegitea aurkeztu duelako berehala.

Pierre Alessandri Korsikako preso nazionalistari erdi askatasuneko erregimena onartu diote, AFP albiste agentziak jakinarazi duenez. Neurriarekin, Alessandrik espetxetik kanpo lan egiteko baimena izango luke —nekazaritza enpresa batean—, eta gauean itzuli beharko luke kartzelara lotara. Baina neurria ez da oraindik indarrean sartuko, Fiskaltza Antiterroristak helegitea aurkeztu duelako berehala justiziaren erabakiaren kontra.

Fiskaltzak hirugarrenez aurkeztu du errekurtso bat Alessandriniri kartzela erregimena malgutzearen kontra, eta aurreko bi aldietan Frantziako ministerio publikoaren jarrera berretsi du sententzia betearazteko ardura duen salak.

Erdi askatasuneko erregimena onartuko baliote, Alessandrik urtebeteko proba bete beharko luke, eta epe horretan ezarri dizkioten baldintzak urratuko ez balitu, Korsikako preso nazionalista aske geldituko litzateke baldintzapean.

Auzitegiaren erabakiak erreakzio soka luzea eragin du Korsikako politikarien artean. Jean-Christophe Angelini PNC Korsikako Nazioaren Alderdi autonomistaren idazkari nazionalak, esaterako, pozez hartu du presoari erdi askatasuneko erregimena onartu izana, argudiatuta «bide bat posible bilakatzen» dela «borondate politikoa existitzen» denean.

Jean-Felix Acquaviva Frantziako Asanblearako diputatugai autonomistak ere antzeko adierazpenak egin ditu, eta aldarrikatu du, Twitter sare sozialera igotako mezu batean, Korsikarentzat «bakean oinarrituriko egiazko konponbide politiko bat» lortzeko garaia dela.

Yvan Colonnaren kontrako erasoaren ondoren —gerora hil zen— sorturiko testuinguruak erabakiak hartzera behartu zuen Frantziako Gobernua, eta, Mediterraneoko uharteko egoera baretze aldera, Jean Castex Frantziako lehen ministroak DPS bereziki zainduriko presoen estatusa kendu zion Alessandriri, baita Alain Ferrandiri ere.

Estatus hori gabe, bi preso horiek Korsikara hurbiltzeko eskaria egin ahal izan zuten, eta hala gertatu zen, iragan hilabetean; harrez geroztik, U Borguko espetxean daude, uhartearen ipar-ekialdean.

Bi militante nazionalistak 1999an atxilotu zituzten, eta 2003an bizi guztiko zigorra ezarri zieten, Claude Erignac prefetaren heriotzarekin zerikusia izan zutelakoan. Harrezkeroztik, Frantzian betetzen ari ziren kartzelaldia, Paris inguruan, Poissyko espetxean.

Ferrandiren egoeraz hilaren 19an erabakiko dute.


Summary: UEUk aurkeztu du 50. Udako Ikastaroen egitaraua: 22 ekitaldi egingo dituzte. Maiatzaren 21ean Miarretzen egingo den 50 urte UEUgintzan jardunaldiak emango die hasiera ikastaroei

Mendeurrena da aurten. UEU Udako Euskal Unibertsitatearen udako ikastaroek 50 urte beteko dituzte aurten. Edizio «berezia» izatea nahi dute UEUn, eta, hori dela eta, 22 jardunaldi eta topaketa antolatu dituzte hainbat eragilerekin elkarlanean. Euskal gizartearentzat garrantzitsuak diren gaien inguruan hausnartzea da helburua.

Maiatzaren 21ean Miarritzen egingo den 50 urte UEUgintzan jardunaldiak emango die hasiera ikastaroei. Udako egitarauaren aurkezpenean parte hartu gaur dute Kepa Sarasola UEUko zuzendariak, Irati Iciar UEUko Udako Ikastaroetako arduradunak eta Pauline Guelle UEUko zuzendaritzako kideak.

Hasierako jardunaldiaren ondoren, UEUren Udako Ikastaroen lehen astea ekainaren 27tik uztailaren 1era izango da, Iruñean, Bilbon, Eibarren eta Donostian; jarraian, uztailaren 4tik 8ra, Eibarren eta Usurbilen izango dira jarduerak; azkenik, uztailaren 11tik 15era, Baionan eta Eibarren eskainiko dira azken topaketa eta ikastaroak. Matrikulazioa zabalik dago jada.

Kepa Sarasolak adierazi du UEUrentzat «urteurren garrantzitsua» dela mendeurrena. Gogorarazi duenez, Donibane Lohizunen egin ziren lehen Udako Ikastaroak hainbat euskaltzalek eta erakundek bultzatuta. Xedea guztiz lotuta zegoen euskarari dagokion tokia ematearekin: «Euskarak unibertsitaterako ere balio zuela erakutsi nahi zuten». Eta irmo jarraitu da bidean. «Orduz geroztik, urtero-urtero, bost hamarralditan zehar UEUren Udako Ikastaroek ez dute hutsik egin, eta hasierako sustatzaile haiek aurreikusi bezala, UEUk eta Udako Ikastaroek frogatu dute uskara zein erabilgarria den unibertsitatean ere», azaldu du.

Ildo horretan, UEUn aritu diren milaka pertsonei eskerrak eman dizkie, «beraien elkarlanari esker posible izan baita euskara teknikoa sortzea, beraiei esker lortu baita unibertsitate mailako 500 liburu baino gehiago argitaratzea; beraiei esker fisika nuklearrari buruz eskolak eman ditzakegulako; beraiei esker Ikergazte kongresua antolatu dezakegulako».

Ikastaroetan izena emateko deia egin du. «Katebegi askok ekarri gaituzte hona, eta aurrerantzean ere katebegiek jarraitu dezaten nahiko genuke. Izan zaitezke katebegi horiek aurten Udako Ikastaro eder hauetan parte hartuz».


Summary: Behargin bat hil da Aramaion, atzo izandako lan istripu baten ondorioz. Oñatiko 53 urteko langilea Aramaioko etxe bateko bigarren pisutik erori zen atzo, eskailera batera igota lanean ari zela.

Atzo goizeko hamaikak pasata, Oñatiko behargin batek lan istripu larria izan zuen Aramaion (Araba): Nardeaga kaleko etxe bateko fatxadan lanean ari zela, bigarren pisutik erori zen, eskailera batera igota beharrean zebilela. Minutu gutxira jaso zuen Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak abisua, eta larrialdi zerbitzuak istripuaren lekura joan ziren. Ia ordubetez izan ziren gertaeraren tokian han zauritutako langilea artatzen, eta, egonkortu zutenean, Gasteizeko Santiago ospitalera eraman zuten.

Baina 53 urteko langileak zauri larriak zituen; lekukoen arabera, buruan kolpe gogorra hartu baitzuen. Goiena-k jakinarazi duenez, gaur arratsaldean zendu da, Gasteizko erietxean. Aurten beharrean hil den 27. langilea litzateke Aramaioko lan istripuan zendutakoa, LAB sindikatuaren zenbaketaren arabera.


Summary: Realak ziurtatu du datorren sasoian Europan jokatuko duela, Cadizi irabazita. Txuri-urdinak nagusitasunez gailendu dira Anoetan. Sorlothek, Januzajek eta Portuk egin dituzte golak. Donostiarren garaipenak mesede egin dio Alavesi; gaur-gaurkoz, bizirik segitzen du.

Reala Europan ariko da, hirugarren urtez segidan. Cadizi irabazita ziurtatu du hori. Horixe zuen gaurko egitekoa, eta aise lortu du. Estutasunik gabe gailendu da Anoetan, eta urratsa egin du. Orain, txapelketaren izena jakitea falta zaio: Europa liga, edo Konferentzia liga. Lehendabizikoa izatea nahi dute; igandean erdietsi dezake hori, Vila-real aurkari zuzenaren etxean.

Imanol Alguacil entrenatzaileak zera esan zuen Cadizen aurka jokatu bezperan: «Partidaz partida egin behar dugu lan». Esan eta egin. Txuri-urdinak gogotik aritu dira garaipena lotzeko. David Silvaren gidaritzapean egin ere. Hura izan da neurketako onena.

Reala luze gabe aurreratu da markagailuan. Alexander Sorlothek egin estreinako du gola, 19. minutuan. Ordura arteko arriskuko jokaldietan nola, Silvak sortu du horretarako aukera. Lerro arteko pasea eman dio Sorlothi, eta norvegiarrak, indarrez, sareetara jaurti du baloia. Maila handiko erremate bat eginda aurreratu du Reala.

Hortik aurrera ere, erasoan aritu dira donostiarrak. Ordea, Cadiz eraisteko bigarren gola falta izan zaie. Azkenaldiko joera nagusitu da lehen zatian; abaguneak izan bai, baina haiek probestu ezin.

Harik eta espainiarrek kontraerasora egin eta gola lortu duten arte. Oussama Idrissik jaurtiketa bikain batekin sareratu du baloia, baina epaileak ezerezean utzi du jokaldia, Tomas Alarconen jokoz kanpokoa adierazita. Hegalekoak eman dio goleko pasea.

Markagailuak bere horretan segi duen arren, jokaldi hori pizgarria izan da Cadizentzat. Ordutik eta atsedenaldira artean, Sergio Gonzalezen taldeak aurrerako urratsa egin du, eta estu hartu du Reala. Dena den, golik egin ez, eta txuri-urdinak abantailarekin joan dira atsedenaldira.

Bigarren zatian, eroso

Atsedenalditik itzuli orduko, Cadiz hasi da ondoen, baina Realak berehalakoan eten du haien erasorako grina. Silvak, beste behin, etxekoen jokoa antolatzeko modua egin du. Nahieran aritu da; oraintxe lerro artean, oraintxe baloia gatibu hartuta. Hala, kontrarioaren arearaino egin du baloia oinetan zuela. Alarconek falta egin dio area barruan, eta epaileak penaltia adierazi du.

Adnan Januzajek ez du hutsik egin. Jeremias Ledesma atezaina engainatu, eta txuri-urdinen bigarren gola egin du. 53. minutuan izan da, eta ordurako, partida lotu samarra zuen Realak.

Azken ordu erdia emaitza kudeatzen igaro dute Imanolek eta haren jokalariek. Teknikariak zenbait aldaketa egin ditu. Esaterako, Ion Guridi zelairatu du hiru puntuak lotzeko, eta Cristian Portu, berriz, erasoari bizitasuna gehitzeko.

Hortik ailegatu da hirugarren gola ere. Silvak enegarrenez jokaldi bat abiatu du, eta Portuk berak jaso du baloia, eskuin hegalean. Azti ibili da espainiarra, jokoz kanpokoan ez jausteko. Lortuta, zuzenean egin du Cadizen atera. Penaltia egin diote, norgehiagokako bigarrena, eta Portuk berak jaurti du, gola eginez. Futbolari txuri-urdinak bazuen horren beharra.

Azkenerako, Reala nagusitu da zelaian eta markagailuan. Irabazita, Europa ziurtatu du eta Alavesi esku bat bota dio. Gasteizko taldeak bizirik segitzen du gaur-gaurkoz. Izan ere, Cadizen garaipen batek bigarren mailara jaitsiko luke matematikoki. Alex Sola, 2026ra arte

Realak partidaren atarian egin du jakinarazpena: Alex Solak 2026ra arte berritu du klub txuri-urdinarekin. Halaber, lehen taldeko fitxa edukiko du datorren sasoitik aurrera. Harrobiko jokalariak 2019an egin zuen debuta talde nagusiarekin, eta ordutik lau aldiz aritu da Imanolen aginduetara; haietatik bi, sasoi honetan. Solak belauneko meniskoko eta aurreko lotailu gurutzatuko haustura bana izan du azken urte eta erdian. Eskuin nahiz ezker hegalean joka dezake, atzelari gisa, gehienbat.


Summary: Inflazioa %8ra jaitsi da apirilean Hegoaldean. Argindarra merkatu egin zen apirilean, martxoan goia jo ondoren, eta laguntza publikoak erregaiaren faktura jaitsi zuen. Elikagaiak, ordea, gehiago garestitzen ari dira: %9,3 azken urtean.

Duela bi aste aurreratutakoa baieztatu du INEk: inflazioak koska bat behera egin du apirilean, eta %10eko mugatik urrundu da, argindarrak eta erregaiak atseden bat eman dutelako martxoan goia jo ondoren. INEren arabera, prezioak %8 garestitu dira azken urtean. Oso kopuru handia da, ezohikoa euroa indarrean jarri zenetik, baina martxoko %9,6tik nabarmen behera dago. Martxotik apirilera, berriz, prezioak %0,2 jaitsi direla azaldu du Espainiako estatistika institutuak.

