Meat Loaf kantari estatubatuarra hil da

Summary: Meat Loaf kantari estatubatuarra hil da. Mundu mailako arrakasta handia lortu zuen 1970eko hamarkadaren amaieran, 'Bat Out of Hell' diskoarekin

Ahots indartsuko kantaria izan zen Marvin Lee Aday, eta boz horrek eta interpretatzeko modu ia antzeztuak egin zuten ezagun, Meat Loaf izen artistikoarekin, 1970eko hamarkadaren bigarren erdian. Jim Steinman konpositorearekin elkartu zen urte haietan, eta bien artean ondu zuten rockaren historian inoiz izan diren disko arrakastatsuenetariko bat: Bat Out of Hell (1977). Lan epiko hark agerian utzi zituen bi musikarien zaletasunak: Phil Spectorren soinu hormak, Bruce Springsteenek Thunder Road-en gisako kantuetan isuritako epika eta ikusgaitasun ia gehiegizkoa. Emaitza: arrakasta itzela. Wikipediaren arabera, ordudanik diskoaren 43 milioi ale saldu dira mundu osoan. Kantaria 74 urterekin hil da, buruan oraindik hainbat proiektu zituela.

Dallasen jaio zen, eta, gazte zela, Los Angelesera lekualdatu zen; han hasi zuen bide artistikoa. Oihartzun handirik gabeko talde bat osatu, eta, berehala, musikaletarako jauzia egin zuen. Hair-en parte hartu zuen, eta, segidan, The Rocky Horror Picture Show-n. Horri esker, izen bereko filmean ere parte hartu zuen, 1975ean. Baina une gorena bi urte geroago iritsi zitzaion, Steinmanekin elkartu eta Bat Out of Hell diskoa grabatu zuenean. Kostatu zitzaien lana saltzea, eta diskoetxe askok atzera bota zuten, baina argitaratu zutenean arrakasta izugarria lortu zuen, nahiz eta kritikak ez ziren onak izan. Lan hartan zeuden, baina, Meat Loaf definitu zuten ezaugarriak: rock gogorra, melodiarako joera nabarmena eta epika gainezka.

Handik aurrera, ez zuen lortuko arrakasta berrestea, eta, 80ko hamarkadan hainbat disko kaleratu arren (Dead Ringer, Midnight at the Lost and Found), berriro elkartu behar izan zuen Steinmanekin lehen disko haren jarraipenak grabatzeko: Bat Out of Hell II: Back into Hell (1993) eta Bat Out of Hell III: The Monster Is Loose (2006).


Summary: Langabezia pandemia aurreko mailatik gertu dago Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Ekonomiaren supertzeak eragin du pertsona gehiago lan bila hastea. Iazko azken hiruhilekoan pixka bat okertu ziren datuak, COVID-19aren aldaerek eragindako murrizketengatik.

Eusko Jaurlaritzaren aurreikuspenak baino hobeak izan dira Eustaten Biztanleria Jardueraren Arabera (BJA) izeneko inkestako datuak. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan %9,9ko langabezia tasarekin amaitu zuten 2021. urtea, eta Jaurlaritzak % 10,3ko helburua jarri zuen. Langabezia puntu eta erdi jaitsi da urtebetean, baina pandemia aurrekotik gora jarraitzen du oraindik ere, gerturatu arren; 2019aren amaieran % 9,5ekoa zen.

Dena den, urte osoan agertutako beheranzko joera eten egin da 2021eko azken hiruhilekoan, eta puntu bat igo da udako kopuruekin alderatuz gero. Litekeena da COVID-19aren aldaerek jarduera batzuetan (ostalaritzan bereziki) eragin dituzten murrizketek zerikusia izatea horrekin.

Kopuru osoetan, 14.900 langabe gutxiago daude Araba, Bizkai eta Gipuzkoan: 104.700 daude guztira. Lurraldeka, Arabako langabezia tasa %9,5ekoa da; Bizkaikoa, %11,3koa, eta Gipuzkoakoa, %7,9koa. 2020tik 2021era 0,6 puntu jaitsi da Araban; 1,3 Bizkaian, eta 1,5 Gipuzkoan.

Sexuaren arabera, gizonezkoen langabezia tasa %9,5ekoa da, eta emakumeen artean, %10,4koa. 2021ean bereziki gizonezkoan artean jaitsi da langabezia, 2 puntu. Jaitsiera apalagoa izan da emakumeen artean, 0,4 puntu. Iazko azken lauhilekoan izandako langabezia hazkundeak eragin handiagoa izan zuen andreen artean: udatik udazkenera, 8.000 gehiago zenbatu ziren (+% 17,9); eta gizonen artean 3.900 gehiago izan ziren (+% 8,1).

Adinak behera egin ahala, igo egiten da langabe kopurua. 45 urtetik gorakoen artean %7,6 daude lanik gabe, eta %11,5 dira 25-44 urte bitartekoen artean. 16 eta 24 urte bitartekoetan, berriz, %21,3ra iristen da langabezia tasa. Urte batetik bestera adin tarte guztietan jaitsi da langabeen kopurua, antzeko proportzioetan.

Eustaten arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako 37.900 etxetan bizi diren pertsona guztiak langabezian daude; hamar etxebizitzatik seitan dauden guztiak lanposturen bat dute.

Lan egiteko prest

Langabeziak behera egitearekin batera gora egin du pertsona okupatuen kopuruak: iaz baino 17.800 gehiago daude, eta 951.400 dira orotara. 2021ean etengabea izan da hazkundea okupazio tasan, baina laugarren hiruhilekoan behera egin du apur bat. Udatik udazkenera, okupazioak behera egin du industrian (3.100 okupatu gutxiago dira, –% 1,5) eta zerbitzuetan (1.100 gutxiago, –% 0,2), baina gora eraikuntzan (1.900 gehiago, +% 3,5). Lehen sektorean ez da gorabeherarik izan.

Eustaten datuek erakusten dute urteak aurrera egin ahala lan merkatua suspertuz joan dela, eta, horrekin batera, enplegu bat lortzeko itxaropenak handitu egin direla lanik gabe zeudenen artean. Hala islatzen dute biztanleria aktiboaren datuek. Lan egiteko prestasuna duten pertsonen kopuruak gora egin du azken lau hilekoan: beste 12.000 pertsonak eman dute izena lan bulegoetan. Dena den, Eustaten arabera, hiru langabetik bat ez dago erregistratuta Lanbideren bulegoetan.

Landunen %82 soldatapekoak dira; 2020ko azken hiruhilekotik ugaritu egin dira aldi baterako kontratua dutenak (+9.600), eta baita kontratu mugagabea dutenak ere (+12.100).


Summary: Turismoak oso urruti ditu oraindik pandemia aurreko datuak. 2021. urteak datu hobeak utzi ditu pandemiaren gordina pilatu zuen urteak baino, 2020ak baino, baina, turista kopuruei dagokienez, heren bat baino gehiago galdu dute Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak 2019arekin alderatuta.

Aspaldian aurreikus zitekeen bidaiariz hornitzen den jarduera izango zela suspertzen azkena, eta Eustatek 2021. urteari buruz emandako datuek berretsi egin dute turismoak oraindik urrun duela pandemiaren aurreko normaltasuna. Industria koronabirus izurriaren aurreko egoerara itzuli da erakusle askotan, eta esportazioek —azaro arteko datuekin— hobekuntza handi hori islatu dute asteon bertan; langabezia datuak ere hurbiltzen ari dira 2020ko urtarrilera. Bada, turismoa, bidaiatzeko eta ostalaritzan kontsumitzeko indarrean egon diren eta dauden neurriak zamatuta, ez du lortu susperraldi bera, eta oraindik bidaiarien herenak falta ditu izan lehengoa izateko atzera.

2020. urteko zulo beltzetik atera da, noski, baina susperraldi hori ez da nahikoa, esaterako Donostian pisu garrantzitsua duen —BPGaren %14— jarduera horrek lortu zuen mailara igotzeko berriro. Izan ere, bakarrik 2019ko turista kopuruaren %68,2 eduki dituzte Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak, eta gaueko egonaldien %66,7.

Aurreko urtean 2.172.927 pertsona etorri ziren Hegoaldeko hiru lurralde horietako hoteletara eta antzekoetara, 2020an baino %75 gehiago, baina 2019an baino 1.269.040 gutxiago. Antzeko galera islatzen dute kontratatutako gauek: 4.178.716 egon ziren 2021ean, aurreko urtean baino %73,4 gehiago, baina 2019an baino 2.843.222 gutxiago.

Lurraldeka, Gipuzkoak izan du hazkunde apalena 2020ko urte beltzarekin alderatuta: %68 handitu zen turista kopurua, eta gauak, %69,4. Arabak hobetu ditu datuak argien: %83,1 eta %80,3ko erregistroak izan ditu. Bizkaian, %80,6 turista gehiago etorri ziren, eta %75,1 gau gehiago saldu ditu sektoreak.

Hiriburuek antzeko bilakaera izan dute: 2021ean, %88,4 igo dira sarrerak Gasteizen, %80,6 Bilbon, eta %74,5 Donostian; eta gaualdiak, %83,2, %81,5 eta %80,7, hurrenez hurren. 2021eko batez besteko egonaldia, hiru lurraldeen osotasuna harturik, 1,92 egunekoa izan da, 2020ko 1,95 egunekoa baino pixka bat txikiagoa, eta, halaber, 2019ko 1,97 egunekoa baino apalagoa.

Gau bateko tarifa: 90 euro

Hotelen plazen okupazioa %41,1ekoa izan da 2021ean, eta logelen okupazioa, %48,8koa; beraz, %8,3 eta %7,8 puntu igo dira 2020. urtearekin alderatuta. Gipuzkoan, plazen okupazioa %44,5ekoa izan da urte osoan; Araban, %40,5ekoa; eta Bizkaian, %38,4koa. Hiriburuen balioak dagozkien lurraldeetakoak baino pixka bat handiagoak izan dira.

Errentagarritasun adierazleak ere hobetu egin dira 2021ean, aurreko urte beltzan ikusitakoen aldean. Eguneko batez besteko tarifa 89,44 euro izan da, %21,9 igo ondoren. RevPar delakoaren kasuan, 2021eko balioa 43,66 eurokoa izan da, hau da, %45 handiagoa.

Iazko abenduko datu zehatzei begira, 181.836 sarrera egon dira, eta 336.886 gau kontratatu dituzte hoteletan eta beste aterpeetan. Bada, 2020ko abenduarekin alderatuta, suspertzea %221,6koa izan da sarreren kasuan, eta % 239koa gaualdienean. Eta, hala ere, 2019ko abendukoen %87,1 baino ez dira, eta gaualdiak %87,7 baizik ez. 2022an, datuak hobetuko direla uste dute sektorean.


Summary: NATOko tropak Errumania eta Bulgariatik erretiratzeko eskatu die Errusiak AEBei. AEBetako Estatu idazkaria eta Errusiako Atzerri ministroa Genevan bildu dira gaur Ukrainako tentsio giroa baretzeko asmoz. Errusiak ukatu du Ukraina okupatzeko asmoa duela.

Gerra hotsak ozenduz doaz Ukrainan, eta oraingoz behintzat ez dirudi haiek isiltzeko ahaleginek arrakastarik izan dutenik. Azken egunetako mehatxu eta ohartarazpenek ez dute laguntzen, baina bi aldeek jarraitzen dute mahaiaren inguruan esertzen, eta bada zerbait. Gaur beste aukera bat eman diote diplomaziari. Genevan bildu dira AEBetako Estatu idazkari Anthony Blinken eta Errusiako Atzerri ministro Sergei Lavrov, elkarri jarritako baldintzez hitz egiteko. Moskuk dagoeneko aurreratu du zer eskatuko dien AEBei eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeari, urrats bat atzera egitearen truke: atzerriko tropak, armak eta ekipamendua erretiratzea 1997an NATOko kide ez ziren herrialdeetatik, besteak beste, Errumania eta Bulgariatik.

Errusiako Atzerri Ministerioak ateratako oharrak gogor kritikatu du NATOko idazkari nagusi Jens Stoltenbergen jarrera ere, eta leporatu dio Suedia eta Finlandiari presio egitea, erakundearekin bat egin dezaten: «Ziur gaude, une nahasi hauetan, segurtasuna bermatzeko modurik onena dela bloketik urrun mantentzea. NATOk zabaltzeari utzi behar dio, eta Errusiako muga inguruetan armak hedatzeari». AEBekiko harremanak «une arriskutsu eta larrira» heldu direla ohartarazi du Moskuko diplomaziak, eta elkarrizketa «sakonak» eskatu ditu. Horrez gain, galdegin die Washingtoni eta haren aliatuei egin ditzatela urratsak, «Errusiaren segurtasuna bermatzeko».

Bestelakoa da Mendebaldearen ikuspuntua. Blinkenen esanetan, Aliantza «defentsarako» erakunde bat da, «erabateko gardentasunez» jokatzen duena; ez, hala, Errusia. «Azken urteetako arazoa ez da NATO. Bertako kide direnek beren borondatez egin dute urratsa. Errusia izan zen Ukrainari eraso egin ziona; Errusia Georgiaren aurka jo zuena. Errusiak tropak ditu Moldavian, herriaren borondatearen aurka. Errusia da Europako segurtasunari erronka jo diona», adierazi du AEBetako Estatu idazkariak. Dena den, bilera osteko agerraldian iragarri du beteko dutela Moskuk eskatutakoa, eta idatziz erantzungo dietela haren galderei, beranduenez datorren astean. Horrez gain, Etxe Zuriak ez du baztertu AEBetako presidente Joe Biden eta Putinen arteko bilera bat egitea ere, gatazka bideratzeko. «Europa eta AEBak prest daude Errusiarekin aurrez aurre egoteko, hark edozein bide aukeratzen duela ere», esan du Blinkenek.

Errusiarekin «harreman egonkorragoa» eraikitzea litzateke Washingtonen asmoa elkarrizketa hauetarako, baina asmo horien arrakasta Moskuren esku dagoela nabarmenduz. Alemaniako kantziler Olaf Scholzekin bildu zen atzo Blinken, eta eztabaidagai izan zituzten gaietako bi izan ziren Ukrainako krisia eta Txinarekiko harremanen erronkak, baita Nord Stream 2 gasbidea ere: «Gasbidearen aurka gaude. Merkel kantzilerra agintean zegoenean ados ginen Ukrainak bere segurtasun eta independentzia energetikoa garatu behar zuela, eta gure esku zegoen guztia egin behar genuela Errusiak gasa arma gisa erabil ez zezan. Eta jakin badakit kantzilerrak konpromiso horiek berretsi dituela».

