Summary: «Adineko pertsonok asko daukagu esateko alor askotan». Zahartzaro aktiboa aldarrikatzen eta praktikatzen duten pertsonen artean, adibide argia da Asun Ugarte Gipuzkoako Nagusilan Adin Nagusiko Giza Boluntariotza elkarteko lehendakariordea da eta Legazpiko ordezkaritzako koordinatzailea. Gero eta gehiago dira aktibo eta gizartean eragitea dute helburu nagusi.

Lanean ari zenean baino agenda beteagoa du orain Asun Ugartek (Brinkola, Legazpi, 1953). Gipuzkoako Nagusilan Adin Nagusiko Giza Boluntariotza elkarteko lehendakariordea da eta Legazpiko ordezkaritzako koordinatzailea. Lan horiek kentzen dizkiote eguneko ordurik gehienak, baina «gustura» dabil, «bizirik» sentiarazten dutelako. Boluntario lanean, eman baino gehiago, jaso egiten dela dio. Adinekoak gizartearen «parte garrantzitsu» direla uste du.

Legazpin, Brinkolako Bergaretxe baserrian jaio zinen. Nola gogoratzen duzu haurtzaroa?

Gurasoak, hiru anai-arreba, amona eta osaba bat bizi ginen baserrian. Hiru anai-arrebetatik gazteena naiz ni, eta etxeko jostailua nintzen orduan; oso maitatua sentitu izan naiz beti familian. Asko gustatzen zitzaidan baserriko bizimodua eta naturarekiko harremana; ikaragarri gozatu nuen urte haietan. Nik 18 urte bete nituenean, Legazpira joan ginen bizitzera. Aldaketa handia izan zen niretzat. Gaur egun, oraindik, baserriko bizimodu haren falta sumatzen dut.

Zein ikasketa egin zenituen?

Oinarrizko ikasketak Brinkolako eskoletan egin nituen. Mutilak ginen, batetik, eta neskak, bestetik. Ondoren, Zumarragako Hijas de la Cruz mojen eskolan Idazkaritza ikasketak egin nituen.

Urola kooperatiban lan egin zenuen gero, erretiroa hartu arte.

Gaur egun, desagertuta dagoen Legazpiko Plasticos Mel enpresan hasi nintzen, 16 urterekin. Handik pare bat urtera hasi nintzen Urola kooperatiban, orain zortzi urte erretiroa hartu nuen arte.

Garai hartan ez zen ohikoena emakume batek etxetik kanpora lan egitea. Ez da ala?

Gaztea nintzela amak beti esaten zidan ikasi egin behar nuela eta gai izan behar nuela ekonomikoki inoren mendeko izan gabe nire bizitza aurrera eramateko. Betirako gogoan geratu zitzaidan hori, eta nire seme-alabei ere aholku bera transmititzen saiatu izan naiz beti. Horri esker, beti izan naiz ausarta gauza askori heltzeko. Urolan, adibidez, tailerrean hasi nintzen lanean. Gerora, ikasketa gehiago eginda, giza baliabideen sailean lan egiteko aukera sortu zitzaidan, bulegoan, erretiroa hartu nuen arte.

Alaba minbizi baten ondorioz hil zitzaizun. Ama moduan nola bizi izan duzu hori?

2012ko martxoaren 21ean hil zen, bere anaiak urteak betetzen dituen egun berean. 34 urte zituen. Biokimikako ikasketak eginak zituen, eta medikuntzan mikrokapsulazioa nola aplikatu ikertzen ari zen. Haren lantaldeko kideek amaitu zuten ikerketa hura, eta pentsatzen dut Ainhoak hasitako lan hari esker alor horretan aurrerapen txikiren bat egin dela. Oso esperientzia gogorra izan zen; oso harreman berezia genuen bion artean, eta asko gozatzen genuen elkarrekin. Une askotan oso gertu sentitzen dut oraindik ere, eta indar handia ematen dit. Azkenean, horrekin bizitzen ikastea beste biderik ez da geratzen, gogorra den arren. Laguntzarekin lortu dut.

Bi urte geroago, 2014an hartu zenuen erretiroa, eta orduan hasi zinen Nagusilanen boluntario gisa lanean.

Erretiroa hartu nuenean, etxean ezer egin gabe egote hori ez zela niretzako egokia konturatu nintzen. Banuen Nagusilanen berri, eta herrian egin zuten kanpaina baten aitzakian hasi nintzen han. Oso garrantzitsua izan zen niretzat, besteentzat egiten nuen lan hark nire barneko minak arintzen lagundu zidalako.

Zer da Nagusilan?

Donostian sortu zen Nagusilan, eta iaz bete zuen 25. urteurrena. Legazpiko ordezkaritza 2000. urtean sortu zuten; aurten ospatu dugu 20. urteurrena. Orain bi urte behar zuen, baina, pandemiagatik, atzeratu egin behar izan genuen. Nahigabeko bakardadean dauden pertsonen ahotsa da Nagusilan, haien ondoan egotea, entzutea, akonpainamendua egitea,… dira gure egiteko nagusiak. Oso lan ona egiten dugula iruditzen zait. Elkarlanean aritzen gara udaleko gizarte zerbitzuekin, eguneko zentroarekin, adineko egoitzakoekin eta herriko beste hainbat talderekin: Kattalin, Buztintegi erretiratuen elkartea, Iratzarri emakumeen taldea…

Zein balorazio egiten duzue Nagusilanen 22 urteotako ibilbideaz?

Sortu zenetik gaur egunera garapen bat izan du Nagusilanek. Egoera berrietara egokitu behar izan dugu, ikasi, baina aurretik egon direnek egindakoa ahaztu gabe. Legazpin lan ona egin dugula uste dut. Pandemiako urteak bereziki gogorrak izan dira, eta bakardadean dauden pertsonen errealitatea inoiz baino nabarmenago geratu da. Oraindik asko dago egiteko, eta jendea animatu nahiko nuke gerturatzera. Dena den, azpimarratu beharra dago borondatea edukitzea oso ondo dagoela, baina formakuntza ere ezinbestekoa da. Azken urteetan azpimarra handia egin diogu alor honi eta Nagusilan ikasten programaren bitartez formakuntza saio asko eskaintzen zaizkie boluntarioei.

Zeintzuk dira aurrera begira dituzuen erronka nagusiak?

Gai honen inguruan gizartea nola sentsibiliza daitekeen litzateke erronka bat. Asko kostatzen zaigu luzerako konpromisoa hartuko duten boluntarioak bilatzea.

Zuri zeuri, zer eman dizu boluntario lanak?

Bizi irakaspen asko eman dizkit, eta adiskide berriak egiteko aukera ere bai. Besteei laguntzeak asebete egiten du, eta, emateaz gain, jaso ere asko egiten da.

Zahartzaroari buruz zeintzuk dira gizarteak epe ertain-luzera dituen erronkak?

Gizarte kohesionatu batean, pertsonen arteko zaintza da oinarrietako bat. Enpatia falta handia dago. Zaintza emakumeen ardura izan da beti, eta familiek hartu dute beren gain lan hori, eredu tradizionala desagertu den arte. Rolak aldatu egin dira, eta noraezean gaude orain. Bizi itxaropena handitu egin da, eta, horrekin lotuta, mendekotasuna duten pertsonen kopuruak ere gora egin du. Familiek tradizioz bete izan duten zaintza funtzio hori bere gain hartu behar du gizarteak, eta horretan zeregin handia du administrazio publikoak; horretan sakontzen ez bada, arazo handi bat izango dugu.

Zahartzaro aktiboa aldarrikatzen eta praktikatzen duzuen gero eta adineko pertsona gehiago zaudete. Garai batean, behin erretiroa hartuta, adineko pertsonak gizartetik desagertzen zirela zirudien. Aldatzen ari al da pertzepzio hori?

Asko aldatu dela uste dut. Nire ustez, boluntario izatea, bere horretan, bada zahartzaro aktiboa aldarrikatzeko modu bat. Gaur egun, erretiroa hartzean, intelektualki prestatuago gaude, eta osasun aldetik ere hobeto iristen gara adin jakin batzuetara. Adineko pertsonak oso baliotsuak gara esparru askotan eragiteko; jakintza, denbora eta esperientzia dauzkagu; altxor bat da hori, eta gizarteak jakin beharko luke baloratzen eta bere alde erabiltzen.

Pentsio duinen, osasungintza publiko duin baten edo bestelako borroken aldeko aldarrien atzean gero eta adineko pertsona gehiago zaudete. Zure ustez, nondik eta zergatik gertatu da iraultza hori?

Adineko pertsonek dituzten beharren eta premien aldetik sortu dira mugimendu hauek. Sufritzen ditugun eskubide urraketak direla eta, ahotsa altxatu beharra zegoen nonbaitetik. Adineko pertsonok asko daukagu esateko alor askotan, nahiz eta garai batean ez zen aukera hori ematen. Gero eta adineko pertsona gehiago gara, eta komenigarria da gure ahotsa entzutea.

Zer-nolako harremana duzu gaixotasunekin? Zenbat eta zaharragoa eta zaurgarriagoa izan, orduan eta kezka gehiago sortzen al da?

Aldatzen da egoera, bai. Adinarekin, zalantza eta kezka gehiago sortzen zaizkit gaixotasun baten inguruan; beldurra eta errespetua ematen ditu. Niretzat, osasun fisikoa zaintzea bezain garrantzitsua da osasun emozionala ere zaintzea; elkarrekin doaz biak.

Azaroaren 25a pasatu berri da. Zure belaunaldiko emakume askok isiltasunean bizi izango zuten, ziurrenik, etxe barruko biolentziaren errealitatea. Zer iritzi duzu gaiaren gainean?

Emakumeak burujabetza ekonomikoa lortzean, asko irabazi da borroka horretan. Baita, noski, emakumeak ahalduntzeko egin duen ahaleginean ere. Dena den, gaur egun gazteen artean zenbait jarrera ikusita, sorpresa asko hartu ditut, eta ez onerako. Ikasteko asko daukatela iruditzen zait; balioetan galtzen ari gara. Pertsonei eta haien gaitasunei eman behar zaie balioa.

Zeintzuk dira zure asmoak eta erronkak?

Argi daukat ahal dudan bitartean Nagusilanen lanean jarraituko dudala. Zeregina daukazun bitartean, bizirik zaudela sentitzen duzu, eta hori oso beharrezkoa da adinean aurrera zoazenean. Bizitza ospatzen jarraitu beharra daukagu. Azkenean, eguneroko gauza txikiek betetzen dute gehien.


Summary: Estatuak 138 milioi itzuliko dizkio Nafarroari abenduan. Hitzarmen Ekonomikoaren koordinazio batzordean Madrilek eta Iruñeak 2020rako 431 milioiko ekarpen garbia itundu dute, eta aurreko bi urteetako likidazioa Nafarroaren aldekoa da; aurtengoa ere «aldekoa» izatea espero da

Nafarroako finantza publikoek hauspo handia izango dute aurki. Zehazki, 137,8 milioi eurokoa. Zifra hori azkenik hitzartutakoaren eta aurretik ordaindutakoaren arteko diferentzia da.

Izan ere, hiru urteko atzerapenarekin baina Nafarroako eta Espainiako gobernuek 2020-2024 eperako ekarpenaren kalkulua hitzartu dute: 2020an, Nafarroak estatuari ordaindu beharreko ekarpen garbia 431 milioi eurokoa izatea finkatu dute. Epe horretako lehen urtea ezarrita ondorengo urteetako zifrak eguneratu dituzte eta 2021ekoa azkenik 580,3 milioi eurokoa izango da.

Bi urtetako likidazioa Nafarroaren mesedetan izan da, eta abenduaren 30ean jasoko du. Aurtengoa egitea falta bada ere, behin doikuntzak eginda, «aldekoa» izatea espero du Nafarroako Gobernuak. 2023koari dagokionez, aurrekontuetan emandako 635 milioi euroko zifratik «gertu» egongo dela aurreratu du.

Dena den, ez diete kazetariei xehetu zertan oinarritu diren saldoa Nafarroaren aldekoa dela esateko:âizan ere, 2021ean 535 milioi euroko ekarpena ordaindu zuen Nafarroak eta aurtengo aurrekontuetan, 573 milioi euroko ekarpena zegoen jasota. Teorian, 2021ean eta 2022an hitzartutakoa baino 93 milio euro gutxiago pagatu du Nafarroak. Zergen doikuntzek egoera irauli dutela esatera mugatu dira.

Zifra dantza

Goizean Iruñean bildu da Hitzarmen Ekonomikoko Koordinazio batzordea, bi gobernuek izendatutako seina ordezkariz osatutakoa. Bilera amaitutakoan, zifra dantza egon da Espainiako Ogasun Ministerioaren eta Nafarroako Gobernuaren artean.

2020-2024 epeko lehen urteko ekarpena 510 milioi eurokoa izan zela azpimarratu zuen Madrilek; 2021ekoa, 687 milioi eurokoa, eta aurtengoa, 754 milioi eurokoa. Nafarroako Gobernuak, aldiz, 2020ekoa 431 milioi eurokoa; iazkoa, 580 milioi eurokoa eta aurtengoa, 637 milioi ingurukoa.

Zeri erantzuten dio diferentzia handi horrek? Gobernu bakoitzak bere iritzi publikoarentzat egokien den zenbakiari erreparatu dio, baina egiazki ez dago diferentziarik. Madrilena ekarpen gordina da eta Iruñekoa ekarpen garbia. Egiazki, Nafarroako altxortegiarentzat bigarrenak du garrantzia, likidazioa egiteko hori hartu behar baita oinarri gisa.

Zertan datza aldea? Ekarpena kalkulatzeko metodologian hainbat konpentsazio daude —hala nola, hitzartu gabeko zergak, zerga bidezkoak ez diren estatuaren diru sarrerak, defizita eta itundutako zuzeneko zergak—. Alta, kapital higiezineko irabazien eta Nafarroan estatuarentzat lan egiten duten langile nafarren zerga atxikipenak ere hor sartzen ziren, baina bi gobernuek hitzartu dute atal hori ekarpenaren kalkulutik ateratzea. Hemendik aurrera diru mugimendu horiek doikuntza gisa zenbatuko dira.

Kontabilitate arloko mugimendu horrek ekarriko du ekarpen gordina handituko dela, baina doikuntzaren ondorioz Nafarroaren diru sarrerak handituko direla. Kontuan hartu behar da diru kopuru handia dela:âÂÂ2020an, atxikipen horien zenbatekoa 79 milioi eurokoa izan zen; 107 milioi eurokoa iaz eta aurten 110 milioi eurokoa. Alta, kontabilitate arloko aldaketaz harago, altxortegiarentzat azken emaitza da garrantzitsuena. .

Zergatik erabaki dute hori metodologiatik ateratzea? Maite Dominguez Hitzarmen Ekonomikoaren zerbitzuburuaren arabera, gainerako konpentsazioek Estatuko aurrekontuetako diru sarrerei edo gastuei egiten zioten erreferentzia baina atxikipenek ez. «Azalpen konplexua du. Etekin eta atxikipen horiek Estatuko Zerga Agentziak biltzen ditu baina guri itzuli behar digu. Kontzeptu hori aurrekontuetatik at zegoenez, ekarpenetik ateratzea erabaki dugu».