Oso garesti egon da argindarra apirilean Iberiar penintsulako merkatu bakarrean —190 euro megawatt-ordua—, baina urrundu egin da martxoko prezioetatik; orduan 283 euroan salerosi zen megawatt-ordua PVPC tarifa arautua darabiltenentzat. Haien fakturak soilik hartzen dira kontuan, eta ez merkatu librean daudenenak, horiek gehiago izan arren; INEk merkatu librekoen prezioak ere sartu nahi ditu inflazioa kalkulatzeko bere poltsan, baina prozesua motel doa, konpainia batzuek zailtasun teknikoak argudiatu dituztelako datuak ez emateko.

Merkatze horretan hainbat faktore daude: batetik, kontsumoa jaitsi egin zen apirilean, prezio garestien ondorioz ez ezik eguraldi epelago eta argiagoaren ondorioz. Gainera, apirilean handiagoa izan zen energia iturri berriztagarrien ekarpena, eguzkiak gogorrago jo zuelako eta haizetsuagoa izan zelako martxoa baino. Horrek ekarri zuen gasaren erabilera txikiagoa izatea eta une jakin batzuetan argindarrak euro gutxi batzuen kostua izatea.

Ondorioa oso garbi ikusi da inflazioaren datuetan: etxeko argindarraren, gasaren eta uraren gastua urtebetean %68,4 garestitzetik (martxoan) %36,3 garestitzera igaro da (apirilean). Hura da, alde handiz, inflazioaren saskian gehien garestitu den atala.

Erregaiak %6 merkatu dira

Erregaiak ere pisu handia du saski horretan eta apirilean merkatu egin zen hura ere, apirilaren 1etik indarrean baitago Espainiako Gobernuak onartutako hogei zentimoko deskontua. Horrek %6 merkatu ditu erregaiak apirilean, eta konpentsatu egin du Brent upelak hilabete ia osoa ehun dolarretik gora egon izana. Azken urtean, berriz, erregaiak %29,1 garestitu dira —martxoan, %37,4ko—.

Merkatzeko itxurarik ez du oraindik eguneroko gastuaren zatirik garrantzitsuenak, elikagaienak. Aurtengo apirilean iazkoan baino %9,3 garestiago daudela dio INEk. Martxoaz geroztik asko igo da atal hori, %6,9an baitzegoen. Olioak eta koipeak garestitu dira gehien (+%46), eta nabarmen garestitu dira arrautzak (+%27), zerealak (+%14), barazkiak (+%13) eta esnea (+%11) ere. Haragiaren prezioa %10etik gora garestiago dago aurten, baina badago Euskal Herriko artzainek sufritzen duten salbuespen bat: arkumea %1,5 baizik ez da igo.

Beste esparruetara hedatuz

Bilakaera okerragoa izan du, ordea, azpiko inflazioak, martxoko %3,5etik apirileko %4,3ra igaro baita. Horrek erakusten du energiaren garestitzea ekonomiaren beste esparruetara ere hedatzen ari dela, ekoizleek eta zerbitzu hornitzaileek energiaren kostu handiagoa bezeroei pasarazten dietela. Azpiko inflazioak ez ditu kontuan hartzen elikagai freskoak eta energia, haien prezioa oso aldakorra delako, eta prezioen epe erdiko joera ikusteko baliagarria da.

Europako Banku Zentralaren iragarpenek diote inflazioak behera egingo duela urtearen bigarren erdian, energiaren garestitzea iazko udan hasi zelako antzematen eta harekiko aldea ez delako hain handia izango urtearen amaieran. Iragarpen hori, ordea, hankaz gora jar dezake Ukrainako gerraren bilakaerak, batez ere Errusiako gasaren fluxua erabat eteten bada.

Maiatzari dagokionez, Hego Euskal Herrian eta Espainian inflazioa gehiago jaitsiko zela espero zen, argindarra merkatzeko tresna indarrean sartzekoa zelako. Baina, atzerapenen ondorioz, sistema hori ez da ekaina arte indarrean egongo.


Summary: Kazetari bat hil dute tiroz Txilen, 36 urtean lehen aldiz. Francisca Sandoval Maiatzaren Leheneko ekitaldien berri ematen ari zenean tirokatuko zuten, eta bart hil da. Pinocheten diktadura garaian hil zuten azkenekoz kazetari bat.

Hamabi egunez ospitalean egora oso larrian egon ostean, Francisca Sandoval kazetaria hil da, Txilen. Maiatzaren Lehenean, gizon ezezagun batzuek tirokatu egin zuten, sindikatu baten protestaren berri ematen ari zela, Santiagoko Meiggs auzoan. Garaipena 3 Seinalea hedabide komunitarioarentzat ari zen lanean. Langileak protestan ari zirela, auzoko merkatari batzuk pistolekin atera ziren, eta jendeari tiro egin zioten; hedabide batzuen arabera, langileek aurretik kalteak eragin zituzten merkatarien saltokietan. Tiroketan hiru pertsona zauritu zituzten, eta horietatik larrien, Sandoval. Aurpegian egin zioten tiro. Artatu zuten ospitaleko larrialdi zerbitzuetako medikuak esan zuen lesio «oso larria» zuela, garunean odol isuri bat eragin ziolako, eta horrek, bihotzekoa. Atzo arratsaldean hil zen.

Demokrazia garaian hil duten lehen kazetaria da, eta hilketak herrialdea astindu du. Izan ere, tiro egin zutenean, karabineroak han gertu zeuden, eta ez zuten ezer egin hiltzaileak atxilotzeko, sare sozialetan zabaldu diren bideoetan ikus daitekeenez. Txileko Poliziaren konplizitatea salatu dute askok. Jose Carrasco izan zen Txilen lanean ari zela hil zuten azken kazetaria. Analisis kazetarako egiten zuen lan, eta 1986an hil zuten, Pinocheten diktaduran. 1990ean ere beste kazetari bat hil zen, Jonathan Moyle ingelesa; haren gorputza lotuta aurkitu zuten, baina justiziak ez du argitu nork eta zergatik hil zuten. The New York Times-en arabera, arma trafikoa ikertzen ari zen.

Txileko Gobernuak gaitzetsi egin du Sandovalen hilketa. Gabriel Boric presidentea ospitalera joan zen, eta Sandovalen senide eta lagunei babesa eman zien. «Indarkeriak demokrazia kaltetzen du, eta familiei min ematen die. Segurtasunarekin eta justiziarekin konprometituta gaude, eta ez dugu etsiko lan horretan», esan zuen Boricek. Txileko Amnesty Internationalek ohar batean azpimarratu du estatuari dagokiola kazetarien segurtasuna bermatzea. «Kazetarien lana ezinbestekoa da herritarrak gertatzen denaren jakinaren gainean egoteko. Aldi berean, estatuaren eta indar publikoen jardunaren gainean ere informatzen dute», esan du Rodrigo Bustos Txileko AIko zuzendariak.

Txileko karabineroen inguruko eztabaida aspaldikoa da, erabiltzen duten indarkeriagatik. 2019ko urriko protestetan ere hainbat lagun zauritu zituzten, eta askoren jomugan dago Polizia hori, diktadura garaian izan zuen funtzioagatik. Pinocheten konstituzioaren lekukoa hartuko duen prozesu betean da egunotan Txile, eta, puntuetako batean, konstituziogileek azpimarratu dute poliziak ez direla militarrak, eta indarkeriaren erabilera neurtu behar dutela eta giza eskubideak errespetatu behar dituztela.


Summary: Auzitegi Nazionalak Juan Carlos Iglesias presoa absolbitu du, Estrasburgoko doktrina aplikatuta. Magistratuek ebatzi dute Iglesiasen inkomunikazioa eta konfiantzazko abokatuarekin hitz egiteko ezintasuna oinarritu zela «arrazoitze orokorretan eta ez auziaren balorazio indibidual eta partikularretan». Estrasburgok urtarrilean ebatzi zuen Xabier Atristainen inkomunikazio aldian bere eskubideak urratu zituztela. Bigarren epaia da Atristainen auziko jurisprudentzia baliatuz euskal preso bat absolbitzen dutela. Epaia irmoa da joan den astelehenetik.

Espainiako Auzitegi Nazionalak gaur goizean jakinarazi du Juan Carlos Iglesias Chouzas euskal presoa absolbitu duela 1991ko hilketa batetik, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak Xabier Atristainen auziarekin sortutako jurisprudentzia baliatuta. Epaian, Auzitegi Nazionaleko Bigarren Sekzioko magistratuek gogora ekarri dute Estrasburgok urtarrilean emandako epaiaren edukia: alegia, Atristainen kasuan, inkomunikazio aldian abokatu bat izendatzeko eskubidea murriztu zitzaiola horretarako beharrezko motiborik eman gabe, eta eskubide murrizketa hori oinarritu zela «arrazoitze orokorretan eta ez auziaren balorazio indibidual eta partikularretan».

Auzitegi Nazionaleko magistratuen hitzetan, Estrasburgoko auzitegiak ebatzi du Giza Eskubideen Europako Itunaren 6.1 eta 6.3 artikuluak urratu ote diren argitzeko aztertu beharra dagoela ea ezinbesteko arrazoirik egon ote den konfiantzazko abokatua izendatzeko eskubidea murrizteko. Orain Auzitegi Nazionalak emandako epaian, magistratuek diote Iglesiasen auzian ez direla jasotzen «deklarazioak hartu ziren baldintzen nahikoa erregistro, ezta horiekin batera zekarren berme sistemarena ere».

Epaileen arabera, «inkomunikatuta egon zirela froga nahikoa dago, baina ez dago ez ebazpen judizialik, ezta inkomunikazioa luzatzeko aginduetan jasotako arrazoibide juridikoei buruzko aipamen nahikorik ere». Are gehiago, azaldu dute prozeduran ez dagoela «aipamenik ere deklarazioak zein baldintzatan eman diren baloratu ahal izateko ezinbesteko diren beste alderdi batzuen erreferentziarik», eta adibide gisa jarri dituzte auzitegiko espediente medikoak , «zeinak, oso zehatz batzuk izan ezik, ez diren sumarioan islatzen». Hiru epailek osatu dute epaimahaia: Jose Antonio Mora Alarconek, Jose Ricardo de Pradak eta Maria Teresa Garcia Quesadak. De Prada izan da txostena idatzi duena.

Ikusi gehiago: Inkomunikazioa, «eskubideak edozein kontroletik kanpo murrizteko espazio objektiboa»

Beraz, magistratuek ondorioztatu dute ez dutela nahikoa arrazoirik jakiteko zergatik eduki zuten Iglesias inkomunikatuta atxiloaldian, «beren konfiantzazko abokatuak defendatzeko aukerarik izan gabe, eta haiekin komunikatu ahal izan gabe; ez galdeketan, ez lehenago, ezta ondoren ere.

1991ko urtarrilean ETAk Bilbon hildako guardia zibil baten hilketarengatik epaitu zuten Iglesias martxoan, eta 40 urteko zigorra eskatu zuten harentzat. Beste zigor batzuk betetzen ari da Dueñasko kartzelan, Euskal Herritik 310 kilometrora.

Sententziak beste elementu garrantzitsu bat dakar: lekukoen testigantzen balorazioa. Epaileen arabera, Raul Angel Fuentes, Jon Mirena San Pedro, Jesus Maria Mendinueta eta Jose Manuel Fernandez de Nanclaresen lekukotzetatik soilik erabil daiteke epaiketan esandakoa, eta horiek ezin dira «aurretiazko beste sumarioko froga batzuekin osatu, [lekukotza horiek] ez direlako lortu nahikoa bermerekin».

Atristainen auziko jurisprudentzia baliatuz emandako bigarren sententzia da oraingoa. Martxoan, Auzitegi Nazionalak Gorka Palacios euskal presoa absolbitu zuen. Orduan ere, De Prada izan zen txostengilea. Bi atxilotuk torturapean jo zuten erruduntzat Palacios, eta, auzitegiak dekretatu zuenez, Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren jurisprudentzia berriaren arabera, deklarazio horiek ez dira kontuan hartu behar. Ondorioz, Palaciosen aurkako frogarik ez dagoela adierazi zuen auzitegiak, eta errugabetzat jo zuen. Fiskaltzak 316 urteko espetxe zigorra eskatzen zuen Palaciosentzat, ETAk 2001ean Madrilen egindako atentatu batengatik.

Inkomunikazioa jomugan

Espainiak Atristainen eskubideak urratu zituela eta prozesu «justu eta ekitatezko bat» izatea eragotzi ziotela ebatzi zuen urtarrilean Estrasburgoko auzitegiak. Hala, presoa otsailaren 17an irten zen Martuteneko espetxetik (Gipuzkoa). Espainiako Estatuko abokatuak helegitea jarri zuen, baina Giza Eskubideen Europako Auzitegiak joan den astelehenean jakinarazi zuen ez zuela helegitea onartu, eta, beraz, epaia irmoa da harrezkero.

Inkomunikazio aldiaren ondoren torturak salatu zituen Atristainek. Besteak beste, azaldu zuen poltsa «askotan» egin ziotela, konortea galdu arte, bi aldiz botaka egin zuela, goma aparrarekin biltzen zutela, eta horren guztiaren ondorioz takikardiak izateagatik botika bat eman ziotela. Tortura psikologikoak ere salatu zituen: bigarren deklarazioan esan zuen, adibidez, neska laguna atxilotzeko mehatxua egin ziotela. ETAko kide izatea leporatuta zegoen preso.

