Summary: Epaileak ez dio kargurik egotzi Iruñeko espetxean hil zen emakumearen zeldakideari. Hildako emakume presoaren zeldako bizikidea atxilotu zuten heriotzaren egunean berean, astelehenean; hilketa leporatu zioten. Atzo itzuli zen presondegira, lehendik ezarriak zituen zigorrengatik. Atxilotua eta hildakoa suizidioaren prebentziora bideratutako protokolo batengatik zeuden elkarrekin zelda berean.

Astelehen goizaldean, Iruñeko kartzelako emakumeen moduluan ziren presoetako bat hil zen. Nafarroako Salhaketa erakundeak eman zuen heriotzaren berri, atzo, emakumezkoa zendu eta hiru egunera. Salhaketak emandako informazioaren arabera, zeldakideak eman zien abisu espetxeko arduradunei; hark esan zien bizikidea hila zela. Astelehenean bertan, Poliziak atxilo eraman zuen hildakoarekin zelda berean bizi zen emakume preso hori, hilketa leporatuta. Ordea, epaileak iritzi dio atxilotuak ez duela ardurarik, eta ez dio kargurik egotzi. Emakumezkoa kartzelara itzuli da, beraz, lehendik ezarriak zituen zigorrengatik. Iruñeko Bigarren Instrukzio Epaitegiaren esku izan da auzia.

Salhaketak BERRIAri aitortu dionez, erakundeak astelehenetik zuen atxiloketaren berri. Ordea, sinetsiak dira arreta beste nonbait jarri beharra dagoela: beste preso bat hil da, eta horrek behar du arreta bereganatu, haien iritziz.

Zabaldutako informazioaren arabera, astelehen goizaldean hildako emakumea eta zeldakidea suizidioaren kontrako protokolo batengatik bizi ziren elkarrekin. Neurri horrek zera dakar: batak hartzen du bestea zaintzeko eta hari behatzeko ardura. Kasu honetan, Salhaketak zehaztu duenez, hildako emakumeak bestea zaindu beharra zuen, protokoloaren esanetan. Atxilotua izandakoa da suizidioaren prebentziorako baliabide premia duena.

Torturaren Prebentziorako Europako Batzordeak maiz jarri du zalantzan protokolo horren egokitasuna. Iritzi berekoak dira Salhaketa erakundeko kideak ere. Erakundeko eledun Libertad Francesen iritziz, «zentzugabea» da erantzukizunak horrela banatzea. «Nola da posible gaizki dagoen norbaiten zainketa beste preso baten esku uztea? Profesionalek hartu behar lukete ardura», adierazi du. Ez hori bakarrik: «Onartezina da kartzelan sartua edukitzea horrelako osasun egoeran dagoen norbait, suizidioa prebenitzeko protokolo baten premia izateraino gaizki dagoen norbait».


Summary: Euskararen aldeko eta zonifikazioaren aurkako adierazpena sinatuko dute Cortesen. Nafarroako erdialdeko eta Erriberako herritar talde batek antolatu du egitasmoa, pairatzen duten «bereizkeria behingoz bukatzea» aldarrikatzeko

Nafarroako erdialdeko eta Erriberako herritar talde batek euskararen aldeko adierazpen bat aurkeztuko du bihar, Cortesen (Nafarroa). Aragoiren mugakidea den udalerri hori aukeratu dute, bihar aurkeztuko dutena «behetik gora doan mugimendua» izatea espero dutelako, eta baita «zonifikazioak kalte gehien eginikoetatik abiatu» nahi izan dutelako ere.

Bihar aurkeztuko duten adierazpenean, aldarrikatuko dute «euskara Nafarroako berezko hizkuntza» dela, eta erakundeei eskatuko diete «Erriberak eta Erdialdeak jasaten duten bereizkeria behingoz bukatzeko». Antolatzaileen esanetan, adierazpenaren helburua da «pertsonak eta eskubideak erdigunean paratzea eta euskara Nafarroa osoko parte gisa aldarrikatzea». Horretarako, hitza emanen diete Erriberako hainbat herritarri: «Garrantzitsua da zonifikazioak kalterik handiena egiten dien pertsonak mintzatzea, eta beraiek izatea nafar guztien hizkuntza eskubideak errespetatuko dituen irtenbide baten beharra agenda politikoan jarriko dutenak».

Adierazpenaren sustatzaileek azpimarratu dute euren egitasmoa ez dela beste ezein mugimenduren edo eragileren parte: «Dinamika berri bati ekin nahi diogu, Erriberan zein Nafarroa osoan euskararen alde ahal den indar guztia bilduko duena. Ildo horretan, euritako moduko bat sortuko dugu, eslogan batekin eta izen propioarekin». Cortesen ezagutaraziko dute egitasmo berri horren izena, «aurrerantzean Nafarroan eginen diren ekimenak bateratzeko balio izanen duena».

Adierazpenaren aurkezpenaren karira, festa eguna antolatu dute herrian: 10:00etan, pilota partida jokatuko dute Retegi pilotalekuan. Horren ostean, musika emanaldia, jota kantaldia eta dantzak egingo dituzte frontoia bertan, eta adierazpena irakurriko dute 12:20 aldera.


Summary: ‘Geuria’, ‘Guaixe’, ‘Karkara’ eta Goierri Irrati-Telebista saritu dituzte. Tokikom sariak emateko ekitaldia egiten ari dira Arrasaten (Gipuzkoa). Kazetaritza jardunaldi bat ere antolatu dute, nazioarteko profesionalekin.

Geuria, Guaixe eta Karkara aldizkariek eta Goierri Irrati-Telebistak jaso dituzte aurten Tokikom sariak. Sari banaketa Arrasateko (Gipuzkoa) Garaia parke teknologikoan ari dira egiten. Euskarazko komunikazioaren arloko ehun lagun inguru batu dira ekitaldira, eta kazetaritza jardunaldi bat ere egingo dute nazioarteko zenbait profesionalekin. Seigarren urtea da Euskal Herriko tokiko hedabideen lan onenak saritzen dituztela.

Edukirik onenaren saria Hego Uribeko Geuria aldizkariarentzat izan da, Etxerreko putzua eta Hego Uribeko uren altxorrak monografikoagatik. Hilabetekariak hainbat uztarketa «interesgarri»egin zituen udako zenbaki berezian. «Alde batetik gaia, hainbat fenomeno global (aldaketa klimatikoa, kontsumismoa, hirigintza) tokiko ikuspegitik lantzen. Lanketa horretan, gainera, kazetaritza genero ezberdinak eta informazio iturrietan askotarikoak uztartu ditu», dio epaimahaiak. «Testuaren eta alde grafikoaren arteko oreka ere mimo handiz zainduta dago, bai eta online eta offline euskarrien artekoa ere: infografiak, ilustrazioak, argazkiak eta bideoak ez dira falta, ez eta paperezko edukia digitalarekin lotzeko QR kodeak».

Azalik onenaren saria Sakanako (Nafarroa) Guaixe aldizkariaren Uda Sakanan lanarentzat izan da. «Alde estetikotik txukuna eta bizia izateaz gain, Guaixe astekariak udako zenbaki berezirako landutako azalak balio informatibo handia ere badu, eta primeran islatzen du eskualdeko mapa erreferentziala». Honakoa gaineratu du epaimahaiak: «Begi-kolpe batean ikusten da herri bakoitzean zer dagoen, eta bertako kultur eta natura ondarea oso modu bisualean islatzen da».

Ikus-entzunezkorik onenaren saria Goierri Irrati-Telebistak (Gipuzkoa) jaso du, Ateak itxi, leihoak ireki lanari esker. Goierri Irrati-Telebistak lan «bikaina» egin du, COVID-19aren ondoriozko itxialditik urtebetera, «orain hain urrun geratzen den esperientzia kolektibo horren testigantza gordetzeko». Etxealdiko esperientziaren ikuspegi eta errelato «zabala» eskaintzen du, hainbat herritarren bizipenak eta oroitzapenak jasoz, estetika «oso zainduarekin» eta edukia hitzen bidez ez ezik, irudiak erabiliz ere transmititzeko ahalegina eginez. «Gerora begira ere, dokumentu ederra da, etorkizuneko ikusleek jakin dezaten nola bizi izan den itxialdia bertatik bertara», azaldu du epaimahaiak.