Pandemiaren eragina

Akordioan bada beste puntu deigarria. Ekarpena nabarmen handitu da urte batetik bestera. Kontuan hartu behar da ekarpenaren kalkuluaren oinarria estatuaren diru sarrerak direla eta lehen urtekoa pandemiari dagokiola. 2020an diru sarrerak behera egin zutenez ekarpen gordina apalagoa izan da, 2015ekoaren parekoa. Alta, urte batetik besterako eguneratze indizeak estatuko diru sarreren bilakaera oinarri duenez, ondorengo urteek jauzi hori islatu dute.

Ekarpenaren hitzarmenean, zerga doikuntzak berritu dira, eta Foruzaingoaren kostu unitatea hitzartu da:âÂÂÂÂÂÂpoliziako 56.000 eurokoa. Soldataz gain, gastu arrunta eta inbertsioak sartzen dira zifra horretan, eta aurki Nafarroak bere gain hartuko duen trafiko eskumenaren kostua finkatzerakoan, erreferentzia hori hartuko da aintzat.

Akordioaren nondik norakoen berri emateko agerraldia egingo du Elma Saiz Ekonomia eta Ogasun kontseilariak. Arratsaldean Txibiterekin batera egindako agerraldian, Saizek zehaztu du %1,6ko egozpen indizea ez dela aldatu —ekarpenaren kalkulurako oinarrizko ehunekoa da, eta Espainiako ekonomiarekiko Nafarroako errentaren eta biztanle kopuruaren arteko pisu erlatiboa hartzen du oinarri; errentak %80 inguruko garrantzia du eta biztanleriak %20koa—.

Txibite, pozik.

2020-2024ko eperako da baliagarri akordioa, baina hiru urteko atzerapenarekin dator, 2020ko ekarpenaren kalkulua 2022 amaieran hitzartu baita azkenik. Pandemia bat tarteko, Txibitek azpimarratu du «egun garrantzitsua» dela. «Pare bat urte daramagu hizketan gure artean, eta akordio honek bi administrazioen arteko harremana sendotuko du. Aurretik ere erlazio hori ona zen, eta lan horren emaitza da akordioa».

Txibitek baliatu du aukera nabarmentzeko aurretik ere Hitzarmen Ekonomikoaren legea berritu egin dela eta bertan zerga berrien eskumena bere gain hartu duela Nafarroak, edo espetxeetako osasun zerbitzuen zein gutxieneko diru sarreren errentaren transferentzia hitzartu dela. Trafiko eskumena «legealdia amaitu baino lehen» itzuliko dela azpimarratu du. «Foru Hobekuntzaren 40. urteurren honetan gaurkoa adibide ona da adierazteko nola egituratzen dugun autogobernua akordioen bitartez».

Bere hitzaldian, Monterok ere bi gobernuen arteko leialtasun instituzionala nabarmendu du. Andaluziako kontseilari zenean Nafarroako foru erregimenarekiko kritiko agertu zenez, akordioa gardena eta Nafarroaren ekarpena elkartasunezkoa ote galdetu zaio. «Inoiz ez dut Hitzarmen Ekonomikoa zalantzan jarri». «Beharbada beti ez da orain bezain gardena izan, baina bi gobernuok argi lan egin dugu akordioa opari gisa ikus ez dadin. Ez da beste lurraldeekiko pribilegioa, eskubide konstituzional horiek Konstituzioan jaso baitziren».


Summary: Boliviak esan du Hagako epaiak Silala ibaiko ubide artifizialak eraisteko aukera emango diola. Nazioarteko Justizia Auzitegiak ebatzi du Silala ibaia «nazioartekoa» dela, eta Txileri eta Boliviari eskatu die elkarren arteko elkarrizketak «etengabekoak» izateko. Santiagok ez dio kalte ordainik eman beharko La Pazi.

Boliviako presidente Luis Arcek nabarmendu duenez, Nazioarteko Justizia Auzitegiak Silala ibaiko aferari buruz atzo emandako epaiak bide emango dio Txileko ubide artifizialak desegiteari. «Justiziak berretsi egiten ditu Silalako uretan ditugun eskubideak eta kanal artifizialak eraisteko subiranotasuna», esan du Arcek. Haren hitzetan, «ikerketa zientifikoen lanari eta aldebiko harremanei esker» konpondu dute «herri senide batekin izandako eztabaida», eta erantsi du «herrien onurarako lan egiten jarraituko» dutela. Hagako epaiak, hein batean, Latinoamerikako bi estatuen arteko urak baretu ditu. Silalak Boliviako Potosi departamenduan du iturburua, eta muga zeharkatzen du Atacamako basamorturantz, Lur planetako eskualderik idorrenetako baterantz, Txileko beste ubide batean itsasoratzeraino.

Nazio Batuen Erakundeko organo judizial nagusiak atzo ebatzi zuenez, «ez dago zalantzarik» Silala ibaia «nazioartekoa» dela, bi herrialdeetako administrazioek onartu duten gisan. Halaber, berretsi du Boliviak bere lurraldean dituen azpiegiturak «mantentzeko edo kentzeko eskubidea» duela. Hori bai, Nazioarteko Justizia Auzitegiko presidente Joan Donoghue epaileak bi estatuetako gobernuei eskatu die elkarren arteko elkarrizketak «etengabekoak» izateko, Silalako uren eskubideak eta babesa bermatzeko, ABI agentziak jasotakoaren arabera.

Auzitegiko magistratuak ez du herrialde baten aldeko edo aurkako epairik eman, baina atzera bota du Txilek Boliviaren aurka aurkeztutako auzi eskea. Izan ere, Santiagok La Pazi leporatu zion uraren erabileraren betebeharrak ustez ez betetzea. Era berean, Hagak ez du onartu Boliviaren beste auzi eske bat. Adierazi duenez, Txilek uraren «bidezko eta zentzuzko erabilera egiteko eskubidea» du, herrialdeak baliabide hidrikoak «behar bezala» erabiltzen dituelako. Horiek horrela, Santiagok ez dio kalte ordainik eman beharko La Pazi.

Ebazpenaren berri izan ostean, Txileko presidente Gabriel Boricek esan du epaia «sendoa, oinarria duena eta kategorikoa» dela, eta auzitegiaren erabakia txalotu du. Aldiz, azpimarratu du Santiagok «elkarlanean jarraitzeko borondatea» duela: «Bolivia bizilagun garrantzitsua da Txilerentzat».

Boliviako Senatuko presidente Andronico Rodriguezek, berriz, azaldu duenez, Txilek urak modu artifizialean bideratu zituela onartu ostean, La Pazek ubideak «bere horretan mantentzeko edo desegiteko erabaki subiranoa» izango du. Hori bai, zehaztu du erabakia ez dutela «berehala» hartuko. Gisa horretara, herrialdeko talde juridikoko bozeramaile Sebastian Michelek iritzi dio Txileko agintariekin solastatzea «beharrezkoa» dela; zehazki, datorren urteko urtarrilean bilera bat egitea proposatu du, ABI Boliviako berri agentziak jakitera eman duenez.

Morales, kritiko

Hagako ebazpenak baretu egin du nolabait 2016an bi herrialdeen artean areagotutako tentsioa, Silala ibaiko aferaren harira. Zehazki, urte hartan, Evo Morales presidente ohiak (2006-2019) mehatxu egin zion Txileri auzitara eramango zuela, Altiplanoako urak «lapurtzeagatik». Akusazio horri erantzunez, Txileko orduko presidente Michelle Bacheletek (2014-2018) auzi eske bat aurkeztu zuen 2018an.

Bada, Hagak emandako epaiari erantzun dio Moralesek, eta Txilek izan duen erreakzioa kritikatu du, Santiagok «garaipentzat» hartu baitu. «Nazioarteko Justizia Auzitegiak errefusatu egin ditu Txilek Silalako urak erabiltzeagatik dituen bost asmoak, eta onartu egin du Boliviak baliabide natural horren gainean duen subiranotasuna eta haren kanalizazioa. Halere, Heraldo Muñoz Txileko kantziler ohiak garaipenaz hitz egin du», adierazi du Boliviako agintari ohiak.

Moralesek Muñozi leporatu dio «azpijokoan» aritzea «etekin politikoa ateratzeko», eta gogorarazi du auzitegiak Boliviaren subiranotasuna onartzen duela: «Txilek, aldiz, ez du eskubiderik lortu». Nabarmendu duenez, Nazioarteko Justizia Auzitegiak ere uraren erabilera «zuzena eta arrazoizkoa» zehazten du, bi herrialdeen arteko etengabeko lankidetzaren esparruan. «Silalako uren gaineko gure subiranotasuna aitortzen duen epai hau estatu politika baten emaitza da», aitortu du.

Bi herrialdeen arteko gatazka 1879an hasi zen, Boliviak Ozeano Barerako irteera galdu zuenean, Txileren aurkako gerra galdu ostean. Guda hori 1904an sinatutako itunari esker amaitu zuten; hitzarmen horren bitartez, Boliviak eskubidea lortu zuen ozeano horretako portuetatik aske igarotzeko.


Summary: Bilbon erabakiko da zein zazpi bertsolari sailkatuko diren finalerako. Zazpigarren eta azken finalaurrekoa jokatuko da gaur Bilbon. Aitor Mendiluze Gonzalez, Amets Arzallus Antia, Joanes Illarregi Marzol, Jone Uria Albizuri, Maddalen Arzallus Antia, eta Saioa Alkaiza Guallar arituko dira kantuan. Idoia Anzorandia Kareaga izango dute gai jartzaile.

*Gaur erabakiko da zein zazpi bertsolari arituko diren kantuan Txapelketa Nagusiko finalean, Maialen Lujanbiorekin batera.

*Finala abenduaren 18an jokatuko da, Iruñeko Nafarroa Arenan, eta sarrera guztiak agortuta daude jada.


Gura baino gutxiago

Summary: Gura baino gutxiago. Hamasei zentral hidroelektriko daude Bizkaian: handi bat eta hamabost txiki. Kontsumoaren %1 sortzen dute. Ibaien emari txikiagatik, energia ekoizpen hidraulikoak ez du hazteko aukera handirik. Jabeek laguntza eskatu dute.

Azken asteetako euriari esker, Bizkaiko ibai eta errekek emaria lehengoratzea lortu dute. Sikateagatik ur-hornidura arazoak izan dituzten eskualdeetan igarri dute, inguruetako ekosistemek eskertu dute, eta herrialde historikoan dauden zentral hidroelektriko txikiak argindarra gaitasun osoan sortzen dabiltza berriro ere. “Azken bizpahiru hilabeteetan geldi egon gara”, kontatu du Kerman Egiluzek. Dimako Errotazar zentral hidroelektrikoaren jabe den Minicentrales Argi enpresakoa da; Bizkaian bost zentral txiki dituzte. EEE Energiaren Euskal Erakundearen arabera, hamasei zentral hidroelektriko daude herrialde historikoan sakabanatuta.

Bizkaiko argindar ekoizpenean duten pisua txikia da: kontsumitzen den energiaren %1 baino ez dute sortzen. Herrialdean dagoen zentral handi bakarra Iberdrolak Barazarren daukana da: 1947an Bizkaiko Labe Garaiek eraiki zuten, fabrikarako argindarra sortzeko. EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Ingeniaritza Energetiko Saileko irakasle Igor Peñalvaren esanetan, gainontzekoak txikiak dira. «Ekarpen guztiak ondo etorriak dira, batez ere berriztagarriak badira, baina hidroelektrikoa ez da energia krisiak behar duen konponbidea». Gehiago sortzeko aukera handirik ez dago. Zentral hidroelektrikoetan argindarra sortzeko, bi elementu behar dira: ur emaria eta jauzia. Orografiari esker, Bizkaiko erreketan jauzia badago, Uraren Euskal Agentziako Hidrologia Plangintza arduradun Iñaki Arrateren arabera; Peñalvak uste du ekoizpenak «behar bestekoa» izateko jauziak ere handiagoak izan beharko liratekeela. Edozelan ere, emaria ez da oso handia izaten, oro har ibai txikiak baitira. «Artibairen edo Learen emaria eta Ebrorena ezin dira alderatu», nabarmendu du Arratek.

Gaur egun txiki hauetako gehienak udalen esku daudela azaldu du Peñalvak, baina, batez ere, garai bateko industriaren beharrei erantzuteko sortu ziren, enpresek bultzatuta. Berbarako, Errotazarkoa errota izan zen lehenengo, eta 1910ean lortu zuen argindarra sortzeko baimena. «Durangoko enpresa batek ustiatu zuen 1970eko hamarkadara arte: enpresak hondoa jo zuen, eta bertan behera geratu zen. Antzeko zerbait gertatu zen beste hainbat zentral txikirekin. 1980ko hamarkadan Espainiako Gobernuak energia berriztagarrien aprobetxamendurako lege bat onartu zuen, eta laguntzak egon ziren halako zentralak berreskuratzeko. Orduan zaharberritu ziren eta ipini ziren martxan asko», kontatu du Egiluzek.

Dimako zentralak Industria Ondare izendapena du. Jatorrizko instalazioak erabilgarri ditu: besteak beste, 1924ko Boistch markako turbina biak. 280 metroko jauziari esker, 300 kilowatteko potentzia sortzen dute bien artean. Eraikina eskualdeko beste batzuen antzekoa da, bi solairukoa: goikoa bizileku moduan erabiltzeko, eta behekoa, makinen eta transformadoreen geletarako.

Argindar hori Iberdrolari saltzen diote. Egiluzen arabera, «inguruan bertan» kontsumitzen da: «Indusi auzoan eta Diman». Jose Luis Unamunok ere argindar konpainiari saltzen zion Arratzuko Uarkako zentralean sortutakoa. Orain zarratuta dauka. Uraren Euskal Agentziarekin izandako arazoak tarteko, jubilatu denean energia hidroelektrikoa ekoizteari utzi, eta eguzki planak ipini ditu: handik kontsumitzen du berak ere, eta soberakina Iberdrolaren sare nagusira sartzen du.

Erakundeen parte hartzea

1932ko zentral txiki bat da Arratzukoa, Gandarias-Urkijo familiarena. Unamunoren aitita ibili zen muntatzen; lan istripuz hil zen. Ondoren, Unamunoren osabak hasi ziren beharrean. Zentrala zarratu zuten, eta, hainbat urte itxita egon ondoren, Unamunok erosi zuen. 30 bat urtez izan du martxan. Kontatu du Arratzuko Udalak interesa agertu duela: bideragarri izan daitekeen begiratzen ibili da. «Uraren jauzia ona da. 60ko eta 30eko zaldi potentzia dute turbinek. Neguan, batera erabiltzen ditut biak. 40-45 kilowatt eman ditzakete etengabe. Hogei bat etxetarako beste? Uarkako auzoa osorik ondo hornitzeko beste sortzen da hemen: urtean 85.000 eta 100.000 kilowatt artean». Herrian argindarra bermatzeko aukera bat izan daitekeela uste du; kooperatiba bat sortuta, berbarako. «Teknologia hau eolikoarekin edo fotovoltaikoarekin uztartzen baduzu, ekoizpena handitzea lortuko duzu, bai, baina berriztagarriekin bakarrik ezinezkoa da arazoa konpontzea», ohartarazi du Peñalvak.