Nor bere tokian tinko

Ez batak, ez besteak, ez dute urratsik egiteko borondaterik agertu. Etxe Zuriak dio Moskuk egin behar dituela urratsak, eta hark, berriz, ez duela mugimendurik egingo Jo Bidenen gobernuak bere eskariei erantzun bitartean. Errusiako Atzerri Ministerioak ohartarazi du ez dela elkarrizketa mahaian eseriko soilik Mendebaldeari interesatzen zaizkion gaiez hitz egiteko: «Errusiak beharrezko pausoak ematen zituen, baina trukean mespretxua besterik ez genuen jasotzen. Orain garrantzitsua da konfiantzazko giro batera itzultzea, normaltasuna ezartzea, itxuraz bada ere. Guztion intereserako da. Orokorrean ez dago gainditu ezin den oztoporik Errusia eta AEBen artean. Baina beharrezkoa da hegemonia ametsak alde batera uztea, onartezina baita egungo errealitate geopolitikoan».

Lavrovek ukatu du Moskuk Ukrainari eraso egiteko asmoa duela, eta nabarmendu herrialdean desegonkortasuna baldin badago «barne arazoen ondorio» dela. «Gaur ez dut entzun inolako argumenturik AEBek Errusia eta Ukraina arteko mugako auziaz duten jarrera argitzen duenik. Soilik kezkak eta kezkak. Baina gure kezka benetako egitateekin lotuta dago: Ukrainara bidalitako armak eta trebakuntzan adituak diren militarrak», adierazi du bilera eta gero. AEBak, baina, ez dira fidatzen haren esanez, eta frogak eskatu dizkiote, mugan dituen 100.000 soldaduak erretira ditzala eskatuz: «Badira gauza batzuk begi bistakoak direnak. Nazioarteak sinestea nahi badute, soldaduak mugatik kendu beharko lituzkete, eta bide diplomatikoetatik jo».

Bestalde, giroa are gehiago berotuko duen erabakia har dezake gaur Dumak, Errusiako behe ganberak. Alderdi Komunistak eskatuta, Donetsk eta Lugansken estatu izaera aitortzeari buruz eztabaidatuko dute diputatuek. Proposamenak beste bi alderdiren babesa izango luke, Errusia Justuarena eta eskuin muturreko Alderdi Liberal Demokratikoarena. Alde horretatik, Kievek salatu du Errusia mertzenarioak errekrutatzen ari dela eta haiei trebakuntza ematen, bi eskualde horietara bidaltzeko. Haren esanetan, dagoeneko bidaliak izango lituzke tankeak, artilleria eta erregaia.


Summary: Artolazabalek «gogoeta» eskatu du Espainiako Segurtasun Indarrek pairatutako «bidegabekeria onartezinaz». Txosten bat aurkeztu dute, ETAk Guardia Zibilaren eta Espainiako Polizia Nazionalaren kontra egindako atentatuak aztertzen dituena

Eusko Jaurlaritzaren Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailaren eskariz, txosten bat ondu du Deustuko Unibertsitateko Pedro Arrupe Giza Eskubideen Institutuak: ETAren terrorismoaren ondorioz Estatuko Segurtasun Indar eta Kidegoetako kideek eta haien senideek jasandako injustiziari buruzko txostena (1960-2011). Horren aurkezpenean, Guardia Zibileko eta Espainiako Polizia Nazionaleko kideek eta haien senitartekoek pairatutako «bidegabekeria onartezinaz» gogoeta egiteko eskatu du Beatriz Artolazabal sailburuak: «Bidegabea izan zen, parekatzerik eta konpentsaziorik gabe».

Txostenean ageri denez, ETAk Espainiako Segurtasun Indarretako 357 kide hil ditu 1968an Jose Antonio Pardines guardia zibila eta Meliton Manzanas polizia hil zituenetik. Horietatik 207 guardia zibilak ziren, %58, eta 150 poliziak, %42. Haien familietako 17 pertsona ere hil zituen.

Datuak ez ezik, azterketa kualitatiboa ere egin dute ikerketan, eta horretarako, ETAren bortxa pairatutako hamalau pertsona elkarrizketatu dituzte, den-denak Espainiako Segurtasun Indarretako kideak edo senitartekoak. Haien bizipenak jaso dituzte txostenean: gehienek nabarmendu dute indarkeriak «istant batean bizitza hondatu» egin ziela, eta askotan bakardadea eta euskal gizartearen eta instituzioen aldetik babes falta sentitu zutela.

Arrupe institutuko Jose Ramon Intxaubek, Gorka Urrutiak eta Trinidad Vicentek egin dute ikerketa. Horretan oinarrituta, Intxaurbek zenbait aholku eman dizkie erakundeei: esan duenez, biktimen sufrimendua ezagutu eta aintzat hartu behar da, eta horretarako ezinbestekotzat jo du sufrimendu horren onarpen ofiziala. Espainiako Segurtasun Indarrek egindako lana «balioestea» gomendatu du Intxaurbek.

Artolazabalek iragarri du jarraituko dutela ETAk gizartearen zenbait esparrutan eragindako minari buruzko ikerketak egiten, eta hurrengoa izango dela espetxe funtzionarioek jasandakoari buruzkoa.


Summary: Nafarroako larrialdietako langileek salatu dute «ahantzi» egin dituztela. Lehen mailako arretako «kolapsoaz» eta erietxeetako lan zamaz hitz egiten den era berean, izurriak beren lan arlora ekarri dituen arazoez ere hitz egin behar dela esan dute

Larrialdietako Medikuen Nafarroako Elkarteko presidente Iñaki Santiagok hartu du hitza. «Haserrea» azaldu du, beren lan zerbitzuari «tratu txarra» ematen ari zaizkiolako, eta, hala ere, inor ez delako akordatzen haien egoeraz: «ahaztu» egin dituztela esan du. Adierazi du lehen mailako osasun arretan eta erietxeetan izurriak arazoak eragin dituen era berean beren lanean ere zailtasun handiak ekarri dituela. «Lehen mailako osasun arretako kolapsoari buruzko albisteak entzuten ditugu. Egia da ezinean ari direla, oso egoera zailean. Erietxeetako tentsioari buruzko albisteak ere badira, ZIUetako eta gela arruntetako egoeraz, baina inor ez da akordatzen egoera horien guztien erdian dagoen talde honetaz», azaldu du.

Azaldu du larrialdi zerbitzuak osasun sisteman sartzeko «lehen atea» usu. «Erietxeetan sartu diren COVID paziente guztien artan parte hartu dugu, baina inork ere ez du hitz egiten guri buruz». Gogorarazi du izurria hasi zenetik zerbitzu ezinbestekoa izan direla, eta izurriak berak arazo handiak eragin dizkiela haiei ere: zerbitzuko medikuen %80 kutsatu egin dira birusarekin. Ordezkatzeak beren artean egin behar izana deitoratu du. «Jendea akituta dago, eta beldurra izaten du lanean ari denean». Birusarekin kutsatuta daudela ez dakiten paziente positiboak usu artatu behar izaten dituztela gogorarazi du, eta, horregatik, prebentzio neurriak ez dituztela beti bermatuta.

Larrialditako medikuen espezialitatea aintzat hartzeko ere eskatu du Santiagok. Egun arloan ari direnak trebakuntza «heterogeneoa» duten profesionalak direla esan du, eta beren kabuz trebatzen direla propio larrialdietako lanak dituen berezitasunetarako. Horiek horrela, gogorarazi du beharrezkoa dela lana espezializazio gisa onetsia izatea beharrezkoa. Azaldu du Espainiako Osasun Ministerioak egin beharko lukeela horretarako urratsa, baina uste du Nafarroako Gobernuak ere eragin behar lukeela Madrilen erabaki horren alde.


Summary: Omikronaren aurka txertoek babes txikiagoa ematen dutela esan dute. Botikak Arautzeko Erakundeen Nazioarteko Koalizioan egindako bileran aztertu dute gaia, eta ondorioztatu dute «epe laburrean» txertoen dosi gehiago jartzen jarraitzea ez dela hautu ona

Sendagaien Europako Agentzia EMAk eman du Botikak Arautzeko Erakundeen Nazioarteko Koalizio ICMRAk egin duen bileraren berri; COVID-19aren aurka egun jartzen diren txertoek zer ondorio dituzten aztertu dute, eta eragina urritzen ari dela ikusi dute: «Omikronak izan duen eragina aztertu dutenean, ondorioztatu dute egungo txertoek babes urriagoa ematen dutela infekzioen eta eritasun arinen aurka». Datuei begira, alde horretatik, dudak gero eta urriagoak direla adierazi dute: «Gero eta argiago dago txertoen babesa zabaltzeko indartze dosi bat behar dela».

Nolanahi ere, esan dute «epe laburrean» txertoen dosiak jartzen jarraitzea ez dela hautu egokia. «Estrategia bat garatu behar da luzera begira, ikusteko zer txerto klase behar diren etorkizunean COVID-19arentzat». Eztabaida horretan aldagai asko kontuan hartu beharko direla onartu dute. «Zientzia, politika publikoak eta osasun publikoa», alor guztiak aintzat dituzten irizpideak aztertu beharko dira, eta koordinazioa beharko da guztien artean. Oroitarazi dute, gainera, eztabaida «global» bat dela.

Zientzialariei ere dei egin diete ICMRAko ordezkariek: txerto mota berriak ikertzen jarraitzea ezinbestekoa dela esan dute.


Summary: Athletic-Real Madril eta Reala-Betis, Espainiako Kopan. Zuri-gorriek eta txuri-urdinek etxean jokatuko dute final-laurdenetako partida bakarra, otsailaren 3an

Real Madril eta Betis izango dituzte aurkari Athleticek eta Realak Espainiako Kopako final-laurdenetan. Biek etxean jokatuko dute kanporaketako partida bakarra, San Mamesen eta Anoetan. Egun berean jokatuko dute: txuri--urdinek, 20:00etan, eta zuri-gorriek, 21:30ean. Bezperan jokatuko dira beste bi kanporaketak: Rayo Vallecano-Mallorca (20:00) eta Valentzia-Cadiz (21:00).

Hamar egun barru jokatuko dute Kopako partida, eta, tartean, Espainiako Ligako neurketa bakarra jokatuko dute Realak eta Athleticek: Realak Getafe hartuko du igande honetan, eta Athleticek Rayo Vallecanori egingo dio bisita egun berean. Beraz, ikusteko dago nola helduko dioten Kopako kanporaketari. Gaur-gaurkoz, konfiantzaz lepo daude biak ala biak, balentria egin berri baitute, Ligako eta Kopako jarduneko bi txapeldunak kanporatu baitituzte final-zortzirenetan: txuri-urdinek Atletico Madril utzi dute bidean, Anoetan 2-0 irabazita; zuri-gorriek, berriz, Bartzelona utzi dute lehiatik kanpo, San Mamesen, luzapenean, 3-2 gailenduta. Ustez aurkariak faborito izan arren, Imanol Alguacilek eta Marcelino Garciak zuzendutako taldeek neurketa bikaina jokatu zuten, eta merezita ariko dira final-laurdenetan.

Nagusi izan dira Reala eta Athletic final-zortzirenetan, baita aurretik jokatutako kanporaketetan ere. Horri esker daude finaletik bi koskara besterik ez. Talde txuri-urdinak lau aurkari utzi ditu bidean: Panaderia Pulido (0-4), Zamora (0-3), Leganes (2-3) eta Atletico Madril. Athleticek, berriz, bi partida besterik ez ditu jokatu, Espainiako Superkopan aritu baitzen. Bartzelonaren aurretik, Mancha Real kanporatu zuen: 0-2. Aldea dago haien aurkarien artean ere, Betisek lau kanporaketa jokatu baititu, eta Real Madrilek bi. Lehenak Independiente Alacant (0-4), Talavera (2-4, luzapenean), Valladolid (0-3) eta Sevilla (2-1) kanporatu ditu; eta bigarrenak, Alcoyano (1-3) eta Elx (1-2, luzapenean).

Athleticek eta Real Madrilek joan den igandean jokatu zuten azkeneko aldiz elkarren aurka, Riaden, Superkopako finalean, eta Espainiako taldeak 2-0 irabazi zuen. Ligan, berriz, bitan jokatu dute denboraldi honetan, eta bietan nagusitu da Real Madril: 1-0 Bernabeun, eta 1-2 San Mamesen. Kopan, makina bat alditan neurtu dituzte indarrak. 55 partida jokatu dituzte: 23 irabazi dituzte zuri-gorriek, zortzi berdindu, eta 24 galdu. 2006an izan ziren aurkari azkeneko aldiz, final-zortzirenetan, eta Espainiako taldea sailkatu zen: 0-1 irabazi zuen San Mamesen, eta 4-0 Bernabeun.

Realak ere oroitzapen txarra du Betisen aurka Kopan aritutako azken aldiaz. Iaz izan zen, final-zortzirenetan, eta txuri-urdinek 3-1 galdu zuten luzapenean, bana egin eta gero. Aurretik jokatutako bost kanporaketetatik bakarrean sailkatu ziren, bigarrengoan, 1964-1965eko sasoian. Bolada hori eten nahi dute. Baita elkarren aurka jokatutako ligako azkeneko partidaren kitarakoa hartu ere: 4-0 galdu zuten Sevillan (Espainia) abenduan. Etxean ariko dira orain, eta hori aprobetxatu nahi dute.

Athleticek eta Realak beste abantaila bat izan dezakete. Izan ere, Kopa jokatuko duten egunetan 2022ko Qatarko Munduko Koparako sailkatzeko partidak jokatuko dituzte Hego Amerikan, eta, horren ondorioz, baliteke Real Madrileko eta Betiseko hainbat jokalari faltatzea: Militao, Casemiro, Vinicius, Rodrigo eta Fede Valverde Espainiako hiriburuko taldean, eta Guido Rodriguez eta Pezzela Sevillakoan.


Summary: Repsolek 6.000 petrolio upel isuri ditu Perun, azken urteetako «hondamendi ekologikorik handienean». Limatik iparraldera dagoen kostaldeko 50 kilometro hartu ditu La Pampanilla findegiaren isuriak, eta guztira ia hiru kilometroko eremua hartu du orbanak. Pedro Castillo presidenteak esan du «ekozidio bat» izan dela, eta «onartezina» dela. Repsolek erantzun du ez dela bere ardura izan, eta Tongako sumendiaren erupzioarekin lotu du isurketa.

Repsolek Perun duen findegi batek petrolio isurketa bat izan zuen larunbatean, eta herrialde horretako Ingurumen Ministerioak jakinarazi duenez, isuriak 2,9 kilometro karratu hartu ditu jada: 1,74 kilometro koadro lurrean eta hondartzan, eta 1,18, itsasoan. Egindako kalkuluen arabera, 6.000 petrolio upel isuri ditu Repsolek, eta hamazazpi hondartzari eragin die, kostaldeko 50 kilometrotan, Limatik iparraldera. La Ventanilla distrituan dago Repsolen La Pampilla findegia, Callao probintzian, eta Chancay udalerriko Peralvillo hondartzaraino iritsi da isuria.