Komunitatearen saria herritarrek erabaki dute, Internet bidezko bozketa egiteko galdetegi baten bitartez. Aukerarik bozkatuena, jasotako 373 bozken %25arekin, Karkara aldizkariak (Orio, Gipuzkoa) aurkeztutako Bandera da Orion azala izan da.

Sariak emateaz gain, kazetaritza jardunaldi bat egiten ari dira Arrasaten. Nazioarteko adituekin batera hedabideen inguruko komunitateen sorkuntzaz eztabaidatzen ari dira.

Kazetaritza sariak emateko epaimahaia Maria Gorosarri Gonzalezek, Edorta Arana Arrietak eta Amaia Pavon Arrizabalagak osatu dute.


Summary: Ibarrako Udalak Ueman sartzeko eskaera egin du. Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kide izatea erabaki du Ibarrako Udalak, oso bilkuran. PSEko zinegotzia da aurka agertu den ordezkari bakarra.

Atzoko osoko bilkuran hartu zuen erabakia Ibarrako Udalak (Gipuzkoa): Uemaren estatutuak onartu eta mankomunitateko kide izateko eskaera egin zuen. EH Bilduren sei zinegotzien eta EAJren lau zinegotzien aldeko botoekin hartu zuten erabakia. PSE-EEko zinegotzia izan zen aurka agertu zen bakarra.

2016ko datuen arabera, herritar guztien %74,86 euskaldunak dira Ibarran. «Oro har euskaraz bizi dira herrian, baina udalerri euskaldun gehienetan bezala, hauskortasunaren inguruko kezka ere badu Ibarrako Udalak, edozein aldaketarekin egoera iraultzeko arriskua benetakoa delako», azaldu du Uemak. «Euskararen kale erabilerari dagokionez, esaterako, 2019ko datuen arabera %54,60ra egiten du behera ehunekoak, haurren (%79) eta gazteen (%66,92) artean datuak askoz hobeak diren arren. Uemako kide bihurtuta, Ibarrako Udalak euskararen biziberritzean hizkuntza politika sendo eta bateratuekin eragiteko asmoa du, elkarlanean, Tolosaldeko gainerako udalekin eta Uemarekin batera».

Uemak abenduaren 18an eginen du batzar nagusia, Idiazabalen (Gipuzkoa). Batzar horretan aztertuko dituzte Uemako kide izateko herri berrien eskaerak. Ibarra Ueman sartzea onartzen badute, Tolosaldeko 28 herrietatik 20 izanen dira mankomunitateko kideak.


Summary: Barnahus eredua: sexu abusuak pairatu dituztenak berriz ez «biktimizatzeko» tresna. Jardunaldiak egin dituzte Gasteizko Artiumen, Save The Children erakundeak eta Eusko Jaurlaritzak antolatuta. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan bortz umetatik batek jasaten dute indarkeria sexuala. Iñaki Subijana EAEko Auzitegi Nagusiko presidenteak nabarmendu du garrantzitsua dela ume eta nerabeek behin bakarrik deklaratzeko aukera izatea.

«Zergatik joan behar du umeak justizia sistemara? Eta zergatik ez doa, kontrara, justizia sistema umearengana?». Iñaki Subijana EAEko Justizia Auzitegi Nagusiko presidenteak egin duen galdera da. Euskadi Barnahus eredurantz: sexu-abusuen biktima diren haur eta nerabeei zuzendutako arreta integrala jardunaldietan hartu du hitza, gaur, Gasteizko Artium museoan.

Save The Children erakundeak eta Eusko Jaurlaritzak antolatu dituzte jardunaldiak, iragarri dutenez, Gasteizen eta 2022rako martxan jarri nahi duten «proiektu pilotu» baten berri emateko: Barnahus eredua, hain justu —islandieraz, «haurren etxea»—. Sexu abusuak jasan dituzten edo pairatzen ari diren umeak behin baino gehiagotan ez «biktimizatzea» litzateke sistemaren helburua, Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak azaldu duenez: «Ume eta nerabeen interesen alde jardun nahi dugu, birbiktimizazioa eragozteko eta arta sendoa emateko, espezializatua, eta ingurune lagunkoi batean». Artolazabalen hitzetan, gune «integral» bat litzateke Barnahus, zeinetan sexu abusuak jasan dituzten ume eta nerabeentzako zerbitzuak bateratu eginen lituzketen.

Save The Childreneko zuzendari Charo Arranzek eman du arazoaren hedaduraren berri: «Datuak lazgarriak dira». Azaldu du, hain zuzen, 18 urtetik beheitikoen %10 eta %20 artean direla indarkeria sexuala pairatzen dutenak: «Bost umetatik batek jasan du». Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa batuta, 2.000 eta 4.000 ume eta nerabe artean izan daitezke. Arranzek nabarmendu du gizartean indarkeria sexuala jasan duten bi pertsonatik bat adingabeak direla, eta ohartarazi du, gainera, «izebergaren punta» baino ez direla datu horiek guziak: «Kasuen %15 bakarrik salatzen dira, eta salatutako kasuetatik, gainera, %70 ez dira iristen ahozko epaiketara. Kasu gehienak artxibatu egiten dira froga faltagatik». Arranzen ustez, «hedadura garrantzitsuko arazoa» da, baina maiz «ikusezina». Hark ez dio inportantziarik kendu, ordea: «Adingabeek pairatzen duten indarkeria forma okerrenetariko bat da». Arazoari aurre egiteko Etxepe berean izeneko txostena argitaratu berri du Save The Childrenek: gaur egungo egoera eta Barnahus eredua aletu dituzte dokumentuan.

Nola babestu umeen interesak

Iñaki Subijana EAEko Justizia Auzitegi Nagusiko presidenteak «umeen interes gorena» babestearen alde egin du haren mintzaldian. Azaldu duenez, «gatazka» bat dagoenean «umearen interesak» izan beharko luke «baliorik handiena»: «Hori garrantzitsua da ikustean zein erabaki hartu behar diren umeak dauden prozesuetan». Nabarmendu du «entzunak izateko eskubidea» dutela umeek, baina baita kontrakorako ere: «Batzuetan soberatan ez entzutea ere izan daiteke, oso biktimizatuak izan baitaitezke».

Zehaztu du garrantzitsua dela erabakitzea umeek parte hartu behar ote duten prozesuan, eta, hala izatekotan, noiz eta zein modutan egin behar duten. Eta, hori erabakitzeko, «komunikazioari» eman dio garrantzia, baita «espazio egokia» izateari ere. Nagusiki, Subijanaren ustez, garrantzitsua litzateke ume edo nerabeek behin bakarrik deklaratu ahal izatea, eta azaldu du horretan aitzinamenduak egin direla Europako jurisprudentzian. Erraterako, 14 urtetik beheitiko umeek eskubidea dute deklarazio hori ahozko epaiketa gertatu aurretik egiteko —deklarazio horren grabazioa erabiliko litzateke epaiketan, eta ume edo nerabeak ez luke zertan epaitegira joan—. «Batzuetan, umea epaiketan egoteak ez du bat egiten biktima babestearen printzipioarekin, eta, beraz, proba egin daiteke epaiketa baino lehen», azaldu du. 14 urtetik aitzinerakoekin hutsune bat dago horretan, ordea, Subijanaren hitzetan.

Hainbat «erronka» zerrendatu ditu Subijanak: arlo ezberdinetako langileek prestakuntza espezifikoa jasotzea, behin bakarrik deklaratu ahal izatea, hori ingurune «atsegin» batean egin ahal izatea —Barnahus ereduan, erraterako—, zerbitzuen kudeaketa elkarlanean egitea, eta ebaluazio periodikoak egitea.


Summary: BERRIAk zuzenean eman eta kontatuko du gaur Xilabako finala. Gaur egingo dute finala, Donibane Lohizuneko Jai Alai gunean. Arratsaldean izango da, 17:00etan, eta BERRIAk 'streaming' bidez emango du webgunean.

Gaur amaituko da Xilaba, Zuberoako, Lapurdiko eta Nafarroa Behereko VI. Bertsolari Txapelketa. Donibane Lohizunen (Lapurdi) egingo da, Jai Alai ezkerparetan, 17:00etan. BERRIAk zuzenean eman eta kontatuko du finala. Batetik, saioa streaming bidez ikusteko aukera izango da www.berria.eus atarian, eta webgunean bertan zuzeneko kontakizuna ere egingo du Ainhoa Larretxea kazetariak. Igandean, Hodei Iruretagoiena kazetariaren kronika irakurri ahal izango da.