Ekoizpen hidraulikoa errentagarria izateko, argindarraren prezioa da gakoa. Gutxienez megawatt-ordu bakoitza ehun euroan ordaintzea beharko lukete, zentrala bideragarria izateko. «Azken urteetan gorabehera askogaz gabiltza. Orain, esaterako, oso altu dago, baina pandemia urteetan hondoa jota egon da prezioa, eta orduan ez zen errentagarria. Halako zentral batek mantenu kostu handiak ditu, eta, prezio batetik behera ordaintzen bada, ez da bideragarria», esan du Egiluzek. Azaldu du Madrilen ipintzen dela argindarraren prezioa, eta horrek enpresa handiei egiten diela mesede. Horregatik, uste du erakunde publikoek zentral hidroelektriko txikiei laguntzeko zerbait egin beharko luketela.

Gogoratu du 1980ko hamarkadan energia berriztagarrien aprobetxamendurako lege hura onartu zenean argindar konpainia handiek ez zutela halako zentralekiko batere interesik agertu: «Esaten zuten Frantziatik energia nuklearra merke baino merkeago ekar zezaketela. Bai, baina hauek hemen daude, eginda daude, erabiltzeko moduan daude; aprobetxa ditzagun, ez? Batez ere orain, energiarekin dugun arazoa izanda». Lege hark prima batzuk jasotzen zituela esan du, eta orain ere lege aldetik moduren bat topa daitekeela zentral hauei laguntzeko.

Egiluzen esanetan, 1970eko hamarkadan zarratu ziren gehienak zabaldu ziren 1980ko hamarkadan. EEEk Bizkaiko Hitza-ri esan dionez, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan energia iturri hau gehiago garatzeko aukera «txikia» da. Uraren Agentziako Arrate ere ados dago: «Halako zentral bat martxan jartzeko egin behar diren inbertsioak kalkulatzen badituzu, eta ikusten baduzu zenbateko ekoizpena lor dezakezun, gure arro gehienetan ez da bideragarria».

Inbertsio garestiak

Gainera, klima aldaketa ere kontuan hartzeko aldagaia dela iruditzen zaio Uraren Euskal Agentziako Hidrologia Plangintzako arduradunari. «Badirudi sikateak gero eta ugariagoak eta luzeagoak izango direla». Zentral hauek badute onura bat: ez dute ura kontsumitzen; turbinatik igaro ondoren, berriro itzultzen dute. Baina ibaiaren emari ekologikoa mantendu behar da. Beraz, sikateetan zarratu egin beharko lukete zentralek.

Era berean, ura erabili ahal izateko, bildu egin behar da, eta horretarako ezinbestekoa da presa bat eraikitzea, handiagoa edo txikiagoa dela ere. «Arrainei eta bestelako faunari ibilguan gora egiten utziko dioten elementuak behar ditu presa horrek; ezin dira oztopo izan, eta ez da inbertsio merkea», ohartarazi du Arratek. Legediak argi zehazten ditu baldintzak. Zentral berriei hori eskatzen zaie, eta dagoeneko zaharrei eskatzen ere hasi dira. «Bermatu behar dugu ibaietan egiten diren aprobetxamenduek ingurunean eta ekosisteman ahalik eta inpaktu txikiena izan dezatela».

Halako inbertsioak egin beharrak behartu zuen Unamuno Arratzuko Uarka zentrala zarratzera. Egiluzek esan du Bizkaiko hainbat errotak ere nahi luketela turbina bat ipini argindarra sortzeko, edo lehendik dutena berriro martxan jarri, baina Urak ipintzen dizkien baldintzengatik ez zaiela errentagarri. Zeanuriko Ibargutxi errota da horietako bat. Satur Larrazabalena eta haren familiarena izan zen. Errotatik gertu turbina bat ipini zuten 1950eko hamarkadan, inguruko bizilagunek adostuta. Horretarako, aparteko etxola bat egin zuten. «Orduan ez zegoen argindarrik etxeetan, eta, modu horretan, inguruko zortzi bat baserritarako ekoizten genuen. Hamabost kilowatt sortzeko gaitasuna baino ez zuen; bonbillak piztuta edukitzeko, eta justu-justu. Orduan, etxeetan ez zen tresna elektrikorik erabiltzen, eta nahikoa zen».

Bizilagunek ordaindu egiten zieten, argindar konpainia balira legez. Kontatu du errota askotan funtzionatzen zutela horrela, euren etxera eta inguruko baserrietara argindarra eroateko. 30 bat urtez ibili ziren horrela Ibargutxi errotan. Gero, Iberduerok bere sarea hedatu zuen, eta etxeetan tresna elektrikoak erabiltzen hasi ziren. Ez zuen zentzurik errotan sortutako potentzia txikiko argindarrarekin ibiltzeak, ez zituelako beharrak asetzen, eta jarduera baimenari uko egin zioten.

Duela hiru urte, errota saldu zuen Larrazabalek. Haren arabera, oraingo jabeak, Pedro Elexpek, turbina martxan ipini nahi du berriro, bere kontsumorako argindarra sortzeko, baina Ur Agentziak ipintzen dizkion baldintzak betetzeak inbertsio «handiegia» egitea eskatzen dio. Errotak, ostera, arazo barik funtzionatzen du.

3.000 etxe hornitzeko plakak

Galdakaoko Udalak bederatzi hektareako industria orubea erosi du Gorozibain (Usansolo, Bizkaia), plaka fotovoltaikoak ipini eta energia kooperatiba bat sustatzeko asmoz. Orubearen kokapena eta orientazioa aproposak direla esan du Asier Egiraun Galdakaoko Hirigintza zinegotziak: «Hegoaldera begira dago, eta egun osoan jotzen dio eguzkiak. Horregatik, hektareako sor daitekeen energia maila oso altua da: megawatt bat baino gehiago». Bederatzi hektareetatik bospasei erabilita, sei bat megawatt sortzeko aukera izango lukete. «Horrek esan nahi du 3.000 familia edo etxebizitza hornitzeko gaitasuna izango genukeela». Bizkaiko plata fotovoltaikoen parkerik handiena litzateke Gorozibaikoa.

Nahi duten herritarrek osatutako kooperatiba batek kudeatuko luke parkea, eta udalak berak ere bazkide izan nahi luke. Energia «demokratizatzeko» bidean sustatuko duten proiektua dela azpimarratu du zinegotziak: «Oso garesti kobratzen da megawatt bakoitza merkatu librean. Herritar gehienek ezin dute hainbeste ordaindu. Horrelako kooperatiba energetikoekin argindarra demokratizatzearen aldekoa da Galdakaoko Udala».

Orube hori Maderas Basañez enpresarena izan zen. Hartzekodunen konkurtsora deitu zuen, eta beste enpresa batek erosi zuen. Bigarren honen helburua zen hondakinak tratatzeko planta bat martxan jartzea. «Guri eta inguruan bizi diren herritarrei ez zitzaigun proiektu hori gustatzen, eta erabaki genuen enpresarekin hitzarmen bat egitea», gogoratu du Egiraunek. Enpresak orubeagatik ordaindu zuena eta ondoren han egindako deskutsatze, garbitze eta hesitze lanetan inbertitutakoa, guztira, 1,6 milioi euro izan ziren. Udalak hori ordainduko dio enpresari, itundutako desjabetze batean.

Zinegotziak azaldu duenez, orain kooperatiba sustatuko duen enpresa hautatu behar dute. Horretarako lehiaketara aterako dute proiektua. Aukeratuko duten enpresa horrek egin nahi dena azalduko du herrian; modu horretan lortu nahi dituzte bazkideak Galdakaon eta inguruko herrietan. Ez da izango soilik galdakoztarrentzako kooperatiba. Izan ere, ordubea Galdakaoko Udalak erosi duen arren, orain, Bizkaiko Batzar Nagusietan desanexioa onartu denetik, Usansolon dago. Beraz, usansolotarren eta galdakoztarren kooperatiba izango da.

Oraindik Usansolok ez du udalik. Behin erakunde berria sortzen denean, hari dagokion gainontzeko ondarearekin hori ere jasoko du Usansoloko udal berriak. Galdakaoko Udalak ez du galduko egindako inbertsioa, ondare horretatik deskontatuko diolako Usansolokoari. «Galdakaoko Udaleko Usansolo Herriako zinegotziak ados egon dira proiektu honekin hasieratik», zehaztu du Egiraunek.

Hori gertatu bitartean, bada, sortuko den kooperatibako bazkideek Galdakaoko Udalari kanon bat ordaindu beharko diote lursailagatik. Kalkulatu dute bazkide bihurtzeko egin beharreko inbertsioa zazpi urtean amortizatuko dutela bazkideek. Plaka fotovoltaikoen parke honetan sortutako argindarra ez dute bazkideek zuzenean kontsumituko; argindar konpainiari salduko diote. «Enpresak bazkideei ordainduko die bere ustez argindarra sortzea kostatu zaiena: 50 euro kilowatt bakoitzeko».

Autohornidura

Energiari dagokionez, Galdakaoko Udalak baditu beste proiektu batzuk ere esku artean. Besteak beste, udal eraikin guztietan panel fotovoltaikoak jartzeko asmoa dute, autohornidura bermatzeko. Momentuz, zazpi proiektu eskatu dituzte, zazpi eraikinetan jartzeko. Datorren urtean zehar lizitatuko dituzte. Kasu horietan plaka horiek sortuko duten argindarra udal eraikinak eta bostehun metroko erradioan dauden inguruko eraikinek kontsumitu ahal izango dute.

Aparkaleku publikoetan elektrolinerak jartzen ere badabil udala: Galdakaoko bitan eta Usansoloko batean egongo dira.


EKARPENA

Summary: EKARPENA.

Zer da ekarpena?

Bere gain hartu gabeko eskumenengatik Nafarroak urtero Espainiako estatuari ordaintzen dion kopurua da. Gainera, lurralde arteko konpentsazio funtsera bideratu beharreko dirua jasotzen du.

Zein dira bere gain hartu gabeko eskumenak?

Errege etxea, segurtasun indarrak, defentsa, Kongresua eta Senatua, Atzerri Ministerioa, Auzitegi Gorena, Konstituzionala... Enpresa publikoei (AENA edo Renfe) eman diru laguntzak, edo estatuko zorraren interes tasak zein amortizazio kuotak ere aintzat hartzen dira.

Nola kalkulatzen da?

Lehenik, estatuko aurrekontu orokorretatik Nafarroak bere gain hartutako eskumenen (osasuna, hezkuntza...) diru sailak kentzen dira. Estatuaren eskumenen diru sailak, zorraren interes tasak gehi lurralde arteko konpentsazio funtsa geratzen dira. Kopuru horri %1,6ko egozpen indizea aplikatzen zaio. Ekarpen gordin horri konpentsazio batzuk aplikatzen zaizkio, hitzartu gabeko zergengatik, zerga bidezkoak ez estatuaren diru sarrerengatik, defizitagatik eta itundutako zuzeneko zergengatik. Hori guztia kenduta, ekarpen likidoa lortzen da; hots, Nafarroak urtero ordaintzen duena.

Zenbatean behin kalkulatzen da?

Bere konplexutasunagatik, bost urtean behin. Aurrekoa 2015tik 2019ra artekoa izan zen. Lehen urtea kalkulatuta hurrengo lau urteak eguneratzen dira. Aurreko akordioari dagokionez, Oraingoan bezala, hiru urteko atzerapenarekin etorri zen, baina kolore politiko desberdineko gobernuen artekoa zegoen: Madrilen PP zegoen agintean eta Cristobal Montoro zen Ogasun ministroa eta Nafarroan hirukoa zegoen gobernuan eta Uxue Barkos zen lehendakaria eta Mikel Aranburu Ogasun kontseilaria.

Zergatik da inputazio indizea %1,6koa?

1990eko Lege Hitzarmenaren arabera, erlatiboa da ekarpena kalkulatzeko Nafarroak Espainiako ekonomian duen pisu edo errenta: %1,6. Indize hori ez da 1990etik aldatu.


Summary: FVEMek «xantaia estrategia» uzteko eskatu die sindikatuei. «Beren interes propioengatik» ez balitz, dagoeneko akordio bat legokeela nabarmendu du patronalak. ELAk greba mugagabea proposatu du.

FVEMek Bizkaiko metalgintzan deitutako greba astearen «oihartzun txikia» azpimarratu du. Patronalaren arabera, ostiral honetan erantzuna %15ekoa izan da, eta hiru enpresatik bi normal-normal ari dira lanean. Salatu duenez, «leku zehatz batzuetan» piketeek istiluak eragin dituzte. FVEMen arabera, mobilizazioek erakusten dute sindikatuek eta «haiek ordezkatzen dituztela dioten pertsonek» pertzepzio desberdina dutela patronalak mahai gainean jarritako proposamenei buruz. Hala, greba egunak «guztiz alferrikakoak» izan direla ziurtatu du, eta sindikatuei leporatu die langileen interesen alde baino gehiago hauteskunde sindikalei begira aritzea. FVEMek azaldu duenez, bere azken proposamenak %14ko soldata igoerak jasotzen ditu 2022-2025ko aldirako: % 6,5koa 2022rako, %3,5koa 2023rako, %2,5koa 2024korako eta %1,5koa 2025erako; soldata berrikuspena, KPI metatua handiagoa bada, eta «eduki koherenteak ditu berriki sinatutako metalaren arloko beste hitzarmen batzuekin». «Hitzarmen bat beharrezkoa da, baina ezin da enpresen lehiatzeko gaitasuna arriskuan jarri; errealista izan behar du, egungo krisi egoerarekin bat etorriko dena». Patronalak salatu du sindikatuek «xantaia estrategiarekin» jarraitzen dutela, eta dinamika horrek ez duela ahalbidetuko «sektoreko langileek merezia duten eta dagoeneko gozatzen ariko liratekeen akordioa» lortzea.

ELA, mugagabearen alde

Sindikatu guztiek bat egin dute aste honetako greba deialdiekin. Eta gaur manifestazioak egin dituzte Bilbon. ELA bere aldetik mobilizatu da. Komunikabideetara bidalitako ohar batean adierazi duenez, patronalak negoziazio mahaian planteamendu berberekin jarraitzen badu, hurrengo urratsa greba mugagabea deitzea izan beharko litzateke.

ELAk «zoriondu»egin ditu aste honetan «borrokatzea» erabaki duten langile guztiak. «Eman duten mezua argia izan da: FVEMen azken eskaintzaren aurka agertu dira aurrez aurre, eta patronalak egindako planteamenduak nabarmen hobetu nahi dituzte».