Peruko Gobernuaren arabera, azken urteetako «hondamendi ekologikorik handiena» da, eta lehenbailehen garbitzeko eskatu dio Repsoli. Pedro Castillo presidenteak «ekozidio bat» izan dela esan du; alegia, izaki bizidunen iraupena arriskuan jarri eta ingurumena guztiz suntsi dezakeen hondamendi bat. Castillok esan du onartezina dela gertatutakoa, eta herrialdearen subiranotasuna eta ongizatea zaintzeko neurriak hartu dituela. «Gure ekosistemak eta gure herriaren ohorea zapaltzen ez dugu utziko», gaineratu du.

Peruko Gobernuak, gainera, salatu du Repsolek hasieran garrantzia kendu ziola isurketari, 0,16 upel isuri zirela esanez. Peruko Gobernua eta Fiskaltza gertatutakoa ikertzen hasi dira, ingurumen delitu bat izan ote den jakiteko, eta 31,7 milioi eurorainoko isuna jar diezaiokete konpainiari, Rubern Ramirez Ingurumen ministroak jakinarazi duenez.

Castillo Cavero hondartzan izan zen atzo, kaltetuenetako batean, eta han esan zuen enpresek sortzen dituzten ingurumen kalteak gelditu egin behar direla. Mirtha Vasquez lehen ministroak esan du Nazio Batuen Erakundeak hondamendi ekologikoetko adituak bidaliko dituela laguntzera. Peruko Ingurumena Ebaluatzeko eta Ikuskatzeko Erakundeak hamar egun eman dizkio Repsoli orbaindutako ingurunea garbitzeko, eta gaur bertan txosten bat aurkezteko eskatu dio nola egingo duen azaltzeko. Hori egin ezean, 105.500 eurorainoko beste isun bat jar diezaiokete garbiketa ez egiteagatik.

Repsolek oraingoz ohar baten bidez esan du isurketa ez dela bere ardura eta «aurreikusi ezin zitekeen itsas fenomeno batek» eragin duela. Tine van den Wall Bake Peruko Repsoleko buruak Tongako sumendiarekin lotu du, eta nabarmendu du Peruko itsas armadak ez zuela tsunami alertarik eman sumendiaren erupzioaren ostean.


Summary: Zupiria: «Ezin dugu gure historia zuritu». Eusko Jaurlaritzako bozeramailea Radio Euskadiko Boulevard saioan egon da, eta, adierazi duenez, azkenaldian pertsona batzuk «zuritzeko» zenbait ekintza egiten ari dira. Besteak beste, Mikel Antza, Rodolfo Martin Villa eta Txillardegi aipatu ditu.

Mikel Antzari babesa adierazteko, Euskal Herriko 126 idazle eta editorek adierazpen bat plazaratu dute asteon. Besteak beste, gai horri buruz aritu da gaur Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako bozeramailea Radio Euskadiko Boulevard saioan. Zupiriaren ustez, azkenaldian pertsona batzuk «zuritzeko» zenbait ekintza egiten ari dira: «Aste honetan 3 izan dira niri arreta eman didatenak». Horrela, adierazi du ezin dela «gure historia zuritu», eta «une honetan» gizarteak «beste jarrera bat» izan beharko lukeela.

Bozeramailearen arabera, ekintza horietako batek Rodolfo Martin Villa Espainiako ministro ohiarekin du zerikusia, bere «jarduna zuritzeko prest» agertu zelako. Izan ere, Martin Villak aitortu du Martxoaren 3ko hilketen «erantzule politiko eta penala» izan litekeela.

Horrez gain, EH Bildu Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegi «zuritzen» saiatu dela adierazi du: «Uste dut EH Bilduk Gipuzkoako batzar nagusietan Txillardegiren figura nabarmentzeko ekimena ere zentzu horretan doala». Izan ere, koalizioak proposatu du Gipuzkoako Aldundiaren urrezko domina Txillardegiri ematea.

Azkenik, idazle eta editoreen adierazpenari egin dio erreferentzia. Adierazpenean, Mikel Antzak bere sorkuntza «libreki» eskaintzen jarraitzearen alde egiten dute, baita hura bigarrenez epaitzearen kontra ere. Izan ere, Frantziako Estatuan hogei urteko espetxe zigorra betea du, baina, orain, Espainiako Estatuan «berriro ere zigortu» nahi dute arrazoi «berdintsuengatik». Zupiriaren arabera, Antzak bere literatur lana garatzeko «behar duen sormen askatasuna» izan behar du, baina uste du Gregorio Ordoñezen familiak «eskubidea» duela jakiteko ea bere hilketan «esku hartu zuen» ala ez. «Nire ustez, Mikel Antzari sormen askatasuna eskatu dioten idazle batzuen aurrean, Gregorio Ordoñezen alargunaren eta semearen eskubidea dago jakiteko ea haren hilketa zergatik eta nola gertatu zen, eta nork agindu zuen».


Summary: Auzitegiak bi hilabete eman dizkio Generalitateari ikastetxe guztietan irakastorduen %25 gazteleraz emateko. Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiak hamar eguneko epea finkatu dio Kataluniako Gobernuari epaia nola aplikatuko duen azaltzeko. Aragonesek erantzun du ez dutela onartuko «kohesio soziala arriskuan» jartzea.

Bi hilabete. Epe hori eman dio Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiak Generalitateari katalanezko murgiltze eredua baztertzeko, eta gutxienez eskolen %25 gazteleraz ematera behartzen duen ebazpena ezartzeko ikastetxe guztietan. Eta ez hori bakarrik: Pere Aragones buru duen gobernuak berehala azaldu beharko du nola aplikatuko duen epaia, auzitegiak hamar eguneko epea finkatu baitio hori egiteko.

Erabaki horrekin, epaileek itxi egin dute sententzia, eta, printzipioz, Kataluniako Gobernuak agindua indarrean sartu beharko luke; halere, ikusteko dago nola erantzungo duen, ebazpena desobedituko duela esana baitu iraganean. Horretaz, Kataluniako Hezkuntza kontseilari Josep Gonzalez-Cambrayk gaur adierazi du «espero» zutela Auzitegi Nagusiaren jakinarazpena, prozeduraren parte delako, eta orain azalpenak eskatuko dizkiotela irakastorduei buruzko erabakiaz. Hori bai, Hezkuntza kontseilariak zehaztu du gaurko albisteak ez duela «ezer aldatu», eta murgiltze eredua arautzen duen legea aplikatzen jarraituko dutela.

Aragonesek ere bide horretatik jo du, eta Twitter sare sozialaren bidez erantzun du ez dutela onartuko «kohesio soziala arriskuan» jartzea: «Katalana ez da ukitzen, eta eskola katalana ere ez. [...] Aski da hezkuntza politizatzeaz». Antzeko hitzekin mintzatu da Jordi Cuixart Omnium Cultural elkarteko presidentea ere, esan baitu epaiaren aurrean «ez ikusiarena» egin behar dutela: «Ezin da errespetatu eskolari, hizkuntzari eta elkarbizitzari eraso egiten dien sententzia bat. Oinarrizko adostasuna gotortu beharra dago. Herrialdearen kohesioaren eta harrotasunaren adibide da».

Kataluniako Gobernuaren kasazio helegitea baztertuta, Espainiako Auzitegi Gorenak iragan azaroaren 24an eman zuen ontzat murgiltze eredua amaitzeko erabakia —Kataluniako Auzitegi Nagusiak ebatzi zuen hori, 2020ko abenduan—; horren arabera, ikasleek «berehala» hasi behar zuten eredu berri horretan ikasten, baina Gonzalez-Cambrayk «lasaitasuna» eskatu zien orduan ikastetxeei, eta indarrean dauden programak ez aldatzeko. «Egungo ereduari eutsiko diogu», ziurtatu zuen Hezkuntza kontseilariak.

Kataluniako Auzitegi Nagusiak ebatzi zuen Kataluniako Gobernuak neurriak hartu behar dituela ikastetxeetan gaztelania eta katalana «normal» erabil daitezen, haietako baten «erabilera sinboliko hutsa» saihesteko. Horrek, praktikan, eskolen laurdena gazteleraz ematea esan nahi du, eta, noski, jende asko haserrearazi zuen. Gorenaren erabakiak errezeloak sortu zituen Euskal Herrian ere, eta erreakzio erreskada. Euskalgintzan eta hezkuntzan aritzen diren erakundeek kezkaz hartu zuten epaia, izan dezakeen eraginagatik.

Hala, iragan abenduaren 18an milaka pertsona bildu ziren Bartzelonan murgiltze ereduaren alde Som Escola plataformak deitutako manifestazioan; epaiaren aurka, katalanezko eskolak duen «herri kontsentsua blindatzeko» eskatu zieten erakundeei. ERC, JxC, CUP, En Comu Podem eta Democrates alderdiek ere arbuioa adierazi zioten sententziari, baita hezkuntzan gehiengo diren USTECáSTEs, Intersindical, UGT eta CCOO sindikatuek ere.

Hil horretan, gainera, Aragonesek azaldu zuen ikastetxeetako ikuskatzeak areagotu egingo zituztela bermatzeko katalanez egin behar diren eskola eta proiektu guztiak hizkuntza horretan egiten dituztela; Kataluniako gobernuburuaren arabera, horren helburua da eredu «arrakastatsua» defendatzea, «elkarbizitzarena».

Erabilera, behera

Generalitateko Hezkuntza Saileko Ebaluazio Kontseilu Nagusiak DBHko laugarren mailako ikasleen artean berriki eginiko azterlan baten arabera, katalanaren erabilera gutxitzen ari da ikastetxeetan.

Zehazki, 16 urteko gazteen %21ek soilik erabiltzen dute beti edo ia beti katalana ikaskideekin talde lanak egitean, baina duela hamabost urte ia %68 ziren; aldiz, %28k ez dute inoiz edo ia inoiz erabiltzen katalana (%11 ziren 2006an). 2006ko, 2013ko eta 2021eko datuak alderatu ditu txostenak, 55 ikastetxetako 3.200 gazteekin egindako ikerketan. «Hizkuntza erabilera aldatu egiten da eremua lagunartekoa ala instituzionala izan», ondorioztatu du dokumentuak.

Eskolatik kanpoko erabilera ere aztertu du txostenak, eta hor ere gaztelaniazko aisia erabiltzen dute gaztetxoek, bai irakurtzean, bai ikus-entzunezkoetan, bai sare sozialetan, baita kirolean ere. Hala, eskolatik kanpoko harremanetan, ikasleen %33k erabiltzen dute katalana beti, ia beti edo sarri.


Summary: Inauteriak ez ospatzea erabaki du Tolosako Udalak. Olatz Peon Ormazabal alkateak esan du osasun egoera ikusita aurten ere ezinezkoa dela inauteriak ospatzea. Haur eta gazteei begirako egitarau berezia prestatuko dute.

Tolosako inauteririk ez da izango aurten, berriz ere. Olatz Peon Ormazabal alkateak esan du Tolosako kutsatze tasa 6.319an dagoela orain (urtarrilean 19ko datua da hori), eta osasun egoera orokorrari erreparatuta ezinezkoa dela festa egitea. «Ospitaleratutako pertsona kopuruari eta ZIUan dauden gaixoen kopuruari erreparatuta, ezinezkoa da», esan du. Horri lotuta, eskaera bat egin du: «Egun horietan ez da festarik izango Tolosan, eta eskatu nahi dugu festa egitera ez etortzeko herrira».

Tolosako inauteriekin gogoratzean jendetza etortzen zaigula burura, hori esan du Izarne Iglesias Kultura zinegotziak, eta gehitu du osasun egoerak jendea ez pilatzea eskatzen duenez inauteriak ezin direla ospatu. Joan den asteazkenean egin zuten bilera bat zenbait eragilerekin, besteak beste txarangetako, konpartsetako eta danborradetako ordezkariekin, eta erabakiaren berri eman zietela esan du Iglesiasek.

(jarraitu irakurtzen 'Tolosaldeko Ataria'-n')


Summary: Auto-partekatu kooperatiba sortuko dute Ipar Euskal Herrian. Nork bere autoa utzi kooperatibako autoak partekatzeko egitasmoa bidean jarri dute lau lapurtarrek. Elkartea udaberrian sortu eta lehen autoak 2023ko martxan nahi dituzte.

Urtean autoarekin 10.000 kilometro baino gutiago egiten duenarentzat gomendatua den ibilmoldea da auto-partekatzea. Auto-partekatze kooperatibek diote halako erabiltzaileak hobe lukeela autoa saltzea edo ematea, eta kooperatibak zerbitzuan eman auto-partekatu baten alokatzea. Frantziako Estatuan hogei bat auto-partekatze kooperatiba garatu dira hogei urtez, Citiz izeneko sarea osatuz. Ipar Euskal Herrian halako kooperatiba baten sortzeko xedea bidean da. Udaberriko nahi lukete sortu lau lapurtarrek, 2023tik goiti lehenbiziko beribilak proposatzeko.

Helburua da bideetan dabiltzan autoen kopurua ttipitzea. Bereziki, hiriguneetan bizi diren jende frankok beren autoa uste baino gutiago behar dute urtean zehar. Maiz beste gisan mugitzeko ohitura dutelako, eta autoa aldian aldika baizik ez baitute hartzen. “Lagunarteko solasetarik jin da, batzuek baikenion: ‘Ene autoaren beharra ote dut zinez?'”, esplikatu du Ipar Euskal Herriko auto-partekatze kooperatibaren egitasmoa eramaten duen Marion Picheryk (Vannes, Bretainia, 1988).

Auto-partekatu kooperatiben berri ukanik, pentsaketetan hasi zen Pichery bide lagun dituen batzuekin: I-Ener eta Enargia kooperatiben sortzaileetan diren Patxi Bergara eta Iban Lizarralde, baita Arnaud Boudou ere, gisa bereko egitasmo bat sortu zuena Aveyron (Okzitania) aldean duela zenbait urte.

15-20 auto zerbitzuan ezarriz abiatzekoak dira. Sobera zorretan sartu gabe, lehenbiziko autoen proposatzeko herritarrei eta kooperatibari ikusgarritasun bat emateko —kooperatibako auto guziek izen bera baitakarte idatzirik gainean—. Urteekin oreka ekonomikora heltzea da helburua, Picheryren arabera: “Mugikortasun zerbitzu guzietan bezala, ez da errentagarritasun handikoa auto-partekatuena. Oro har, Citiz sareko kooperatibak orekara heltzen dira 50-100 auto artera heltzen direlarik”. Zenbait urte barne heltzeko esperantza dute egitasmoaren eramaileek.

BABen lehenik

Emeki-emeki abiatuko dira, lehen autoak Baiona-Angelu-Biarritz eremuan proposatuz. Herriko etxeekin adostu behar dituzte autoen aparkatzeko guneak. “Gehien martxan diren guneak, biztanle anitzeko hiriguneak dira. Zerbitzuak badu arrakasta, beste garraio publikoekin edota bizikleta bezalako ibilgailuekin osagarri bada”. Ipar Euskal Herri barnealdean ez da berehalako, hots; garraio publiko sare eraginkorra plantan eman artean, ezinbestez, jendeak bere autoa baliatuko baitu.