Txapelketa abiatu zenetik parte hartu duten 24 bertsolarietatik sei izango dira Jai Alain: Amets Arzallus Antia, Odei Barroso Gomila, Maddalen Arzallus Antia, Maddi Ane Txoperena Iribarren, Patxi Iriart Hiribarren eta Miren Artetxe Sarasola. Amaia Castorene eta Aritz Bidegain izango dira gai jartzaileak, eta Andoni Iturrioz arduratuko da garaileari txapela jartzeaz.

Finalerako sarrera eguerdiko 13:00ak arte erosi ahal izango dute bertaratu nahi duten bertsozaleek, www.bertsosarrerak.eus atarian zein Zuberoako, Lapurdiko eta Nafarroa Behereko hainbat puntutan. Jai Alai ezkerparetan, berriz, 15:30ean irekiko dute leihatila.

Sartzerakoan, koronabirusaren ziurtagiri bat erakutsi beharko da; izan txertaketa prozesuarena, izan PCR edo antigeno proba egin ondoren emaitza negatibo bat erakusten duena –ez dituzte balioztatuko etxean egindako proben ziurtagiriak–. Behin barrura sartzean, ez da maskararik jarri beharra izango.

«Gozatzera» doaz

Finalerako egun gutxiren faltan, egun handirako gogotsu daudela aitortu dute bertan izango diren sei bertsolariek. Testuinguruak baldintzatuta ohi baino entzule gutxiago izango den arren, «giro ona» aurreikusten dute guztiek, eta urduritasun zantzuak ere sumatzen hasiak dira. Hala ere, gauza guztien gainetik «gozatzera» doazela azpimarratu dute. Irakurri artikulu honetan finalera iritsi diren parte hartzaileen sentipen eta emozioak.


Summary: Astelehenetik aurrera, nahi duen orori jarriko diote gripearen txertoa Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Gaur arte, 287.500 dosi baino gehiago jarri ditu Osakidetzak; horietatik %82 inguru, 65 urtetik gorakoei.

Osakidetzak gripearen aurkako txertaketa kanpainari eutsiko dio, eta, datorren astean, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako biztanle orori aukera emanen diote ordua hartzeko. Azaroaren 15etik aurrera, gripearen aurkako txertoa hartu nahi duen edonork hartu ahalko du, arrisku talde batean egon ala ez. Urriaren 18an kanpaina abiarazi zenetik, Osakidetzak 287.500 dosi baino gehiago eman ditu; horietatik % 82 inguru, 65 urtetik gorakoei. 2019an baino %30 dosi gehiago dira horiek, baina 2020an baino %15 gutxiago. Hala ere, Osakidetzak gogorarazi du iaz «ezohiko parte hartzea» antzeman zutela gripearen txertaketa kanpainan, COVID-19aren izurria dela eta.

Astea amaitu bitartean, adin tarte horri emanen diote lehentasuna, eta baita gaixotasun kronikoren bat dutenei edo haurdun dauden emakumeei ere. Astelehenetik aurrera, berriz, fokua zabalduko dute, immunitate kolektibo sendoagoa lortze aldera.

70 urtetik gorakoen multzoan, gripearen aurkako txertoa hartu dutenen %35i COVID-19aren aurkako txertoaren hirugarren dosia jarri zaie aldi berean, bigarren dosia hartu zutenetik sei hilabete igaro badira, bederen.

Ordua Internet bidez hartzeko gomendioa egin du Osakidetzak, telefono lineak osasun arretarako libre uzteko xedez. Hala ere, Internet bidez ordua hartzeko arazoren bat dutenek osasun zentrora deitu ahalko dute. Deitzean, jarraibideak segitu beharko dituzte, txanda behar bezala eskatzeko.


Summary: EH Bilduk eta ERCk Espainiako Gobernuari eskatu diote «aurrerapauso bat» emateko aurrekontuei dagokienez. Koalizioak eta Esquerra Republicana alderdiak salatu dute Espainiako Gobernuak oraindik ez diela erantzun aurrekontuen zuzenketei. Esan dutenez, ez daukate asmorik aurrekontuak «blokeatzeko», baina ez dago «soilik» beraien eskuetan.

«Espainiako Gobernuak ez du eman espero genuen neurria». Horrela adierazi du Mertxe Aizpuruak EH Bilduk eta ERCk Espainiako Gobernuaren aurrekontuen inguruan daukaten kezka. Arnaldo Otegik eta Aizpuruak gaur goizean egin dute agerraldia, eta, azaldu dutenez ERCrekin batera agertu ez diren arren, bi alderdien artean «koordinatu» dute ekitaldia.

Aizpuruak adierazi du ERCk eta EH Bilduk aurrekontuetarako bi proposamen egin dituztela, baina Espainiako Gobernuak ez dituela egin «etxeko lanak»: «Ez diete erantzun gure proposamenei, baina garaiz gaude oraindik». Esan duenez, neurri «anbizio handikoak» baina «egingarriak» proposatu dituzte, Euskal Herriko eta Kataluniako gizartearen «gehiengoak» babesten dituztenak: «Eskubide sozialak zabaltzeko neurriak dira, herritar ahulenak babesteko, hezkuntza sistema hobetzeko, gure lurraldeak egituratzeko eta indartzeko, eta gure hizkuntzak babesteko».

Aurrekontuen negoziazioetan, bi alderdiek hasieratik «jarrera argia» izan dutela azpimarratu du Otegik; « EH Bilduk eta ERCk oso harrera koherentea izan dute. Argi eta garbi esan genuen zeintzuk ziren gure funtsezko oinarriak». Era berean, azaldu du gobernu bat sostengatzeko ez duela balio alternatiba «txarragoa» dela esateak: «Gobernu bat ona da gauzak beste era batera egiten dituenean. Eskuina geldiarazteaz gain, ezkerreko politikak egin behar dira».

Era berean, esan du Espainiako Gobernuak «ekintzekin» frogatu behar duela zeintzuk diren bere «babes parlamentarioak» eta «zein nazionalitate» duten: «Ez dugu inongo interesik aurrekontu hauek blokeatzeko, baina ez dago soilik gure eskuetan».


Summary: Ikatza baztertzeko eskatzen du bigarren zirriborroak ere, baina diskurtso leunagoarekin. Ez da espero konpromiso ausartagoak hitzartzea Glasgowko goi bileran. Hori dela eta, zenbait herrialde presio egiten ari dira estatuek asmo handiagoko planak zehaztu ditzaten 2022 amaierarako.

Negoziazioak azken txanpan sartu dira Glasgown (Eskozia), Nazio Batuen Erakundeak klima larrialdiari aurre egiteko antolatu duen nazioarteko COP26 goi bileran. Estatuek akordio bat negoziatzeko tartea izango dute, ofizialki, gaurko 19:00ak arte. Dena den, aurreko COP goi bileretan elkarrizketak larunbat iluntzera arte eta igandera arte ere luzatu izan dira. Adierazpena onartzeko ia 200 estatu parte hartzaileen aho bateko adostasuna behar denez, eta batzuek eta besteek interes oso desberdinak dituztenez —askotan aurkakoak—, elkarrizketak korapilatsuak izan dira.

Adierazpen bateratu bat lortzeko azken ahaleginetan, herrialdeek esku artean darabilten akordiorako bigarren zirriborroa egin dute publiko gaur goizean. Aurreko zirriborroan bezala, ikatza energia iturri gisa erabiltzeari uzteko eskaria jasotzen du testuak, baina diskurtso leunagoarekin. Bestetik, herrialdeek orain arte hartu dituzten konpromisoak gaindituko dituzten planak aurkezteko eskatu die, 2022rako, ezarriko dituzten neurriak bateragarri izan daitezen Parisko Hitzarmenean jasotako helburuekin.

COP26a hartzen duen eraikinaren kanpoaldean, ekintzaile ekologistak protestan ari dira agintariei exijitzeko neurri ausartagoak har ditzatela.