CCOO, LAB, UGT, ESK, CGT eta CNT sindikatuak ere manifestazioa egin dute Bilboko kaleetan.


Summary: «Anitz egin da hitz berrien asmatzeko, baina zahar anitz galdu ditugu». Liburu edo pastoraletan, historia landu du bereziki, olerkiekin batean. Idazlan luzeak gehiago ez egitea deliberatu du. Uste du aitzinatu dela euskararen alorrean, baina lan asko dela egiteko.

1975. urteaz geroztik euskaltzain osoa da Jean-Louis Davant (ÃÂrrÃ¼stoi-Larrabile, 1935), euskara batuaren sortze prozesuan parte hartu zuen idazle zuberotarra. Idatzi dituen liburuen zerrenda luzea da: Zuberoako pastoralak, idazleak, Euskal Herriaren historia publiko zabalari esplikatzeko egin dituenak zenbaitzuk, olerkiakâÂ¦ Hamar pastoral idatzi ditu, horietatik zortzi herritan jokatuak izan direnak, baina segurtzat jotzen du ez duela besterik idatziko, Â«idazlan luzeakÂ» ez dituelako gehiago egin nahi. Aurten argitaratu du, halere, Allande Oihenartek 1637an argitaratutako Notittia Utriusque Vasconiae lanari oihartzun eginez osatu duen Baskoniako notiziak saiakera.

Arkeologiak historia elikatzen duenez, nola hartu zenuen Irulegiko Eskuaren berria?

Anitz berri harrigarria eta ederra da. Ustekabekoa, egiazki! IruÃ±a Veleiakoa izan zen, eta hor duda handiak badira, polemikak etaâÂ¦ Oraingoan iduri luke seriosago dela; Aranzadik [fundazioak] serios fama handia du. Zernahi gisaz, esku hori hor da, eta erromatarren aitzinako izkribu zahar batean izkribaturik. Eta lehen hitz bat oraino ere bizi dena, zorionari pentsarazten duena. Iduri luke baskoi zaharrek izkribatzen bazekitela, iberiar letra batzuekin eta beren mintzairan.

Esku horren deskubrimenduak ilusioa piztu du, euskararen aztarna zaharra agertu delako. Historian, usu, denbora hartzen da gauzak egiaztatzeko.

Iduri luke afera seriosa dela, funts seriosa baduela, probatzen ahal dena; ez dela dudarik. Jakintsuak ari dira horren inguruan lanean, eta nik konfiantza eginen diet.

Beste zer irakaspen ematen du esku horrek?

Euskal Herrian ere bazirela hiriguneak, euskaldunenak. Euskaldunak ez zirela baserritar soilak, eta, inguruko herrialdeetan bezala, bazirela zibitateak beren hiriburuekin, eta, segur aski, bere buruzagiekin. Eta, segur ere, ez zirela besteak baino gibelago. Euskaldunak usu gibeloi gisa ikusten baitira, eta basaâÂ¦; horiek ustekeriak eta astakeriak dira, hor proba bat haboro bada. Urrunago eramaten gaitu, beti gauza erromatarrek ekarriak baitira; Philippe Veyrinen liburu bat bada, Les Basques, biziki interesantea, gerla denborakoa, erraten duena laborantza erromatarrek ekarria zela. Aldiz, ogi bihi elibat ediren dira Bizkaian eta Gipuzkoan, Jesu Kristo baino 4.000 urtez zaharrago direnak. Gauza harrigarriak ikasten ditugu arkeologiari esker, eta lehenago ustekeriak zirenak segurtamen bilakatzen dira orain, baina ustekeria horien kontrakoak.

Aranzadi fundazioko ikerlariek, haatik, aurkikuntza horren berri gazteleraz eman zuten.

Erakusten du bide anitz egiteko badugula. Anitz badugu eginik azken bulta honetan, baina oraino anitz baratzen zaigu egiteko.

Nola hartzen dituzu euskararen aldeko kanpainak, Euskaraldian gauden honetan?

Beharra bada, eta aitzina ari behar da, gauza berriak ere asmatuz. Arrakasta handia dute ikastolen batasunek urte oroz antolatzen dituzten bestek, horiek atxiki eta azkartu behar dira, eta besterik asmatu. Baina erakusten dute euskara ez dela normalizatua, ez duela bere leku osoa oraino edirenik, eta aitzina borroka eta lan egin behar dela, ez da dudarik. Aitzinatu gara, baina oraino aitzinatu behar da, prefosta!

Zure herrian zertan da euskaraz bizi nahi duenaren egoera?

Ni euskaraz bizi naiz beti, salbu astean bi aldiz etxetik jaisten naizelarik: egun erdi bat behar dut jateko edo beste gauzen erosteko Maulen edo SohÃ¼tan; eta katoliko eta praktikantea naizenez, beste egun erdi bat SohÃ¼tara edo zenbait aldiz Maulera. Hor parterik handiena frantsesez da, maluruski. Mezetan ere, euskara guti da Zuberoan.

Garai batez, euskaltzain gisa, Ipar Euskal Herriko euskarazko hedabideen aholkulari zinen. Zer kalitate ikusten duzu euskarazko hedabideetan?

Batetik, aitzinamendua, hiztegi berriarekin. Bestetik, gure hitz zahar anitz galtzen da; beharbada, orain laborari gutiago delakoz ere. Laborantzak leku gutiago duelako oraingo munduan, laborantzako hitz anitz galdu dira, baina ez hedabideetan bakarrik. Laborantza ere frantsesez ikasten dute orain eskoletan; hiztegi guztia frantsesez ikasi eta euskarara sartzen dute. Adibidez, instalatu hitz itsusi hori; guk plantatu erraten genuen. Behin euskaltzale bati plantatu erran nion, ez zen hain gaztea ere hura, eta galdetu zidan zer nahi nuen landatu? Â«Ez naiz horretaz ari, instalatzeaz ari naizÂ». Lan anitz egin da hitz berrien asmatzeko, baina zahar anitz galdu ditugu. Alderantziz ere gertatzen da atzeman hitzarekin: sesitzen edo harrapatzen den zerbait delarik erabili beharko litzateke, eta beste kasuetan, topatu, ediren, aurkitu, kausitu hitzak badira.

Lerratze horiek, partez, hedabideen eraginez zabaldu dira?

Bai, baina jendeen hutsak hedatzen dituzte. Orokorki, irrati eta horietan, jende haboroxea baino hobeki mintzatzen dira, eta behar ere! Baina gauzak berehala hedatzen dira, onak eta ez hain onak ere. Biak ikusi behar dira, ez da behar beti pleinitu. Xiberoko Botza irratian, adibidez, gazteak dira mintzo direnak, baina euskarari ontsa formatuak direnak, eskolan. Haien adinean ez ginen hain onak, onartu behar da. Anitzek utzi dute erlijioa bazter, baina garai hartan euskara ona katiximan ikasten zen, gauza abstraktuen errateko eta. Euskara ona kurri zen. Behin lagun batek pumaterra aipatu zuen, eta erretore zaharrak, Garindaineko Armagnague batek erran zion hori ez zela euskara, euskaraz lur sagarra dela.

Berriki, Allande Sokarros zenarren omenez egin den liburuan parte hartu duzu.

Allande tai gabe ari zen; lan anitz egin du. Hitz zahar anitz arra biziarazi du; bestela, hitz elibat galtzen baitira belaunaldi batetik bestera. Haren mentsa agertuko da, ez dakit nork hartuko duen lekukoa. Tai gabe ari zen euskararen alde, eta euskaraz. Halako jendea behar da instituzioak akuilatzeko, eta lan egiteko ere bai.

Maite Davant zure iloba errejent gisa agertu zen joan den udan Simone Veil pastoralean.

Kontent izan naiz, prefosta! Ontsa joan zaio. Ez nintzen joan ahal izan, baina konplimendu baizik ez dut entzun pastoral horren inguruan, eta bereziki ontsa joanarazirik zela.

Zuk baduzu beste pastoralik idatzirik?

Hamar izkribatu ditut, horietatik zortzi emanik, eta bat ez da sekula eman, Aita Lhandez, baztertua egin zutelako. Beste bat badut, eman nahi duenak emateko, Zuria Nafarroako erreginaz, Euskaltzaindiak agertu berri duena. Hori hor da, baina gero ez dut besterik izkribatuko. Pastoral idazte anitz bada orain. Ez dut idazlan luzerik egin nahi; idazlan ttipiak edo itzulpenak egiten ditut, historian edo literaturan aholkuak ematen ditutâÂ¦ Egun hauetan doktoregai bat jinen zait literaturaz mintzatzeko.

Transmisioa inportantea zaizu?

Gazte batek galdatzen didalarik eta zerbitzua egiten ahal dudalarik, egiten dut. Baina, bestela, ez dut lana xerkatzenâÂ¦


Futbolaren poeta paristarrak

Summary: Futbolaren poeta paristarrak. IrunÌeko Paris 365 jantoki sozialaren zenbait erabiltzailek futbol talde bat osatu dute, zelaian eta handik at eragiteko asmoz. Karrika izan dute anitzek etxe, baloia jotzeko oinetakoak jantzi dituzten arte. Kirolak helduleku bat eskaini die aurrera egiteko bidean.

Sanduzelai Peñaren aurka jokatu zuten azken partida, joan den larunbatean, eta 4-2 galdu zuten. Norgehiagokaren ondoko lehendabiziko entrenamenduan, baina, entrenatzaileen txaloa eta aitortza jaso dute jokalariek: «Harro gaude». Paris 365 Iruñeko futbol taldeko entrenatzaile Johan Bjorkstrom eta Mikel Lizaso «harro» dira, taldea osatu zutenetik anitz lortu dutelako jokalariek zelaian, bai eta handik at ere. Kirolak helduleku bat eskaini die aurrera egiteko bidean.

«Nik futbola maite dut; elkartasuna eta gizartea eraldatzeko gaitasuna oinarri dituen futbola. Ez dut maite Qatarko Munduko Kopa, eta ez dut FIFA batere maite; FIFAk lapurtu egin digu denoi futbolaren benetako muina». Sutsu mintzatzen da Johan Bjorkstrom kirol horri buruz. Stockholmen jaiotako «euskandinabiar nafarra» da; Suediatik aspaldi etorri zen Nafarroara, eta Iruñea izan du etxe azken hamarkadetan. Futbola «funtsezkoa» da harentzat, eta horregatik ez zuen inolako zalantzarik izan Iruñeko Paris 365 jantoki sozialean abiatu nahi zuten proiektuaren berri eman ziotenean: «Oihana Barrios psikologoa laguna dut; Paris 365ekoak laguntzen aritzen da; Barrios izan da proiektu honen sustatzaile nagusietako bat. Entrenatzaile izateko eskatu zidan, eta baietz erran nion, berehala, nire bikotekidearen babesari esker», kontatu du.

Proiektua zen jantoki sozialeko erabiltzaileekin futbol talde bat osatzea, eta kirola bilakatzea egoera zaurgarri batean zirenentzat helduleku. Sanferminak pasatuta hasi ziren lanean; gaztelugibelean entrenatzen ziren hasieran, baina Larrabide kiroldegian toki bat dute orain, eta zazpiko futboleko txapelketa batean ari dira parte hartzen. Abenduaren 10ean jokatuko dute hurrengo partida, Sarrigurenen, Hostal Don Javier taldearen aurka. Entrenatzaileek agindu zehatza eman diete jokalariei norgehiagoka horretarako: atera jaurti dezatela, alegia. «Poetak dira gure jokalariak, futbolaren poetak; baloia batetik bertzera mugitzen dute aurkariaren area barruan, atera jaurti gabe», onartu dute entrenatzaileek, irribarre batekin.

Karrika zuten etxe

Paris 365 futbol taldea martxan da, eta jaso dituzte egindako lanaren lehendabiziko fruituak. Jokalari gehienek ez zuten elkar ezagutzen taldea osatu baino lehen; marokoarrak dira ia denak, baina badira Senegalgo, Peruko, Ginea Konakriko eta bertze zenbait herritako futbolariak ere. Haietako anitzek karrika zuten etxe, baloia jotzeko oinetakoak jantzi zituzten arte. Orain, aterpe bat lortu dute, konpromiso bat hartu dute elkarrekin sortu duten kolektiboarekin, eta behar zuten heldulekua lortu dute bidea egiten segitzeko.

Bide hori ez da batere erraza izan jokalari gehienentzat. Migratzaileak dira, pertsona arrazializatuak, eta bertze herritarren aurreiritziak, arrazakeria eta klasismoa sufritu dituzte zenbaitetan. Ikusezinak izan dira.

«Gazteon egunerokoa zaila da. Euren herria atzean utzi dute; urte luzez lapurtu dieguna berreskuratzera etorri dira. Kolonizazioaren ondorioak pairatu dituzte euren herrian, eta gure supremazismotik, gainera, esaten diegu ez dutela deus ez dakitelako antolatzen», nabarmendu du Mikel Lizaso entrenatzaileak.

Kazetaria eta irakaslea da; Gipuzkoatik etorri zen Iruñera, aspaldi, eta bete-betean murgildu da Paris 365eko proiektuan. Bjorkstromen filosofia bera du futbolari buruz, eta hori transmititu nahi die taldeko jokalariei: gizarte justuago eta solidarioago baten aldeko balioak.

Hori lortzeko, garbi du «atea ireki» behar zaiela bertze herrietatik «lapurtutako» etorkizun baten bila heldu direnei. Abderrahmane Ukhira taldeko kapitaina da Iruñera kanpotik etorri diren herritarretako bat. 25 urte ditu, eta Marokoko berberea da, amazig herrikoa. «Harro nago nire herriaz; Marokoko jatorrizko herritarrak gara. Gure hizkuntza dugu, gure kultura, gure bandera, baina isilarazi nahi gaituzte. Etorri nintzenean, sumatu nuen euskararekin hemen gertatzen dela antzeko zerbait».

Hiru urtez Zuzenbideko ikasketak egin zituen Ukhirak sorterrian, baina lana bilatzen hasi zenean, errealitateak zapuztu zizkion asmo guztiak. «Ez nuen deus lortu». Marokotik Espainiara joan zen, 2020. urtean; Almeriara, zehazki. Kamioi baten beheko aldean ezkutatuta iritsi zen. Handik etorri da Iruñera. Orain, gela bat du etxe batean, baina karrikan bizi izan zen hasieran, zenbait hilabetez. «Hagitz gogorra da. Familiari beti erraten nion ongi nintzela, ez nien deus kontatzen, ez nien nire benetako egoeraren berri ematen». Familia laguntzea baino ez du buruan Paris 365 taldeko kapitainak. Jantoki sozialean jaso zuen behar zuen babesa, eta gainerako jokalariekin osatzen ari diren sareak «indarra» eman diola nabarmendu du.

«Kontent» da Paris 365 taldean. Iruñean gelditu nahi du, eta «lan» egin, aurrera egin ahal izateko: «Zuzenbidea ikasten jarraitu nahiko nuke. Bertzela, soldatzen ikasi nahiko nuke, lanean hasteko». Entrenatzaileen konpromisoa eskertu du, bai eta bertze jokalariena ere. «Elkarri laguntzen diogu».