Haatik, sare guziak ongi hornituak eta lotuak direlarik, auto-partekatzeak badu kanore, Picheryk erran duenez: “Inkestek erakusten dute, jendeak bere autoa kendua duelarik auto-partekatzea egiteko, %30az apaltzen dutela autoaren erabilpena eta autobusarekin, bizikletarekin edota oinez ibiltzearekin ordezkatzen duela”. Hiri handienetan da gehien lortu formula. Horietan, kooperatibak ohartu dira lau familietarik hiruk auto bat segurik kendu dutela auto-partekatuak baliatzen dituztenetik. “Auto-partekatu batek bospasei auto partikular ordezkatzen ditu luzerat”, dio Picheryk.

Ipar Euskal Herriko kooperatiba gisa autonomia osoz ibili nahi dute egitasmoaren eramaileek. Bizkitartean, Citiz sareak garatu tresnak baliatzea deliberatu dute. “Helburua da teknologia partekatzea: Internet plataforma, auto barneko ordenagailua eta beste. Abilago zaigu, hutsetik abiatzeko partez, hogei urte hauetan garatu diren teknika horien erabiltzea”. Horretarako, bilkurak izan dituzte Citiz taldearekin eta bermeak ukan sareko kooperatiba bakoitzaren autonomiari buruz. Bakoitzak bere kooperatiba du. “Horri esker du kausitu Citizek, ez baita batere zentralizatua, tokiko herritar dinamika batek eramana delako, tokiko erakundeek lagundurik”.

Interes Kolektiboko kooperatiba denez juridikoki, tokiko erakunde publikoak sar daitezke kapitalean. Horregatik, duela aste bat, Pichery Euskal Elkargoko Mugikortasunen Sindikatuarekin bildu zen egitasmoa aurkezteko. Auto-parekatuak loturik egon daitezke elkargoaren Txik-txak garraio sareari, erabiltzaileei harpidedun karta beraz gozatzeko parada emanez. Halaber, Citiz autoak dituzten Frantziako Estatuko hirietara trenez joanez geroz, hango auto-partekatuen baliatzeko ahala luke erabiltzaileak.

Araberako prezioak

Auto-partekatze kooperatibek tarifikazio bat proposatzen dute erabili autoaren izaria, oren andana eta egin kilometro aldiaren arabera. Horri esker badakite urtean 10.000 kilometroz petik dabiltzanek hobe dutela auto-partekatuen erabiltzea. “Pertsonaka, auto batek, urtean, 4.500 euroko kostua du, bana beste”, dio Picheryk, eta auto-partekatzearekin aise gutiago gastatzen dela. “Beste abantaila, aparkalekuarena da. Adibidez, Baionara joatean badakizu ukanen duzula zuretako aparkatzeko leku bat”. Bestalde, kooperatibak bermatuko lituzke autoen garbitzea eta mantenimendua.

Ipar Euskal Herriko kooperatibaren sortzaileek ez dakite oraino zer izen emanen dioten. Citiz sarearekin loturik izanen denez Euskal Herria-Citiz izan daiteke, baina ez dute oraindik erabaki. Inkesta bat hasi zuten abenduan; laster bururatuko dute, jakiteko zenbat herritar baden interesaturik. Orain arte, kooperatiban parteak hartzeko prest agertu direnekin, 50.000 eurora helduko lirateke. Inkestan parte har daiteke lotura honen medioz.


Summary: «Dagoenarekin ez da aski; hori da familiek diotena, hori da egia». Fonsecak urteak eman ditu garunean kalte hartutako umeen eskubideen alde. Begirada atzera zuzenduta, pozik da lortutakoez ohartuta. Aurrera so egiten duelarik, baina, aise ikusten ditu murruak: «Lan mordoa dago».

Burmuinean kalte hartutako haurren gurasoek osatzen duten Hiru Hamabi elkarteak berriro jo ditu administrazioaren ateak, baliabide eske, premiak behartuta. Nafarroako Parlamentuan izan ziren joan den astean, neurologia osatze eta fisioterapia saioak indartzea galdegiteko. Kideen esanetan, enegarren ahalegina dute, betikotua dirudien problemari kontra egiten saiatzeko. Yolanda Fonseca (Iruñea, 1972) da elkarteko burua.

Aspaldi ekin zenioten borrokari.

Gogoan dut hasiera: nahiko arraroa izan zen. Soilik senarra eta biok elkartu ginen, burmuinean kalte hartutako haur bat dugulako. Ohartu ginen kasik ez zegoela ezer semearentzat eta egoera antzekoan diren gainerako haurrentzat. Horregatik sortu genuen elkartea, eta zortzi urte joan dira ordutik. Batzuetan, iruditzen zait urte hauetan guztietan ez dugula ia ezer egin, baina ez da egia: gauza pila egin dugu. Egia esan, oso pozik nago lortu ditugunekin, nahiz eta argi dudan oraindik ere lan mordoa dagoela egiteko.

Zertan jarri duzue indarrik handiena urte hauetan?

Hasieran, helburua zen egoera berean zeuden familiak elkarren artean lotzea eta baliabideak aurkitzea horientzat. Gero, ohartu ginen zerbitzu bat ematea baino gehiago administrazioei eta politikariei presio egitea zegokigula guri, gauzak eskatzea. Horregatik, hainbat aldiz joan gara Nafarroako Parlamentura, joan gara Eusko Legebiltzarrera, baita Madrilera ere.

Hain justu, berriki egin duzue presio azkenekoz, Nafarroako Parlamentuan. Zein da eskea?

Burmuinean kalte hartutako haurrak artatzeko zerbitzua 2018an jarri zuten martxan, behingoz, lan handia egin eta gero. Abiatu zenean, artean ez zegoen erabiltzaile askorik. Gaur egun, ordea, Nafarroan 160 ume daude programa barruan. Iaz, adibidez, hemezortzi haur hasi ziren zerbitzu hori erabiltzen. Hasieratik, eta baita orain ere, soilik neuropsikologo bat eta terapeuta bat ari dira zerbitzuan lanean; biak, lanaldi erdiz. Horrekin ez da aski; hori da familiek diotena, eta hori da egia, beraz. Neurologia errehabilitazioan eta fisioterapian, bietan behar dira saio gehiago.

Zer neurri nahi duzue hartzea?

Kontrol zehatz bat egiteko eskatzen diegu, benetan begira dezatela ea gaur egungo baliabideak nahikoa diren, oro har. Azter dezatela ez ote den beharrezkoa, esaterako, pertsona gehiago kontratatzea. Izatez, programa oso ongi dago. Garai batean, lortu genuen nahi genuena: diziplina anitzeko zerbitzu bat. Baina ezin gara horrekin konformatu.

Zertan dira garunean kalte hartutako haurrak babesgabeen?

Egoerarik larrienak pasatutakoan sumatzen da babes falta, eta hor nabaritzen da gehien helduen eta haurren arteko aldea. Heldua bazara, 16 urtetik gorakoa, Ubarminera joan, eta laster egiten dizute, adibidez, balorazio neuropsikologikoa, baita ondoko errehabilitazio ariketak diseinatu ere.

Eta zer gertatzen da haurrekin?

Ulertezina zaigu, baina 16 urtean dago langa. Umeek jasotzen dute errehabilitazioa ospitalean, eta gero eskolan segitzen dute terapia okupazionalarekin, helduek ez bezala. Hori bera lortzea ere asko kostatu zitzaigun; lehen hori ere ez genuen. Dena dela, eskolan egin beharrak asko baldintzatzen du egoera. Zentroak itxita daudenean, ez dago lanketa egiterik. Adibidez, udan. Konfinamenduan ere hori gertatu zen.

Zer eragiten du hutsune horrek?

Kasuaren araberakoa da. Guk geuk, adibidez, etxekook, lortu genuen moldatzea. Beste batzuen kasuak are larriagoak dira. Badago jendea errehabilitazioa behar-beharrezko duena arnasa hartze hutserako, edo minik ez izateko.

Hezkuntzari dagokionez, zer neurritan zarete babestuak?

Baliabideak oso gutxi dira. Oro har, eskoletako egoera oso lausoa da. Bada gauza bat familiek behin eta berriz errepikatu ohi dutena, kezkatuta: haurrei ematen zaien laguntza irakasleen borondate onaren menpekoa da. Hori ezin da horrela gertatu. Elkartekook hainbatetan egin dugu ahalegina administrazioak gabezia horiek ikus ditzan. Gainera, ezin da ahaztu egoerak askotarikoak direla. Badaude hezkuntza sistema arruntean aparteko arazorik gabe aurrera egin dezaketenak. Berriz, beste batzuentzat ezinbestekoa da egokitzapenak egitea.

Zein da bideko oztopo latzena?

Neurri batean, lehenbiziko momentuak izan daitezke zailenak. Alegia, gertatutakoa asimilatzea, eta barneratzea oztopo ugari izanen dela hortik aurrera. Behin hori eginda, gainera, ohartzen zara leku guztietan egin beharko duzula borrokan gauzak lortzeko: eskolan, osasun sisteman, kirol jardueretan… gogorra da. Edonola ere, inguruko gauzetan bakarrik ez, gure baitan ere egin behar izaten dira aldaketak halakoetan.

Zer motatako aldaketak?

Ulertu behar dugu zer dakarren desgaitasun bat izateak. Ohartu behar dugu ume horiek denetarik egiten ahal dutela, baina aintzat hartuta laguntza beharko dutela.

Inoiz aitortu duzu arlo pribatura jo behar izan zenutela semearen balorazioa neuropsikologikorako. Maiz gertatzen da hori?

Bai, gehiegitan. Dudarik ez dugu: gustatuko litzaiguke behar dugun arreta guztia osasun sistema publikoan jaso ahal izatea, baina, oraingoz, oso argi dugu ezinezkoa dela hori lortzea. Egia esan, inoiz posible izango ote den ere ez dakit; hainbeste diru ez dago.

Elkarteak badu tresnarik arlo pribatuan egin beharreko gastu horiei aurre egiten laguntzeko?

Badugu plan bat. Elkartea txikia da, ez dugu diru askorik, baina denbora da hausnartu genuela hori nola bideratu behar genuen jendeari laguntzeko. Objetivo 20 pavos programa sortu genuen. Elkarteak hitzarmena egiten du klinikekin, eta horrela bermatzen da familiak soilik hogei euro ordaindu beharko dituela saioko. Bestela, edonork ezinen luke.

Berriki, onespena jaso du Haurrentzako Iktus Kodeak. Zer lortu da onarpen horrekin?

Lehendik, bazen kode bat, baina helduentzakoa zen. Ez zen pediatrikoa. Kode hauek izugarri inportanteak dira diagnostiko goiztiarrak egiteko. Horri esker, osasun langileak protokolo zehaztu bat du eskura, baldin eta susmoa badu haurrak iktus bat izan berri duela. Honek asko laguntzen du pausoak askoz azkarrago ematen; adibidez, ziztu batean egiten diote erresonantzia magnetikoa. Hori ezinbestekoa da: garunak kalte hartzen duenean, denborak berebiziko garrantzia baitu. Diagnostikoa zenbat eta lehenago egin, orduan eta aukera gehiago dago ondorioak leunak izan daitezen.

Hobekuntza handia da, beraz.

Jakin dugu martxan dagoela, baina gainean izango gara, behar bezala funtzionatzen duen edo ez baieztatzeko. ZIU pediatrikoetako mediku batekin biltzekoa naiz horretarako, hain zuzen ere. Adi egongo gara, behar adina alditan, gauzak bete daitezen.


Summary: «Areto txikiak maite ditut; hor, bazara edo ez zara, eta ni banaiz». Aitak oparitutako gitarrak jarri zuen Aurora Beltran musikaren bidean, duela 50 urte. Tahures Zurdos taldeak markatu du bide hori, nahiz eta musikariak bakarrik grabatu dituen bere azken diskoak. Tahures 2019an itzuli zen; Beltran ez da inoiz joan.

Kanpoko giro hotzaren arrasto oro desagertu da etxeko atea itxi bezain pronto. Usin bizi da Aurora Beltran (Iruñea, 1964), duela 30 urte harat mugitu zenetik. Zaintzen dituen katuak ditu lagun, gitarrarekin eta sutondoaren gaineko partiturekin batera. Mahai gainean dira ideiak jasotzeko erabiltzen dituen orriak ere. Onartu du, baina, pandemian zaila izan zaiola deus idaztea. Giltzurrunetako gaixotasun batek dialisia egitera behartu zuenean ere, zuri gelditu ziren musikariaren orri horiek. Transplantea egin zioten 2018an, eta oztopoz betetako mendian gora ibili eta gero, gailurrera iritsi da.

Bitan jaio zarela sentitzen duzu?

Bai, eta bi aldiak ospatzen ditut. 1964ko abuztuaren 26an jaio nintzen, eta 2018ko abuztuaren 25ean egin zidaten giltzurruneko transplantea. Ebakuntza egin eta gero, zainketa intentsiboetako unitatean egon nintzen pare bat egunez. Ez dut gauza handirik gogoan ordukoaz, baina bai erizainek pastel puska bat ekarri zidatela urtebetetzea ospatzeko. Orain bi ditut.

2005ean jaso zenuen diagnosia. Nolakoak izan ziren ebakuntza egin arteko urte horiek?

Ni aurretik ere gaizki sentitzen nintzen. Tahures Zurdoseko taldekideekin egiten nituen bidaietan hankak anitz puzten zitzaizkidan. Medikuak erran zidan turista klasearen sindromea izanen zela, eta aspirina bat hartzeko hegazkin batera igo aurretik. Baina ez nuen hobera egiten. 2005ean, azkenean, analisiak egin zizkidaten. Bitan egin zizkidaten, medikuek pentsatu zutelako okertu zirela. Berdin atera ziren, ni nintzelako hagitz gaizki zegoena.

Berria jaso eta gero, zer?

Egoera berrira moldatu behar duzu. Banekien azkenean transplantea egin beharko nuela, baina hasieran urrun ikusten nuen hori. Kolpea hartu nuen dialisia egiten hasi beharko nuela erran zidatenean.

Egoerak okerrera egin zuela erran nahi zuelako?

Dialisiarekin hasi beharko nuela erran zidatenean, nire giltzurrunak %2 ari ziren lanean. Usiana diskoa aurkezteko kontzertua egin baino sei egun lehenago erran zidaten dialisia egiteko kateterra jartzera joan beharko nuela. Kontzertua bertan behera uztekotan egon nintzen, baina aurrera egitea erabaki nuen. Kontzertua egin eta handik bi egunera jarri zidaten kateterra.

Beldur zinen eritasunak musika bazter uztera behartuko ote zintuen?