Estrasburgoko auzitegiaren arabera, hain zuzen, Espainiak Giza Eskubideen Europako Akordioaren 6.1 eta 3c artikuluak hautsi zituen: lehena, epaiketa justu bat eta ekitatezkoa izatea bermatzen dituena; bigarrena, defentsa eskubideari eta abokatua libreki aukeratzeari dagokiona.

Asteazkenean, Zigor Reizabal Atristainen abokatuak eta Arkaitz Rodriguez Sortuko idazkari nagusiak sententziaren balorazioa egin zuten Donostian, eta urratutako eskubideak «erreparatzeko» eskatu zioten Espainiako Gobernuari, hala Atristainen kasuan nola «milaka euskal herritarren» kasuan ere. Erreparazio horrek eskatzen du, Rodriguezen hitzetan, espetxean direnak «berehala kalean» izatea: «Espetxean daude modu injustuan, eskubideak urratu zitzaizkielako».


Summary: Itzuliaren antolatzaileak esan du emakumezkoen txirrindularitza «moda kontu bat» dela. Julian Erasok aitortu du «ia-ia behartuta» antolatu dutela emakumezkoen lasterketa. Itzuliak agiri bat atera du, eta esan du Erasok egindako «adierazpen desegokiek» ez dezatela «lausotu» Itzulia antolatuta eman den «aurrerapauso handia». Erasok berak barkamena eskatu du gero.

Atzo, Bilboko Radio Marca irratian, Emakumezkoen Euskal Herriko Itzulia zergatik antolatu duten galdetu zioten Julian Erasori, lasterketa antolatzen duen Oceta erakundeko presidenteari: «Bueno, ba, egia esan, ia-ia behartuta antolatu dugu; izan ere, hau moda kontu bat da. Berdintasuna, halakoa, kontakatiluak... Mundu guztiak dio gauzak egin behar direla emakumezkoen kirolagatik, eta txirrindularitzari ere tokatu zaio».

Nola izan zen ere kontatu du: «Esan ziguten antolatu beharra zegoela. Guk horretaz badakigu zerbait, eta ez gaitu kezkatzen; antolatuko dugu, eta ea hau indartzen den. Ea urte batzuetan ez dugun kezkatu behar antolatzeko arrazoiengatik», gehitu du.

Ikusi gehiago: Ez daude etxea erakusteko

Erasok espero du zaleek ere «kontzientzia hartzea», eta areketan bildu eta txirrindulariak animatzea: «Emakumezkoen txirrindularitzak ere izan dezala gizonezkoenaren erantzun bera, edo, gutxienez, bide horri ekin diezaiola». Aitortu du, dena den, lasterketaren ordutegiak ez direla jendea gerturatzeko egokienak (10:00etan hasi eta 13:00ak aldera amaituko dira etapak, telebista kontuengatik).

Etorkizunaz ere hitz egin du: «Hazten joatea da kontua. Uste dut hemendik urte batzuetara jendea Emakumezkoen Itzulia gogoz itxaroten egongo dela segur aski. Batez ere, emakumeak dira elkar babestu behar dutenak; errepidean egon behar duten lehenengoak, ez bakarrak noski, haiek dira».

Adierazpen horiek kritikak eragin dituzte, eta Itzuliak agiri bat atera du. Horretan dio «atsekabez» hartu duela «gaizki-ulertuak eragindako haserrea», eta espero duela Erasok egindako «adierazpen desegokiek» ez «lausotzea» Itzulia antolatuta eman den «aurrerapauso handia». Halaber dio antolatzaileen helburua dela emakumezkoen txirrindularitza «bultzatzea».

Goi mailako lasterketa

Aurtengo lasterketari dagokionez, Erasok bermatu du maila goreneko txirrindulariak izango direla datozen egunetan Euskal Herriko errepideetan. Dena den, kezka agertu du, «une konplikatua delako»: «Dirudienez, nahiko ukituta iritsiko dira neskak; esan digute eragiten ari zaiela birusa», aipatu du.

Emakumezkoen Euskal Herriko Itzulia gaur, bihar eta etzi jokatuko da estreinakoz. Hiru etapa izango dira. Gaurkoa Bastidan amaituko da, 105,9 kilometro osatu ondoren; bigarrengoa Mallabian hasi eta amaituko da bihar, 117,9 kilometro egin eta gero; eta hirugarrena, etzikoa, Donostian hasi eta bukatuko da, 139,8 kilometroren ondotik. ETB1ek zuzenean emango ditu.

Ikusi gehiago: Gurpilek biraka jarrai dezaten


Summary: Israelek iragarri du Zirjordanian beste 4.500 etxebizitza eraikiko dituela. EBk Israeli galdegin dio erabaki hori deuseztatzeko, eta gogorarazi dio Nazioarteko Zuzenbidearen aurka egiten duela. NBEk nabarmendu du «legez kanpoko» neurri bat dela, eta «ezegonkortasuna» areagotuko duela.

Israelgo kolono juduentzako etxebizitzen eraikuntzen gaiak zeresana ematen du oraindik ere. Israelgo Gobernuak iragarri du beste 4.500 etxebizitza egiteko asmoa duela Zisjordaniako gune okupatuetan. Israelgo hirigintza batzorde bat dago erabakiaren atzean: atzo onartu zuen beste 4.500 etxebizitza eraikitzeko proposamena, joan den astean ezagutarazi ziren eta nazioarteko komunitatean mesfidantza eragin zuten planen ildotik. Zehazki, 4.427 etxebizitza berriren eraikuntza onetsi du batzordeak, eta horietatik 2.791k behin betiko onarpena jaso dute. Guztira, 25 plani eman diete abala, eta, Haaretz Israelgo berripaperaren arabera, horien ondorioz, orain arte linbo administratibo batean ziren hainbat enklabe legezko izatera pasatuko lirateke.

Nazioarteko komunitateak ez ezik, Europako Batasuneko ordezkariek ere «sakon-sakonean» kondenatu dute Zisjordanian beste 4.500 etxebizitza eraikitzeko plana, eta Israeli galdegin diote erabaki hori deuseztatzeko. Halaber, Israelgo agintariei gogorarazi diete lurralde okupatuetan 4.500 etxebizitza eraikitzeko erabakiak Nazioarteko Zuzenbidearen aurka egiten duela, eta, gainera, Palestinaren eta Israelen harremana «zuzenean» mehatxatzen duela. «Guztiz inkontzienteki» hartutako erabaki gisa definitu dute plana, batez ere, bi herrialdeen tentsio politikoak murrizteko ahaleginei begira. Hala, Kanpo Harremanetarako Europako Zerbitzuak zabaldutako komunikatu batean, Europako Batasuneko kideek bi herrialdeei eskatu diete lan egin dezatela prozesu politiko bat lortzeko bidean. «Hori gabe ez da benetako bakerik eta segurtasunik egongo, ez israeldarrentzat, ez palestinarrentzat», defendatu dute agirian.

Tor Wencesland Ekialde Hurbileko Bake Prozesurako NBEko koordinatzaile bereziak ere gogor gaitzetsi du Israelgo agintarien plana. esan du Nazioarteko Zuzenbidearekin bat ez datorren «legez kanpoko» neurri bat, eta bakearen bidean «eragozpen» bat dela. «Kokaguneen hedapen etengabeak okupazioa are gehiago finkatzen du, Palestinako lurra eta natura baliabideak inbaditu, eta palestinarren zirkulazio libre bat oztopatzen du», salatu du NBEko koordinatzaileak. Horregatik, Israelgo Gobernuari galdegin dio horrelako jarduerak amaitzeko. Nabarmendu du ekintza horiek «ezegonkortasuna» areagotu besterik ez dutela egiten, eta «Palestina estatu bideragarri» bihurtzeko aukera guztiak zapuzten dituztela.

Anexiorako bide orri bat

Atzetik dator Israelgo Gobernuak Zisjornadian jadanik eraiki dituen eta eraikitze bidean dauden etxebizitzen eztabaida. Israel 1967an hasi zen Palestinako eremu okupatuetan kokaguneak eraikitzen, Zisjordania anexionatzeko asmoz. Geroztik, milaka etxebizitza eraiki ditu Palestinaren lurretan. Israelgo Estatistika Institutuak 2020an argitaratutako datuen arabera, Zisjordanian kokatutako Israelgo juduen kopuruak Israelgo populazioa baino lau bider azkarrago handitu dira 1995etik. Israelgo juduen %10 inguru bizi dira Jerusalem ekialdean eta Zisjordanian.

Dena den, nazioarteak —AEBak eta Brasil salbu— ez ditu onartzen Israel agintariek Zisjordanian ezarritako kokaguneak, legez kontrakoak baitira. Nazio Batuen Giza Eskubideen Kontseiluaren arabera, Israelgo Gobernuak kokaguneen kontrola izan du 1967tik eremu okupatuetan, eta hala izaten jarrai dezan lan egiten du. Jokaera horrekin, anexiorako bide orri bat zabaltzen du, eta, kontseiluaren hitzetan, «bideragarria den Palestinako estatu bat sortzeko aukera eragozten».

Ikusi gehiago: Oztopo bat Israelgo kolonoei


Summary: Señora sariketako lehenengo kanporaketa bihar jokatuko da, Hendaian. Emakumeen eta hegemonikoak ez diren gainontzeko identitateen ikusgaitasuna du helburu lagunarteko txapelketak.

Bigarren urtez, Señora sariketa antolatu dute zenbait bertsolari eta bertsozale feministak. Lehenengo kanporaketa bihar jokatuko da, Hendaiako (Lapurdi) Enbata gaztetxean, 17:00etan, eta bigarren saioa, berriz, hilaren 21ean izango da, Laudion (Araba), Aiaraldeko Faktorian. Azkenik, finala Leitzako (Nafarroa) Herri aretoan jokatuko dute, arratsaldeko bostetan hori ere.

Biharko saioan, Josune Aramendi Perez, Amaia Iturriotz Etxaniz, Irati Alcantarilla Urdanpilleta, Aner Euzkitze, Paule Loizaga Legarra eta EkhinÌe Zapiain Arlegi ariko dira. Gaiak jartzen, berriz, Ainhoa Larretxea izango da.

Bigarren kanporaketan, Leire Vargas Nieto, Irati Anda Villanueva, Andere Arriolabengoa Bengoa, Ane Beloki Lopez, Ane Labaka Maioz eta Sarai Robles Vitas igoko dira oholtzara, Laudioko Faktorian, 18:00etan. Amaia Agirre ariko da gai jartzaile.

Finala, berriz, Leitzako Herri aretoan izango da, 17:00etan. Kanporaketa bakoitzetik sailkatutako bi bertsolarik abestuko dute, baita gonbidatu bereziak diren bi «senÌorek» ere. Eguna iritsi aurretik iragarriko dute zeintzuk diren ohorezko beste bi parte hartzaileak. Saio guztietako sarrerak Bertsosarrerak.eus atarian eros daitezke jada.

Iaz egin zuten zenbait bertsolarik eta bertsozale feministak SenÌora sariketaren lehenbiziko aldia, tokiko herri eragileen eta mugimendu feministako kideekin elkarlanean, bertso plaza berriak sortu eta emakumeei eta azpiratutako identitateei ikusgaitasuna emateko asmoz. Belaunaldien arteko aliantzak sendotzea dute helburu, ahalduntze kolektiboaren bidetik, betiere lurraldetasuna aintzat hartuz.

Señora hitza aukeratzeko arrazoiei dagokienez, antolatzaileek azaldu dute andre zaharrarekin eta bakardarearekin loturiko kontzeptuari buelta eman nahi izan diotela. Maider Arregi bertsolari eta antolatzaileak adierazi duenez, «emakume indartsu bat da senÌora bat, ahaldunduta dagoena». Hitzaren eraldaketa hori lortzea da sariketaren xedea.


Summary: Barnahus ereduan oinarritutako lehen etxea urte amaieran irekiko dute, Gasteizen. Sexu indarkeria jasan duten adingabeei «arreta integrala» ematea eta haiek berriz «ez biktimizatzea» izango du xede.