Sustatzaileek eginkizun argi bat jarri zioten COP26 goi bilerari hasieratik: Lurraren berotzeak mende amaieran 1,5 graduko tenperatura ez gainditzea, industriaurreko datuekin alderatuta. Parisko Hitzarmenean jasotako helburu hori berresten du zirriborroak, herrialdeen konpromisoak neurtzeko erreferentzia gisa, eta, IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldeak galdegin bezala, ezinbestekotzat jo du berotegi gasen isuriak 2030. urterako %45 murriztea eta karbono neutraltasuna 2050erako lortzea.

Egoera horretara iritsi ahal izateko, adituen iritziz, gakoa izango da ikatzaren eta gainerako erregai fosilen erabilera baztertzea, horien errekuntza baita Lurraren berotzearen arrazoi nagusia. Akordiorako lehen zirriborroak «ikatza eta erregai fosilei bideratutako diru laguntzak baztertzeko neurriak azkartzea» eskatzen zien estatuei, energia iturri horien erabilera amaitzeko epemugarik zehaztu gabe. Aipamen horren inguruan, ordea, presio egin dute erregai fosilekiko mendekotasun handia duten herrialdeek, eta testua leuntzea lortu dute bigarren zirriborroan. Horrek dio estatuek «murriztu gabeko ikatz energia baztertzeko» neurriak azkartu behar dituztela —hau da, karbonoa xurgatzeko sistemarik erabiltzen ez duten ikatz azpiegiturak alboratu beharko dituztela—, eta «eraginkorrak ez diren erregai fosilentzako diru laguntzak» emateari utzi.

Azken orduko negoziazioetan aipua ezabatzen ez badute, lehen aldia izango da COP goi bilera bateko adierazpen batek erregai fosilak amaitu beharra aipatzen duela. Petrolio, gas eta ikatz ekoizle handiak diren estatuek —Saudi Arabiak eta Australiak, esaterako— kontrako jarrera irmoa agertu dute testuaren pasarte horren aurka, eta erregai fosilen aipamena kentzeko exijitu dute.

Bestetik, estatuek 2030. urterako emisioak murrizteko hartuak dituzten konpromisoak indartu behar dituztela nabarmentzen du dokumentuak, eta datorren urteko COP27rako plan ausartagoak aurkezteko eskatu die, 1,5 graduren xedeari eutsi ahal izateko.

Lehenengo dokumentuak ez zuen aipatu isuriak gutxitzeko helburu zehatzik, eta negoziazioei erreparatu zietenek ez dute itxaropen handirik aurtengo goi bileran konpromiso konkreturik adostuko dutenik. Hori dela eta, datorren urtean helburuak berrikusteko akordioa lortzean jarri dituzte indarrak. Parisko Hitzarmenaren arabera, sinatzaileek bost urtean behin aztertu behar dute klima larrialdiari aurre egiteko onartu dituzten planen eraginkortasuna, baina hainbat herrialde, batez ere garabidean daudenak, presio egiten ari dira epe hori urtebetera laburtzeko.

Herrialde horiek, gainera, estatu aberatsenei finantza konpromisoak betetzeko eskatzen ari dira. Estatu aberatsek, klima aldaketaren erantzule historikoak direnek, 2009an adostu zuten urtero 85.000 milioi euro bideratuko zituztela garabidean dauden estatuetara 2020tik aurrera, klima larrialdiari aurre egiteko egin behar dituzten aldaketak bultzatzeko eta, berotzearen ondoriorik larrienak jasango dituztenez, kalteak ahalik eta gehien gutxitzeko. Konpromiso hori bete eta diru kopuru handiagoa bideratu beharko lukete herrialde aberatsek garabidean diren estatuetara, 2025erako, bigarren zirriborroaren arabera.

Aldea nabaria da COP26ko akordioa izan daitekeenaren zirriborroek orain arte jaso dutenaren eta klima larrialdia ikertu duten hainbat elkarte zientifikok kaleratu dituzten txostenen artean. Zirriborroen arabera, datorren urterako atzeratuko da asmo handiagoko konpromisoak eta neurri eraginkorrak zehazteko lana. Txosten zientifikoek «berehalako» urratsen premia nabarmendu dute hamarkada «kritiko» honetan, 1,5 graduko helburuak lorgarria izaten jarrai dezan.

Gizadia xede hori lotzeko bidetik oso urrunduta dagoela ohartarazi dute hainbat adituk. Ildo horretan, Climate Action Tracker ikerketa taldeak atzo adierazi zuen egungo egoeraren eta 1,5 graduren helburua bete ahal izateko sortu beharko liratekeen baldintzen arteko aldea %9 murriztuko litzatekeela baldin eta estatuek orain arte COP26n iragarri dituzten konpromisoak beteko balituzte. Beste txosten batean nabarmendu zuenez, neurri horiekin, 2,1 gradu egingo luke gora Lurraren tenperaturak mende amaierarako. Dagoeneko, planetaren berotzea 1,1 gradukoa da industriaurreko datuekin alderatuta.


Summary: Oposizio arrunta gainditu gabe funtzionario izateko atea ireki dute. Jaurlaritzak dio ‘Iceta legearen’ aldaketek bidea emango diela «milaka» langile publikori enplegua egonkortzeko. Lanpostu publiko bat bost urtez betez gero ordezkoak finko egiteko akordioa «ELAk egindako proposamenaren ildotik doa». LABek, berriz, uste du akordio horren bidez ez direla «pertsonak» kontsolidatuko, «lanpostuak baizik».

EAJk eta PSEk onartuta, atzo EAEko Kidego eta Eskalen Legeak baztertu egin zuen LEP berezi bat egitea ordezko gisa jarduten duten 55.000 langile publikoren enplegua egonkortzeko, eta, handik ordu gutxira, EAJk berak ituna egin zuen Espainiako Gobernuarekin, bost urtez jarraian lanpostu berean jardundako ordezko publikoak funtzionario izan daitezen oposizio arruntik gainditu gabe. Iceta legeak zenbait aldaketa jasoko ditu, beraz, eta horrek bete-betean eragingo du atzo bertan Eusko Legebiltzarrak onartutako Kidego eta Eskalen Legean.

Emaitza da Olatz Garamendi Funtzio Publikoko sailburuak berak «denbora gehiago» eskatu duela Madrilgo ituna aztertzeko, litekeena baita lege onartu berriak moldaketak jasotzea Espainiako Kongresuko akordiora egokitzeko. Enplegua finkatu nahi duten ordezko publikoei aukera berezia emateko lirateke aldaketa horiek, bost urteko jardunaren baldintza betetzen badute. Edonola ere, Garamendik onartu du «milaka» langile publikori eragingo dietela Madrilen egindako aldaketek.

Euskal sindikatuek ez dituzte berdin hartu Iceta legean egingo diren aldaketak. Aspaldian ari dira eskatzen ordezkoen enplegua egonkortzeko mekanismo eraginkorrak, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan Europako behin-behinekotasun tasarik handiena baitago: %42 ingurukoa. Baina ez dago adostasunik hartu berri diren erabakien inguruan. «ELAk egindako proposamenaren ildokoak dira» erabaki horiek, Mitxel Lakuntza idazkari nagusi duen sindikatuaren arabera, eta «aurrerapauso bat» dira. LABek, berriz, uste du akordio horren bidez ez direla «pertsonak» finkatuko, «lanpostuak baizik».

Espainiako Gobernuak, EAJk eta ERCk adostutako zuzenketak hiru puntu aldatzen ditu. Sei hilabetez luzatuko da egonkortze prozesuetarako epea, batetik. Lehenago, prozesuak 2021eko abenduaren 31rako onartuta egon behar zuen, eta deialdia eginda; orain, epea 2022ko ekainaren 1ean bukatuko da.

LAB oso kritiko da Madrilgo itunarekin

Bigarren aldaketa da «oposizio kanporatzailearena», ELAren arabera. Orain, oposizio ez-kanporatzailea izateko «aukera badagoela» dio. Gainera, hiru xedapen gehigarri ezartzen dira, eta horietan aipatzen da aukera izango dela, salbuespen gisa eta behin bakarrik, meritu lehiaketa bat egiteko lanpostu jakin batzuentzat. Hor zabalduko litzateke funtzionariotzaren atea milaka langile ordezkorentzat.