Harremana eta errespetua

«Edozer gauza behar baduzu, deitu lasai». Paris 365 taldeko entrenatzaileen eta jokalarien arteko harremana kirol esparrutik harago doa. Sumatzen da entrenamenduetan. Handik kanpo ere bai: «Osasunako nire txartela utzi izan diot jokalariren bati!», erran du Bjorkstromek, barrez.

Entrenatzaile horri «irakasle» erraten diote jokalari gehienek; agerikoa da taldeko kideek entrenatzaileei dieten errespetua; entrenatzaileek jokalariei dietena ere bai. Proiektu bereko kideak dira, eta denen artean ari dira mamitzen eta garatzen. «Denon artean egin behar dugu aurrera», berretsi du Lizasok.

Lizasok eta Bjorkstromek erdigunean jarri nahi dute herrialdean bizi diren gazte anitzen egunerokoa, eta gizarte osoa inplikatu benetako harrera toki izateko ahaleginean. «Amorrua eta tristura sentitu ditut taldeko jokalariak baztertu dituztenean, bertzerik gabe, bertze herri batean jaio direlako», erran du Bjorkstromek.

Naufal Amih, jokalari gehienak bezala, Marokon jaio zen. Duela bederatzi hilabete iritsi zen Nafarroara, eta gaztelaniaz hagitz ongi moldatzen da jada. Marokoko bertze jokalariei itzultzen dizkie entrenatzaileen aginduak. Ingelesa ere erabiltzen dute taldeko kideek. Denentzat, gainera, «lau hitz gako asmatu» dituztela azaldu du Mikel Lizasok: «Gaztelaniazko tiro, atera jaurti behar dutela azaltzeko; arabierazko aaila erabiltzen dugu zelaian, taldea berriz antolatu behar dugula azaltzeko; euskaraz, lasai hitza dugu, jokoa sutsuegia denean jokalariak lasaitzeko; eta, azkenik, no clac erabiltzen dugu, faltarik egin ez dezatela eskatzeko», aipatu du.

Entrenatzaileek «lasaitzeko» erran behar izan diote Naufal Amihri, asteleheneko entrenamenduan. Haserretu egin da bertze kide batekin, baloiari eutsi diolako. Saioa amaitu eta gero, izan dute aukera hitz egiteko. Lasaitu dira, eta desagertu da Amihren keinu serioa haren aurpegitik. Horrelako egoerei aurre egitea ere bada entrenatzaileen lana. «Proiektu honek aurrera eginen du bakarrik elkarrekin egiten badugu lan, elkarri babesa emanez», erran dio Lizasok jokalariari. Eta baietz erantzun dio, zuzen dela.

Amihk 32 urte ditu, eta bisarekin ailegatu zen; pandemiagatik Espainia eta Maroko arteko muga itxi zutenean, baina, ezin izan zen itzuli, eta han zuen lana galdu zuen. «Ez da erraza hemen aurrera egitea».

Paris 365 jantokian aurkitu zuen behar zuen babesa. Orain futbola eman diote; eta, lehenago, antzerkia. Izan ere, Parisek eta bertze zenbait eragilek elkarrekin ondutako Aporofobia stop obran aritu da aktore.

Antzerkia eta futbola; kirolen esparruan urratsak egiten segitu nahi dute Paris 365eko entrenatzaileek, gainera: atletismo talde bat osatzeko ideia lantzen ari dira jada, poeta paristarren familia handitzen jarraitzeko; kirola zaurgarrienentzat helduleku sendo bilakatzeko.

Jokalariak

Naoufal Amih (Maroko). Rachid Uslim (Maroko). Abderrahmane Uhkira (Marokoko amazig herria). Chems Eddine Guenduzi (Aljeria). Mohamed el-Mumen (Maroko). Dante Calderon Cervantes (Peru). Mohamed Taha Busseraf (Maroko). Hamza Makhkha (Maroko).

Thierno Amadou Diallo (Ginea Konakri) . Iba Sow (Senegal). Reduane Lakrad (Maroko).

Mohamed Nuisser, Courtois (Maroko). Charaf Ayujil (Maroko). Khalid Fardag (Maroko) Abderezzak El Mrabet (Maroko) Hamza Mani (Maroko).


Summary: Dora Maria Tellezi emango diote Rene Cassin saria. «Giza eskubideen sustapenean, defentsan eta zabalkundean duen konpromisoagatik» sarituko dute.

Dora Maria Tellez Argüello (Matagalpa, Nikaragua, 1955) historialari eta ikertzaileak jaso du 2022ko Rene Cassin saria. Eusko Jaurlaritzak azaldu duenez, epaimahaiak «bereziki balioetsi» du «giza eskubideen, emakumeen eskubideen eta Nikaraguako demokraziaren defentsan eginiko ibilbide luzea eta ekina».

Tellez preso dago iazko ekainetik. Joan den irailean gose greba hasi zuen, bere eta kideen askatasuna eskatzeko eta Nikaraguako espetxeetako baldintzen eta haietan jasotzen duten tratuaren aurka protesta egiteko.

«Gerrillari den aldetik, haren bizitza arriskuan jarri zuen, Anastasio Somoza jeneralaren diktadura amaitzeko, eta gakoa izan zen ondoren etorri zen bitartekaritza eta elkarrizketa prozesuan», Jaurlaritzak nabarmendu duenez: «Gobernu sandinistako Osasuneko ministroa eta Movimiento Renovador Sandinista (MRS) mugimenduaren –2007an Ortegak legez kanpo utzi zuen indar politikoa– sortzaile den aldetik edo Latinoamerikan genero politiken sustatzaile den aldetik, beti izan da emakumeen eskubideen, demokraziaren eta zuzenbide estatuaren aldeko defendatzaile irmoa».

Tellez Politika Zientzietako honoris causa doktorea da Helsinkiko Unibertsitatean (2011). Aurrez, Iraultza Sandinistako komandante gerrillaria izan zen, eta Osasun ministroa 1985etik 1990era bitartean.

Saria emateko ekitaldia Gasteizen izango da, bihar zortzi. Bertan izango dira, besteak beste, Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakaria eta Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburua izango dira.


Summary: Akordiorik eza FVEMen zuzendaritzaren errua dela salatu dute sindikatuek. Bizkaiko metalgintzako enpresa askok lan ituna berritu nahi dutela azaldu dute, eta aginte organoa ari dela negoziazioa blokeatzen. Greba «arrakastatsuen» artean negoziaziorako tarte bat irekiko dute.

«Astebeteko greba arrakastatsua izan da, orain FVEMi dagokio mugitzea. Guk egin genuen haien eskaintza, patronalaren txanda da orain». CCOOk, LABek eta UGTk Bizkaiko metalgintzako lan hitzarmenaren negoziazioari berrekiteko prest daudela nabarmendu dute, eta denbora tarte bat irekiko dute horretarako. Dena den, nabarmendu dute grebaren «erantzun zabalak» arrazoia ematen diela eta ez dutela borroka alboratuko. Era berean, FVEMen zuzendaritzako enpresei egotzi diete akordioa lortzeko zailtasuna.

Bizkaiko metalgintzako astebeteko greba amaitu da gaur. Ordezkaritzaren gehiengoa osatzen duten sindikatuen arabera, erantzuna %85aren ingurukoa izan da, eta «arrakasta» horren eredu da, esaterako, Mercedes Gasteizen duen plantak bi egunez gelditu behar izan duela hornidura arazoengatik. Erantzun horrek FVEMi zer pentsatua eman beharko liokeela uste dute, eta eskaintza «mamidun» bat egiteko akuilua.

Sindikatuek mezu argia bidali diote FVEMi, abendua abagune egokia izan daiteke gatazka amaitzeko. Jaiegun askotako hilabeteak ez dira aproposak greba deialdiak egiteko, eta tarte hori baliatu behar dute matazaren azken hariak lotzeko. «Azken bileretan aurrerapenak egin dira, baina ez dira nahikoa», nabarmendu du Iratxe Azkuek LABeko ordezkariak. Jose Maria Rojo UGTkoak antzeko analisia egin du: «Iragan ostiralean egin zigun azken eskaintza, azken unean, aztertzeko ia tarterik gabe. Negoziazio eskaintza bezala ulertu genuen, eta gero guk beste bat egin genion, gure eskakizun batzuei muzin eginez. Horrelako negoziazio batean presaka ibiltzeak ez du zentzurik».

CCOOk, LABek eta UGTk ez dute greba berririk aipatu. Ez dirudi jarrera oso urrun daudenik. Bizkaiko patronalari ere ez zaio komeni bere negoziazioa Gipuzkoako lan hitzarmenaren negoziazioarekin elkartzea, eskaintzak alderatu daitezkeelako. Zentzu horretan, sindikatuek nabarmendu dute FVEMen barruan ere jarrera ezberdinak daudela. Azkue: «Enpresari batzuek esan digute gure baldintzak onartzeko prest daudela. FVEMeko zuzendaritzan daudenak ari dira negoziazioa blokeatzen: Artetxe, Ormazabal, Sidenor, Tecuni... Horiek dituzte, gainera, irabazirik handienak».

Manifestazio jendetsua Bilbon

Sindikatuek Bilbon deituriko manifestazioaren aurretik egin dituzte adierazpenak. Jendetza bildu da. Bizkaiko metalgintzak aurten egin duen manifestaziorik jendetsuena. Burua Moyua plaza ia osoa gurutzatu zuenean amaiera oraindik Euskadi plazan zen. Amaiera, gainera, oso nabarmena zen, pentsiodunen talde batek itxi baitu mobilizazioa. Ez da istilurik egon, nahiz eta grebalariek suziri oso zaratatsuak bota dituzten, eta horietako batzuek metalezko paperontzi txiki batzuk lehertu. Istiluen aurkako ertzain asko zebiltzan manifestarien inguruan.


Summary: Foru Hobekuntza osatzera deitu du Txibitek, eta Barkosek ituna berritu nahi du. Nafarroaren Egunaren bezperan, gobernuko bi alderdiak ez datoz bat herrialde horretako esparru juridikoak eduki beharreko garapenaz. Txibitek oharra egin du: PSNk ez du Esparza lehendakari jarriko.

Nafarroaren Eguna da bihar, eta aurtengoak aparteko kutsu politiko bat izango du, Foru Hobekuntzaren Legeak 40 urte bete dituenez gero. Asteon, Maria Txibite Nafarroako Gobernuko lehendakariak Foru Hobekuntza goraipatu du, «batasun konstituzionalaren barnean». Gaur bertan, Nafarroaren Egunaren bezperan, ideia hori berretsi du Efe agentziak eginiko elkarrizketa batean: «Foru Hobekuntza elkarbizitza da, eta engranaje instituzionala [Espainiako] konstituzioaren brruan; leialtasunetik, baina gure errealitate autonomikoa defendatuz». Txibitek ez du uste «orain» Foru Hobekuntza moldatu behar denik, oraindik ere «hazteko eta lege hori garatzeko tarte handia» dagoelako.

Ildo horretan, Txibitek azaldu du Nafarroak oraindik jasotzeko dauzkala Foru Hobekuntzak Nafarroari aitortzen dizkion zenbait eskumen, eta, beraz, uste du legea «erabat garatu dadila aldarrikatzen» jarraitu behar dela. Autogobernua osatze aldera, Espainiako Gobernuak eta EH Bilduk adostu zuten datorren urteko lehen hiruhilekoan Nafarroako Gobernuaren esku uztea trafikoko eskumena, eta horrek hautsak harrotu ditu Espainiako eskuinaren eta eskuin muturraren artean. Horien jokabidea Nafarroaren autogobernuarentzako «arriskutzat» jo du Txibitek, eta salatu du horiek Nafarroa «erabiltzen» ari direla Pedro Sanchez Espainiako gobernuburuari eraso egiteko.

Eskumen horrek legealdia bukatu baino lehen behar zuen Nafarroako Gobernuaren esku, eta datorren urteko maiatzean dira Nafarroako Parlamenturako hauteskundeak. Beraz, Txibitek azaldu du trafikoko eskumenaren eskualdaketa ez dela aurreratu, eta hori adostuta zegoela jada. Baina, hauteskundeei begira, asmo batzuk agertu ditu lehendakariak: bere nahia da egun gobernua osatzen duten alderdiekin orain arteko formulari eustea: «Alderdi desberdinak, beren desberdintasunekin, gai izan dira parlamentura eraman dituzten egitasmo guztiak aurrera ateratzeko». Gainera, espero du, hauteskundeen ondoren, gobernua osatu ahal izatea «PSNren pisu eta babes sozial handiagoarekin».

Halere, Txibitek gobernuaren atea itxi die EH Bilduri nahiz UPNri: «PSN ez da pentsatzen ari EH Bildu gobernuaren parte den formula batean». Aitortu du indar subiranistarekin eginiko akordioen balorazio ona egiten duela, baina erantsi «oso ezberdina» dela «hitzarmen jakin bat egitea edo gobernu akordio bat». UPNri dagokionez, berriz, argi esan du: «PSNk ez du Javier Esparza presidente egingo».

Geroa Bai, itun berri baten alde

Uxue Barkos Geroa Baiko bozeramaileak, berriz, Foru Hobekuntzaren «ekarpen positiboak» aitortu ditu, baina «baita bere akats nabarmenak» ere: «40 urte hauetan, estatuko oinarrizko legediak eta ebazpen konstituzional oso eztabaidagarriek gure ordenamendu juridikoaren esparru garrantzitsuak nola hustu dituzten ikusi dugu, jakinik gainera oraindik garrantzi handiko eskumenen transferentziak falta direla; hala nola, trafikokoa, I+G+b eta Gizarte Segurantzaren erregimen ekonomikoa». Foru Hobekuntza «bete gabe» dago oraindik, Barkosen hitzetan, eta, horregatik, Geroa Baik gainontzeko indar politikoei deia egin bat egin dezaten «foruaren hobekuntza osorik betetzeko konpromisoa gizarte osoaren aurrean betetzeko».

Barkosek «itun politiko berri bat eraikitzea» proposatu du: «Bazterkeriarik gabe, gure ordenamendu juridikoa adostasunetik eguneratuz eta herritarrek berretsiz. Estatuarekin aldebikotasunezko harremana edukitzeko gure forutasunaren berreskuratze osoa nahi dugunok eta batasun konstituzionalaren menpe dagoen forutasun partziala nahi dutenak elkartuko gaituen eztabaida». Geroa Baik planteatzen duen itun politiko berri horren helburua «ongizate estatua bermatzea» da, eta horretan «elkarrekin lan egiteko ardatza» autogobernua izan behar da, nafar guztien «ondare immateriala» dela argudiatuta.


Summary: Jaurlaritzak helegitea jarriko du Errioxako mahastien esklusibotasunaren aurka. Errioxako kontseilu arautzaileak Arabako Mahastiak sor-marka berriarentzat produzitzea debekatu nahi die beretzat lan egiten duten upategiei.