Eusko Jaurlaritzak urte honen hondarrerako jarriko du martxan Gasteizen Barnahus ereduan oinarritutako proiektu pilotua. Sexu abusuak jasan dituzten edo pairatzen ari diren umeak behin baino gehiagotan «ez biktimizatzeko» helburua izango du sistemak, eta adingabeei «arreta integrala» emango zaie han. Arabako hiriburuan irekiko dute haurrak laguntzeko lehen etxea, eta, gaur, hara joatera deitu dituzte komunikabideak. Proiektua garatzen ari den lantaldeak lagunduta, Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak etxeari buruzko xehetasunak eman ditu. Ramiro Gonzalez Arabako ahaldun nagusia eta Gorka Urtaran Gasteizko alkatea ere izan dira agerraldian. Sexu abusuak pairatu dituzten adingabeek arta «osoa» jasoko dutela bermatu nahi dute Barnahus ereduan oinarritutako proiektuaren bidez, Artolazabalek azaldu duenez. Islandian martxan jarritako eredua oinarri hartuta, Eusko Jaurlaritzak erakundeen eta sailen arteko lantalde tekniko bat martxan jarri zuen iaz, Save The Children erakundearen babesarekin. Besteak beste, gizarte zerbitzuetako, eta osasun, hezkuntza, justizia eta segurtasun alorretako profesionalek parte hartzen dute lantalde horretan. Helburu argi batekin ari dira lanean: haurren sexu abusuen kasuetan esku hartzen duten sistema, zerbitzu eta eragileen arteko jarduerak koordinatuko dituen protokoloa ontzea. Izan ere, sarritan, sexu abusuak pairatzen dituzten haurrek eta nerabeek oso bide neketsu eta gogorra igaro behar izaten dute beren kasua kontatzeko, eta, hain justu, prozesu horiek samurtzea bilatzen du Barnahus ereduak. Hala, behin proiektu pilotua martxan jartzen dutenean, Gasteizen irekiko den etxean jasoko dute sexu abusuen biktima izan den haurraren testigantza, gerora aurretiazko froga osatuko duena. Artolazabalek esplikatu du biktimentzat propio atondutako etxean egingo dela prozesu guztia: haien neurrira eta erritmoetara moldatuta egongo da tokia, adingabeek modua izan dezaten lekukotasuna emateko eta arta jasotzeko polizia etxeetatik eta ospitaleetatik igaro gabe. Finean, modu koordinatuan jardungo dute gizarte zerbitzuek, abokatuek, magistratuek, eta osasun profesionalek, biktimaren gaineko begirada komun batekin, eta hura berriz ere «ez biktimizatzeko». Hori lortze aldera, gune bat atontzen ari dira Gasteizen, eta urte amaierarako prest izango dute. «Sexu indarkeriaren biktimek ingurune seguru eta adiskidetsua izango dute. Dekorazio egokia, eta profil eta adin desberdinetara egokitzeko modukoa», azaldu du Artolazabalek. Xedea baita adingabeak prozesu guztiaren «erdigunean» jartzea, zehaztu duenez. Sailburuak eman du adingabeen sexu abusuen arazoaren hedaduraren berri. Datu lazgarriak eman ditu: azaldu duenez, «bost umetatik batek» jasaten du indarkeria sexuala; Araba, Bizkai eta Gipuzkoa batuta, 2.000 eta 4.000 ume eta nerabe artean izan daitezke. Datu horiek guztiak «izozmendiaren punta» baino ez direla ohartarazi du, gainera. Izan ere, kasuen %15 bakarrik salatzen dira, salatutako kasuetatik %70 ez dira iristen ahozko epaiketara, eta kasu gehienak artxibatu egiten dira froga faltagatik.


Summary: DUPek esan du erakundeak blokeatuta «mezu argi bat bidaltzen» ari zaiela Londresi eta Bruselari. Alderdi unionistak betoa jarri dio Asanbleako presidentearen izendapenari, eta horrek gobernua osatzea eragotzi du, baita lehen ministroa aukeratzea ere. Sinn Fein, Aliantza, UUP eta SDLP kritiko agertu dira erabakiarekin.

DUP Alderdi Demokratiko Unionistak Ipar Irlandako bi erakunde garrantzitsuenak blokeatu ditu: gobernua eta Asanblea. Jeffrey Donaldson alderdiko buruzagiak parlamentuan bertan berretsi du goizean jakinarazitakoa, eta, hortaz, DUPek uko egin dio ganberako presidentea aukeratzeari —nazionalisten eta unionisten oniritzia behar da izendapena onartzeko—; erabaki horren ondorioz, Asanblea ezingo da elkartu ohiko jardunerako, esaterako. Beto horrek helburu bakarra du, Donaldsonek esan baitu Erresuma Batuko Gobernuari eta EB Europako Batasunari «mezu argi bat bidaltzen» ari zaiela protokoloaren aferan; edo, beste modu batera esanda, DUPek Londres behartu nahi du «ekintza erabakigarriak» egitera itun horren inguruan.

Alderdi unionistak iragarria zuen lehen ministroaren eta lehen ministrordearen izendapenak blokeatuko zituela —protokoloagatik eta Sinn Feinek duelako gobernuburua izendatzeko eskubidea—, baina zalantzak zeuden zer egingo zuen parlamentuko presidente karguarekin. Betoa, hortaz, erabatekoa da Irlanda iparraldeko erakundeetan.

«Devolution [sistema autonomikoa] berreskuratu zen New Decade, New Approach adostasunaren oinarrietan [gobernabidea bermatzeko alderdi arteko ituna da, 2020koa]. Dokumentuaren alderdi guztietan aurrerapausoak ikusi ditugu, batean izan ezik; eta hori da Erresuma Batuko Gobernuak legeak egingo zituela Ipar Irlandak Erresuma Batuaren barne merkatuan duen tokia bermatzeko», argudiatu du Donaldsonek erabakiaren berri emateko goizean argitara emandako ohar batean.

Londresek eta Bruselak adostu zuten protokoloa, eta bi helburu nagusi ditu: Irlandako irlan muga gogorraren itzulera eragoztea, eta EBren merkatu bakarra babestea. Itun horren bidez, Ipar Irlanda merkatu horren arauekin lerratu da produktuei dagokienez, eta horrek berekin ekarri ditu kontrolak Irlanda iparraldeko portuetan.

Unionistak, baina, kexu agertu dira akordio horrekin, argudiatu baitute Ipar Irlandaren eta Britainia Handiaren artean «muga bat» sortu duela, eta «kolokan» geratu dela lurraldeak erresuman duen «tokia».

Gaurko adierazpenen bitartez, DUPen buruzagiak argi utzi nahi izan du «pazientzia» duela, eta, beraz, auzi horren irtenbidea ez dela epe laburrean iritsiko. «Unionisten kezkak ez dira Stormonten [parlamentuaren] eragina izaten ari den borroka politiko soil bat. Protokoloa zuzeneko erronka bat da Ipar Irlandan azken 25 urteetan adosturiko itun guztien oinarrientzat», adierazi du oharrean.

Asanbleako presidenterik gabe, diputatuek ezingo dute Ipar Irlandako lehen ministroa eta ministrordea aukeratu; eta, eguneroko jardunean, ez dute eztabaidarik izango, eta ezingo dute batzorderik osatu, ezta horietan parte hartu ere. Ministroek karguan jarraitu ahalko dute, jardunean, baina haien eskumenak mugatuta egongo dira, ez baitira gobernu baten parte izango, eta ezingo dute beste erabakirik hartu.

Donaldson horren jakitun da, baina, parlamentuan argudiatu duenez, protokoloa «kalte handia» egiten ari zaio Ipar Irlandari, eta hori dute egungo lehentasuna, batez ere «azpijana egiten» diolako egonkortasun politikoari. Agintari unionistarentzat, lurraldeko ekonomiari itun horrek egiten baitio «kalte», eta horren ondorio da bizitzaren garestitzea, adibidez. Paul Givan alderdikideak gaineratu du DUP «jasankorra eta arrazoizkoa» izan dela, baina orain «ekintzetarako garaia» dela, eta ez «hitzetarakoa».

Liz Truss Erresuma Batuko Atzerri ministroak atzo ohartarazi zuen Londresek «ekitea beste aukerarik» ez duela izango EBk ez badu «malgutasuna» erakusten bi aldeen arteko negoziazioetan —Erresuma Batuko hedabide batzuen arabera, «ekintza» horietako batzuk izan daitezke protokoloa urratzea—.

Lewisen «etsipena»

Alderdi unionistaren betoak denetariko erreakzioak eragin ditu, eta gehienak kritika negatiboak izan dira. Horren adibide da Brandon Lewis Erresuma Batuaren Ipar Irlandako ministroak esandakoa: «Ipar Irlandako herritarrek botoa eman dute, eta gobernu egonkor eta erantzule bat merezi dute. Alderdiei dei egiten diet elkartzera eta gobernu bat osatzera».

Sinn Feinek irabazi zituen iragan asteko bozak, eta ordezkaritzarik handiena lortu zuen, 27 aulki bilduta —90etik—; DUPek hiru galdu zituen, eta 25 eserleku izango ditu aurrerantzean. Ordena horren ondorioz, lehen aldiz alderdi nazionalista bati dagokio gobernuburua proposatzea, baina indar unionistak jakinarazi zuen blokeatu egingo zuela lehen ministroaren —eta haren ordezkoaren— izendapena. Egoera horretaz eta gaur jakindakoaz, Michelle O’Neill alderdi errepublikanoko buruzagiordeak esan du DUP «publikoa zigortzen» ari dela, eta «lotsagarria» dela Donaldsonek harturiko erabakia.

Naomi Lang Aliantza Alderdiaren buruzagi eta Ipar Irlandako jarduneko Justizia ministroak ere kezka handiz hartu du alderdi unionistaren betoa, eta kritiko agertu da DUPekin, Good Morning Ulster irratsaioan egin dioten elkarrizketan: «NHS [Osasun Sistema Nazionala] konpondu behar dugu, bizitzaren garestitzeari aurre egin, eta aurrekontu bat adostu. Honek nola lagunduko du?».

UUP Ulsterko Alderdi Unionista ere kritiko agertu da beste indar unionistaren erabakiarekin. Doug Beattie UUPko buruzagiak ohartarazi du parlamentua «isilik» geratuko dela, eta «isiltasun» horren ondorioz herritarrak «hoztuko eta gosetuko» direla, eta «[ospitaleetako] itxaron zerrendetan hilko» direla, esaterako: «Gaur, behintzat, gauza bat egin dezakegu. Asanbleako presidentea aukeratzea».

Beattieren eskariak, baina, ez du ezertarako balio izan, ezta SDLP Alderdi Sozialdemokrata Laboristako diputatu Matthew O'Toolek egindako ohartarazpenak ere, esan baitu DUPek «demokrazia eragotzi» duela, nahiz eta «bere izenean demokratiko hitza duen».

Donaldsonek jakinarazitako blokeoaren ondorioz, Ipar Irlanda beste krisi politiko batean murgilduko da, eta Erresuma Batuko Gobernuaren eta Europako Batzordearen arteko tentsioa are gehiago handituko da brexit-aren auzian. Berez, baina, Asanbleako diputatu gehienak protokoloa mantentzearen alde daude; 53 diputatu dira, Sinn Feineko 27ak, Aliantzako hamazazpiak, SDLPko zortziak eta People Before Profitekoa.


Summary: Maiatzaren 27tik 29ra egingo da Literaturia, Zarautzen. Liburu azokarekin, liburu aurkezpenekin eta askotariko emanaldiekin osatu dute egitaraua. ‘Piztia’ izango da aurtengo jaialdiaren gaia.

Udaberrira itzuliko da Literaturia. Koronabirusaren ondorioz, udazkenean egin dituzte azken bi urteetako saioak, baina ohiko urtaroan egingo dute aurten jaialdia: hilaren 27tik 29ra egingo dute, Zarautzen (Gipuzkoa), Aurkitzeko, baretzeko, pizteko lelopean. Hiru egunez, idazleak, argitaletxeak eta irakurleak elkartuko dira herriko zenbait gunetan. Ohi bezala, askotariko errezital, solasaldi eta aurkezpenez osatu dute egitaraua, baina literaturatik haragoko kultur emanaldiak ere izango dira. Piztia gaiak lotuko ditu guztiak.

Ana Malagonek emango dio hasiera programari, jaialdirako espresuki prestatutako manifestua irakurrita. Modelo aretoan izango da hasiera ekitaldia, eta, jarraian, Istanbul ikuskizun literario-musikala aurkeztuko dute. Migrazioen inguruko begirada «tragikomikoa» ematen du obrak. Lutxo Egiak idatzi du testua, eta Unai Pelayo Pelax-ek sortu du musika. Haiekin batera, Oier Guillan, Telmo Trenor eta Elena Ramirez oholtza gainean izango dira.

Literatura da Literaturiaren ardatza, baina lekua egin izan die beste kultur adierazpenetako emanaldiei ere, eta aurtengo jaialdia ez da salbuespena izango. Frankenstein agurgarria gutun musikatua eskainiko dute Pettik eta Ana Galarragak, eta rr #5 marrak izeneko ikuskizuna Maialen Lujanbiok. Odei Barrosoren kontzertua ere izango da larunbat iluntzean. Iñaki Martiarena Mattin-ek, berriz, haurrentzako sormen tailer bat emango du, argitaratu berri duen Kamishibaizalea komikia oinarri hartuta.