Beldur handia nion aukera horri. Izan ere, Usiana nire azken diskoa gutxitan entzuten dudan disko bat da, sumatzen delako gaizki nagoela. Indarrik gabe nengoen. Baina lan egin behar nuen, ahalegina egin. Gero, etxera ailegatu, eta negarrez botatzen nuen kanpora sentitzen nuen etsipena. Eritasunak makina batera lotutako pertsona bat bilakatu ninduen.

Etxean egiten zenuen dialisia?

Bai. Ni bakarrik bizi naiz, eta hagitz gustura nago bakarrik. Baina erabat babesgabe sentitu nintzen etxean dialisia egiten. Ezin nuen lorik egin ere. Medikuak erran zidan pilulak hartu beharko nituela, eta eman zizkidan. Baina ez nituen hartu nahi. Pilatzen joan zitzaizkidan, eta, une batean, beldurtu ere egin nintzen, denak hartzeko aukera aztertu nuelako; deus sentitu gabe, orain erraten dudanean deus sentitzen ez dudan bezala. Denak hartzen baditut, zer? Normaltzat jotzen nuen hori pentsatzea, eta horrek beldurtu ninduen. Azkenean, bat hartu eta hasi nintzen atseden hartzen. Buelta eman nion egoerari; baina dialisia hagitz gogorra egin zitzaidan. Etxekoei eta lagunei, gainera, ez nien erakutsi nahi gaizki nintzela.

Zergatik ez?

Haiek ere gaizki pasatu zutelako, eta ez nuen gaizki agertu nahi haien aurrean. Egia erran, sentitu izan dut indartsu izatera behartzen zaituela gizarte honek. Eta amorru handia eragiten dit horrek ere. Indartsua zarelako, jendeak uste du edozeri aurre egiten ahal diozula, eta ez da egia. Nik ere badut gaizki egoteko eskubidea.

Musikaren munduak ere eraman zaitu indartsu agertu nahi izatera?

Hor ere emakume indartsuarena kanpotik inposatzen dizuten irudi bat da, neurri handi batean. Ni, egia erran, hagitz pertsona sentibera naiz. Halere, musikaren esparruan, eta gizartean, oro har, gertatzen da gauzak garbi dituen emakume bat bazara, behar denean mahaian kolpe bat ematen duen horietakoa, gatazka maite duen norbait bilakatzen zaituztela.

Zure bidea egiten ahalegindu zara, bertzeen iritzien gainetik?

Baietz uste dut. Nire asmoa ez da inoiz izan bertzeen aurka egitea, baizik eta nire bidea egitea.

Bide hori 7 urterekin hasi zen?

Orduan oparitu zidan aitak nire lehendabiziko gitarra. Gaixo nintzen, eta gurpil aulki bat erabili behar nuen. Bakarrik ikasi nuen gitarra jotzen, eta, bai, garbi dut nire geroko bidean giltzarri izan zela garai hori. Aita ere artista zen, artista plastikoa. Eta ulertzen ninduen.

Inportantea zen zuretzat babes hori?

Gurasoek ni zoriontsu izatea bertzerik ez zuten nahi. Agerikoa ematen du horrek, baina gero konturatu naiz ez dela beti horrela. 14 edo 15 urterekin hasi nintzen tabernetan jotzen, baina, garai hartan, ez zen ontzat jotzen hori, are gutxiago emakumea bazinen. Txartzat jotzen zen ordu txikietan karrikan egotea, eta gizonen artean.

Ez zenuen amore eman: Belladona sortu zenuten zenbait emakume musikarik.

Belladonaren etapak bat egin zuen euskal rock erradikalaren garaiarekin. Gu hagitz gazteak ginen, baina gogoan dut oholtzara igotzen ginenan ez genuela erakutsi nahi gure gorputzaren zati bakar bat ere. Musikariak ginen eta serio hartzea nahi genuen. Oroitzapen onak ditut garai horretaz, baliabide gutxi genuelako baina jende anitz biltzen zelako kontzertuetan. Oroitzapen txarrak ere badira, noski.

Zer oroitzapen txar duzu buruan?

Orduko jarrera matxisten ingurukoak, adibidez. Gogoan dut behin talde hagitz famatu bateko abeslariak ipurdia ukitu ziola gure taldekide bati. Haserre eta amorratuta etorri zitzaigun zer gertatu zen kontatzera, eta abeslaria agertu zen gero, barkamen eske. Erran zuen ez zekiela Belladonakoa zenik, arazoa hori balitz bezala. Tahures Zurdosekin ere izan ditut gisako hamaika egoera. Amorratzen nau onartzeak, baina, neurri batean, normalizatu egiten dituzu. Anitzetan haserretu naiz, eta kontra egin diet egoera horiek eragin dituztenei, baina bertze anitzetan nahiago izan dut isildu.

Musikaren industriako etxe handiak ezagutu dituzu; zer moduzkoa izan da esperientzia?

Erranen nuke industriaren barruan bi pertsona zintzo bertzerik ez ditudala ezagutu.

Industria horrek harrapatuta sentitu izan zara?

Bai, zalantzarik gabe. Tahures Zurdosen azken garaian, adibidez, bazter utzi gintuzten nik ez nuelako taldea utzi nahi izan. Disko bat egiteko, berrogei kanta eskatzen zizkiguten, gero hamar aukeratzeko. Joan baino lehen, paper bat sinatu behar izan nuen erranez bost urtez ez nuela grabatuko diskorik bakarrik.

Askatasuna berreskuratzeko erabaki zenuen zure lanak ekoiztea?

Bai. Prozesu osoa kontrolatzeak askatasuna ematen dizu, eta askatasun hori maite dut. Baina ez da lan erraza, eta hori ere erran behar da. Zuk egin behar duzu dena. Halere, merezi du. Niretzat, behintzat, bai. Nahi dudana egiten dut, eta, batez ere, diruz ezin eros daitezkeen gauzak baditut.

Zuzenekoak, adibidez?

Bai. Oholtzara igo eta zuzenean jotzeko sentsazio hori zoragarria da. Maite ditut, batez ere, kontzertu akustikoak, areto txikietakoak. Aurrean dudan jendearen arnasa entzun dezaket, eta haiek nirea. Sentsazio horrek ez du preziorik. Hor, zure gabeziak agerian gelditzen dira. Bazara edo ez zara, eta ni banaiz.

“Adin bateko emakumea naiz, eta ez naiz hasiko orain apaltasunez mintzatzen”. 2009an BERRIA egunkariko elkarrizketa batean erran zenituen hitzok.

Orain, zaharragoa naizenez, esaldi hori berretsi bertzerik ezin dut egin! Are gehiago kontuan hartuta gizarte honek bazter uzten dituela adin bateko emakumeak.

Musikaren esparruan ere bai?

Duela gutxi, Mercedes Ferrerrekin hitz egin nuen; laguna dut, eta nire bizitzako erreferente nagusia izan da. Mercedesek aipatu zidan auzi hau. “Gure adineko zenbat emakume daude lanean? eta zenbat gizon?”, galdetu zidan. Arrazoi osoa du, emakumeak gutxi gara; gizonen kasuan, berriz, berdin du adinak, sasoiak, bai eta onak edo txarrak diren ere, anitzetan.

Zerk bilakatu du Mercedes Ferrer zure erreferente nagusi?

Lehendabizikoz ikusi eta entzun nuenean, telebistan, garbi izan nuen hori zela nik egin nahi nuena. Musika egiten eta jotzen duen emakume bat izan nahi nuen, eta nahi nuen jendeak abesti horien mamiarekin eta bihotzarekin gozatzea, nire fisikoari edo nire gorputzari erreparatu gabe.

Lortu duzu musikara lotutako nahi zenuen bizitza?

Musika izan da nire askatasun lurraldea. Musika da nire bizitzaren %90. Txikitan, maite nuen zuloak egitea eta altxorrak bilatzea. Musika izan ez banu, arkeologo izanen nintzen. Baina aitak gitarra oparitu zidan, eta musikaren munduan murgildu nintzen. Eta musika dena bilakatu da; adikzio baten moduko bihurtzen da, barruan duzun guztia bideratzeko modu bat. Musikaren trenera igo nintzen, eta ez naiz damutzen, bidean gauza anitz utzi ditudan arren.

Zeri uko egin behar izan diozu, adibidez?

Seme-alabak izateari, adibidez. Taldekideek bazituzten, gizonak zirelako, eta aitatasunak ez ziolako eragiten haien lanari. Nik ez nuen oholtza gainean egon nahi haurdun, edo seme-alabekin gora eta behera errepide eta hoteletan. Nik ez nuen gizonek zuten babesa. Egia erran, orain ez dut sentitzen deus galdu dudanik, eta anitz pozten naiz seme-alabak ez izateagatik.

Taldekideak aipatu dituzu; Tahures Zurdosek 2004an bukatu zuen bidea, baina berriz elkartu zarete. Kontent?

Gure managerrak ezkondu behar zuen, eta opari gisa Tahures Zurdosen kontzertu bat eskatu zigun. Elkartu ginen, eta areto bat alokatzea erabaki genuen. Bete egin zen. 2019ko abuztuan izan zen hori. Hasi ziren deitzen, eta berriz ere elkartzea erabaki genuen. Kontzertu batzuk egin genituen, baina pandemiak, berriz ere, dena bazter utzi zuen. Ea aurten zer aukera dugun jotzeko. Gu gogoz eta kontent gaude.

MOTZEAN

Zure abestiren bat? Azul eta Horas.

Bertze artista baten abesti bat? David Bowieren ia kanta guztiak ditut gustuko.

Zure kontzertu bat. Tahures Zurdosen itzulerakoa. Itzela izan zen.

Entzun duzun kontzerturen bat? Neil Youngen bat, Bilboko Casillan; eta Paco de Luciaren bertze bat, 1992. urtean.

Erretiroa hartzeko garaiaren beldur zara? Ez. Garbi dut nire neurria emateko gai ez naizenean oholtzatik jaitsiko naizela, damurik gabe.


Summary: «Orain arte ez naiz konturatu zer galdu dudan». Aititak eta amamak martxan jarritako Abadiñoko Bizkarra jatetxean (1924) ibili da Bizkarralegorra 14 urte zituenetik. Erretiroa hartzean konturatu da bizitza osoa eskaini diola familiako negozioari.

Joan den Gabon zahar gauean, urtea aldatzeaz gain, bizimodua ere aldatu zuen Eli Bizkarralegorrak (Bilbo, 1955). Erretiroa hartu, eta 1924tik familiako negozioa izan den Urkiolako (Abadiño) Bizkarra jatetxea zarratu zuen. Aitortu du gogorra egin zitzaiola. “Mutilari esan nion ixteko, baina ezetz esan zidan. ‘Ama, zuk itxi behar duzu’. Banekien betiko zarratzen nuela”. Harrezkero sentipen gazi-gozoak izan dituela esan du. Batetik, tristura sentitzen du, baina, bestetik, poza ere bai, semeak, errainak eta bilobak asko babestu dutelako. Oporretara ere joan da, bost egun, familiarekin. “Itzel” pasatu dutela esan du. Hirugarren oporrak izan ditu: umeak txikiak zirenean hartu zituen lehenengoak, ezkondu zireneko 25. urteurrenean bigarrenak, eta orain azkenak.

Bizkarra jatetxearen behin betiko agurra da hau?

Norbait etortzen bada negozioa hartzeko prest, ni pozik. Laguntzeko prest nago, gainera; sukaldean ibiltzeko edo behar dutenerako. Erakutsiko diet urteotan guk zelan egin dugun, gura badute. Nik gura dudana da norbaitek hartzea jatetxea, taberna eta, ahal bada, ganadua ere bai.

Ahalegindu zarete ez zarratzen?

Bai, baina ez dugu lortu. Etorri dira, baina esaten dute sasoi txarra dela negozio bat hasteko. Jendea beldurtuta dago. Beste batzuek esaten dute pena dela halako leku eder bat zarratuta egotea. Martxan jartzera ausartuko den norbait agertzeko zain gaude.

2024an ehun urte beteko lituzke Bizkarrak.

Lehenengo, aititarena [Julian Bizkarralegorra] eta amamarena [Isabel Etxanobe] izan zen; gero, gure gurasoena [Marcelo Bizkarralegorra eta Gizane Atutxa]; eta, orain, gurea. [1936ko] Gerra denboran hemen egon ziren aitita, amama eta aita. Gelatxo batean babesten ziren: han egiten zuten jan eta guzti. Ospitalea ere izan zen gerran. Ondoren, amamak ireki zuen sukaldea, eta aititarekin gobernatzen zuen etxea.

Bertakoak ziren?

Ez, Mañarikoa aitita eta Urkuletakoa amama. Aitita Ameriketara joan zen gazte-gaztetatik. Han zegoela pentsatu zuen ezkondu egin behar zuela. Hango arduradunak esan zion han bazituela neska ederrak. Baina ez: berak hemengo batekin ezkondu gura zuen. Etorri zen hona, eta hemen ezkondu zen. Gero, mundu gerra hasi zen, eta hemen geratu behar izan zuten. Hemengo Urkiolako Buenos Aires jatetxean hasi ziren lanean. Aitita oso lasaia zen; ez zen arazoetan sartzen. Baina ez zitzaion gustatzen inork esatea nora joan behar zuen eta zer egin behar zuen. Behin haserretu zen ugazabekin, eta utzi zuen hango lana. Buenos Aires baino gorago etxea egin zuen, Bizkarra jatetxea dugun hau. Hasieran, hotela ipini zuen hemen. Apurka-apurka, negozioa handitu zuten: taberna ipini zuten; gero, jatetxea; eta, azkenik, korta. Ganadua ipini zuen: behiak; eta ardiak ere bai.

Zure gurasoek hartu zieten lekukoa, eta haiei, zuk, 1992an.

Sei neba-arreba izan ginen gu. Nire neba gazte hil zen, eta aitak esan zidan nik eroan beharko nuela negozioa. Nik asko maite dut lan hau. Beti pozik eta zoriontsu ibili naiz. Berdin dit jatetxeko sukaldean ibili edo ganadua gobernatzen. Ostatu txikitxo bat ere badugu, Burdi-Kurutze, eta oso pozik. Gainera, orain semeak jarraituko du harekin, eta pozik nago, behintzat ostatua zabalik mantenduko dugulako familian. Baina orain konturatu naiz urte hauetan guztietan zer galdu dudan. Ni hemendik oso gutxi irten naiz. Bizitza propio gutxi izan dut oso; ez naiz niretzat bizi izan. Niretzat dena izan da negozioa aurrera ateratzea. Jatetxea zarratu dugunetik pasatu diren egun gutxi hauetan, semearekin, errainarekin eta bilobekin ibili naiz, eta pentsa dut: “Kontxo, hau dena galdu dut nik hainbeste urtean”. Ni goizean goiz esnatzen nintzen, eta ez zegoen etenik: “Hau egin behar dut, bestea egin behar dut…”. Alde batetik, triste nago, jatetxea itxita dagoelako. Baina, bestetik, pozik nago, konturatu naizelako urteotan ohartu gabe galdu dudan horretaz disfrutatu ahal dudala orain.