Eusko Jaurlaritzak esan du «sakon» aztertzen ari dela mahastien esklusibotasuna blindatzeko Errioxa jatorri markak bere estatutuetan egin duen aldaketa, eta horren aurka helegitea jarriko duela berretsi du. Aldaketa horren arabera, Errioxa jatorri izeneko ardoentzat mahastiak dituzten upategiek ezingo lukete Arabako Mahastiak sor marka berriarentzat produzitu.

Erabaki hori hartu zuen Errioxako ardoaren kontseilu arautzaileak Eusko Jaurlaritzak sor-marka berriari behin-behinean aritzeko baimena eman eta gero. Duela bi aste Espainiako Gobernuak aintzat hartu zuen eskaera, eta helegiteak aurkezteko aukera zabaldu zuen.

Eusko Legebiltzarrean EH Bilduk egindako galdera bati erantzunez, Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapenerako sailburuak berretsi du gobernuak alegazioa aurkeztuko duela, eta hori oinarritzeko azterketa bat egiten ari dela Errioxako kontseilu arautzailearen erabakiak Arabako ardo ekoizleengan izan dezakeen eraginari eta kalteei buruz.

Tapiaren arabera, estatutuetan eginiko aldaketa «zuzenbidearen aurkakoa da, diskriminatzailea eta justifikatu gabea». Sailburuak argudiatu duenez, mahastien esklusibotasunak «enpresen erabakitzeko eskubideari» eta upategiek «jatorri deitura batean, bestean ala bietan egoteko duten enpresa askatasunari» eragiten die. «Gure mahastizainek beren enpresarekin zer egin nahi duten erabakitzeko eskubidea dute», azpimarratu du.

Tapiak ziurtatu du Jaurlaritzak hasieratik ideiak oso argi izan dituela, eta lau printzipio hauetan laburbiltzen dela: legea betetzea, errespetuz eta erantzukizunez jokatzea, erakundeen eta enpresen erabakiak onartzea eta besteen erabakien zilegitasuna aitortzea.

EH Bilduko legebiltzarkide Itxaso Etxebarriak txalotu egin du Jaurlaritzak helegitea aurkezteko erabakia hartu izana, baina Arabako Mahastiak izena sortzeko prozesua ez duela behar beste erraztu leporatu dio. Araban eztabaida sortu du gaiak. PP eta PSE-EE aurka daude, EH Bildu alde, eta EAJ zatituta dago; hala ere, jeltzale guztiek eskatzen dute errespetua urratsa egin nahi dutenentzat.


Summary: Ikastetxeek webean argitaratu beharko dituzte kobratzen dituzten kuotak. Iñigo Urkullu lehendakariak iragarri du prozesu betean daudela araudia zehazteko, eta Miren Gorrotxategi Elkarrekin Podemos IUko legebiltzarkideak gogorarazi dio kuotak debekatuta daudela

Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ikastetxeek webgunean argitaratu beharko dute zer kuota kobratzen dituzten. «Borondatezko kuotak izango dira, ez hezkuntza zerbitzuengatik» ordaintzen direnetakoak, Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan esan duenez. Miren Gorrotxategi Elkarrekin Podemos-IUko legebiltzarkideak galdetu dio ikastetxe kontzertatuen kuoten kobrantzen inguruan, eta horri erantzun dio Urkulluk.

Gorrotxategiren arabera, ez dago interes handirik itunpeko ikastetxeetan kobratzen diren kuoten errealitatea ezagutzeko, eta gogoratu du 1985etik dagoela debekatuta kuotak kobratzea, legez. Urkulluri gogorarazi dio hezkuntza legerako akordioan jasota dagoela kontrol mekanismoak ezartzea hezkuntzaren doakotasuna berma dadin, eta hezkuntzagatiko kuotak agerian zein ezkutuan kobratzea debeka dadin.

Urkulluk berretsi egin du akordioak jasotzen duen konpromisoa. Gogoratu du non dagoen lege proiektuaren prozesua orain: eragileak etorkizuneko hezkuntza legeari ekarpenak egiten ari dira, eta, hurrengo hilabeteetan, Jaurlaritzaren lege proiektua legebiltzarrera eramango da. Legez jasoko da ikastetxeek ezingo dutela familien diru ekarpenik jaso hezkuntza zerbitzuengatik. Zerbitzu osagarriengatik baino ezingo da kobratu, garraioarengatik eta jangela zerbitzuengatik, kasurako. «Doakotasunerako bermeak modu argian jaso dira Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren 34. artikuluan», Urkulluk esan duenez.

Aitortu du prozesua konplexua dela, eta konfiantza esparru bat ezarri nahi dutela ikastetxe kontzertatuekin, konpromiso eta ardura partekatuekin. «Ari gara kontrol eta ebaluazio sistemak indartzen; prozesu berri bat ari gara martxan jartzen. Neurriak hartuko ditugu kuoten kontrola indartzeko».

Aipatu du, besteak beste, Jaurlaritza inbentario bat egiten ari dela ikusteko ikastetxeak zer kuota ari diren kobratzen, hezkuntzari lotuta ez daudenak bakarrik kobra ditzaten. Eta jakinarazi du webgunean argitaratu beharko dituztela kobratzen dituzten kuotak.

Itunpekoak babestea egotzita egin zaizkien kritikei erantzunez, esan du «ukaezina» dela Jaurlaritzak eskola publikoaren aldeko jarrera duela, eta hala geratuko dela jasota datorren hezkuntza legean ere.


Summary: Osakidetzak kargutik kendu du Donostialdeko ESIren arduraduna. Itziar Perez «zuzendaritzarekin lerrokaturik ez egoteagatik» kargugabetu dute, hark esan duenez

Donostialdeko ESI Erakunde Sanitario Integratuaren zuzendari kudeatzaile Itziar Perez kargutik kendu du Osakidetzak. Perezek mezu baten bidez eman die horren berri orain arte bere ardurapekoak izan diren langileei, eta, mezu horretan adierazi duenez, «Osakidetzaren Zuzendaritza Nagusiarekin eta Osasun Sailarekin lerrokaturik ez egotea» izan da Osakidetzak eman dion argudioa kargugabetzea arrazoitzeko.

Osasun Sailak berretsi du Perez kargugabetu egin duela, baina ez du horren arrazoien inguruan azalpenik eman nahi izan.

«Azken urteak ez dira errazak izan», azaldu du Perezek langileei igorritako mezuan. «Hala ere, beti sentitu dut zuen babesa. Harro nago erakunde honetan parte hartzeaz eta zuek lankidetzat eduki izanaz».

Perez 2019an izendatu zuten Donostialdeko ESIren arduradun, Jose Manuel Ladron de Gebararen ordez. Lehenago, Bidasoko ESiren arduradun izandakoa zen.


Summary: Beste 100 kanta marraztu ditu Olrait Studiok. Kantu eskukadak II liburua argitaratu dute Gaztezulo aldizkariak eta Olrait Estudiok. Badok-ek ere babestu du proiektua, playlista sortuz.

«Kantu baten osotasunak erakartzen nau, baina ezin hitzezko transmisio erabakigarriari muzin egin... Ereserki txiki hauek izan daitezela biharamun goxoago baten hazi xume hori, bilduma moduan borobildutako geltoki, aurrera jarraitzeko, haurren eran». Gartxot Unsain musikariak idatzitako hitzak dira, Utz gaitzatela hitzek hitzik gabe hitzaurrekoak. Kantu eskukadak II liburuaren hasierakoak. Olrait Studiok eta Gaztezulo-k gaur aurkeztu dute liburua, Donostian, Gross garagardotegian. Durangoko Azokan izango da salgai liburua, eta garagardotegi horren garagardoa ere dastatu ahalko du liburua poltsarekin batera erosten duenak. Lehen liburuaren edizio berri bat ere argitaratu dute.

Duela bi urte, 2020ko abenduan, Olrait Studiok ehun euskal talderen ehun kanta ilustratu zituen. Beste ehun kanta ilustratu ditu orain Olrait Studioko Beñat Rodriguezek. Bereziki abestien hitzei eman die garrantzia oraingoan, eta marrazkiaren aldamenean kanta bakoitzaren hitzak datoz —lehen liburuak Rodriguezen hausnarketa bana zekarren—. Egitasmoarekin bat egin du Badok.eus atariak, era berean. Liburuan topa daitezkeen kanta guztien playlist-a sortu du Badok-ek —liburuaren hasieran QR kode bat dago, zerrendarena—.

Kanten zerrenda. Andoni Imaz BERRIAko kazetari eta Badok-eko koordinatzaileak testu labur bat idatzi du liburuan. Zera dio: «Ehun kanta zerrendatzean, denak berdintzen dira, eta bakoitza berezi ikusten da. Irakurleak erdizka xuxurlatuko ditu batzuk, konturatu gabe osorik abestuko ditu besteak...».

Gaizka Izagirre Gaztezulo-ko zuzendariaren testuan, berriz, honakoa irakur daiteke: «Gaztezulo-k herri bat eraikitzeko kultura funtsezkoa dela azpimarratu nahi izan du liburu honen bitartez». Izagirrek gaurko aurkezpenean zera ohartarazi du: «Proiektua Olrait Studioren muinetik, garunetik eta bihotzetik sortu da». Kazetariak, era berean, euskal sortzaileen lana nabarmendu du: «Lehen liburua atera zen garaitik egoera asko aldatu den arren , pandemian azaleratu ziren arazo eta gabezietako askok hor jarraitzen dute oraindik: musikarien prekarietatea, zuzenekoak lortzeko zailtasuna, talde txikien ikusgarritasun ezdeusa, areto txikien zailtasunak eta, bereziki, euskal letragintzari eta lan horren atzean dauden euskal sortzaileei eskaintzen zaien arreta eta aitortza eskasa».

Beñat Rodriguezek marrazten jarraitu du proiektua abiatu zenetik, eta hala jarraitzeko asmoa du. Eskerrak eman dizkie Gaztezulo-ri eta euskal musikariei. «Ez dugu balioan jartzen gaur egun kulturak duen garrantzia, eta kanten hitzek duten garrantzia», gaineratu du. «Musikariei egindako omenaldi xume bat da liburua».

Aurkezpenean, Raitx musikariak bi abesti kantatu ditu. Horietako bat, Abereek esan ziguten, liburuan marraztuta aurki daiteke. «Liburu hauek oso politak dira. Oso pozik sentitu nintzen Rodriguezek kantaren marrazkia egin zuenean», esan zuen Raitxek.

Marrazkilaria prest agertu da hirugarren liburua osatzeko. «Abesti berriak entzuten ditudan heinean, segituko dut ilustratzen».


Hizkuntza eskakizunetan katramilatuta

Summary: Hizkuntza eskakizunetan katramilatuta. Izan legedia aldatzeko prozedurengatik, hizkuntza eskubideen kontrako epaiengatik nahiz diskurtso politikoengatik, sarritan euskara hizkuntza eskakizunei lotuta egon da eztabaida publikoan azken ikasturtean. Bada motiborik datorrenean ere hala segiko duela pentsatzeko.

Administrazio publikoko langileek ba ote duten betebeharrik euskarazko hizkuntza eskakizunei dagokionez, baieztapena bera zalantzan jartzerainoko iritziak eta proposamenak azaleratu dira aurtengo ikasturtean, izan zenbait eragile politiko eta sindikalen adierazpenetan, dekretuetan eta epai judizialetan. Hizkuntza eskakizunen aferak indarra hartu du Hego Euskal Herrian; hein handi batean, Nafarroako Gobernuaren merezimenduen dekretuari eta Eusko Jaurlaritza lantzen ari den eta administrazioan euskararen erabilera arautuko duen dekretuari lotuta.

Nafarroako Gobernuak urtarrilean aurkeztu zien sindikatuei administrazioko sarbiderako merezimenduen dekretua, eta, hala, baieztatu egin zen aurrez PSNk aurreratutakoa: euskara ez dela meritutzat hartuko zonifikazioaren arabera eremu ez-euskalduna den horretan.

Euskararen ezagutzak lan deialdi publikoetan zer pisu izango duen arautuko du dekretuak. Ez guztietan, ordea. Izan ere, deialdi publiko guztietan ez da euskara merezimendutzat hartzen, ezta gutxiago ere. Zehazki, hiru deialdi mota arautzen ditu dekretuak: oposizio lehiaketak, lekualdatze lehiaketak eta mailaz igotzekoak. Gutxiengoa dira horiek, hala ere. Gainerako lan eskaintzetan, euskara eskakizuna izan daiteke —lanpostuak hizkuntza soslaia ezarria badu— edo ez.

Gainera, euskara merezimendu gisa hartzeko irizpidea desberdina izango da Euskararen Legearen arabera banatutako eremuetako bakoitzean. Eremu euskaldunean, hautagaiek gehienez ere 11,5 puntu eskuratu ahal izango dituzte oposizio lehiaketetan, eta 4,6 puntu lekualdatze prozesuetan. Eremu mistoan, lehen kasuan euskara jakiteagatik lortu ahalko duten puntuaziorik handiena 6,9 izango da, eta lekualdatze prozesuetan —ez denetan—, 2,76. Eremu ez-euskalduneko eskaintzetan, berriz, euskara ez da merezimendutzat hartuko. Ifrentzuan, Nafarroa osoan merezimendutzat hartuko dira, euskara ez bezala, frantsesa, ingelesa eta alemana.

Egun indarrean dagoen dekretuari egindako moldaketak dira horiek guztiak. 2017koa da jatorrizkoa, Uxue Barkosen gobernuak bultzatutakoa, baina haren eduki nagusia bertan behera utzi zuen Nafarroako Auzitegi Nagusiak 2019an, UGTren salaketa bat dela medio, eta, ordutik, eremu mistoko eta ez-euskalduneko deialdietan euskara ez da balioesten. Gobernuak moldatu egin ditu dekretu haren 9. eta 15. artikuluak, eta, horrez gain, bigarren xedapen gehigarri bat gehitu du. Hala, atzera urratsak egin dituela salatu izan du Kontseiluak, bai 2017ko jatorrizko dekretuarekin alderatuta, baina baita UPNren gobernuak 2009an ezarritako dekretuarekin konparatuta ere.

Hain justu, dekretu berriaren kontrako mobilizazioa egin zuen Kontseiluak maiatzean Iruñean. Herritarrak ez gutxietsi, eskubideak guztiontzat lelopean, milaka herritarrek euskaldunen kontrako bereizkeriarekin amaitzeko eskatu zuten. Izan ere, eskubideen esparruan kokatu zuen afera Kontseiluak. «Zirriborroak aurrera eginez gero, ia ezinezkoa izanen da herritarrok zerbitzuak euskaraz jasotzea. Ondorioz, administrazioarekin, medikuekin, erizainekin... euskaraz egiteko eskubidea eta zerbitzuak euskaraz jasotzeko eskubidea larriki urratuko lirateke», ohartarazi zuen, mobilizazioa iragartzeko ekitaldian.