Bi mahai inguru ere antolatu dituzte. Batetik, literatura hezkuntzaren esparruan sustatzeari buruz jardungo dute ikasle, irakasle eta eragileek: Imanol Epelde, Intza Alkain, Uxue Ostolaza eta Nerea Lasa izango dira hizlariak. Bestetik, literatura unibertsalaren iraganaz eta etorkizunaz gogoetatuko dute Manu Lopez Gasenik, Angel Errok eta Irati Jimenezek. Elkarrizketa baten soinua eta notak izenburuko saioan, Arantxa Iturbe, Eider Rodriguez eta Miren Narbaiza arituko dira solasean.

Liburu azoka «indartsua» Liburu azoka izango da jaialdiaren arreta gune nagusietako bat aurten ere. Lege Zaharraren plazan jarriko dituzte argitaletxe eta liburu dendek erakusmahaiak. Hain zuzen, antolatzaileek aurreratu dute azoka «indartsua» izango dela, «azken urteetan baino argitaletxe gehiagok» adierazi baitute bertaratzeko asmoa.

Liburu aurkezpenak ere egingo dira azokaren bueltan, Ahotsenearekin elkarlanean. Beraz, saltokia izateaz gain, hedatzeko gunea ere izango da plaza beste behin. Azokan bertan eta Garoa liburu dendan izango dira aurkezpenak.

Antolatzaileek Itxaropena argitaletxe eta inprimategia omenduko dute, azokaren hasiera ekitaldian. Zarautzen sortu zen, 1932an, eta diktadura garaian euskarazko hainbat liburu argitaratu zituen, zentsurari aurre eginez. Gerraosteko euskal liburugintzaren oinarriak jarri zituzten argitaletxeetako bat ere izan zen, antolatzaileek nabarmendu dutenez, bereziki Kulixka bildumaren bitartez. Olerkia, nobela, saiakera, antzerkia, bertsolaritza: askotariko lanak bildu zituen liburu sorta hark. Horien artean daude, besteak beste, Jon Etxaideren, Salbatore Mitxelenaren, Txomin Agirreren eta Xabier Lizardiren lanak. Nazioarteko idazleen itzulpenak ere bildu zituen, Camilo Jose Celaren eta Ernest Hemingwayren lanenak, esate baterako.

BERRIA, hedabide laguntzailea Bederatzigarrenez hartuko du Literaturia Zarautzek, eta «euskal letren plaza» bihurtuko dute herria beste urte batez, antolatzaileek esan dutenez. Jaialdiak herriari egiten dion ekarpena nabarmendu du Xabier Txurruka alkateak: «Literaturiak euskal literaturaren topagune bilakatzen du Zarautz asteburu batez».

Ainara Lasa BERRIAko ordezkaria ere izan da aurkezpen ekitaldian. Izan ere, BERRIA jaialdiaren hedabide babeslea izango da aurten ere. Lasaren hitzetan, euskarazko literaturari ikusgaitasuna emateko «konpromisoa» dauka egunkariak, eta, beraz, lankidetza «naturala» da. Baina zera azpimarratu du: «Naturala izanagatik, ezinbestekoa da euskarazko kultur ekosistema osatzen dugun eragileok lankidetzaren bidea sakontzea, nor bere eginkizunetik, eraginkorragoak izan gaitezen kolektiboki».

Ekitaldietarako sarrerak jaialdiaren webgunean jarriko dituzte salgai: www.literaturia.eus

EGITARAUA

Larunbatean eta igandean, liburu azoka eta haurrentzako jarduerak izango dira Musika plazan, eta liburu aurkezpenak Garoa liburu dendan. Emanaldien artean, hauek dira nagusiak:

Maiatzak 27, ostirala 20:00. Ana Malagonen manifestuaren irakurketa, Modelo aretoan. 20:15. Istanbul ikuskizun literario-musikala, Modelo aretoan.

Maiatzak 28, larunbata 11:00. Komiki tailerra Iñaki Martiarena Mattin-ekin. Etxezabalan. 12:30. Berrabiaraziko dugu literatura eskolan? mahai ingurua, Modelo aretoan. Gonbidatuak: Imanol Epelde, Intza Alkain, Uxue Ostolaza eta Nerea Lasa. 18:00. Frankenstein agurgarria gutun musikatua, Petti eta Ana Galarragarekin, Modelo aretoan. 22:00. Kontzertua, Lege Zaharren plazan: Ødei.

Maiatzak 29, igandea 11:30. Literatura unibertsala. Ibilitakotik ibiltzekora mahai ingurua, Modelo aretoan. Gonbidatuak: Manu Lopez Gaseni, Angel Erro eta Irati Jimenez. 12:30. rr #5 marrak Maialen Lujanbioren ikuskizuna. Merkatu plazako goiko solairuan. 17:00. Elkarrizketa baten soinua eta notak. Arantxa Iturbe, Eider Rodriguez eta Miren Narbaiza. Modelo aretoan.


Summary: Gerard Larrondo: «Labeguerie gizon isildua da Kanbon; aski harrigarria da». Mixel Labeguerie herriko semearen bizia oinarri duen ‘Egunsentia’ ikusgarria aurkeztuko du Latsarri elkarteak gaur eta bihar, Kanboko kiroldegian. Dantza, bertsoa, kantua eta lekukoak bildu ditu.

Mixel Labegueriren heriotzaren berrogeigarren urtemugakari, 2020an egitekoa zuten Egunsentia dantza, kantu, bertso eta lekukotasun bideoaren emanaldia. Pandemiagatik, bi urtez gibelatu du Latsarria elkarte antolatzaileak. Gerard Larrondo (Angelu, 1961) Latsarria elkarteko presidentea da. Gaur (20:30) eta bihar (17:00) emanen dute Kanbon, kiroldegian.

Latsarria elkartea, zer da?

Kide guziak elkarte munduan ibili gara luzaz, haurrek dantza edo errugbia egiten zutenean. Haurrak handiturik, ez genuen etxean egoteko gogorik eta erabaki genuen elkarte baten sortzea kultura helburu batekin. Kultura ikuspegi zabalean; ez elite batentzat, baina egun guzitakoari loturik. Kontzertuak egin ditugun gisan, sagarnotegi bazkariak ere antolatu ditugu herritarrentzat. Kanbori euskal izpiritu bat berriz emateko, gure hein xumean.

Guziz euskalduna zen herri bat egon baita, Kanbo, berriki arte?

Gazteria euskaldun biziki ederra bada Kanbon, dinamikoa, borrokatzen dena. Zoritxarrez, ez dena gehiengoan gaur egun. Nahitaez, adin batetik bestera ez ditugu denek gauza berak egiten. Bizkitartean, elkar atzematen dugu gertakari batzuetan.

Berezitasun bat badu Kanbok: gaineko auzoa eta beherekoa.

Aldea soziologikoa zen. Kanbo gaina medikuena eta arta etxeetako egoiliarrena zen; beherekoa nagusiki laboraria zen; larriki erranda. Talka soziologiko horretan, politika ere nahasi zen. Labegueriren garaian, eta ondotik ere bai, hauteskunde bero-beroak izan dira.

Zertarik jin zitzaizuen Egunsentia ikusgarriaren ideia?

Kanboko Jeikadi dantza taldean ibili gara batzuk. Duela hamabost bat urte, kaskaroten urtebetetzea izan zen, eta Jeikadi taldea jada utzia zuten lagun batzuk berriz oholtza gainera igan ziren. Gu barne. Egin nuen: ‘Zer pena jende horrek ez baitu paradarik taula gainerat berriz agertzeko’. Latsarria elkartea 2016an sortu genuen, jende horrekin egitasmo honen muntatzeko. Proposatu genielarik, ikaragarriko harrera ukan genuen.

Ez duzue nahi Labeguerieren omenaldia izatea. Zergatik?

Ez da omenaldia. Zuberotarrek egiten duten bezala [pastoralekin], pertsonaia bat aitzinera ekartzea da ideia. Eta herriko jendearen jakin-mina piztea. Dantzari, kantarien hamarretarik bederatzi kanboarrak dira. Badira herriko etxeko batzuk, abertzale seme-alabak… Labeguerieren bizi bilakaera ikusirik, kasu egin behar zen zer hitz baliatzen zen. Gai minbera izan da Kanbon.

Labegueriek hartu bide politikoarengatik?

Hori da. Kultura mailan denak ados gara errateko aitzindari izan zela. Politikan, arrunt hastapen abertzale baten ondotik, beste bide batean lerrokatu zen. Bada oraino erresumin zenbait. Gizon isildua da Kanbon; aski harrigarria da.

Lekukotasunak agertuko dira emanaldian?

Bada dantza, kantua, bertsoa, txistua. Labegueriek gehien maite zituen adierazpideak dira. Bertsoak biziki maite zituen, txistua jotzen zuen, kantuak egiten eta lehenetan izan zen kantu batzuk zortziko moldean ezartzen dantzatzeko. Hiru gai aipatuko dira ikusgarrian: kultura, politika eta Labeguerie kanboarra. Gai bakoitza abiatuko da lekukotasun batekin. Pertsona bera berriz jinen da bertsoen gaia ematera. Bertsolariak lekukoak izanen dira: Maddi Sarasua eta Oier Urreizti.

Labegueriren kantuekin asmatuak dira dantzak?

Bai, musika moldaketak eginez. 1960ko hamarkadako kantuak mota bertsukoak dira maiz; beraz, erneago egin ditugu. Baina kantuak ezagun dira. Pascal Lazkanok eta Amadeo Txoperenak —Jeikadiko dantza irakasle historikoa— egin dizkigute dantzak. Abesbatza buru Olivia Iparragerre izan dugu. Musika Patxi Bridierrek moldatu du.


Summary: Gasaren prezioa mugatu du Madrilek, argindarra %30-35 merkatzeko. Bruselak oniritzia emango dio sistemari, baina 2023tik aurrera Espainiak tarifa arautua aldatu beharko du. Gaur argitaratu da sistema berria aldizkari ofizialean</strong>.

Espainiako Gobernuak iberiar salbuespena esan dioten argindar sistema berria onartu du ministroen ezohiko kontseilu batean, eta, aurrerantzean, argindarra ekoizteko erabiltzen den gasaren prezioak gehienezko muga bat izango du: 48,8 euro batez beste MWh. Azken egunetan Herbehereetako TTF erreferentziazko merkatuan izan duen prezioaren erdia da hori gutxi gora-behera. Zenbat merkatuko duen horrek argindarra merkatu arautuan? Madrilgo gobernuak uste du %30-35 inguru apalduko zaiela faktura PVPC tarifa dutenei merkatu arautuan, Hego Euskal Herrian.

Teresa Ribera Trantsizio Ekologikoko ministroaren arabera, 210 euroko prezioa izan du batez beste azken hiruhilekoan gasaren MWh-ak, eta 130 eurora jaitsiko da batez beste sistema berriarekin; betiere aurreikuspen bat dela zehaztu du Riberak, prezioan eragiten duten beste aldagai batzuk ere badirelako. Baina %30-35 inguruko merkatzea aurreikusi du Sanchezen gobernuak, eta inflazioaren hazkundearentzat ere galga izango dela esan du Ribera ministroak.

Sistema berria gaur argitaratu da Espainiako aldizkari ofizialean, eta horren segidan aplikatzen hasiko da. Baina Europako Batzordearen azken oniritzia beharko du oraindik, eta hura lortzeko baldintza jakin bat jarri dio Bruselak Madrili: datorren urtetik aurrera aldaketa sakonak egitea PVPC tarifa arautuan. Tarifa horren gorabehera handiak saihestea litzateke erreforma horren helburua, egun handizkako merkatuarekin duen erabateko lotura apalduz. Hain zuzen, argindar konpainien eskaeretako bat da hori.

Dena den, Ribera ministroak adierazi du Bruselak adostasuna azaldua duela eta «egun batzuk» beharko direla azken baimena lortzeko: «hamar egun edo bi aste». Edonola ere, sistema martxan jarriko da, baina betiere Batzordearen oniritziaren zain, eta hura 2023rako eskatzen duen erreformaren onarpenaren araberakoa izango da.

Lehen aldiz, konpainien aurka

«Lehen aldiz, ez dute betikoek ordainduko. Hartu diren neurriek helburu bat izango dute: konpainien aparteko irabaziak murriztea eta kontsumitzaile guztientzat onura garbiak egotea», esan du Riberak. Ministroak ez ditu enpresak ahaztu: haiek ere argindarra gutxiago pagatuko dutela gogoratu du. Denek pagatuko dute gutxiago argindarra? Ezezkoa da erantzuna, deskontua merkatu arautuan dauden bezeroentzat izango baita bakarrik. Iberdrolak, esaterako, merkatu libreko bezeroei faktura garestituko zaielako mehatxu argia egin du.

Eta Ribera ministroak argitu gabe utzi du beste aldagai funtsezko bat: nork, noiz eta nola orainduko duen gasaren benetako prezioaren eta esku hartutako prezioaren arteko alde hori, argindar ekoizleek prezio jakin batean erosiko baitute gasa zentral termikoetan baliatzeko, nahiz eta gero beste batean fakturatuko duten, gehienezko muga dela eta. Ribera ministroak berak aditzera eman du sortuko den zor horri aurre egin beharko diotela kontsumitzaileek berek noizbait.