Damutzen zara?

Ez. Ni oso zoriontsua izan naiz. Maite dut jatetxe hau, eta gustatzen zaidana egin dut beti. Pozik nago izan dudan bizitzagatik. Pentsatzen dut, bai, pena dela egunotan bizi dudana bizi ez izana lehenago. Hainbeste gauza galdu dut? Baina orain arte ez naiz konturatu horretaz. Ez nintzen konturatzen zer galtzen nuen. Oso lotuta egon naiz negozioari: dena ondo joatea, jendea pozik egotea, nire lana hobetzea egunez egun… Ez dut ezertaz konturatzeko astirik izan. Familiagaz egoteko denbora galdu dut? Bai, baina orain bigarren aukera bat daukat horretarako. Kandela metxekin gertatzen da sarri: piztuta egon da, baina itzaltzen; orain, derrepente, indarra hartu du, eta argitu egin da. Zerbait aukeratzen duzunean, beti galtzen da beste zerbait. Aurrerantzean zelan bizi pentsatu beharko dut, egunak zertan pasatu.

Aitak esan zizunean lekukoa hartu behar zeniela, baietz esan zenuen. Baina hori zen zure asmoa? Zer zeneukan zuk pentsatuta etorkizunerako?

Ez dakit nik hori zen nire asmoa. Aitak esan zidan: “Zuk hartuko duzu”; eta nik pentsatu gabe baietz esan nuen. Gure neba hil egin zen, eta pentsatzen nuen ez banuen hartzen familiaren negozioa galduko genuela. 8 urterekin hasi nintzen ni hemen laguntzen. Gero, eskolara joan nintzen, 14 urte bete arte. Umetatik, nire bizitza Bizkarra izan da. Zelan esango nuen ezetz? Pixkatxo bat beldurra ere sentitu nuen, baina hartu nuen. Eta pozik bizi izan naiz.

Zure janariek arrakasta izan dute Bizkai osoan. Bazter guztietatik etortzen izan dira hona jatera. Non ikasi zenuen sukaldeko lanetan?

Ni ez naiz inora joan ikastera. Amamarekin eta amatxorekin ikasi nuen hasieran, eta, gero, neuk, ekin eta ekin. Nire helburua izan da egunez egun hobetzea. Sukaldean ibiltzea ez da liburuetan ikasten. Gaur ez hain ondo irten da, baina bihar, hobeto. Nik kritikak eskertu ditut beti, hobetzen lagundu didatelako.

Gaur egun, modan daude slow food eta tankerakoak, baina zuk beti egin duzu hori.

Nire izaeraren kontrakoa da, oso-oso urduria eta mugitua naiz eta, baina niri astiro-astiro kozinatzea gustatzen zait. Arineketan egiten baduzu, ez dute zapore bera. Astiro egiten denak beste zapore bat du. Gainera, gehiago gustatzen zaizkit horrelako platerak. Guk babarrunak, lentejak… ez ditugu behin ere bezperan beratzen ipini. Goizean goiz hasten gara prestatzen, astiro-astiro. Gisatua ere berdin. Presio eltzerik ez dut sekula eduki: lapikoa izan da nire tresna. Lau eta bost lapiko batera ipini, eta ni batetik bestera geratu barik ibili izan naiz, geldi egoteko asti barik: ni arineketan, baina jatekoa astiro-astiro.

Hasi zinenetik asko aldatu da negozioa?

Negozioa ez da aldatu; jendea aldatu gara. Lehen, ezteietako bazkari asko ematen genituen. Orduan ez zen egoten ez hotelik ez jatetxerik horretarako. Durangaldean, horretarako lekuak izaten ginen Goiuria, Garai eta Urkiola. Derrepentean hasi ziren hotelak-eta horretan; Durangon, edonon. Orain, eztegu bazkaria, horren osteko dantzaldia eta dena leku berean egiten da, eta hori itzela da ezkontzen direnentzat. Gainera, Urkiola urte batzuetan ahaztuta egon da. Jendeak nahiago izan du kanpora joan. Egun libreak etxetik zenbat eta urrunago, orduan eta hobeto. Lehen, umetxoak zituzten nire adinekoak Urkiolara etortzen ziren familian, egun-pasa. Gero, Pirinioetara-eta joaten hasi ziren. Zortzi-hamar urte inguruan, Urkiola oso triste egon da, oso hutsik. Orain, pandemia etortzearekin batera, dena aldatu da. Justu ni erretiroa hartzea pentsatzen hasi, eta jendea Urkiolara etortzen hasi da berriro. Hau leku zoragarria da. Gasteiztik zatozenean, Urkiolako parke naturala jartzen duen seinalea honantz pasatzean, inguruaren berdea ere aldatu egiten da. Zuhaitzek, belardiek… beste berde bat dute, askoz politagoa.

Zure aitita lanean hasi zen Buenos Aires, zuen Bizkarra, Lagunetxe, Landejuela… Urkiola gainean jatetxerik ez da falta izan.

Hala da, bai. Pandemia hasi zenean zarratu zen Buenos Aires, eta orain guk, ni jubilatu naizelako. Hemen bakea dago, eta leku ona da egun-pasa etorri eta otordu eder bat egiteko.

Zuek zelan pasatu duzue COVID-19aren izurria?

Niretzat, lehen hiru hilabeteak izan ziren gogorrenak. Gero, konponbide bila hasi ginen. Jendea ezin bada gura beste mugitu, gu mugituko gara. Hasi ginen eroateko jatekoa prestatzen, etxeetarako eta enpresetarako. Hainbat fabrikatara eroan dugu eguneko menua, eta gero normalago ibiltzen hasi ginenean, haiek hasi ziren hona etortzen. Bezeroen erantzuna zoragarria izan da. Nik egin dut lehenengo neure ahalegina, jatekoa haiei eroateko. Eta gero haiek, eskertzeko eta gustatu zaielako, hona etorri dira.

Aititak ipini zuen lehenengo ganadua, eta oraindik baduzue. Zuek animaliekin jarraitzeko asmoa duzue, ezta?

Gure haragia dena beti etxekoa izan da. Orain behi batzuekin eta ardi batzuekin geratu gara, denbora pasatzeko eta gure belardiak garbi edukitzeko. Belardi asko dugu, eta lan handia da belarra mozten hastea. Gazta ere egiten izan dugu. Udaberritik abuztura, etxeko ardien esnearekin egindako gatzatua eskaintzen genuen, eta jende asko etortzen zen jatera. Orain etxerako egingo dugu.

Jatetxea eta etxea errentan eman edo saltzea lortuko bazenute, beste nonbaitera joan beharko zenuke bizitzera? Hori ere gogorra izango da, ezta?

Senarra Elorriokoa da, eta han badugu beste etxe bat. Arazorik ez dugu, baina tristura itzela emango dit, bai. Kostatu egingo zait hainbeste urteren ondoren Urkiolatik kanpo bizi behar izatea. Behintzat, ostatuari esker, lotura bizi mantenduko dugu.


Debekatuta korrika eta salto egitea

Summary: Debekatuta korrika eta salto egitea. Ekainek Perthesen gaixotasuna du. Femurrari eragiten dion gaixotasun arraro bat da, aldaka babestea eskatzen duena. Urte eta erdi egin du gurpil aulkian, baina hezurra ongi ari zaio sortzen, eta "bizitza normala" egiten hasi da.

Bat-batean, herren egiten hasi zen Ekain, orduan 5 urte eta erdi inguru zituen Idiazabalgo haur bat. 2020ko udaberria zen. Hazten ariko zelako, kolperen bat hartuko zuelako, edo pasatu berria zuen barizelarengatik izango zela pentsatu zuten Amaia Urteaga eta Gaizka Zabaleta gurasoek. “Konfinamenduaren garaia zen, eta, hainbeste denbora geldirik egonda, ez zitzaion igartzen, baina kalera ateratzen hasi ginenean, ikusi genuen herren hura ez zela normala”, kontatu dute biek. Pediatrarengana jo zuten, eta aste gutxira jaso zuten diagnosia: Perthesen gaixotasuna zuen semeak —Legg-Calve-Perthesen gaitza da izen ofiziala, gaitza lehen aldiz deskribatu zuten hiru medikuengatik—. Asfape elkartean biltzen dira halako gaixoen senide batzuk, eta eritasunaren inguruko kontzientziazioa bultzatzeko eguna egin zuten astelehenean, urtarrilaren 17an, urtero egin ohi duten bezala. Besteak beste, berdez argiztatu zituzten gaixotasuna duten umeak bizi diren herrietako eraikin publikoetako batzuk.

“Momentu batean, odol zirkulazioak huts egiten du aldakan, hau da, odolaren zirkulazioa blokeatu egiten da femurreko bolatxora; ondorioz, nekrosi bat izan, eta puskatu egiten da”. Horrela azaldu dute Urteagak eta Zabaletak zer den Perthesen gaixotasuna. Ez dakite zergatik eteten den zirkulazioa; denbora batera, berriro aktibatzen da. “Zortea izanez gero, bolatxo hori erabat birsortzen da, baina, kasu batzuetan, ez da guztiz biribil sortzen, eta horrek aldakako arazoak ekar ditzake helduaroan. Hanken arteko dismetria ere ager daiteke”.

3 eta 12 urte artean agertu ohi dira sintomak. Zenbat eta lehenago agertu, orduan eta hobea izan ohi da pronostikoa, hezurrak aukera gehiago izaten duelako bere onera etortzeko. “Pronostiko txarra egiten zaie gaixotasuna 12 urterekin agertzen zaienei. Zuzenean kirofanora joan behar izaten dute askotan, eta ebakuntza oso gogorrak izaten dituzte”.

Alde horretatik, zortea izan dutela diote Urteagak eta Zabaletak, gaitza goiz agertzeaz gain, diagnostikoa ere azkar egin zietelako. 2020ko maiatzaren 19an egin zioten lehen plaka Ekaini, eta ekainaren 10ean jakinarazi zioten zer zeukan. Aste horiek, ordea, ez zirela samurrak izan azaldu dute haren gurasoek. “Zerbait arraroa ikusten dutela esaten dizute medikuek, eta okerrena etortzen zaizu burura”. Asfape elkarteko kideen artean badaude diagnosi egokirik gabe hilabeteak egon direnak ere. Horregatik, gaitza ahalik eta gehien ezagutarazi nahi dute. “Batzuetan, pediatrek ere ez dute zuzenean igartzen Perthesen gaitza den. Beste batzuetan, hasierako sintometan, plaketan ere ez da ikusten Perthesen gaitza, eta jarraipen bat egin behar zaio”.

Errutinak aldatu behar

Osatze prozesuan, babestu egin behar da aldaka, eta horrek esan nahi du haurrak ezin duela kontaktua eskatzen duen jolasik egin, korrikarik ere ez, saltorik ere ez… Igeriketa da baimenduta duten kirol bakarra, eta bizikletan ibil daitezke pixka bat, baina erortzea saihestuz. Lehen, umeei aparailu bat jarri ohi zitzaien hankan, baina gaur egun ez da oso ohikoa. Makuluekin ibiltzen dira batzuk. Ekainen kasuan, gurpil aulkian ibili da urte eta erdian.”Futbola eta futbola zeukan buruan, baina geldirik egoteko agindu ziguten medikuek”.

Bikoteak argi du zer izan den orain arteko zailena: umeari etengabe kontuz ibiltzeko, saltorik ez egiteko, egiten ari zena ez egiteko… esaten aritu beharra. “6 urteko ume bat izugarri frustra daiteke behin eta berriz halakoak entzunda. Umeari traumaren bat sortzeko beldur ere baginen”. Kezka horrek bultzatuta, psikologo batengana ere jo zuten, egoera ongi kudeatzen ari ote ziren jakin nahian. “Laugarren kontsultarako lasai egoteko esan zigun, umea ondo zegoela”.

Perthesen gaixotasuna

Ekainen diagnosia jaso zutenean, ordura arteko errutina guztiz aldatzea erabaki zuen familiak, eta beste era batera antolatu zituzten asteko egunak: egun batean, eskulanak; beste batean, erosketak egitera; bitan, igerilekura… “Guretzat izugarri gogorra zen beti kontuz eta kontuz esaten ibili beharra”. Lehen hilabeteetan lanean eszedentzia hartu zuen Zabaletak, eta, ondoren, lanaldia murriztu zuen; Urteagak ere lantokian bertan egin beharreko ordu kopurua gutxitu du, eta orain gehiago aritzen da etxetik. “Eskolatik irtetean bi gurasook egoteko egin dugu hori. Perthesen gaixotasunagatik, Ekainen gainean egon behar dugu, baina anaia txikiago bat ere badu, orain 4 urte dituena, eta hark ere bere beharrak ditu”.

Prozesu luze bat dakar gaixotasunak, eta ezin da jakin zer bilakaera izango duen. “Neurri egokiak hartu arren, gaixotasunak errespeta zaitzake edo okerrera joan daiteke”. Batzuek ebakuntzarik egin beharrik ere ez dute izaten errekuperatzeko; beste batzuek, aldiz, bat baino gehiago egin behar izaten dituzte. Gauzak ondo ez joanez gero, gerta daiteke aldaka gaizki geratzea, edo 30-40 urte edukitzerako aldakako protesi bat behar izatea.

Aldian-aldian egiten diren plakekin joaten dira eboluzioaren berri izaten. Hain zuzen, hezurra birsortzen hasten denean, ea modu egokian edo lekuz kanpo ari den birsortzen begiratu behar izaten da. “Hoberena da femurrak biribiltasuna mantentzea, aldakarekin joko ona egiteko, eta gerora gaixotasunaren ondoriorik ez geratzeko”.

Oraingoz, Ekain bilakaera ona izaten ari da. Hezurra ez zitzaion modu nabarmenean puskatu, eta berriz ere hasi zaio sortzen; gainera, oso modu onean. “Ebakuntza txiki bat egin diote, eboluzioari are gehiago laguntzeko, baina, bere txarrean, esperientzia ona izaten ari gara gu”. Oraindik bide luzea geratzen zaiela diote gurasoek. “Pubertaroan ikusiko da ondoen dismetriarik agertzen zaion. Agertzen bazaio —ezetz espero dute—, ebakuntza bat egitea aztertu beharko litzateke”.

Urte eta erdi gurpil aulkian egin ostean, medikuek jada baimendu diote gauza batzuk egiten hastea. “Gaur egun, bizitza normala egin dezake, baina kakotx artean jarri behar da normal hitza, ezin baitu bere adineko batek egin dezakeen guztia eta berak nahiko lukeen guztia egin”. Urteagak eta Zabaletak kontatu dute lelo bat dutela Asfape elkartean: Gaur ezin duzu korrika egin, baina bihar hegan egingo duzu.