«Hiru aldaketa hauekin, testua hobetu egingo da», esan du ELAk, eta Legebiltzarrean bozkatutako Eskalen Legea «nabarmen» uzten dutela ere bai. Baina egingo diren aldaketak «ez dira nahikoa», ELAren arabera, «finkatzeko aukerarik gabe uzten baititu milaka langile publiko». Izan ere, egiturazko lanpostu asko ez daude etenik gabe beteta, esaterako, osasungintzan eta hezkuntzan. «Eremu horietan dago behin-behineko langile gehien. Hezkuntzan, bitarteko irakasleen izendapenak ikasturtearen amaiera bakoitzean eteten dira; eta osasunean, batzuetan lehenago».

LABek bestelako balorazioa egin du. Esan du ezen, «behin-behineko langileen egoerari konponbide serio eta adostu bat bilatu ordez», EAEko agintariek muzin egin diotela lanpostuak finkatzea lortzeari, Kidego eta Eskalen Legea onartuz. Hori gertatu eta ordu gutxira, albistea iritsi zen Madrildik: EAJk adostu zuen Espainiako Gobernuarekin Iceta legea aldatzea, bost urte lanpostu berean daramaten ordezkoak funtzionario bihurtu daitezen mekanismo berezi baten bidez.

«Esku batekin untxi bat ateratzen zuten bitartean, Madrilen beste eskuarekin zartada eman zuten, eta zuzenean bost urtez etengabe beteta egon diren lanpostuak merezimendu lehiaketa bidez finkatzea adostu dute». LABek dio akordio horren bidez ez direla «pertsonak» kontsolidatuko, «lanpostuak» baizik: «Eta euskal administrazioetan sor dezakeen anabasa itzela izan daitekeela uste dugu».

Gauzak horrela, ikusteko dago Iceta legea nola egokitzen den Hego Euskal Herrian, bai eta juridikoki arazoak sortuko ote diren ere funtzionarioak egitekoa den arau bereziarekin.


Summary: Errusiak esan du jarraituko duela Europa gasez hornitzen. Lukaxenkoren mehatxuak gorabehera, Kremlinaren bozeramailearen arabera, ez dago «Errusiaren fidagarritasunaz zalantza egiteko inongo motiborik». Gazprom enpresa publikoaren bidez Europari saltzen dion gasaren %20 Bielorrusiatik igarotzen da. Irak, Siria eta Yemengo herritarrek ezingo dute Turkiatik Bielorrusiara hegazkinez joan.

Bielorrusia eta Polonia arteko mugan piztutako migrazio krisia dela eta, Europako Batzordeak asteon iragarri du zigor gehiago jarriko dizkiola Bielorrusiari. Hori aintzat hartuta, eta erantzun gisa, hango gobernuko presidente Aleksandr Lukaxenkok gas hornikuntza eteteko mehatxua egin zion, atzo, EB Europako Batasunari: «Berokuntza jartzen diogu eskura Europari, eta, halere, muga ixtearekin mehatxu egiten digu. Eta gas hornikuntzaren igarobidea ixten badugu? Zigor gehiago jartzen badizkigute, erantzun beharra daukagu». Baina mehatxu horiek gorabehera, Errusiak gaur jakinarazi du jarraituko duela, sinatutako kontratuak betez, Europa gasez hornitzen. Errusiak Gazprom enpresa publikoaren bidez Europari saltzen dion gasaren %20 Bielorrusiatik igarotzen da.

Errusiako Gobernuaren Presidentetzako Ministerioaren bozeramaile Dmitri Peskovek egunero ematen duen prentsaurrekoan nabarmendu duenez, Lukaxenkoren adierazpen hori ez zegoen Vladimir Putin Errusiako presidentearekin adostuta. «Putinek esana dauka Errusiak beti bete dituela bere konpromisoak». Eta Bielorrusia Errusiaren aliatua izanagatik, Kremlinaren bozeramaileak gogoratu du estatu burujabea dela eta adierazpenak bere kabuz egin ditzakeela.

Ostegunean, Lukaxenkoren mehatxua eta gero, Angela Merkel Alemaniako jarduneko kantzilerrak Putini deitu zion telefonoz, eta eskatu baliatu zezala Minsken gain duen eragina. «Ez dago Errusiaren fidagarritasunaz zalantza egiteko inongo motiborik», azpimarratu du Putinen bozeramaileak.

Bestalde, eta migrazio krisiarekin lotuta, Europako Batzordeko bozeramaile Dana Spinantek adierazi du Ekialde Hurbilean lan egiten duten hainbat aire konpainien «konpromisoa» dutela Bielorrusiara immigranterik ez eramateko. Bruselak uste du Bielorrusiak, behin haien mugetan egonda, EBko herrialdeetarako bidea errazten diela errefuxiatuei. «Kontaktatutako aire konpainiek giza trafikoaren edozein aldaera gaitzesten dute, eta horri aurre egiteko haien konpromisoa adierazi dute», azaldu du Spinantek, gaur, eguneroko prentsaurrekoan.

Irakeko eta Jordaniako konpainiek Bielorrusiara zituzten hegaldiak eten dituzte behin-behinean asteon, eta gaur Turkiatik iritsi da albistea. Irak, Siria eta Yemengo herritarrek ezingo dute Turkiatik Bielorrusiara hegazkinez joan, Istanbulek hala erabakita. «Europako Batasunaren eta Bielorrusiaren arteko mugan ematen ari diren legez kanpoko zeharkatzeen arazoa dela, erabaki da Irak, Siria eta Yemengo herritarrek ezingo dutela txartelik erosi Turkiako aireportuetatik Bielorrusiara bidaiatu ahal izateko», iragarri du Turkiako Hegazkintza Zibilak, Twitterren. Turkish Airlines airelineak hamar bat hegaldi ditu, astero, Turkia eta Bielorrusia artean; eta bide bera egiten duen Belavia Bielorrusiako aire konpainia publikoaren hegaldi kopurua ere antzekoa da. Belaviak ere ezingo ditu eraman herrialde horietako bidaiariak Turkia eta Bielorrusia arteko hegaldietan.

Turkiako Atzerri ministerioak atzo jakinarazi zuenez, «erabateko babesa» eman nahi die Poloniari, Lituaniari eta Letoniari —Bielorrusiaren mugakideak dira—, NATOn Turkiaren aliatuak diren neurrian. Poloniak leporatu izan dio Turkiako Gobernuari hegaldi horien bidez immigranteen Bielorrusiarako sarbidea erraztea. Istanbulek erantzun dio akusazio hori «oinarririk gabea» dela.

Laguntza humanitarioa

IOM Nazioarteko Migrazio Erakundeko kideek laguntza humanitarioa banatu zieten, atzo, mugan, Hrodna (Bielorrusia) inguruan, zeuden immigranteei. Europar Kontseiluaren arabera, 2.000 inguru daude hango kanpalekuetan, baldintza eskasetan bizitzen. Eta gaur Gurutze Gorriaren Bielorrusiako bulegoak sei kamioi bidali ditu eremu horretara, immigranteei hotzari aurre egin ahal izateko «mantak, eskularruak, bufandak, txanoak, galtzerdiak» banatzeko. Immigrante gehienak Siriatik, Iraketik eta Afganistandik heldu dira.

OME Osasunaren Mundu Erakundearen Europarako zuzendari Hans Klugen esanetan, mugan dauden errefuxiatuek «errespetua» eta «duintasunez» tratatuak izatea merezi dute. Azpimarratu du, gainera, osasun arreta behar dutela; batzuek, urgentziaz. Esan du haien segurtasuna bermatu behar dela, eta elkarrizketa eta berehalako ekintza eskatu ditu. Giza eskubideen alde lan egiten duten hainbat elkartek ere salatu dute immigrante horien egoera.

Mendebaldearen eskaera

NBE Nazio Batuen Erakundearen Segurtasun kontseiluko Mendebaldeko herrialdeek Bielorrusiaren jarrera gaitzetsi dute, eta «helburu politikoekin» pertsonen bizitzak «arriskuan jartzea» leporatzen diote Lukaxenkori. AEBk, Erresuma Batuak, Estoniak, Frantziak, Irlandak, Norvegiak eta Albaniak adierazpen bateratu bat sinatu eta kaleratu dute, auziari buruz egindako bileraren ondoren. Iruditzen zaie Bielorrusiak nahi dituela mugakide dituen herrialdeak eta EBren kanpoko muga «ezegonkortu».


Summary: LCD Soundsystem eta J Balvin ere ariko dira 2022ko BBK Liven. Nathy Pelusok eta Four Tetek ere parte hartuko dute XV. jaialdian, lehenagotik iragarrita zeuden talde ospetsuez gain: The Killers eta Pet Shop Boys, besteak beste.