Argindar kontuetan merkatu bakarra da Iberiar penintsulakoa, eta, Frantziaren bitartez oso konexio gutxi dituenez, harekin salbuespen bat egitea hitzartu zuen martxoan Europar Kontseiluak, beren kabuz neurriak har zitzaten argindarra merkatzeko. Sistemaren baldintza nagusiak apirilean lotu zituzten Madrilek, Lisboak eta Bruselak.

Portugalgo Gobernuak ere onartua du antzeko sistema bat, Bruselak onartutako iberiar salbuespen horren bigarren onuraduna baita. Han ere gasaren prezioa mugatzeko sistema aplikatuko da aurrerantzean, baina gehienez hamabi hilabetez.

Martxoaren amaierako goi bileran lortu zuten Madrilek eta Lisboak argindarraren prezioa jaisteko promesa. Baina Errusiak azken egunetan egin dituen gas etenek urduritasun handia ekarri dute Europara, eta argindarra ekoizteko erabiltzen den gasaren prezioari gehienezko bat ezartzeko sistemaren parekoak Batasun osoan zabaltzea aztertzen hasia da Brusela. Gasaren horniduran gerta daitekeen alarmaren araberakoa izango da Batzordearen erreakzioa. Italiak eta Greziak, esaterako, eskatua dute beraientzat ere Espainia eta Portugalek onartutako sistema bera edo antzeko bat.


Summary: Karrikiri: 25 urte Iruñeko euskaldunen arteko sarea ehuntzen. 1997an sortu zuten elkartea; hiriburuko Alde Zaharreko Xabier kalean du egoitza. 120 bazkide ditu egun. Amaren Alabak taldearen saioa antolatu dute gaurko, IrunÌÂeko Kondestablearen jauregian.

Amaren Alabak taldeak Iruñean eginen duen lehendabiziko kontzertuarekin amaituko da, gaur, Karrikirik bere 25. urteurrena ospatzeko antolatutako egitaraua. Hiriburuko Kondestablearen jauregian izanen da emanaldia, 12:30ean hasita.

1997. urtean sortu zuten Karririki elkartea, Iruñeko euskaldunen topaleku bilakatzeko asmoz. Geroztik, hiriburuan euskaraz bizitzeko apustua egin duten herritarren arteko sarea ehunduz joan da Karririki, eta, egun, 120 bazkideren babesa duen proiektu indartsu bat da. “Hasiera hartan jarritako oinarri sendoak” izan dira, neurri handi batean, “aurrera egiteko giltzarri”, Jon Bujanda kidearen hitzetan. Beti “apaltasunez” aritu direla erantsi du Aitor Domeñok.

Hain zuzen, Domeño ia hasieratik da Karrikiriko kidea. “1998an bat egin nuen elkartearekin. Garai hartan, Iruñeko Alde Zaharreko Xabier karrikako bulego txiki eta ilun bat zen Karrikiriren egoitza”, oroitu du. Han abiarazi zituzten lehendabiziko proiektuak; tartean, Karrikiri denda. Egun, Xabier karrikan dago denda hori, hasierako bulego hura baino handiagoa den etxabe batean. Erreferente bilakatu da, neurri handi batean, hiriburuko euskaldunentzat.

“Denda bat zabaltzea izan zen erabakirik garrantzitsuena”, gogoratu du Itziar Luri bazkideak, Karrikirik egindako urrats horri buruz. Iruñeko Donibane auzoko Martin Azpilikueta karrikan ireki zuten hasieran. “Proiektuak bideragarritasuna lortzeko erabaki genuen denda martxan jartzea; ikusgaitasuna ere eman digu”, azaldu du Lurik.

Ikusgaitasun hori, halere, Iruñeko Alde Zaharrean lortu du, nagusiki, Donibanetik erdigunera mugitu baitzuten denda, duela hemezortzi urte. Erabaki horrek badu bere garrantzia, Jon Bujandak nabarmendu duenez, Karrikiriren asmoa izan baita zoko batean ez gelditzea eta euskaraz bizi nahi duten euskaldunek hiriko erdigunea hartzea.

Lan poltsa eta bertze

Karrikirik zerbitzu anitz eskaintzen ditu euskaraz bizi nahi duten iruindarrentzat. 1997an sortu zenetik, elkartea eskaintza hori garatuz joan da, eta, egun, kultur jarduera ugari antolatzeaz gain, euskaldunentzako lan poltsa bat, pisukide euskalduna bilatzeko zerbitzu bat eta itzulpengintzako bat ditu, bertzeak bertze.

Jon Bujandak bertze zerbitzu bat nabarmendu du, bereziki: haur eta gazteen artean literaturazaletasuna bultzatzeko aholku zerbitzua. “Online eskaintzen dugu, gure webgunearen bidez [Karrikiri.eus], adinaren arabera eta gaika antolatuta. Informazio ona eta baliagarria da guraso eta ikastetxeentzat”, aipatu du Bujandak.

Dendan saltzen dituzte gomendatzen dituzten liburu horiek, bertze produktu anitzen artean. Denak, hori bai, euskaraz. Itsaso Agirre da dendako arduraduna, iazko maiatzetik. “Pozik” da, eta garbi erran du Xabier karrikakoa “denda bat baino askoz ere gehiago” dela. “Erreferente bat gara euskaldun askorentzat. Bada fideltasun moduko bat, eta dendara etortzen dira; kanpoko jendea ere bai, hemengoa den produktu baten bila. Dendak badu nortasuna”, erran du Agirrek.

Zerbitzuak, webgunea, aldizkari digitala, kultur jarduerak. Anitz dira Karrikirik 25 urteotan garatu dituen adarrak, eta, horien guztien bidez, euskaldunak eta euskaltzaleak erakartzen jarraitu du elkarteak. “Bazkideon artean, bada adin guztietako jendea; gazteak ere badira”, zehaztu du Jon Bujandak.

Gazte izan edo ez, ospatzeko denbora dute oraingoa Karrikiriko kideek. Joan den larunbatean, Anariren kontzertua egin zuten Iruñeko Baluarten, eta “giro aparta” sortu zuten. Gaur, Kondestablearen jauregian, Amaren Alabak taldeak jarriko dio musika Karrikiriren 25 urteko bideari.


Astero, ordubete, buruko osasunaz

Summary: Astero, ordubete, buruko osasunaz. Ikasleen buruko osasuneko arazoak prebenitzeko, "espazio lagunkoiak" sortu dituzte Tolosako Inmakulada lanbide ikastolan. Ikasleek "espazio seguru bat" izan dute euren emozioez eta kezkez hitz egiteko; suizidioa, depresioa eta antsietatea landu dituzte. Atzo izan zuten topaketa.

Astean behin, ordubetez, “espazio lagunkoi” bihurtzen dute Tolosako Inmakulada lanbide ikastolako jangela. Ikastolako zuzendariak, irakasleek eta ikasleek azaldu dutenez, osasun mentaleko gaiak lantzea, ikasleek beren emozio eta kezkei buruz aritzeko “espazio seguru bat” izatea eta osasun mentalaren arloko jarduerak gauzatzea dira gune horren helburuak, buruko osasuneko arazoen prebentzioa sustatze aldera. Urte osoan egindako lana plazaratzeko asmoz, Espazio Lagunkoien I. Topaketa egin zuten, atzo, ikastolan bertan. Tolosaldeko lanbide heziketako hirurehunen bat ikasle ziren biltzekoak.

Ana Monge zuzendariaren esanetan, orain hiru urte inguru hasi ziren buruko osasunaren gaiari heltzen Inmakuladan. Osasun arloan lan egingo duten profesionalak prestatzen dituzte ikastolan, eta buru gaixotasunak dituzten pertsonekin lan egiteko trebetasunak lantzeko beharra ikusi zuten, ospitale eta enpresek ere gero eta eskaera handiagoa baitute arlo horretan. Hala, Donostiako Easo Politeknikoarekin eta Osakidetzarekin elkarlanean, buruko osasuneko espezializazio bat diseinatzen hasi ziren, eta Lanbide Heziketaren Ezagutzaren Euskal Institutuan erregistratu zuten. “Garai hartan, jabetzen ginen hemendik ateratzen ziren ikasleak ez zeudela behar adina prestatuta arlo horretan, baina ikasleen egoeraz ere ez ginen hainbeste jabetzen”, esan du zuzendariak.

COVID-19aren pandemia etorri zen gero, eta ikasleen egoera emozionala okerrera zihoala ikusi zuten ikastolan. Itxaso Urbieta eta Enara Larrain dira buruko osasunaren arloko proiektuan murgilduta dauden irakasleetako bi. “Konfinamenduan, adituek aipatzen zuten buruko osasuneko larrialdiak gainezka eginda zeudela, eta guk ere ikusten genuen asaldurak ugaritzen ari zirela. Igandeetan ere egin behar izan genituen tutoretzak, ikasleak gaizki ikusten genituelako”, esan du Larrainek.

Esanguratsua da kontatu duen adibide bat: Inmakuladako Osasun Dokumentazioko ikasleek, hainbat eskola lagin moduan hartuz, ikerketa bat egin zuten; tartean, suizidioari buruzko galderak ere bazeuden. “Bederatzi ikaslek erantzun zuten COVIDa agertu zenez geroztik suizidatzeko ideiak eduki zituztela. Hori ikusita, ikasleek esan ziguten zerbait egin beharra zegoela”.

Psikologo bat jartzea ere erabaki zuen ikastolak sasoi hartan. “Ikasleen artean antsietate handia zegoen, eta Osakidetza oso urrun zegoen; orain ere bai, baina orduan are gehiago. Baliabide batzuk bagenituen, eta hori lehenetsi genuen”, zehaztu du Mongek. Astean behin etortzen zen hasieran; bitan gero. “Itxaron zerrenda genuen, eta saioak mugatu egin behar izan genituen, ikasle bakoitza gutxienez hilean behin pasatzeko”.

Oso azaleko harremanak

Beste erakunde batzuekin elkarlanean, Ez zaude bakarrik proiektua dute Inmakuladan, eta horren barruan egin dituzten jardueretako bat da espazio lagunkoien sorrera. “Helburua da jendea bakarrik ez sentitzea”, azaldu du Urbieta irakasleak. Izan ere, irakasleek ikusten dutenaren arabera, sare sozialekin-eta, harremanak oso azaleko bihurtzen ari dira. “Ikusten genuen ikasleek beren emozioez, kezkez eta bizipenez hitz egiteko espazio seguru bat behar zutela”, dio Larrainek.

Hainbat batzorde dituzte ikastolan —euskarakoa, ingurumenekoa…—, eta besteen aldean partaidetza handia izan du buruko osasunari buruzkoak —Berpiztu izena du—. Ez zuten espero hainbeste ikasle prest egotea, beren borondatez, astero ordubetez osasun mentalari buruz hitz egiteko. “Esaten da nerabeek ez dutela laguntzarik eskatzen, eta argi dago espazioak emanez gero hitz egiten dutela”, uste du Urbietak.

Yosune Lamata eta Irantzu Tolosa dira batzorde horretan parte hartzea erabaki duten ikasleetako bi, eta koordinatzaile lanetan ere ari dira. Urbieta irakasleak esandakoaren harira, Tolosak uste du nerabeek askotan jaramonik egiten ez dieten irudipena dutela eta horregatik isiltzen direla. “Gaizki zaudela esan arren, uste dut batzuetan badagoela gazteek esandakoari garrantzia kentzeko joera bat”. Bi ikasleek gogoan dute espazio lagunkoian bildu ziren lehen eguna. “Denok sartu ginen gelan urduri: tentsioa igartzen zen; gaur egun, ordea, lasaitasun osoz hitz egin dezakegu edozertaz”, nabarmendu du Lamatak. Lehen egun hura “berezia” izan zela erantsi du Tolosak ere: “Geure burua aurkeztu, eta azaldu genuen zergatik geunden han. Hasieratik konexio berezi bat sortu zen gure artean”.

Normalean gidoi txiki bat eramaten dute aurrez prestatuta, baina aske jokatu ohi dute. Hasieran, hamabost egunean behin elkartzea zen asmoa, baina, ikasleek eskatuta, astean behin biltzen hasi ziren. Askotariko gaiak landu dituzte astez aste, ikasleek azaldu dutenez: enpatia, suizidioa, antsietatea, depresioa.. “Tabu asko daude oraindik ere: psikologoarengana joatearen tabua, depresioaren tabua, suizidioaren tabua. Hanka hautsiz gero, edonork eskaintzen dizu laguntza, baina osasun mentalean ez da hala izaten”, adierazi du Lamatak.

Badituzte zenbait arau espazio lagunkoi horretan: konfidentzialtasuna, espazio segurua izatea, inor ez epaitzea… “Azkenean, ikusten da beldurra zegoela gauza batzuei buruz hitz egiteko, edo ez genekiela zeinekin hitz egin. Proiektua aurkeztu ondoren, behar zuen horretaz hitz egiteko aukera ikusi zuen jendeak”.