Oso lagungarriak zaizkie umetan Perthesen gaixotasuna eduki duten eta gaur egun heldu direnen kasuak. “Araban, adibidez, umetan Perthesen gaitza eduki zuten eta gaur egun mendi lasterketak egiten dituzten bi mutil daude. Bideoak ere grabatu izan dituzte ebakuntza gogorren bat egin behar dioten umeentzat, esanez orain momentu txarrak pasatuko dituztela, baina gero gauza asko egin ahal izango dituztela”.

Erregistro baten beharra

Asfapek arnasa eman dio Idiazabalen bizi den bikoteari: informazio iturri delako, babes psikologikoa ematen duelako, gaixotasunean aditu diren medikuekin harreman zuzena duelako, eta elkar babesten dutelako familiek. Elkartean Gipuzkoako zortzi familia daude gaur egun, Arabako bi, Bizkaiko hamar eta Nafarroako hamar. Espainiako elkarte bat da, eta 250 bazkide ditu.

Alabaina, ezin da jakin zenbat umek daukaten Perthesen gaixotasuna, ez baitago halako erregistrorik. Datuen arabera, gutxi gorabehera 10.000 haurretik 1,5i eragiten die, eta lautik hiru mutilak izan ohi dira. Orain dela gutxi, mahai inguru moduko bat izan zuten gaixotasunean espezializatuta dauden Espainiako aditurik onentsuenekin, eta esan zieten elkarte bezala gaixoen erregistro hori sortzea dutela erronkarik handiena. Estatistikak atera ahal izateko, kasuek zer duten komunean ikusteko, gaitzak etorkizunean zer ondorio dituen ikusteko eta abar balio dezake erregistro horrek.

Izan ere, gaixotasunaren jatorria argitu gabe dago oraindik. Zerbait genetikoa izan zitekeen susmoa zuten, baina adituek baztertu egin dute hipotesi hori. Badakizkite beste xehetasun batzuk ere; esate baterako, arraza beltzekoen artean ez dela batere ohikoa. Herrena izaten da Perthesen gaixotasunaren sintomarik arruntena, baina aldakako zurruntasuna, mugitzeko zailtasunak, eta belauneko, izterreko eta iztarteko mina ere izan daitezke sintomak.

Asfape elkartearentzat bezala, Urteagak eta Zabaletak esker on hitzak besterik ez dituzte Ekainen lagunentzat eta haien gurasoentzat, familiarentzat, pediatrarentzat, pediatriako ortopedentzat eta eskolarentzat. Gurpil aulkian ibili zen bitartean, gorputz hezkuntza egoera horretara egokitu zioten Ekaini eskolan, gelara igogailuan igo eta jaisten zuten, atsedenaldi eta jangela orduetan zaintzaile batekin egoten zen… “Bide honetan, eskutik helduta, lagun izan ditugu pertsona horiek guztiak, eta eskertuta gaude”.


Bakardadea uxatzeko bultzada

Summary: Bakardadea uxatzeko bultzada. Nahi gabeko bakardadean dauden adinekoei bideratutako programa bat jarri dute martxan Hernanin. Herrian zer aukera dauden azalduko diete, eta parte hartzeko laguntza ere emango zaie.

Norberak aukeratu gabeko bakardade egoeran bizi diren adinekoei begirako programa bat jarri dute martxan Hernanin: Auzozaintza sare publiko-komunitarioa izena jarri diote. Pertsona horiek herrian edo auzoan duten parte hartzea sustatzea da helburua, beren bizi kalitatea hobetu ahal izateko. Hernani burujabe egitasmoaren barruan sartuta dago programa, eta elkarlanean ariko dira udala batetik eta Zabalduz eta Maitelan kooperatibak bestetik. Hemendik hilabete batzuetara herri osora zabaltzeko asmoa duten arren, herriko hiru auzotan hasiko dira: Zikuñagan, Etxeberrin eta Portu-Elizatxon.

“Bakardadea zaurgarritasunera iristeko bide bat izan daiteke; horregatik, prebentzioaren arloan kokatzen da programa hau”, esan du Jon Amallobieta Zabalduz kooperatibako zuzendariak. 65 urte baino gehiago dituzten eta mendekotasunik ez duten pertsonei zuzenduta dago. “Desiratu gabeko bakardade egoeran dauden pertsona horiek berriz herriko edo auzoko sareetara konektatzea nahi dugu; akonpainamendua egingo zaie, ez lehendik zituzten harremanak ordezkatzeko, baizik eta berreskuratzeko edo berriak egiteko”.

Lehenik eta behin, udaleko gizarte zerbitzuek bakardade egoera hauskorrean dauden adinekoak identifikatuko dituzte, geolokalizazio bidez. Hainbat adierazle gurutzatuko dituzte sistema teknologiko batekin: igogailurik duten, udal zerbitzuak eskura dituzten, mendekotasunik duten… Ateratako zerrenda hori izango dute ardatz programa koordinatuko duten Zabalduz kooperatibako Alazne Corral eta Idoia Mariñelarena hezitzaileek. “Adineko horiek bakardade egoeran dauden baloratuko dugu, eta programan parte har dezaten proposatuko diegu”, esan du Corralek. Non izan daitezkeen boluntario, zer parke dauden herrian, oinez ibiltzera ateratzeko Ttapa-ttapa egitasmoa zer den eta halakoak azalduko dizkiete.

Norberari egokituta

Programaren bereizgarrietako bat da norbere beharretara egokitzen dela; hau da, pertsona bakoitzaren motibazioak eta interesak hartzen dira kontuan, eta horien arabera diseinatzen da jarraitu beharreko bide orria. “Akonpainamendua egingo zaie hasieran, baina denbora batera haiek beren kabuz automiaz jarraitzeko helburuarekin”.

Maitelan kooperatibako lau langile arduratuko dira programan parte hartzea erabakitzen duten adinekoei laguntzeaz. Bidelagunak izango dira. “Gu egongo gara zuzenean harremanetan adinekoekin, eta saiatuko gara haiei bakardade egoera gainditzen laguntzen”, dio Onix Cerda Maitelan kooperatibako kideak. Zaintza arloan aritzen den kooperatiba bat da Maitelan, emakume migratzaile batzuek sortua. “Zaintzan ari garen gehienok migratzaileak gara. Programa honek ikusgaitasuna ematen dio gure lanari, eta eskertuta gaude udalak Maitelan aukeratu izanaz”.

Udalaren esanetan, zaintzan aritzen direnen lan baldintzak ere hobetu nahi dituzte programaren bidez. Maitelaneko langileen lanaldiaren %15 prestakuntzara bideratuko dute. Euskara ikasteko konpromisoa hartu dute, eta bestelako prestakuntza ere jasoko dute. “Gizarte integrazioko prestakuntza jasotzen ari gara orain”, azaldu du Cerdak.

Boluntarioek ere rol garrantzitsua izango dute programan. Maitelanekoek beteko duten bidelagun figuraz gain, auzozain figura ere sortu dute. Corralen esanetan, gaur egun ere auzoetan badago zaintza informal bat: bizilaguna bakarrik bizi dela jakinez gero, edo zerbitzuren batean lan eginez gero, jende askok dauka begirada sentibera; gehienak kezkatzen dira adinekoez: “Auzozain figuraren bidez, hori formalizatu egin nahi dugu pixka bat, eta tresnak emango dizkiegu zaurgarritasun egoerak identifikatzen dituzten herritarrei”.

Izan ere, une batetik bestera alda daiteke pertsona baten egoera; esaterako, eroriko bat aski izan daiteke adineko bat eguneroko martxatik atera eta bakardade egoerara bultzatzeko. Bidelagunek eta auzozainek lagunduko diote udalari halakoak hautematen. “Kontura gaitezke pertsona batek astebete daramala ogia erostera joan gabe, baina ez dugu jakiten nori abisatu. Auzozaintza sare publiko-komunitarioan, zaintza lanean sostengua emango dion sare batean egongo da auzozaina“.

Saretutako herria

Esku hartzeekin hasi aurretik, azterketa bat ere egin dute Zabalduz kooperatibakoek, jakiteko adinekoen bakardadearen inguruko zer pertzepzio dagoen Hernanin eta ikusteko zein izan daitezkeen adinekoentzat interesgarriak izan daitezkeen gune, eragile, zerbitzu eta abarrak. “Bi ondorio nagusi atera genituen: alde batetik, bakardadearen inguruan ez dagoela diskurtso bateratu bat eta oraindik isilpean eramaten den gai bat dela; bestetik, ikusi dugu oso saretuta dagoen komunitatea dela Hernani, eta sare horrek badaukala gaitasuna adinekoei harrera egiteko eta haien parte hartzea sustatzeko”, dio Corralek.

Eustaten datuen arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan 262.000 lagun bakarrik bizi dira, eta horietatik %42, 110.000, 64 urtetik gorakoak dira.


Summary: Zupiria: «Bikoiztu egin da ZIUetan dauden gaixoen kopurua». Eusko Jaurlaritzako bozeramailea Radio Euskadin egon da, eta, adierazi duenez, osasun larrialdiari «berriro ekitea» erabaki zenean, zainketa intentsiboetako unitateetan gaur egun dauden pertsonen erdiak zeuden ospitaleratuta. Jakinarazi du «oraingoz» ez dutela deitu Labiren aholku batzordera.

«Azken neurriak ezarri zirenean ZIUetan zegoen egoera nabarmen okertu da. Bikoiztu egin da bertan dauden gaixoen kopurua», adierazi du gaur Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako bozeramaileak, Radio Euskadin egindako elkarrizketa batean. Izan ere, osasun larrialdiari «berriro ekitea» erabaki zenean, zainketa intentsiboetako unitateetan 50 pertsona zeuden ospitaleratuta; orain, ordea, ehun baino gehiago daude.

Zupiriak adierazi duenez, egungo murrizketekin jarraitzea edo ez «osasun arloko arduradunek eta aholkuak ematen dizkieten zientzialari eta teknikariek» ematen dituzten proposamenen araberakoa izango da. Horrekin batera, azaldu du «oraingoz» ez dutela deitu Labiren aholku batzordera.

«Ez dugu ahaztu behar zer testuingurutan gauden», adierazi du bozeramaileak, eta gaineratu du egungo pandemia egoera «oraindik luzatu» egingo dela: «Ziurrenik, beste ezustekoren bat emango digu». Zupiriak nabarmendu du txertatutako pertsona kopuruak gora egin duela COVID ziurtagiriaren erabilera ezarri zenetik, eta oraindik ere «hazten» jarraitzen duela. Osasun langileei dagokienez, berriz, azken hilabeteotan kaleratu diren langile gehienak lanean ari direla adierazi du: «Inoiz ez da hainbeste pertsona egon Osakidetzan lanean».

Ikastetxeetako egoerari dagokionez, ordea, azaldu du ikasgela «gehienak» irekita daudela: «Gure helburua hezkuntza presentziala bultzatzea izan da, eta hartu diren neurri guztiak horretarako izan dira». Horrez gain, eskola kiroleko lehiaketak bertan behera uztearen alde egin du Zupiriak. Horietara itzultzea, gainera, «osasun teknikariek planteatzen dutenaren araberakoa» izango dela azaldu du, eta nabarmendu «azken hitza aldundiek» dutela.


Summary: Txertatze ziurtagiriaren erabilera onetsi du Frantziako Konstituzio Kontseiluak. Astelehenetik goiti indarrean izanen da neurria Iparraldean. Konstituzio Kontseiluak ez du onartu ekitaldi politikoetara sartzeko txertatze ziurtagiria eskatzea.

Frantziako Jean Castex lehen ministroak atzo erran zuen astelehenetik goiti indarrean izanen zela txertatze ziurtagiria. Alta, Konstituzio Kontseiluaren erabakiaren zain egon behar zuen legea aplikatzen hasteko. Bada, txertatze ziurtagiriaren legea kasik osorik onetsi du Konstituzio Kontseiluak: 16 urtetik gorakoek txertatze ziurtagiria erakutsi beharko dute hainbat leku publikotara sartzeko. Haatik, ekitaldi politikoetan txertatze agiria eskatzea Frantziako konstituzioaren kontrakotzat jo dute, «adierazpen askatasunaren» kontrakoa delakoan.

Iparraldean, beraz, astelehenetik aitzina beharrezkoa izanen da txertatze ziurtagiria aurkeztea ostatuetara, kultur guneetara, kirol egituretara eta distantzia luzeko garraio publikoetara sartzeko. Gainera, leku horietako langileek eskubidea izango dute —«dudak» baldin badituzte— bezeroen nortasun agiria ere kontrolatzeko, ziurtagiriarekin batera. Ospitaleetara eta zahar etxeetara sartzeko osasun ziurtagiria beharko da, orain arte bezala.

Txertatze ziurtagiriak, oraingoz, ez du osasun ziurtagiria ordezkatuko osoki. Batetik, 12 eta 15 urte bitartekoek osasun ziurtagiria erakutsi beharko dute oraindik ere, orain arte bezala —proba negatibo batek balioko die, alegia—. Txertaketa pauta osoa jarri ez dutenek ere osasun ziurtagiria baliatzen jarraitu beharko dute pauta osoa jarri arte; beraz, txertatze ziurtagiria beharrezkoa den lekuetara sartzen ahalko dira txertatze pauta hasia dutela erakusten duen agiriarekin eta PCR edo antigeno proba negatibo batekin.

Gainera, legean zehaztu dutenez, txertorik jarri ez duten herritarrek distantzia luzeko garraio publikoak hartzen ahalko dituzte «familia edo osasun larrialdi» bat justifikatuz gero. PCR edo antigeno proba bat beharko dute, gainera.


Summary: Sexu indarkeriaren biktimentzako krisi zentroak irekiko dituzte Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Bilera egin dute Irene Montero Espainiako Gobernuko Berdintasun ministroak eta Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak, Bilbon. Jakinarazi dute 2023an ireki nahi dituztela zentroak.

Irene Montero Espainiako Gobernuko Berdintasun ministroa Euskal Herrian dago gaur, bisita ofizialean. Goizean, Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariarekin batzartu da Gasteizen, eta eguerdian, berriz, Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketarako sailburuarekin, Bilbon. Bilera horretan, Artolazabalek eta Monterok sexu indarkeriaren biktimentzako arreta integraleko zentroak hizpide izan dituzte. Krisi zentroak izenez ezagutzen dira gune horiek, eta 2023.urterako Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan zentro bana zabalik egongo da, gaur jakinarazi dutenez. Europako funtsekin finantziatuko dituzte, eta hiru lurraldeetako foru aldundien esku egongo da haien kudeaketa. Horiek martxan jartzeko erakundeen arteko lantalde berezi bat sortuko dute. Genero indarkeriaren aurkako Espainiako legeak aurreikusten du zentro horiek irekitzea, eta giza eskubideen inguruko nazioarteko estandarrak ere halako neurrien aldekoak dira. Egunero 24 orduz zabalik dauden zentro espezializatuak dira, diziplina arteko profesional talde batek osatuta, eta telefono bidez etengabeko arreta ematen dute; larrialdietarako ez ezik, laguntza emozionalerako ere prestatuta daude, deitzen duten andre asko ezin direlako iritsi zentro fisikora. Arreta psikologikoa ere eskaintzen zaie sexu indarkeriaren biktimei, bakarka zein taldeka.