Bi urteko geldialdiaren ondoren, datorren urtean egin egingo dute BBK Live jaialdia, uztailaren 7an, 8an eta 9an. XV. ediziorako izen handiak pilatzen hasiak ziren lehenagotik, eta programazioaren berri eman dute gaur. LCD Soundsystem izango da protagonista nagusia; taldeak Europako beste jaialdi batean ere ez du parte hartuko datorren urte osoan. J Balvin reggaeton izarrak ere joko du Kobetamendin; munduan entzule gehien dituen musikarietako bat da.

BBK Liven izango dira, bestalde, Stromae belgikarra, zortzi urtez abesti berririk atera gabe egon eta gero; Nathy Peluso, Calambre diskoa aurkezten; Four Tet musikari eta ekoizle eklektikoa; Moderat elektronika hirukotea; Caribou kanadarra; M.I.A. dance musikaria; eta Bomba Estereo fusio talde kolonbiarra, besteak beste.

Azken bi urteetan jo ezin izan duten talde batzuk ere gorde dituzte datorren urteko jaialdirako: The Killers, Pet Shop Boys eta Placebo kartelburuetako batzuk dira.

Zenbait euskal musikari ariko dira Kobetamendin: Chill Mafia, Ezpalak, Nogen eta Verde Prato.

Basoa gunean egingo diren elektronika emanaldi lasaiagoen artean dira The Blessed Madonna, Carl Craig, Helena Hauff, Lena Willikens eta JASSS.

Bonuak salgai daude, eta eguneko sarrerak ere bai, gaurtik hasi eta abenduaren 16ra bitarte. Antolatzaileek adierazi dute kanpin dendak jartzeko tokia egongo dela, aurreko edizioetan bezala.


Summary: Disney Plusek Balentziagari buruzko telesail bat ekoitziko du, gaztelaniaz. Jon Garañok, Aitor Arregik eta Jose Mari Goenagak zuzenduko dute ikus-entzunezkoa.

Deus gutxi aurreratu dute, baina egin dute iragarpena: Cristobal Balentziaga moda diseinatzaile getariarrari buruzko telesaila ekoitziko du Disney Plus plataformak. Gaur goizean eman dute proiektuaren berri, konpainiaren Twitter kontuaren bidez, txio batean. «Albistea emateko irrikan ginen», idatzi dute, gaztelaniaz, eta eman dute albistea. «Bere estatus sozialari desafio egin zion gizona», Balentziaga, izanen da protagonista, jakinarazi dutenez.

Espainian ekoitziko dute ikus-entzunezkoa, eta, hala, argitu dutenez, hori izanen da Disney Plusek Espainian ekoitziko duen fikziozko lehenbiziko eduki originala. Dena dela, Balentziaga ez da telesailean rol inportantea duen euskal herritar bakarra: Jon Garaño, Aitor Arregi eta Jose Mari Goenaga dira zuzendariak. Hala eta guztiz ere, ekoizpena gaztelaniaz izanen da. Hain zuzen, hautatutako hizkuntza erdara izateak dagoeneko ekarri du erreakziorik. Kritika egin du, besteak beste, Disney Euskaraz plataformak:

Loterian ere bai

Garañok, Arregik eta Goenagak osatutako hirukotea bi aldiz izan da albiste denbora tarte aski estuan. Hain zuzen, Loreak, Handia eta La trinchera infinita filmen zuzendariak izan dira aurten Espainiako Loteriaren iragarkia gidatzearen arduradunak. Euskal Herrian grabatu dute.


Summary: Lacosteren ‘Hipotesi demokratikoa’ aurkeztu dute, Baionan. Lehen aldiz eman dute euskal gatazkaren aterabide demokratikoa ardatz duen film hori. Zinemagilea duela lau urte hasi zen euskal auzia kontatzen

Thomas Lacostek ibilbide luzea du zineman, baina 2017an egin zuen euskal gatazkarekin lotura zuen lehen lana: ETAren armagabetzearen eta bakegileen ingurukoa. Iaz Pays Basque et liberté, un long chemin vers la paix (Euskal Herria eta askatasuna, bide luze bat bakerantz) dokumentala aurkeztu zuen, eta atzo iluntzean lehen aldiz erakutsi zuen bere azken filma, Baionan, Atalante zinema aretoan: L’hypothèse démocratique une histoire basque (Hipotesi demokratikoa, euskal historia bat).

Aitzineko filmean bezala, Lacostek oraingoan ere gatazkarekin lotura desberdinak ukan dituen pertsona andana baten solasak bildu ditu haria osatzeko: Paul Rios Lokarriko koordinatzaile ohia, Eugenio Etxebeste Antton ETAko solaskide ohia, Iñaki Anasagasti EAJko diputatu eta senatari ohia, Anaiz Funosas Bake Bideko presidentea, Gerry Adams Sinn Feineko buru izandakoa, Jesus Egiguren PSE-EEko presidente ohia, Brian Currin bitartekaria, Martxelo Otamendi BERRIAko zuzendaria eta Amaia Muñoa ELA sindikatuko idazkari nagusiaren albokoa, besteak beste.

Filmak seriean

Hari bereko hirugarren lan gisara aurkeztu du azken dokumentala. Luhusoko atxiloketen biharamunean, “armagabetze prozedura laguntzea” zuen xede Lacostek La paix maintenant Une exigence populaire filmarekin (Bakea orain, herri exijentzia); joan den urtean Pays Basque et liberté, un long chemin vers la paix filmarekin, berriz, narrazioa nazioarteko pertsonalitateen esku utzita, “gatazka eta irtenbideaz sarrera labur bat eskaini nahi” zuen telebista formatuan (52 minutukoa da dokumentala). L’hypothèse démocratique une histoire basque-rekin, “denbora luze batean (140 minutu) hitza eskaini nahi genien gatazka honetako aktoreei, biktimei eta negoziatzaileei”.

Segida ere ukan behar luke luzerako proiektuak, azken bost urteetako filmak osatzeko egin dituen 70 elkarrizketak formatu luzean eskuragarri eta libre utzi nahi lituzketelako, plataforma numeriko batean. Baina etapa horretarako, finantzaketak eskas dituzte oraindik.

Gaur aurkeztuko den filmarentzat, fama handiko zinemagile batek egin kritika baliatzen dute ekoizleek filmaren promozioa egiteko; nola ez, Ken Loachen hitzek jakin-mina pizten baitute: “Pozik naiz film hau ezagutu ahal izan dudalako. Lagungarria da bertan agertzen diren pertsonek euskal gatazkan zergatik parte hartu zuten ulertzeko. Hausnartutako kontakizun bat da, sakrifizio asko egin dituztenen ahotik kontatutakoa. Nabarmena da haien zintzotasuna”.

Zinemagilea, editorea eta saiakera idazlea da Thomas Lacoste (Bordele, Okzitania, 1972). Sorkuntza andana baten egilea da, eta, besteak beste, Pentsamendu kritikoa, krisia garaietan bizirauteko kit etiko eta politikoa plazaratu zuen 2012an, DVD batean, 47 zinema elkarrizketa bilduta. 2013an, Gure mundua filmarekin, argitara eraman zituen gizartearen disfuntzioak agerian ezartzen zituzten ikerlariak, proiekzio bakoitzarekin batean eztabaidak antolatuta.

Pentsamendu kritikoa eta hitza ematearen beharrak eraman zuen Euskal Herriko gatazka politikoaz interesatzera. 2017an, Bakea orain, herri exijentzia film laburrak Luhusoko atxiloketak eta ETAren armagabetze prozesua zituen aipagai. 2020an, formatu luzeagoan, telebista frantsesera eraman zuen 1936 urtetik bake prozesura Euskal Herrian egin zen bidea. Gaur iluntzean Baionan aurkeztuko duen dokumental luzean —L’hypothèse démocratique une histoire basque— gai berari heltzen dio, lekukotasun gehiago eta luzeagoekin, kamera aitzinean mintzatzeko denbora eskainita.

Zure filmekin ekarpen bat egin nahi ote diozu bake prozesuari?