Zaharrak berri

Edonola ere, administrazioarekin euskaraz aritzeko modurik ez izatea ez da berria Nafarroan. Lanpostu elebidunen kopuru urriak arrazoitzen du hori, hein handi batean. Hizkuntza Eskubideen Behatokiak mobilizazioaren testuinguruan azaldu zuenez, lanpostuen %3 baino ez dira elebidunak, zenbait departamentutan ez da %2ra iristen, eta lau departamentutan ez dago profil elebidunik. Gainera, lanpostu horietako asko eremu euskaldunekoak dira, eta administrazioko lanpostu gehienak eremu mistoan daude.

Adierazgarria da, besteak beste, Lehendakaritzako, Berdintasuneko, Funtzio Publikoko eta Barneko Departamentuan 1.253tik 39 lanpostu baino ez direla elebidunak, Foruzaingoa kontuan hartu gabe, zeinetan profil elebiduna duten lanpostuak 22 baino ez baitira 1.312tik. Egoeraren neurria ematen du Osasun Departamentuak ere. Profil elebiduna duten lanpostu gehien departamentu horretan badaude ere, ez dira %3ra heltzen (%2,3 inguru dira), eta lanpostu horietatik gehienak eremu euskaldunean daude. Halaber, zerbitzu zentraletan dauden lanpostu elebidun gehienak erizainenak dira —47 inguru departamentu osoan—, eta postu horietako gehienak hutsik daude.

Hain justu, profil elebiduna duten lanpostu publikoen eskaintza handitzeko konpromisoa hartu zuen Maria Txibite Nafarroako lehendakariak azaroan: aurreratu zuen departamentuetan onartu beharreko hizkuntza planak aurtengo lehen hiruhilekoa amaitu aurretik negoziazio mahaira igaroko zirela, baina ez da hala gertatu.

Beste molde batean bada ere, hizkuntza eskakizunen eztabaida bizi-bizi dago Araba, Bizkai eta Gipuzkoan ere. Administrazioan euskararen erabilera arautuko duen dekretua lantzen ari da Eusko Jaurlaritza —egun indarrean dagoen 86/1997 dekretua ordezkatuko duena—, eta horretan eragin nahian ari dira hainbat eragile, nork bere aldera.

Martxoan ezagutu zen dekretuaren lehen zirriborroa, eta orain artekoaren aldean aldaketa nabarmenegirik ez badago ere, badira zenbait. Nagusietako bat da euskararen mintzamen eta idazmen maila ez dela berbera izan beharko lanpostu batzuetan. Hizkuntza eskakizunik izango ez duten lanpostuen proportzioa orain arteko bera izatea aurreikusten du, halaber. Dekretuaren beste bertsio bat argitaratu zuen geroago Jaurlaritzak. Ez da aldaketa nabarmenik, baina bada bat esanguratsua: salbuespenezko zenbait egoeratan, «lanpostua bete gabe gelditzeak ekarriko lituzkeen kalteak ekiditeko», lanpostuari dagokion euskara maila baino bat edo bi baxuagoa duen hautagaia praktikaldian hartzeko aukera zabaltzen du —aurreko zirriborroak gehienez ere maila bat baxuagoa onartzen zuen—.

Epemuga: 15 urte

Dekretu proiektuari bederatzi zuzenketa egin zizkioten ELAk, LABek eta Kontseiluak, irailaren hondarrean, eta, horrez gain, epemuga jarri zioten Araba, Bizkai eta Gipuzkoako administrazio publikoa euskalduntzeari: 15 urte. Bost urtean herritarrekiko euskarazko harremana bermatuta egotea eskatu zuten hiru eragileek, eta hamabost urtean sekotre publikoak euskaraz jardutea.

Horretarako, besteak beste, hizkuntza eskakizuna duten lanpostu publikoen proportzioa kalkulatzeko modua aldatzea proposatu zuten. Egun, tokian tokiko errolda edo biztanleria eta etxebizitza estatistikan jasotako azken datuak erabilita eta kalkulu matematiko bat eginda ateratzen da zenbateko hori: euskaldunak + (ia euskaldunak/2). Sistema hori «gainditzea» proposatu zuten Kontseiluak, ELAk eta LABek, «hala egin ezean beti geratuko baita aukera sektore publikora beharrezko hizkuntza gaitasunik ez duten langileak sartzeko. Eta langile horien euskalduntzeak gainkostua ekarriko du». Halaber, derrigortasun data ez betetzearen «ondorioak eta salbuespenerako aukerak» ere jasota daude proposamenean.

Gutxieneko hizkuntza eskakizuna B2 izan beharko dela ere jaso zuten proposamenean: «Ezinbestekoa da lanpostuen deialdi berri guztietan B2 hizkuntza eskakizuna, gutxienez, ezarrita izatea, eta lanpostuaren funtzioari edo betekizunari lotutako proba bat, gutxienez, euskaraz izatea».

Kontrako norabidean ere izan dira proposamenak eta eskariak, ordea; administrazio publikorako sarbidea, euskararekin lotutako eskakizunei dagokionez, malgutzearen aldekoek egindakoak. Euskara Denontzat plataforma sortu berriak, esaterako, euskara eskakizunak apaltzeko eta tokian tokiko errealitate soziolinguistikora egokitzeko eskatu du. Plataformako kideen hitzetan, «gehiegizkoa» da euskararen ezagutza mailaren eskakizuna, eta oztopo bat da administrazio publikoan lanpostuak lortzeko orduan; haien iritziz, horrek hizkuntzaren arbuioa eragiten du biztanleriaren zati baten.

Era berean, soilik ahozkoa den hizkuntza eskakizuna sortzea ere galdegin du plataformak, zenbait lanbidetara hobeto egokituko delakoan. Euskara ikastaea doakoa izatea eta langileek euskara ikasteko ordu gehiago izatea ere proposatu dute. Halaber, sinadura bilketa bat abian jartzeko asmoa ere badute, ondoren Eusko Legebiltzarrean herri ekinbide legegile bat aurkezteko.

Epaileak tartera

Euskara Denontzat plataformaren eskariek beste zenbait eragile eta sindikaturenak ere gogorarazten dituzte. Izan ere, batzuetan euren salaketak medio eta beste batzuetan epaileen beren ekimenez, hizkuntza eskakizunen zenbait aferek epaitegietan amaitu dute, eta, kasu askotan, hizkuntza eskubideen kaltetan.

Irungo udaltzainekin gertatutakoa da adibide nagusietako bat. Auziak 2021ean izan zuen sorburua: EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak bertan behera utzi zituen Irungo Udalak hamabi udaltzain postutarako ezarritako hizkuntza eskakizunak, euskaraz ez dakitenentzat «diskriminatzaileak» zirela argudiatuta. Alabaina, jarraipena izan du aurten. Ebazpenari helegitea jarri zion Irungo Udalak, EAEko Justizia Auzitegi Nagusian bertan eta Espainiako Auzitegi Gorenean, baina auzitegi horrek irailean ez zuen onartu helegitea, idatziak legez bete beharreko exijentziarik ez duela bete iritzita. Modu horretan, itxitzat eman zuen auzibide hori. Auzitegiak ez zion mamiari heldu, ordea, eta ikusteko dago antzeko kasuetan zer gerta daitekeen.

Eta egon badago saltsa udaltzaingoei eskatu beharreko euskara mailarekin. 2021eko deialdi publikoan jasota zegoen hautagaiek euskarazko B2 maila ziurtatu beharko zutela, baina puntu horren kontrako helegitea jarri zuten CCOOk eta UGTk, eta azken horren helegitea onartu zuen irailean Gasteizko Administrazio Auzitegiak. Ebatzi zuen ez dela beharrezkoa B2 maila eskatzea, hautagaiei, eta, gainera, UGTk eskatu moduan, onartu egin zuen 2019aren aurretik egindako ikastaroak —Arkautiko Ertzaintzaren akademian (Araba) egindakoak— aurkeztu ahal izatea. EAEko Poliziaren Legea aldatu zuten 2019an, eta udaltzaingoen lan poltsarako deialdian aldaketa hori epemugatzat jarri zen, ikastaroak euskarazko gaitasunen frogagiritzat aurkezteko orduan. UGTk, ordea, argudiatu zuen deialdia ez zetorrela bat lege horrek dioenarekin eta, beraz, deialdiaren xedea legea bera aldatzea dela.

Botere judizialak administrazioen eskumenetan esku hartzeko duen gaitasunaren tamaina ematen du udaltzainen lan poltsarekin gertatutakoak, eta, halaber, erakusten du epaileek izan ditzaketen irizpideen menpe dagoela, hein batean, hizkuntza politika. Udaltzaingoaren lan poltsa inpugnatu zuen epaile berak, esaterako, hilabete batzuk lehenago eman zuen beste epai polemiko bat: Arrazoia eman zion hizkuntza eskakizuna ez betetzeagatik Laudioko Udalean lanpostua galdu zuen langile ohi bati, eta udal horri agindu zion langilea berriro har dezala, lehen zuen lanpostuan edo antzeko batean.

Epaiak berak bainoago, hura arrazoitzeko erabilitako argudioek eman zuten zeresana. Epaileak euskararen zailtasuna erabili zuen argudio gisa. Izan ere, haren arabera, administrazioak «ahaztu» egin zuen euskara «munduko hizkuntzarik zailenen zerrendan bosgarrena dela», eta zenbait zerrendatan, «lehena». Arrazoibide horrek dioenez, «hizkuntza honen zailtasun nagusia da ez duela inolako loturarik beste ezein hizkuntzarekin; izan ere, bilakaera bakana izan du, eta horri gehitzen zaio haren egituraren konplexutasuna; hiztegiari dagokionez, hitzen esanahia aldatu egiten da ehunka atzizki, aurrizki eta artizki gehitzen direnean».

Nafarroan, berriz, azken hilabeteetan Navarra Sumak gogor egin du hizkuntza eskakizunak ezarriak dituzten eta eremu mistokoak diren zenbait udalen kontra: Lizarra, Orkoien, Antsoain… Tokian tokiko udalbatzak onartutakoari helegiteak jarri dizkie, eta helegite horietako zenbait onartu egin ditu Nafarroako Administrazio Auzitegiak. Hala, zenbaitetan udal horiek kendu egin behar izan dituzte hizkuntza eskakizunak, eta beste batzuetan euskara meritu moduan ez aitortzera behartu dituzte.

Urraketak, ohiko

Hizkuntza eskakizunak atzera botatzeko erabakiek egun bermatuta dauden hizkuntza eskubideak urratzea ekar lezakeela irudi lezake, baina ez da, inondik ere, hala. Erakunde publikoetan euskaraz artatua izateko eskubidea ez da errespetatzen, ez legeak horretarako betebeharra aitortzen duen eremuetan, eta, zer esanik ez, horietatik kanpo.

Hizkuntz Eskubideen Behatokiak urtereoko txostena argitaratu zuen martxoan, 1.199 kexa jaso zituen 2021ean. Ertzaintzak, Foruzaingoak eta herrietako udaltzainek egindako urraketak, hezkuntza arlokoak eta udaletan gertatutakoak ere jasotzen ziren txostenean, baita osasungintzan egindakoak ere. Azken alor horretan diharduten profesionaletako askori dagokie herritarrekin harreman zuzena izatea, baina, hala ere, tratu hori euskaraz eskaintzeko ez dira gai haietako asko. Osakidetzak, esaterako, martxoan jakinarazi zuen langileetatik zenbatek duten egiaztatua dagokien euskara maila, eta, duela bederatzi urte halako bi badira ere, erdiak pasatxo baino ez dira: %52,8.

Hala ere, datuak nondik irakurtzen diren, diskurtsoa nolanahi bihurritzeko aukera dago. Hala gertatzen da administrazioaren euskalduntzearen gaiarekin. Batzuentzat hizkuntza eskubideen urraketa dena euskarazko arta emateko gai ez direnekiko «diskriminazioa» da besteentzat, eta, hala, azken horiek defendatzen dute malguago jokatzea euskara eskakizunik, eta eskatutakoa baino maila baxuagokoei administraziorako sarbidea erraztea. Testuinguru horretan koka daitezke Eneko Andueza PSE-EEko idazkari nagusiak ekainean egindako adierazpenak, osasun sistemak duen langile faltaz: «Familia medikuen eta beste espezialitate batzuetakoen defizit bat baldin badago, baldintzak egokitu egin beharko dira sendagileak sartzeko. Ezin dugu espero izan Euskadin lanpostuak betetzeko mediku guztiek laugarren hizkuntza eskakizuna izatea, eta eskakizun jakin batzuek asko zailduko dute hori».

Anduezaren hitzetan, «ezin da gauza bat eskatu eta, gero, ziur asko ezinbestekoak edo hain erabakigarriak izango ez diren baldintza batzuen eskakizuna handitu». Gaineratu zuen osasungintza dagoela «jokoan», eta «denek» jarri behar dituztela «beharrezko tresnak hori birbideratzeko».

Pribilegiatua nor den

Gehiegikeria baita batzuentzat euskarazko gutxieneko ezagutzak eskatzea. Hedatzen ari da diskurtso hori, eta, tarteka, baita eskubideen eta botere harremanen ardatza distortsionatzen ere. Hanka judizialak du, momentuz, hizkuntza eskubideetan atzera urrats handienak eragiteko ahala, aspaldian sarritan erakutsi duenez.

Eskubideok zedarritu behar lituzkeen legedia edukiz hustu eta are murriztaileagoa egiteko asmoaz ohartarazi dute euskalgintzako hainbat eragilek, eta horren jatorria azaldu izan du Iñigo Urrutia legelariak. Kataluniako Estatutuaren kontra Espainiako Auzitegi Konstituzionalak 2010ean emandako epaia mugarritzat dauka: «Diskurtso politiko argi bat dago esaten duena urrunegi joan garela; bereziki, katalanaren normalizazioarekin. Maila juridikoan bidea estutzen ari zaizkigula argia da».

Momentuz, aktbibismo hori administrazioaren euskalduntzeari eragiten ari zaio, baina, zabalik diren auzibideei erreparatuta, agerikoa da beste eremu batzuetara ere hedatu daitekeela.


Summary: Miren Dobaran: «Euskararentzat esparru gehiago irabazi behar ditugu; hori da gure obsesioa». Eusko Jaurlaritzak kirola, aisialdia eta eremu sozioekonomikoa ditu lehentasun nagusi. Hamarkada honetako hizkuntza politikaren oinarriak Euskara Sustatzeko Ekintza Planean zehaztu nahi ditu.

Euskararen erabileran «jauzia» egiteko baldintzak inoizko onenak direla uste du Miren Dobaran Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuordeak (Berango, Bizkaia, 1970), ezagutzari buruzko azken datuetan oinarrituta. Urte hasieran argitaratuko den inkesta soziolinguistikoak urte honetan beste ikerketek ezagutarazitako emaitzak berrestea nahi luke, eta horien argitan egin datozen hamar urteotako bide orria.

Zer iradokitzen dizute euskararen egoerari buruz kaleratutako azken ikerketek?