Summary: Steilasek salatu du Eusko Jaurlaritzak 21 milioi euro bideratu dituela ikastetxe pribatuen «inbertsio elitistetara». Sindikatuak azaldu duenez, laguntza horiekin, besteak beste, «kongregazio erlijiosoen higiezinen erosketa» funts publikoekin finantzatzatu nahi du Jaurlaritzak.

Steilas sindikatuak gaur salatu ditu Eusko Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ikastetxe pribatuetako «inbertsio elitistak» finantzatzeko bideratu dituen 21 milioi euroko laguntzak. Sindikatuak azaldu duenez, Jaurlaritzak, HEZKOOP 2021 diru laguntzen programaren bidez, «milioi askoko partidak» eman ditu itunpeko hezkuntza sare pribatua finantzatzeko, «haren titulartasuna kooperatiba edo fundazio gisa baitago». Sindikatuak azaldu duenez, laguntza horiekin, besteak beste, «kongregazio erlijiosoen higiezinen» erosketa funts publikoekin finantzatzatu nahi du Jaurlaritzak, hezkuntza proiektuen kalitatean «inolako eraginik» ez duten obretan, adibidez: «Bereziki eskandalagarriak dira Gasteizko Urkide Kooperatibaren eta Trokonizeko Geroa Waldorf eskolaren kasuak».

Bien bitartean, «sare publikoko oinarrizko azpiegituretan izandako murrizketek nabarmen baldintzatzen dute zentro horien egunerokotasuna», salatu du. Horregatik guztiagatik, Eusko Jaurlaritzari eskatu dio «atzera egin dezala horrelako laguntzetan» eta bere baliabideak «gizarte kohesioa eta aukera berdintasuna bermatuko duen hezkuntza-sistema indartzeko» erabil ditzala.


Summary: Norvegiako Gobernua eta «herrialde aliatuetako funtzionarioak» talibanekin batzartuko dira, Oslon. Norvegiaren arabera, «argiak» izango dira giza eskubideen inguruko planteamenduetan. Oslok nabarmendu du batzarra eginda ez direla ari muturreko islamistak legitimatzen. Etzitik asteartera bilduko dira.

Talibanen ordezkaritza bat Norvegiako Gobernuarekin eta Afganistango gizarte zibileko eragile batzuekin bilduko da, Oslon, etzitik aurrera. Atzerri Ministerioak jakinarazi duenez, asteartera bitartean egingo dituzte bilerak, eta horietan egongo dira, gainera, «herrialde aliatuetako funtzionarioak». Norvegiako Gobernuak ez du jakinarazi zer aliatuk parte hartuko duten, baina, hango hedabideen arabera, Erresuma Batuko, EB Europako Batasuneko, Frantziako, Alemaniako, Italiako eta AEBetako funtzionarioak ere mahai baten bueltan eseriko dira Afganistanen agintean dauden muturreko islamistekin.

Anniken Huitfeldt Novergiako Atzerri ministroaren esanetan, «argiak» izango dira talibanei egingo dizkieten planteamenduetan; «batez ere nesken hezkuntzari eta giza eskubideei dagokienez». Izan ere, 20 urteren ondoren talibanak agintera itzuli ziren, berriro, joan den abuztuan, eta hartu zituzten aurreneko neurrietako bat izan zen emakumezkoak bizitza publikotik kanporatzea.

Afganistandik erbesteratu direnek Mendebaldeari egindako eskaera nagusietako bat da talibanak ez ditzala gobernu gisa onartu. Hori bera kontuan izan du Norvegiak, bileraren berri ematerako orduan. «Bilerak egiteak ez du esan nahi talibanei aitortza egitea, haiek legitimatzea».

Norvegiako Gobernua «oso-oso kezkatuta» dago Afganistanen gertatzen ari denarekin. «Desastre humanitario baten atarian daude milioika pertsona», nabarmendu du ministroak. «Herritarrei lagundu ahal izateko, ezinbestekoa da nazioartea eta afganiarrak talibanekin hizketan hastea». Huitfeldtek argudiatu du beharrezkoa dela herrialdeko «de facto-ko» agintariekin hitz egitea. «Ezin dugu baimendu egoera politikoak desastre humanitarioa areagotzea». NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, goseteak 23 milioi afganiarri erasaten die; hau da, populazioaren %55i eragiten dio. NBEk 6.000 milioi euro eskatu dizkie herrialdeei, aurten, krisi humanitarioari aurre egiten ahalegintzeko.

Talibanak 1996 eta 2001 artean ere egon ziren agintean. Baina 2001eko irailaren 11ko atentatuen ondoren, nazioarteak herrialdea inbaditu zuen, AEB buru zuela, eta muturreko islamistak boteretik kendu. Bi hamarkada geroago, tropak erretiratzen hasi ziren, eta talibanak atzera itzuli ziren agintera.

EBko diplomazialariak, Kabulen

Horren guztiaren harira, EBk adierazi du klubeko herrialdeetako hainbat diplomazialari Kabulera itzuli direla, «gutxienezko presentzia bat» edukitzeko eta, modu horretan, iristen den laguntza humanitarioa bideratzeko. Peter Stano EBren Atzerriko bozeramaileak ohartarazi du, ordea, ez dela ulertu behar talibanei egindako «aitortza baten gisara».


Neguko Seriea jokatuko dute sei bikotek

Summary: Neguko Seriea jokatuko dute sei bikotek. Jai Alai enpresak antolatuta, Gernikan ariko dira urtarrilaren 29tik aurrera. Finala martxoaren 20an izango da.

Jai Alai Neguko Seriea jokatuko dute sei bikotek urtarrilaren 29tik aurrera, Jai Alai enpresak antolatuta. A multzoan ariko dira Barandika-Lekerika, Olharan-Etxeto eta Erkiaga-Zabala; B multzoan, aldiz, Goikoetxea-Aimar, Arbe-Lopez eta Beaskoetxea-Aldazabal. Finala martxoaren 20an izango da. Gernikan jokatuko dituzte partida guztiak. Bikote bakoitzak haren multzoko beste bien aurka jokatu beharko du lehendabizi, eta multzo bakoitzeko lehen bi onenak sailkatuko dira finalerdietara (martxoaren 7an eta 14an). Finala ez beste partida guztiak 22:00etan emango ditu ETB 1ek, 19:30ean jokatuko badira ere, aurrenekoa (22:00) eta finala (12:00) izan ezik.

Antolatzaileek gaur Ibarrangelun egindako aurkezpenean azaldu dutenez, "Euskal Herrian zesta punta indartzea" da asmoa. Uda garaian izaten du bere egutegia pilota modalitate honek, eta negura zabaltzeko intentzioa dago txapelketa honen oinarrian, "denboraldia gehiago luzatu nahian". Horretarako urte osoko zirkuitu baten beharra nabarmendu dute, horrek emango baitio haien ustez zesta puntari "sendotasuna eta bultzada". Daniako (AEB) pilotalekua itxi berri denez, horrek beste aukera batzuk baliatzeko modua eman du, eta horri heldu dio Jai Alai enpresak txapelketa hau antolatzeko.

Hauek dira ligaxkako partidak:

Urtarrilak 29: Barandika-Lekerika / Erkiaga-Zabala Urtarrilak 31: Arbe- Lopez / Beaskoetxea-Aldazabal Otsailak 7: Olharan – Etcheto / Erkiaga-Zabala Otsailak 14: Goikoetxea- Aimar / Beaskoetxea-Aldazabal Otsailak 21: Barandika-Lekerika / Olharan – Etcheto Otsailak 28: Goikoetxea- Aimar / Arbe – Lopez


Summary: Fiskaltzak 21 hilabeteko espetxe zigorra eskatu du Consuelo Ordoñezi «nazka» ematen ziola esan zion herritar batentzat. Adierazpenak «gorroto delitutzat» har daitezkeela esan du fiskaltzak.

Fiskaltzak urtebete eta bederatzi hilabeteko espetxe zigorra eskatu du Iruñeko bizilagun batentzat, Consuelo Ordoñez Coviteko presidenteari «nazka ematen didazu» esan ziolakoan, iazko azaroan Iruñeko Alde Zaharreko Gaucho tabernan aurkitu zuenean. Adierazpenak «gorroto delitutzat» har daitezkeela esan du fiskaltzak. Halere, adierazpenek ez zuten inolako liskarrik eragin.

Ez Ordoñez, ez Covite, ez dira aurkeztu Maria Paz Benito epaileak bideratutako diligentzia hauetan, eta, beraz, fiskaltzarena izango da akusazio bakarra.

Naiz hedabideak jakitera eman duenez, akusatuak bere burua aurkeztu zuen Iruñeko Chinchilla jeneralaren kaleko polizia etxean, bere abokatuarekin batera: atxilotu egin zuten, eta ziegan igaro zuen gaua. Hurrengo egunean, epailearen aurrera eraman zuten, eta deklaratu egin zuen. Gero, kargupean askatu egin zuten.

Consuelo Ordoñezen bertsioaren arabera, «abertzale batek» ezagutu eta «gorrotoz» oihukatu zion: «Nazka ematen didazulako noa hemendik».


Summary: Francisco Jose Ramada euskal presoa ospitaleratu egin dute. «Bihotzeko krisi bat» izan duela jakinarazi du Etxerat-ek, eta Donostiako Ospitaleko ZIUra eraman dutela. Etxerat-ek azaldu du haren osasuna «delikatua» dela, eta «berehala» aske utz dezatela eskatu du. Kondenaren hiru laurdenak beteak ditu. Sarek elkarretaratzera deitu du iganderako, Irunen.

Francisco Jose Ramada Estevez euskal presoak «bihotzeko krisi bat» izan du gaur goizean Martuteneko espetxean (Gipuzkoa), eta Donostiako Ospitaleko zaintza intentsiboen unitatean ospitaleratu dute, Etxerat-ek ohar baten bidez jakinarazi duenez. Etxerat-ek azaldu du «ziurrenik arritmia» bat izango zuela eta konortea galdu duela, eta «berehala» eraman dutela ospitalera.

Ramada Estevezek 58 urte ditu, eta 21 daramatza preso. Etxeratek azaldu du Murtzia I. presondegian zegoela —Euskal Herritik 830 kilometrora— ebakuntza kirurgiko bat egin ziotela, eta gogorarazi du ebakuntza horren ostean «berehala» espetxera itzularazi zutela, «nahiz eta oraindik min handia izan». 2020ko ekainean Iruñeko espetxera lekualdatu zuten, eta, azkenik, iaz eraman zuten Martutenera.

Ramada Estevez «berehala aske uzteko» eskatu du Etxerat-ek oharrean, «bere egoera delikatua delako, eta kontuan hartuta, gainera, 2020ko irailean bere zigorraren hiru laurdenak beteak zituela, eta dagoeneko zigorraren azken fasean dagoela». Horrekin batera, presoari eta haren senitartekoei «animo mezuak» helarazi dizkie Etxerat-ek. Halaber, «gaixotasun larriak eta sendaezinak» dituzten hemeretzi euskal presoak aske uzteko eskatu du.

Sarek ere salatu du Ramada Estevezen egoera. Kondenaren hiru laudenak beteak dituela eta etxean behar lukeela adierazi du. Eskaera hori berretsiko dute igandean, Sarek elkarretaratzera deitu baitu iganderako, Irunen. 12:00etan egingo dute, epaitegiaren aurrean.


Summary: Elorrioko Udalak salatu du Zumelegi ibaian isurketa bat izan dela, AHTaren obren ondorioz. Ertzaintzak atestatua egin du ingurumen delitu posible batengatik.

Elorrioko Udalak (Bizkaia), EH Bildu alderdiak zuzenduta, Zumelegi ibaian isurketa bat izan dela salatu du, AHT abiadura handiko trenaren obren ondorioz. Ohar baten bidez jakitera eman duenez, Ertzaintzak atestatua egin du ingurumen delitu posible batengatik.

Atzo aurkitu zuten isuria, Zumelegi ibaian, Elorrioko Nizeto Urkizu zubiaren parean, eta Atxondoraino (Bizkaia) hedatzen zen «kolore grisaxkako orban anormal baten berri» eman zioten Udalari. Elorrioko Udalaren arabera, abisu horren ostean, Ertzaintzako patruila batek eta Urako Isurketa Zerbitzuko teknikariek baieztatu zutenez, inguru horretan egiten ari diren AHTaren lanetan zegoen isurketaren jatorria.


Summary: Pirinio Garaia eta Araneko herritarrek kontsulta batean erabakiko dute Olinpiar Jokoetarako hautagaitza aurkeztu edo ez. Kataluniako 3/24 telebistak aurreratu duenez, udaberrian bozkatuko dute 2030eko Neguko Olinpiar Jokoak antolatzeko aurkeztu edo ez.

Kataluniako Pirinio Garaia eta Aran eskualdeko herritarrek galdeketa batean erabakiko dute 2030eko Neguko Olinpiar Jokoak antolatzeko hautagaitza aurkeztu edo ez. Kontsulta hori udaberrian egingo da, Kataluniako 3/24 telebista publikoak aurreratu duenez. 2030eko Bartzelona-Pirinioak hautagaitza ERCk eta JxCatek bultzatu dute, PSCren babesarekin. CUP kontra dago.

Zehazki, 77 herritako bizilagunek bozkatuko dute kontsulta horretan, Aran, Pallars Jussa, Pallars Sobira, Ribagorza Garaia, Urgell Garaia eta Cerdanya eskualdeetakoak. Olinpiar Jokoak antolatzea erabakiz gero, zenbait proba Bartzelona hiriburuan jokatuko lirateke, baina Generalitateak baztertu egin du hiriburuko bizilagunek kontsultan parte hartzea.

Kataluniako Gobernuaren inkesta baten arabera, katalanen %73,3rentzat interesgarria litzateke 2030eko txapelketa antolatzea Pirinioetan, eta Pirinio Garaia eta Aran eskualdeko herritarren artean %74,6 da portzentaia. Kontrakoak %20,7 lirateke.

Inkesta abenduan egin zuten, 1.500 herritarren artean —300 ziren Pirinioetako eskualde horietakoak—. Interesa agertu dutenen laurdenentzat, eskualde horietan dauden azpiegiturak hobetzeko aukera bat dira Neguko Olinpiar Jokoak. Herenek esan dute, gainera, inguru hori sustatzeko eta turismoa erakartzeko aukera bat ere badela, eta lanpostuak sortuko lituzkeela horrek.

Kontra daudenek, berriz, inkestan argudiatu dute garestia dela horrelako zerbait antolatzea. Gainera, esan dute beren ustez txapelketa jokatu ondoren utzi egingo dituztela Olinpiar Jokoetarako azpiegiturak. Ingurumenean izango lukeen eragina eta elur nahikorik ez egotea ere argudiatu dute; baita sortuko diren lanpostuak prekarioak izango direla ere.