Segur aski, eta Euskal Herrian gertatu den agertoki aldaketa laguntzea ere bai, borroka politiko-militar batetik arras agertoki politikora pasatu baita. Filma serie honekin [La Paix Maintenant, une exigence populaire, Pays Basque et liberté, un long chemin vers la paix eta gaur aurkeztuko duen filma], eta bereziki L’hypothèse démocratique-rekin, proposamena da entzunaraztea, gatazkaren aktore izan eta aterabidean engaiatu diren bozak, bekan gertatzen baita.

Euskal Herria eta askatasuna filma egin zenuen iaz. Nolako oihartzuna ukan du?

Ikus-entzule tasa ona ukan du, eta oihartzunak arras positiboak izan dira, salbuespen guti batzuk izan ezik. Denek azpimarratzen dute gatazkari eta aterabideari nazioarteko pertsonalitateek agertu interesaren garrantzia.

'Hipotesi demokratikoa' aitzineko filmaren ildo beretik ote doa?

Proposatzen du, zinemaren baliabideekin, Euskal Herriko historia honetan murgiltzea narrazio zabal batekin, lehen pertsonan kontatua.

Lekukotasun andana bat bildu duzu dokumentala osatzeko. Hitza hartzeko beharra sumatu duzu haien partetik?

Hitza hartzeko beharra agerikoa da, eta azpimarratzen du lurralde honetako bizitasun politiko eta sentsiblea.

Azken filma erakustearekin helburu bat bete nahi duzu?

Hitza askatzea bera ezinbestekoa iduri zait prozesu honentzat. Orain ikusleen esku da beren esku hartzea eta erabakitzea oihartzuna eman nahi dioten.


Zangozako anarkista, argitara

Summary: Zangozako anarkista, argitara. CNTk Mari Luz Lozano liburutegi anarkista sortu du, IrunÌeko Hilarion Eslava kaleko bere egoitzan. 1913an jaio zen Lozano, eta sindikatu horretako kide izan zen. 2003an hil zen.

Denborak ohartu gabe egiten dio aurrera Mariela Diaz Tapiari, institutu bateko bi gazteren aurrean anarkismoaren inguruko azalpenak ematen dituen bitartean. Lan baterako laguntza bila joan zaizkio ikasleak, eta Iruñeko CNTk Hilarion Eslava karrikako bere egoitzan ireki berri duen liburutegian hartu ditu.

“Toki bizi bat izatea nahi dugu; CNTren aspaldiko asmoa zen liburutegi anarkista bat sortzea, eta, azkenean, lortu dugu”. Poza sumatzen zaio Diaz Tapiari hitzetan. Urriaren 30ean aurkeztu zuten proiektu berria jendaurrean, eta geroztik martxan dira. Astearte eta ostegun arratsaldez da liburutegia zabalik —18:00etatik 20:00etara—, eta larunbat goizetan. 2.000 liburu inguru jaso dituzte Iruñeko Alde Zaharreko egoitzako apalategietan. Mari Luz Lozano anarkistaren izena jarri diote, emakume horren borroka oroitzeko eta omentzeko.

Borroka eta bide ezezaguna izan da Lozanorena orain arte, hein handi batean. Izan ere, 1936ko gerra bukatu eta diktadura ezarri zutenean, bere iraganari buruzko arrasto oro isilpean gorde zuen Lozanok —semeari izena eta abizena aldatu zizkion, bertzeak bertze—, errepresio gehiagoren beldur, eta haren familiak Lozano hil eta gero baino ez du jakin CNT sindikatuko kide eta ekintzaile anarkista eta antifaxista bat izan zela urte luzez sukaldari lanetan aritu zen emakumea.

Familia anarkista

1913. urtean sortu zen Mari Luz Lozano, Zangozan. “Familia anarkista batean hazi zen; aita, Martin Lozano, Zangozako anarkista ezagun bat zen; familiako bertze kide anitz ere ziren CNTko kide”, erran du Diaz Tapiak. 1936an, altxamendu militarra gertatu zenean, Mari Luz Lozanoren aita Martin atxilotu egin zuten; urte bereko abenduaren 3an fusilatu omen zuten, Zaragozako (Espainia) Torreroko espetxean. “Garai hartan, 25 kide inguru zituen CNTk Zangozan; haietako hemezortzi fusilatu zituzten. Haietako seiri buruz ez da inolako arrastorik; ezta agiri bakar bat ere haien heriotzari buruz; existitu izan ez balira bezala”, kontatu du CNTkoak, saminez.

Mari Luz Lozanoren gisako emakumeek egindako bideari buruzko argibideak aurkitzea ere ez da lan erraza. “Ezkutuan gelditu zaizkigu. Oraindik ere, frankismoaren egunerokoan emakumeek egindako lanari buruz deus gutxi dakigu. Gizonak fusilatu zituzten, baina emakumeok etxean gelditu ziren, familiaren zama haien bizkar”.

Mari Luz Lozanok Jose Ojer zuen bikotekide; Santiago Ojer izeneko semea izan zuten. Ojer 1936an fusilatu zuten, eta Lozano bakarrik gelditu zen semearekin. “Gerrako urteetan egin zuenaz informaziorik ez dugu”, azaldu du Mariela Diaz Tapiak. Haurra Ojerren familiarekin utzi zuen. “Zaragozan eta Bartzelonan izan zen, eta muga ere zeharkatu zuen; baliteke gerran parte hartu izana”. Gerra amaituta, Nafarroara itzuli, eta Iruñean gelditu zen.

Herentzia baten bidez

“Beti aritu zen lanean. Semea auto istripu batean hil zitzaion, eta haren hiru alabak zaintzen lagundu zion haurren amari; etxean hartu zituen denak”. Lozanoren bilobek duela bost urte jakin zuten CNTko kidearen iraganaren berri. “Jose Ojerrek haur bat izan zuen bertze emakume batekin, Mari Luz ezagutu baino lehen; haren aldetik herentzia baten berri emateko deitu zietenean hasi ziren iragana ikertzen senideak”, kontatu du Diaz Tapiak.

Lozanok inoiz ez zuen deus erran. “Emakume langilea izan zen, eta independentea. Ez zuen bete bere garaian emakumeei egokitutako rola”. Gerrak utzitako beldurra, baina, ez zuen inoiz galdu. 2003an zendu zen. “CNTko kide izan zeneko garaiko argazkiak zituen etxean gordeta”.

Diaz Tapia erabat murgildu da Mari Luz Lozanoren bidea argitzeko lan horretan. “Gisa horretako erreferentziak behar ditugu”. Horretan lagundu nahi du Mari Luz Lozano liburutegi anarkistak, Iruñeko Hilarion Eslava karrikako 11. zenbakitik.


Haizeberritutako eskaera

Summary: Haizeberritutako eskaera. Urtarrilean beteko dira hamar urte Txillardegi hil zenetik. Ia ordukoa da Donostiako Udal Liburutegiari haren izena jartzeko eskaera ere. Idazle talde batek berriro heldu dio proposamenari, eta sinadurak biltzen ari dira. «Giro politiko normalizatuago bat» egonik, aurrera egitea espero dute.

Duela ia hamar urte, 2012ko urtarrilaren 14an, hil zen Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegi hizkuntzalari, idazle eta politikaria. Hura omentzeko hainbat ekitaldi egin zituzten hurrengo hilabeteetan, eta idazleek eskainitakoa izan zen haietako bat. Donostiako Viktoria Eugenia antzokian elkartu ziren, Txillardegiren lehen hiru nobelak —Leturiaren egunkari ezkutua, Peru Leartzako eta Elsa Scheelen— ozen irakurtzeko. Eskaera bat ere atera zen ekitaldi hartatik: izenik ez duen Donostiako Udal Liburutegiari Txillardegirena jartzekoa, hain zuzen ere. Haren heriotzaren hamargarren urteurrenaren harira, eskaerak indarra hartu du berriro, eta, 2012ko ekitaldi hartan parte hartu zuten idazle batzuen ekimenez, sinadurak biltzen ari dira.

Beñat Sarasola eskaeraren sustatzaileetako baten esanetan, «ikuspuntu kultural eta literariotik, inork ez du eztabaidatzen Txillardegiren garrantzia». Horregatik, «alderdikeriak alde batera utzita», Donostiako Udalak «detaile hori» izatea espero dutela esan du, Txillardegiren figurarekin egin dezaketen «gauza gutxienetako bat delako».