Datu eta inkesta guztiek esaten digute gaitasunean eta ezagutzan aurrera goazela. Hori ez da txarra. Gertatzen dena da gaitasun maila hori oso plurala dela. Behin eta berriz ikusten ari gara gero eta hiztun berri gehiago ditugula, hiztun berri horiek bizi direla oso eremu, hiri eta herri handietan, eta eskoletan ari direla euskalduntzen. Euskalduntzen ditugu eskolan, baina ez daukate aukera nahikorik euskara erabiltzeko. Datuak nik era positibo batean interpretatzen ditut, ikusten delako, gaitasunaz aparte, hautu sendo bat dagoela lehen hizkuntza euskara ez duten guraso gazteen partetik. Lehen hizkuntza ez duten horiek eta eskolan euskaldundutakoek transmisioaren aldeko hautua egin dute, eta horrek erakusten du badagoela gizartearen hautu bat, euskararen alde. Herritar horiek ez diote euskarari bizkarra eman. Egin behar duguna da euskararentzat esparru gehiago irabazi. Hori da gure obsesioa orain. Ari gara kirolarekin, aisialdiarekin eta eremu sozioekonomikoarekin, guretzat estrategikoak dira.

Elebidunak sortzen asmatu bada ere, horrek ez du bermatzen hiztun horiek euskara baliatuko dutenik, ordea.

Oso garbi daukagu gure aldetik eskaini behar ditugula gaitasunean hobetzeko erraztasunak. Behar duguna da espazioak eskaini etengabe erabil dezaten euskara. Eta hizkuntza ohitura horiek nola sortzen eta trinkotzen dira? Bada, gazte-gaztetatik praktikatuz. Aisialdian egiten dituzten eskolaz kanpoko guztiak euskaraz eskaintzen bazaizkie, era natural batean jasoko dute euskara.

Batuz Aldatu akordiotik talde eragilea osatu dute, adostasun politikoak erdiesteko. Harekin lankidetzan aritzeko prest zaudete?

Kontseiluarekin daukagun lankidetza oso ona da, eta beti esan dugu zenbat eta adostasun handiagoa izan gizartean, orduan eta errazago egiten direla gauza hauek. Guk uste dugu badagoela adostasun nahikoa, bai politikoa ere, eta Hezkuntza Legearekin ikusi da. Legebiltzarraren %90 hor badago, gizartearen %90 hor dago. Hezkuntza munduan adostasun hori egonez gero, nola ez da egongo aisialdian eta kirolean? Orduan, guk ondo ikusten dugu egiten ari diren lana, eta esploratzea ahalik eta adostasun politikorik zabalena, esparru horiek irabazi ahal izateko arinagoak eta eraginkorragoak izateko.

Agerikoa da sintonia, baina, lankidetzatik harago, gobernantza partekatua ere eskatzen dute euskalgintzako eragileek. Posible al da?

Guk egiten duguna da etortzen zaizkigun ideiak lagundu. Gobernantza horretan sinesten dugu, zeren, azkenean, sektore bakoitzean dabilenak daki ondoen nola eraiki euskaratik. Eta alde dugu eragileak egituratuta daudela, ezagutzan eta erabileran sinesten dutela eta motibatuta daudela. Gure estrategia izan da egitura horiek, eragile sozialen egitura horiek, indartzea; jendea pozik izatea eta talentua mantentzea. Horretarako, soldata duinak behar dira, jendea mimatu behar da. Uste dut gobernantzan azken sei urteotan egon dela aldaketa moduko bat. Guk konfiantza osoa jartzen dugu, eta, gure programak aurkezten ditugunean, beti dago euskalgintzako ideia hori garatuta eta guk diruz lagunduta. Eta, funtzionatzen ez badu, lasaitasunez esan dezakegu beste zerbaitetan pentsatzeko. Zer behar duzue? Liberatu bi pertsona eta egin behar duzuena, komunitate honek aurrera egiteko. Gobernantza horretan sinesten dut.

Bingen Zupiriak ekainean adierazi zuen hizkuntza politika berriak finkatu behar direla, eta Euskara Sustatzeko Ekintza Planean jarri zuen fokua. Zertan da?

Euskara Sustatzeko Ekintza Planak gauza adostu bat izan behar du, eragin ikaragarria duelako. Hor erakunde guztiek egon behar dute, eskumenak oso banatuta daudelako. Momentuz, AMIA [aukerak, mehatxuak, indarguneak eta ahuldadeak: matrize bat da] bat egiten ari gara: zeintzuk diren ahulguneak, mehatxuak eta aukerak hurrengo hamar urteetan, kontuan hartuta ezagutzaren eta erabileraren inguruko datu guztiak. Hori osatu nahiko genuke erakunde guztiekin eta Euskararen Aholku Batzordeko kide guztiekin. Uste dut momentu honetan Euskararen Aholku Batzordean ordezkatuta dagoela ia euskalgintza osoa; nahikoa plurala da. Eta, gero, kontrasteak egiten ari gara gazteekin eta gizarteko gainerako esparruekin. Hortik eraikiko dugu datozen hamar urteotako hizkuntza politika. Hau erakundeok bakarrik ezin dugu egin, baina erantzukizuna ez dugu utziko besteen gainean.

Maila politikoan, hezkuntzan lortutakoaren moduko akordiorik espero daiteke euskararen alorrean?

Gero eta baldintza hobeak daude, baina ESEP izango da froga. Gai bagara, gizartearen aniztasun horrekin kontrastatu ostean, AMIA bat adosteko eta hurrengo hamar urteotan egingo duguna adosteko, hor erakutsiko da gaitasuna. Nik nahi nuke 2023an bide orri bat eraman Legebiltzarrera, adostasun politiko ia erabatekoarekin. Eta datozen hamar urteotan euskarak irabazi beharreko eremuak zehaztuta.

Oraindik ere baliagarria da Euskaraldia, egoerak dituen erronkei erantzuteko?

Guretzat, bi urtean behin egin beharreko entrenamendua da. Frogatzen du estres linguistikoa gutxitzen digula, beste enpatia bat sortzen digula, eta ahaldundu egiten gaituela. Batetik, gai garelako euskaraz leku gehiagotan eta jende gehiagorekin egiteko; eta, bestetik, ariguneetan entrenatutako hamabost egun horietan ikusten dugulako gai garela aurrerapausoak emateko. Ariguneek, gainera, ahalbidetuko dute, behin amaituta, beste eskaintza batzuk egitea, eta erabileraren aldeko beste plan batzuk garatzea.

Euskararen egoeraren zama herritarren bizkar uzten duela ere kritika dakiokeela esango du zenbaitek.

Bai eta ez. Herritarrak urrats hori egin behar du, eta herritarrak erakundeen aldetik behar ditu horretarako baldintza onenak. Ezin dugu erabiltzeko aukerarik eman ez gizarteari, eta gero esan: «Egin, zuk bakarrik, hizkuntzen ohitura aldaketa». Gure ardura da txiki-txikitatik espazio gehiago ematea. Batzuetan zailagoa izango da. Eremu digitalean, adibidez, badakigu, ahalegina egin arren, horko kontsumoak beste hizkuntzetan ere izango direla. Baina hemen bertan egituratu eta bideratu daitezkeen eremuetan ez dugu aitzakiarik. Bide oparoa egin dezakegu hurrengo urteotan, gauzak ondo egiten baditugu.

Lorpen eta erronka jakin batzuetan jarri du arreta Euskaraldiak. Zein dira Jaurlaritzarenak?

Sail guztietan ariguneak sortzea, euskara planetarako eraginkorragoak izateko. Gurean, esaterako, 40 bat izan dira, eta horietan ibili dira 80 langile. Horrek jauzi bat dakar gero lan egiteko orduan. Bestalde, gure xedea izan behar da %100 lortzea herritarren hizkuntza eskubideak errespetatzea, idatziz zein ahoz. Baina erronka nagusia da euskaraz lan egitea. Guk traktore lana egin behar dugu, eta eredugarri izan, eremu pribatuari eskatu behar badiogu hori egiteko. Une honetan ez daukagu inolako arazorik. Udaletan, adibidez Udal Legeari esker, eta garatu genuen dekretuari esker, segurtasun juridiko osoa daukagu euskaraz lan egiteko.

Oraingoz…

Momentuz, bai, baina hori baliatu behar dugu. Zeren bide hori ez du epaile batek suntsituko, baldin eta guk martxa hartua badaukagu.

Hizkuntza eskubideak bermatuta egongo dira, kontuan hartuta hizkuntza eskakizunen dekretuak aurreikusten dituela salbuespenezko zenbait egoera, zeinetan langileak ez duen lanpostuari dagokion hizkuntza gaitasuna izan beharko?

Dekretuak dio formula baten arabera jarriko direla derrigorrezko hizkuntza eskakizunak, baina gauza bat argia da: hizkuntza eskubideak herritar guztiek dituzte. Eremu soziolinguistiko guztietan eskubideak berberak dira. Beraz, erakundeek aldatu beharko dutena da antolamendua. Hizkuntza ofizial bietan zerbitzu eraginkorra eman beharko dute.

Zenbait sektore ari dira eskakizunak jaistea eskatzen. Diskurtso horiek sortzen duten beldurrak eraginik izan du dekretuan?

Kontrakoa. Nik uste dut eraiki dugula nahikoa adostasun. Ehundik gora bilera egin ditugu eragileekin, eta guri indarra ematen diguna gizartearen jarrera da. Bai soziometroan eta bai orain arteko inkesta guztietan gizarteak argi eta garbi uzten du herri langileek euskaraz jakin behar dutela. Hori da bultzadarik handiena. Gizartearen kontrako politikak eraikitzen dituzunean, jai duzu.

Gutxiegizkoa dela dioenik ere bada.

Bai. Arinago egin nahi dituzte gauzak, baina guk uste dugu, hamar urteko epean aldaketak datozenez, eta herri langileak euskaldunak datozenez, arazoa ez dela gaitasuna izango. Nik uste dut asmatu behar genukeela erabileran, motibazioan... Ez nuke nahi jendea derrigortu, baizik eta herri langile horiek ere ikustea kide diren erakundearen hautuarekin bat datozela. Horrek sekulako indarra emango liguke. Adostasuna badago, euskaraz era natural batean egingo dute eta listo. Uste dut dekretua hurrengo hamar urteetarako tresna eraginkorra izan daitekeela.

Euskarazko «eredu orokor eta inklusiboa» eskatu dute hezkuntzako eragile nagusiek. Izango du kabidarik hezkuntza legean?

Gu oso pozik gaude legearen hizkuntzen atalari dagokionez, eta horretaz mintzatuko naiz batez ere. Argi genuen lege honek, nahitaez, irteera profilak ezarri behar zituela; hau da, klaustro batek eta ikastetxe batek jakin behar duela zein den helburua hizkuntzei dagokienez. Eta orain ikusten dut onartuko dela eta ardura handia daukagula. Baina, era berean, planteamendua egokia dela. Eskolaz eskola egin beharko dira ebaluazioak, ikusteko etapaka zelan doazen ume horiek, eta aldatzeko, zerbait aldatu behar bada, eta gizarte berdintasunari erreparatuta. Gauza katastrofikoak esaten dira hezkuntzari buruz, baina ni irakaslea naiz, nire ikasleak hiztun berriak dira asko eta asko, baina helburuak lortzen dira. Behar da proiektu sendo bat, baliabideak jarri baina ibilbidea ia-ia tokian-tokian eta eskolaz eskola eraiki, joan ebaluatzen. Posible da, bai, eta baditugu ereduak.

Ereduen sistemarekin ere posible da?

Beste agertoki batera goaz. Orain ere A, B eta D ereduak ez dira existitzen bere garaian eraiki ziren moduan. Legeak dio euskara eta euskal kultura ardatz dituen sistema eleaniztun bat egin behar dela, eta helburuak zehazten ditu. Egingarriak dira, baina nola lortu ondo diseinatu behar da; eskolaz eskola eta ia-ia gelaz gela.

Titulua hizkuntza gaitasunaren erreflexu den ere zalantzan jartzeko modukoa da.

Kontua ez da titulua, baizik eta haurrak nahikoa gaitasunekin ateratzea, bai eskolatik eta bai unibertsitatetik. Tituluari dagokionez, ez dut uste arazorik dagoenik. Betikoa da. Esaten denean «badatoz C1eko langileak eta ez dakite euskaraz lan egiten», galdetuko nuke: «Eta gazteleraz badakite lan egiten?». Beti pentsatzen dugu gazteleraz kristoren maila dutela. Baina gure herri langileek gazteleraz ez dakite lehenengo egunean lanera sartzen direnean. Zergatik ikasten dute? Beste erremediorik ez dutelako. Bada, hori da egin behar dena: etenik gabe, euskaraz datorrenari, katastrofistak izan gabe, euskara eman, horrek eragina baitu bakoitzaren pertzepzioan. Jarri euskaraz lan egiten, eman ereduak, gazteleraz egiten den moduan, eta ikusiko dugu nola egiten duen. Abokatu batek bere txosten teknikoa euskaraz egiten duela dioen titulu teknikorik ez dut behar, behar dudana da txostena euskaraz egitea, eta lana egitea euskaraz egunero, maila jaso batean eta normaltasun osoz. Eta, gazteei begira, horrek izan behar da mezua.

Hala ere, tituluen menpe dirau oraindik euskaltegiko ikasleentzako diru laguntza sistemak. Ez al da hori aldatzeko garaia?

Egiaztagintza sistema hori mantendu beharra dugu Europako hizkuntza guztietan dagoelako, baina ez da bide bakarra. Hezkuntza sistematik datozenek ez dute titulitis prozesu horretan sartu beharrik. Bestalde, maila jaso bat eskaintzea da gure helburua, eta, horretarako, doakotasunean beste hiru milioi euro jarri ditugu. Zer ikusten dugu? Antolamendurako, euskaltegietarako-eta, behar dela hori. Dirua aurreratzen duzunean, ardura bat daukazu, eta zure buruari bestelako esfortzu bat eskatzen diozu. Eta esfortzua eta kalitatea behar ditugu. Jendeak, mila gauza egiten dituenez, gero eta gutxiago joan nahi du euskaltegira. Dirua aurreratzeko konpromisoa hartzen ez badu, oso erraza da uztea. Hori ere kontuan izan behar dugu.

AEK-k, hala ere, egungo sistema gainditzeko eskatu zuen Korrikan. Epe labur-ertainean aurreikusten duzue aukera hori?

Jada ari gara doakotasunaren bidea egiten, apurka-apurka gero eta diru gehiago jartzen. Horrek eramango du jendea era masiboan euskaltegietara? Oxala. Nik uste dut euskaltegietakoek ere aitortzen dutela hori ez dela bide bakarra. Egin behar dena da hausnarketa bat jendea nola erakarri euskaltegietara, heldu asko eta asko ditugulako euskaldundu gabe. Diruaz bakarrik gara, eta ikusiko dugu orain jarri ditugun neurri guztiekin zenbatek egiten duen bide hori C1era. Orain ere beherakada izan dugu matrikulazioan, inoiz baino diru laguntza gehiago dagoenean. Dirua bakarrik ez da arazoa. Euskaltegiak ari dira hausnarketa horretan, eta gu ere bai.