Ilusioa pizten die topaketak ere. “Etorriko diren guztiei gogoetarako aukera eman nahi diegu, eta aukera ona izan daiteke espazio lagunkoiak beste ikastetxe batzuetara zabaltzeko ere”, esan du Tolosak. Hain zuzen, jada beste sei ikastetxetan dituzte halakoak abiatzeko proiektuak. “Guk hemen toki txiki bat izan dugu osasun mentalaz hitz egiteko, baina zergatik ez hitz egin edozein tokitan?”, galdetu du Lamatak.

Kezka baliabide eskasiaz

Inmakuladan, batik bat prebentzioarekin lotzen dute espazio lagunkoien sorrera. “Norbait edukitzea emozioak transmititzeko, hori da askok behar dutena”, esan du Larrain irakasleak. Eta Urbietak erantsi du gaia normal lantze hutsa ere lagungarria izaten dela.

Monge zuzendariak, berriz, nabarmendu du buruko osasunaren arloan egiten ari diren lanaren emaitzak ikusten dituztela, eta aste honetan bertan izandako adibide bat kontatu du: “Ikasle batek gelakide guztiei esan die ez duela ikasten jarraituko, osasun mentaleko arazo handi bat duelako eta aurrena hori konpondu behar duelako. Duela hiruzpalau urte, pentsaezina zen horrelako zerbait aitortzea”. Zer gertatzen zitzaion esan izan ez balu, itxuraz osasuntsu ikusita, jarraitzeko konbentzitzen saiatuko zirela azaldu du. Ez dute halakorik egin oraingoan. “Halako heldutasunez hitz eginda, uste dut ikastolari erabakia errespetatzea beste aukerarik ez zaiola geratzen”.

Alabaina, egoerari buruzko kezka ere badu zuzendariak. Argi du guneak eman behar zaizkiela ikasleei, eta emaitzak lortzen direla. “Baina errealistak izanda, guk ematen duguna ematen dugu”. Hain zuzen ere, baliabideak falta direla nabarmendu du. “Gazteei hitza ematen badiegu eta laguntza behar dutela esaten badigute, horrek jarraipen bat eskatzen du, nora bideratua izan behar dugu, eta guk ez dugu baliabiderik guztia kudeatzeko. Gizartearen benetako konpromisoa behar da”.

Irakasleek ere bat egin dute hark esandakoarekin. “Osasun mentala pribilegio bat da gaur egun: dirua behar duzu”, dio Larrainek. Laguntza eskatu eta jaso ezean, amorrua eta frustrazioa sentitu ohi dituzte ikasleek. Gaur egun osasun mentaleko zentro batean ohe bat lortzea oso zaila dela zehaztu du Larrainek. “Depresio batekin ere gaizki zaude, baina ez zaituzte psikologoarengana bideratzen. Ikasleek esaten dute: ‘Zer egin behar dut ikusteko laguntza behar dudala?'”.

Irakasleen esanetan, beharrezkoa da emozio txarrik eta onik ez dagoela jakitea, eta beharrezkoa da ikasleei txikitatik emozioak identifikatzeko eta kudeatzeko tresna batzuk ematea ere. “Zeren, bestela, askotan, oso berandu izaten da laguntza eskatzen dutenerako”, diote.


Summary: Juliette Binochek jasoko du Donostia saria. Aktore frantziarra kartel ofizialeko protagonista ere bada. Claire Denisek zuzendutako Avec amour et achanement filma emango duten galan jasoko du saria Binochek. Jaialdia irailaren 16tik 24ra bitartean egingo da.

Juliette Binoche (Paris, 1964) azken hiru hamarkadetako aktore frantziar ospetsuenetako bat bilakatu da, eta, bere herrialdean ez ezik, handik kanpo ere lan ugari egin ditu. 1980ko hamarkadaren hasieran hasi zuen ibilbidea zinema munduan, eta orduz geroztik 70etik gora filmetan parte hartu du. Besteak beste, Les amants du Pont-Neuf (1991), Damage (1992), Trois couleurs: Bleu (1993), The English Patient (1996), Chocolat (2000), Cosmopolis (2012) eta Clouds of Sils Maria-n (2014).

Saria emateko ekitaldia Kursaaleko auditoriumean izango da. Avec amour et achanement filma emango dute, Claire Denisek zuzendutakoa eta azkeneko Berlinalen zuzendari onenarentzako Zilarrezko Hartza irabazi zuena. Film horretan, Binochek ez ezik, Vincent Lindonek eta Gregoire Colinek ere hartu dute parte, besteak beste.

Lehen urratsak antzerkian egin eta aktore gisa Frantziako Arte Dramatikoko Kontserbatorio Nazionalean trebatu ondoren, Binochek zineman debuta egin zuen Liberty Belle (Pascal Kane, 1983) filmarekin. Ondoren, zenbait rol jokatu zituen; besteak beste, Jean-Luc Godard (Je vous salue, Marie, 1985), Jacques Doillon (La vie de famille, 1985) eta Andre Techine (Rendez-vous, 1985) zinemagileen filmetan. Azken horrekin, bada, berriz aritu zen urte batzuk geroago Alice et Martin (1998) filmean. Mauvais sang (1986) ikonikoan, lehen aldiz kolaboratu zuen Leos Caraxekin. Haren agindupean aritu zen, halaber, Les amants du Pont-Neuf (1991) filmean.

Bere karreraren hasieratik, frantsesez filmatutako tituluak eta ingelesez egindako beste asko tartekatu ditu; tartean, hauek: The Unbearable Lightness of Being (Philip Kaufman, 1988), Wuthering Heights (Peter Kosminsky, 1992) eta Damage (Louis Malle, 1992).

Binochek doluz dagoen emakume baten rola jokatu zuen Krzysztof KieÅÂÂÂÂÂlowskiren Trois couleurs: Bleu (1994) trilogia ezaguna inauguratu zuen filmean. Lan horrengatik, aktore onenaren saria eskuratu zuen Veneziako zinema jaialdian, baita Cesar sari bat jaso ere –beste bederatzitan ere sari horietarako hautagai izan da, gainera–. George Sand nobelagilea ere izan zen Les enfants du siècle (Diane Kurys, 1999) filmean. Baina nazioarteko aitortza The English Patient (1996) filmean jokatu zuen erizainaren rolari esker etorri zitzaion. Taldeko emakumezko aktore onenaren Oscar saria eta Berlingo zinema jaialdiko aktore onenaren saria irabazi zituen lan horrekin.

Europako zinemagileen esanetara lan egin du; besteak beste, hauekin: Jean-Paul Rappeneau, Donostiako Zinemaldiaren Sail Ofiziala lehiaketaz kanpo itxi zuena Le hussard sur le toit (1995) filmarekin, Chantal Akerman (Un divan à New York, 1996), Patrice Leconte (La veuve de Saint-Pierre, 2000), Lasse Hallstrom (Chocolat, 2000), John Boorman (Country of My Skull, 2004) eta Michael Haneke. Harekin funtsezko bi lan filmatu ditu: Code inconnu: Récit incomplet de divers voyages (2000) eta Caché (2005). 2002an, Décalage horaire (Danièle Thompson) filmaren protagonista izan zen, eta, harekin, Donostian izan zen lehen aldiz, Sail Ofiziala lehiaketaz kanpo ixteko.

Haren filmografiako beste titulu nabarmen batzuk hauek dira: Mary (Abel Ferrara, Perlak, 2005), Le voyage du ballon rouge (Hou Hsiao-Hsien, 2007), Disengagement (Amos Gitai, 2007) eta Shirin (Abbas Kiarostami, 2008). Azken zuzendari horrekin berriro egin zuen lan Copie conforme (2010) filmean. Toscanan girotutako amodio istorio horrekin emakumezko aktore onenaren saria irabazi zuen Canneseko zinema jaialdian.

2018an, aktorea berriz itzuli zen Donostiara Sail Ofizialean lehiatu ziren bi film aurkeztera: Vision, Naomi Kawaseren ikuspegi mistiko bat, eta High Life, Claire Denisekin egin zuen beste kolaborazio bat. Zientzia fikzioko generokoa da, eta Fipresci saria lortu zuen.

Haren azken lanen artean daude, orobat, Hirokazu Koreedaren La vérité (2019) –harekin batera izan zen aktorea Donostian hirugarren aldiz– eta Ouistreham (Emmanuel Carrere, 2021). Film horrek, iaz, Perlak sailean parte hartu zuen, eta Europako Film Onenaren Donostia Hiria publikoaren saria jaso zuen.

Karteleko protagonista

Donostia saria jasoko du Binochek, eta Donostiako Zinemaldiaren kartel ofizialeko protagonista ere izango da. Donostiako Dimension enpresa arduratu da aurtengo kartelak egiteaz, eta Brigitte Lacombe argazkilariak Juliette Binocheri egindako erretratu bat erabili du 70. aldiko poster ofiziala egiteko. Lacombek –Frantzian jaio zen, eta New Yorken bizi da– mundu osoko artista ezagunen, politikarien eta intelektualen erretratu ikoniko eta intimoak egin ditu, eta, aldi berean, Wes Anderson, Sofia Coppola, Federico Fellini, Michael Haneke, Lynne Ramsay, Martin Scorsese, Quentin Tarantino, Steven Spielberg eta beste zinemagile batzuen filmaketak dokumentatu ditu.

Zinemirak, euskal zinemari buruzko sailak, kartel propioa izango du lehen aldiz, «begiradari eta bizitzari eta zinemari begiratzeko modu guztiei gorazarre» egingo dieten irudien bilduma baten barruan. Dimensionen arduradun Guille Viglionek dioenez: «Zinemari begiratzeko modu bat da; zuzendariak bere begiradaz iragazitako errealitate bat sortzen du; ikusleak bere munduaren ikuspegia handitzen du; eta interpreteek kamerari begiratzen diote beren pertsonaiaren muina transmititzeko».


Eta, bat-batean, izarren artera

Summary: Eta, bat-batean, izarren artera. Realak 2004-2005eko sasoian sortu zuen emakumezkoen taldea, eta, hamazazpi denboraldi geroago, Txapeldunen Ligako atarikoa jokatzeko sailkatu da, Espainiako Liga bigarren postuan amaituta. Maite Lizasok lehen talde hartan jokatu zuen; Ane Etxezarreta, berriz, oraingo taldean dabil.

Bereziak ari dira izaten azken egunak, oso bereziak. “Txapeldunen Ligaz hitz egitea gauza berri bat da gehienontzat”; hala aitortu du Ane Etxezarreta Realeko jokalariak. Aurreko denboraldian gorabehera dezente izan ondoren, atzeko lerroko ikurretako bat bihurtu da beasaindarra, eta “gozamen” bihurtu ditu azken partidak. Espainiako Liga bigarren postuan amaituta —Realak gaur jokatuko du azken partida, Reale Arenan, Alavesen aurka, 12:00etan—, Txapeldunen Ligako atarikoa izango du hurrengo denboraldian, irailaren 20tik 29ra. Kanporaketa hori igaroz gero, txuri-urdinak multzoen fasean ariko dira urritik abendura.

Etxezarretak argi dauka “multzoaren indarra” izan dela taldeak hain ondo jokatu izanaren gakoetako bat. “Oso talde polita sortu dugu, handinahi izugarria erakutsi du jokalari bakoitzak, eta guztiok oso eskuzabalak eta langileak izan gara, bai egunerokoan eta bai asteburuetan”. Hutsegite edo estropezu bakoitzaren ondoren “altxatzeko gaitasuna” izan dutela goratu du Etxezarretak. “Indar hori eduki dugu denboraldi guztian, ez gara erori, eta horixe izan da gakoa”.

Realak 2004-2005eko denboraldian erabaki zuen emakumezkoen taldea sortzea. Euskal Ligan aritu zen lehen denboraldi hartan, behe-beheko mailan, Espainiako Bigarren Mailan 2005-2006ko sasoian, eta 2006-2007ko denboraldia izan zuen estreinakoa maila gorenean. Lehen talde hartan zegoen Maite Lizaso zarauztarra —bederatzi denboraldi egin zituen Realean, eta Athleticen azken hirurak—. “Duela hemezortzi urteko kontuez ari gara hizketan, eta nik orduan ez nekien Txapeldunen Liga zegoenik ere”.

“Beste maila bat” orain

Hasiera hura “izugarria” izan zela aitortu du Lizasok. “Realean jokatzea bera, Realaren elastikoa janztea… Taldea sortu zuten sasoian, guri zirrara eragiten zigun Realaren koloreak defendatzeak, entrenatzeko arropa berdina edukitzeak, bost urteren ondoren arropak klubak berak garbitzeak…”. Futbola zen ordukoa, eta futbola da oraingoa ere. “Baina beste maila bat da gaur egungoa. Adibide modura, goizean entrenatzen dira orain, bertan bazkaltzen dute, lesioen errekuperazioa ere desberdina da…”. Gauza batzuk “asko” aldatu dira, jokalari ohi zarauztarraren ustez. “Eta horri esker hazi dira taldeak, oraindik ere egiteko gauza asko dauden arren”.

Lizasok aitortu du duela urte batzuk inork ez zuela pentsatu ere egiten Reala Txapeldunen Ligan sar zitekeenik. “Baina azken urteotan ikusi da oso ondo ari direla lanean, eta gorakada handia izan duela taldeak”. Duela hamar bat urte Espainiako Lehen Mailan “beheko eta erdiko taldeen artean” zegoen Reala, Lizasoren hitzetan. “Talde asko zeuden gure gainetik: Levante, Athletic, Atletico Madril… Bartzelona hasi zen gero. Ez genuen ikusten askoz gorago joateko aukerarik. Uste dut Realak duela bospasei urte egin zuela emakumezkoen futbolaren aldeko benetako apustua”.

Hurrengo denboraldia Txapeldunen Ligak bihurtuko du berezi, baina aurreko sasoiaren bukaerak ere izugarri izan zuen berezitik. Aldagela barruko gorabehera batzuk tarteko, taldea uztea erabaki zuten hamar jokalarik; Nahikari Garcia aurrelariak, Leire Baños erdilariak eta Mariasun Quiñones atezainak, esaterako. “Horren ondoren, ez kanpoko inork eta ez guk geuk ez genuen espero gauden tokian egotea”, aitortu du Etxezarretak. “Baina denboraldiaurrean elkartu, eta lagunartekoak jokatzen hasi ginenean ikusi genuen oso ondo funtziona zezakeela taldeak”.

Presiorik gabe, egin zezaketen horretan “sinesten” hasi zirela aitortu du beasaindarrak. “Oso erregularrak izan gara, eta, gehienak oso jokalari gazteak izanda ere, talde handi baten emaitzak lortu ditugu”.

Emaitza horietan, noski, “eragin nabarmena” izan du Natalia Arroyo entrenatzaileak. “Futbola ulertzeko ikuspuntu hori helarazi digu hark, eta ekarpen handia egin dute gainerako entrenatzaileek ere. Martxa onean joan da makineria guztia”. Martxa on horretan, Etxezarretaren eginkizuna ere aldatu da denboraldi honetan. “Beti izan naiz entrenamenduz entrenamendu ahalik eta gehien ikastea gustatzen zaion jokalari bat, daukan guztia ematea gustatzen zaiona, baina nigan konfiantza handiagoa izateko lantxo bat ere egin dut denboraldi honetan. Entrenatzaileak ere, zorionez, apustu bat egin zuen nire alde une jakin batetik aurrera”.

Lizasok, “inbidia pixka bat”

Lizasok “inbidia pixka batekin” bizi du gaur egungo futbola, baina aitortu du “nekatuta” amaitu zuela futbolarekin. “Belauneko bost lesio larri, infiltrazioak… Ez zuen merezi horrela jarraitzea, baina Anoetan jokatzea, Granadan [Espainiako] Kopako finala bizi izatea… Polita izango zen barru-barrutik bizi ahal izatea”.

Lizasok behin eta berriz egin du gaur egungo futbolera etortzeko ariketa, baina Etxezarretari gehiago kostatu zaio 2004-2005eko denboraldira jauzia egitea. “Hasiera hartaz konturatu ere ez nintzen egin ia, eta ez 9 urte nituelako bakarrik. Niri betidanik gustatu izan zait futbola, baina lehen ez zen ikusten emakumezkoen futbola, eta ez zen egiten saiakerarik ikusi ahal izateko ere”. Beasaindarrak umetatik zeukan buruan “futbolari profesional” izan nahi zuela. “Eta, gipuzkoarra izanda, Reala jarraitu izan dut umetatik”. Bueltan-bueltan, 2015-2016ko denboraldian egin zuen debuta.

Taldea sortzea izan zen Realaren mugarrietako bat, Lehen Mailara iristea beste bat… eta 2018-2019ko denboraldian Espainiako Kopa irabaztea hirugarrena. “Ikaragarria izan zen hura, oso polita; ez daukat hitzik orduan bizi izan genuena azaltzeko”. Txapeldunen Ligako atarikorako sailkatzea izan da azken balentria. “Hortik aurrera, zer? Auskalo!”, esan du Etxezarretak. “Baina garrantzitsua da oinak lurrean izatea. Ea lortzen dugun multzoen fasean sartzea, eta goza dezagun hortik aurrera”.

Lizasok Athleticekin Danimarkako Fortuna Hjorring taldearen aurka Txapeldunen Ligako final-hamaseirenetako kanporaketa bat jokatu zuen 2016-2017ko denboraldian, erretiroa hartu zuen sasoian —2-1 irabazi zuten Bilbon, eta 3-1 galdu Hjorringen, luzapeneko 119. minutuan—; aholku txiki bat eman dio Etxezarretari: “Gozatu momentu bakoitza, sentipen ederra da eta!”.


Summary: Alonsotegiko alkate ohia epaiketara eramateko mozioa onartu dute. Bertan behera utzi zuten haren aurka egitekoa zen epaiketa, akordio bat lotu zutelako. EH Bilduren arabera, ez du adostutakoa bete, eta udalari eskatu dio akusatuen aurkako prozedura judizialarekin jarraitzeko.

Jose Luis Erezuma Alonsotegiko (Bizkaia) alkate ohia epaiketara eramateko mozioa aho batez onartu du Alonsotegiko Udalak, gaur goizean egin duten ezohiko osoko bilkuran. EH Bilduk aurkeztu du mozioa, uste duelako adostutako aurreakordioa ez dela bete, eta udalari eskatu dio alkate ohiaren eta gainerako akusatuen aurkako prozedura judizialarekin jarraitzeko.

Erezuma 2011tik 2015era izan zen herriko EAJko alkate, eta udaleko arkitekto izandako batekin eta Laneder Construcciones eraikuntza enpresako bi kiderekin batera zegoen auzipetua, ustelkeria kasu batengatik. Akusatuek 2011n egin zuten delitua: udalak diru laguntza bat eskatu zuen euriteek eragindako kalteak konpontzeko, baina eskuratutako dirua enpresa batekin zuen zorra kitatzeko erabili zuen.

EH Bildu herri akusazio gisa aritu zen, eta 48 urteko kartzela zigorra eskatu zuen. Bi aldeek, ordea, akordioa lortu zuten: bi urteko espetxe zigorra, hamarreko inhabilitazioa, eta 881.000 euro ordaintzea onartu zuten. Zehazki, lapurtutako dirua itzultzea adostu zuten (681.000 euro), eta interesengatik beste 200.000 ordaindu beharko zituzten.


Summary: Arantzazu Baztarrika: «85 urte geroago, baina tokatzen zitzaion lekura bueltatu da». Etzi beteko dira 85 urte Jexux Izagirre hil zutenetik. Senideek jakin gabe, Derioko hilerrian egon dira haren hezurrak orain gutxi arte, beste familia baten panteoian. Ekarri dituzte jada Gabiriara. Izagirreren senidea da Arantzazu Baztarrika.

1910ean jaio zen Jexux Izagirre, Gabiriako Igeribar Errota baserrian. Amaiur batailoiko sarjentua izan zen, eta Muxika, Larrabetzuren eta Zornotzaren arteko Bizkargi mendian (Bizkaia) hil zuten 1937ko maiatzaren 15ean, beste bost gabiriarrekin batera. Igandean geratuko dira haren hezurrak senideen esku, eta omenaldi bat ere egingo diote Gabirian. «Hezurrak bueltatzea bada, sinbolikoki behintzat, zauriak ixteko modu bat», esan du Arantzazu Baztarrika haren senideak (Gabiria, 1990).

Bizkaiko Bizkargi mendian hil zuten Jexux Izagirre, zure aitonaren anaia. Zer entzun izan duzue etxean hari buruz?

Gauza askorik ez. Dakiguna da gure aitona Anjel eta haren anaia Juanito ere Amaiur batailoiko kideak izan zirela, Jexuxekin batera. Juanitok ikusi egin zuen anaia nola hil zuten. Horrez gain, arreba Mariak panteoi batean sartu ote zuen aipatzen zen familian, baina pixka bat fabula moduan-edo, ezer zehatzik ez. Arreba hori Venezuelara joan zen 1950eko hamarkada inguruan, eta ez zen gehiago itzuli.

Nola jakin zenuten Bizkaian, Derioko hilerrian, zeudela Jexux Izagirreren hezurrak?

Gu lasai geunden gai honekin, Iñigo Santxo etorri zitzaigun arte. Amaginarrebaren anaiari [Joxe Apaolaza, Amaiur batailoiko kidea] zer gertatu zitzaion ikertzen ari zen hura. Amaginarreba umea zela joan zen gerrara anaia, eta ez zen itzuli. Santxok jakin zuen Bizkargin hil zutela, eta harekin batera Gabiriako beste bost ere hil zituztela; tartean, Jexux. Hasi zen begiratzen, eta ikusi zuen hobi komun batean sartu zituztela; hobi hori hustu egin zuten, eta hezur guztiak galdu egin ziren. Jexux, ordea, atera egin zuten hobi hartatik 1946an. Derioko hilerrian sartu zutela zegoen erregistratuta, Aspiuntza familiaren panteoi batean, eta handik atera zutenik ez zen ageri dokumentuetan. Hori aurkitu zuela esanez etorri zitzaigun Santxo.

Zein izan ziren zuen hurrengo urratsak?

Gogora institutura jo genuen, eta eskaera bat egin genuen, esanez dokumentazio hori aurkitu genuela eta nahi genuela hezurkiak handik ateratzea eta ikustea Jexuxenak ziren. Ezetz esan ziguten, iruditzen zitzaielako nahiko identifikatuta zegoela. Derioko hilerrikoekin harremanetan jartzeko esan ziguten Gogora institutukoek, eta ehorztetxe baten bidez-edo ekartzeko hezurrak nahi bagenuen. Hobi komunetatik ateratako hezurrak izanda, gure ustez idatzi bat ez zen nahikoa hezurrak harenak direla frogatzeko.

Zer egin zenuten orduan?

Gabiriako Udalaren eta Santxo abokatuaren laguntzarekin, salaketa bat jarri genuen, bide penaletik. Esan genuen Jexux hil egin zutela, hilketa biolentoa izan zela, eta horren inguruko ikerketa nahi genuela. Atzera bota zuten eskaera, eta, orduan, Eusko Jaurlaritzara jo genuen zuzenean. Aspiuntza familiako gaur egungo kideekin jarri ginen harremanetan, haien baimenak eta abar lortu genituen, eta, azkenean, Gogora-koek esan zuten ados zeudela hezurrak ateratzearekin eta DNA probak egitearekin. Aranzadikoak joan ziren hezurrak hilobitik ateratzera.

Duela gutxi baieztatu dizuete hezurrak Izagirrerenak direla.

Emaitzen txostena duela bi aste jaso genuen, eta Gogora-tik martxo amaieran deitu ziguten baieztatzeko. Jada Gabiriako udaletxean daude hezurrak, eta igandean ekitalditxo bat egingo dugu; udalak senideen esku utziko ditu hezurrak.

Badakizue zer dela-eta sartu zuten Aspiuntza familiaren panteoian? Bazenuten familia horren berri?

Mariak, Jexuxen arrebak, emakume bizkor eta parrandazalearen fama zuen. Bere garaian EAJren mitinetara joaten omen zen lagun talde batekin, eta gure teoria da familia horren laguna egin zela, eta horregatik erabaki zuela anaiaren hezurrak panteoi horretan sartzea. Gure amak ere kontatzen du umetan entzun izan zuela Aspiuntza familiakoak bazkaltzera-edo etorritakoak zirela errotara. Eta Aspiuntza familiakoek ere noizbait norbait etorri izana-edo gogoan zuten, baina Jexux haien senideekin lurperatuta zegoenik ez.

Anai-arrebaren bat bizi al da oraindik?

Aspaldi hil zen Maria arreba, eta pena da orain haren bertsioa entzuteko aukerarik ez izatea. Gainerakoak ere hilda daude, eta ilobak ere, zahartzen hasita. Horregatik, eskaeretan ere jarri genuen DNA probak lehenbailehen egitea nahi genuela.

Hezurrak Gabiriara itzultzea zergatik zen garrantzitsua zuentzat?

Gerrara Gabiriako mutil asko joan ziren; batzuk itzuli ziren, besteak ez. Bizkargin ere sei hil zituzten, eta ikustea hezurrak bueltatu daitezkeela bada sinbolikoki behintzat zauriak ixteko modu bat. Berak etxera bueltatu nahi zuen, eta, handik 85 urtera bada ere, tokatzen zitzaion lekura bueltatuko da.

Igandean geratuko dira hezurkiak zuen esku. Zer egiteko asmoa duzue?

Uzten badigute, asmoa da jaio zen etxera ekartzea, behintzat jaio eta hazi zen lurretara. Harrituta gaude guztiarekin, eta pozik ere bai, baina lan luzea izan da: Gogora-ri eskaera egin genionetik lau urte pasatu dira.