Lehen proposamen hura Donostia Kultura enpresa publikoaren administrazio kontseilura iritsi zen, eta, 2013ko abenduaren 20an, bozketa egin zuten. Alabaina, ez zuen aurrera egin. EH Bildu zegoen orduan alkatetzan, eta udal gobernuaren babesa izan zuen egitasmoak. Oposizioan zeuden PSE-EE, PP eta EAJ alderdiek, ordea, kontra bozkatu zuten. Ezezko botoa arrazoitzeko, Txillardegi ETAren sortzaileetako bat izan zela aipatu zuten lehen bi alderdietako ordezkariek; EAJkoek, berriz, esan zuten adostasunik ez zuen izena zenez, ez zutela babestuko. «Giro politiko normalizatuago batean ea aukera dagoen Txillardegik Donostian bere liburutegia izateko, horretarako arrazoiak sobran baitaude», esan du Sarasolak.

Koldo Mitxelenaren adibidea aipatu du. Hizkuntzalaria, idazlea, unibertsitateko irakaslea eta euskara batuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen hura ere. «Koldo Mitxelenak badu bere izeneko liburutegia, Donostian, eta uste dugu oso egokia dela euskara batuaren sorrerako bi erreferente nagusien izeneko liburutegiak kilometro bat baino gutxiagoko distantzian egotea».

Lehen eskaera hura sinatu zuten idazle guztiei galdetu diete ea ikusmolde berari eusten dioten, eta guztiek erantzun dute ados daudela eskaerarekin. Kulturaren arloko beste esparru batzuetara ere zabaldu dute sinadura bilketa, eta, sare sozialetan izandako oihartzuna medio, bestelako herritar batzuek ere izenpetu dute proposamena. Sinadura kopuru «txukun» batera iristean, bide formalari ekin, eta Donostiako Udalarekin hartu-emanetan jartzeko asmoa dutela iragarri du Sarasolak.

Aitortza falta

Nahiz eta orain idazle talde batek hartu duen bere gain udal liburutegiari Txillardegiren izena jartzeko sinadura bilketa, Txillardegi Udal Liburutegia herri ekinaldiak ere lanean dihardu oraindik. «Oso begi onez ikusten dugu idazle horiek lekukoa hartu eta beste planteamendu bat egin izana, Txillardegi hil eta hamar urtera hasieran bezala baikeunden», esan du Fito Rodriguez elkarteko lehendakariak.

Haren esanetan, Euskal Herrian askotan gertatu izan da gauzak «erabat trabatuta eta enkistatuta» geratzea. «Horietako bat bideratzeko aukera dugu: batez ere, euskal kulturarentzat izan daiteke onuragarria, baina eguneroko normal bat partekatzeko ekarpena ere izango litzateke».

Hil zenetik, hainbat omenaldi egin dizkiote Txillardegiri. AEK-k 21. Korrikan egin zion, eta Txillardegiren klika dokumentala ere atera zuen; euskara batuaren 50. urteurrenaren harira, Oñatiko Udalak Arantzazuko Milikua etxean hura omentzeko oroigarria jarri zuen; EHUk Donostiako campusean Txillardegi erakusketa aretoa sortu zuen, hogei urtean izan baitzen unibertsitate horretako irakasle; EHUk eta Soziolinguistika Klusterrak elkarrekin antolatzen duten ikerketa saria Txillardegi Hausnartu soziologia saria izendatu zuten; Jakin-ek haren idazlanak sarean jarri zituen…

Tokian-tokian, izan dira ekitaldi gehiago ere. Alabaina, Rodriguezen ustez, aitortza publikoa ez da izan merezi adinakoa. «Hasieran, uste nuen jendeak ez zekiela zer-nolako ekarpena egin zuen». Bestelako iritzia du orain: «Konturatu naiz jendeak oso ondo ezagutzen duela Txillardegiren lana, eta horregatik baztertu nahi dutela. Orain dauden politikariak eta erreferentzia literarioak nanoak dira harekin konparatuta, eta ez dute ikusi nahi, oso gaizki geratuko liratekeelako». Aipatu du Katalunian, esate baterako, Pompeu Fabrak bestelako aitortza bat izan duela. «Katalana batzeko lan izugarria egin zuen, eta, egun, haren izena duen unibertsitate bat dago. Txillardegirekin, bazterketa egon da; gainera, intentzio txarreko bazterketa, eta ezin dugu onartu, Txillardegi bera eta haren ekarpena ezagutzen dugulako».

Udal liburutegiak Txillardegirentzat zer-nolako garrantzia izan zuen gogoratu du Rodriguezek. «Ordu asko eman zituen han, dokumentu zaharren bila». Donostia ere haren literaturan asko agertzen zela nabarmendu du. «Batez ere, Haizeaz bestaldetik argitaratu zuenetik, Donostia etengabeko erreferentzia bat izan zen Txillardegiren lanetan. Harentzat, Donostia ez da geografia bakarrik; agertoki bat da, haren literatura guztian ikusten dugun erreferentzia bat, eta erreferentzia horiek udal liburutegitik ateratzen zituen gehienetan».

Mahai inguruak eta sorpresa

Txillardegi Udal Liburutegia elkarteak urtero antolatzen ditu zenbait ekitaldi haren heriotzaren urteurrenaren harira, eta prest dute aurtengo egitaraua ere. San Telmo museoarekin elkarlanean, bi mahai inguru egingo dituzte: Txillardegik bere garaian Argia aldizkarian egindako kroniketan oinarritutako liburu bat aterako du Susa argitaletxeak, eta hura izango da lehen mahai inguruaren gaia, urtarrilaren 11n. Hauek izango dira parte hartzaileak: Koldo Izagirre —kronikak hautatu ditu—; Juan Luis Zabala —sarreraren egilea da—; Garbiñe Ubeda Euskal Idazleen Elkarteko lehendakaria —han ohorezko bazkidea zen Txillardegi—, eta Gorka Bereziartua Argia-ko kazetaria. «Aipagarria da liburu hori narratiba sailean argitaratuko dutela, ez saiakeran; erakusten du narratiban ere bazuela estilo propio bat, ez pentsalari gisa bakarrik», dio Rodriguezek.

Bigarren mahai inguruan, hizkuntzaren filosofiatik eta soziolinguistaren arlotik abiatuz aztertuko dute Txillardegi Alaitz Aizpuru Jakineko kideak eta Iñigo Urrutia EHUko irakasleak. Urtarrilaren 14an, heriotzaren 10. urteurrenean, ohiko omenaldia ere egingo du Txillardegi Udal Liburutegia elkarteak, Donostian, Antiguan, jendeak Txillardegi plaza esaten dion Gaskonia plazan —Txillardegi ageri den horma irudi bat dago han—. «Nahiko ekitaldi aktiboa eta hunkigarria ez ezik, emankorra ere izaten da; beti eman digu gauza berriren bat. Aurten ere emango dugu, baina sorpresa da».


Summary: «Gizakiok uste dugu ekarpen txiki batekin mundua salba dezakegula». Machadok ongi ezagutzen ditu Itsas Salbamendu Humanitarioa erakundearen barrunbeak. Lanik ez zaie falta gaur egun, ezta horretarako gogorik ere; errefuxiatuei laguntzea dute xede.

Itsas Salbamendu Humanitarioko (ISH) kudeatzailea da Nerea Machado (Azpeitia, 1975). Aurretik ere boluntario lanetan aritutakoa da Azkoitiko bi taldetan, eta ISHn murgilduta dabil azken bi urteetan. Aitortu du ez dela erraza halako erakunde bateko kudeatzailearen lana, «dena burokrazia» delako. Haren arabera, «zaila» da nahia eta ezina kudeatzea.

Oztopo askorekin egiten al duzue topo eguneroko jardunean?

Euskal Herriko politikariek borondate ona dute, baina legeak direnak dira. Hau da, diru laguntza jakin batzuk eskuratzean, gurea bezalako proiektuek ez dute lekurik. ISHren proiektuek ez dute lekurik kooperazioko laguntzetan: martxan ditugun proiektuak larrialdikoak dira. ISH oso erakunde txikia da, eta lagun kuadrilla baten gisan funtzionatu izan du hasieratik. Orain, baina, hartu duen neurriarekin, aldaketa prozesu bat gauzatzen ari gara.

ISHk bi proiektu ditu martxan gaur egun, ezta? Zeintzuk?

Aita Mari ontzian oinarritzen den Maydayterraneo da bata, beharbada ezagunena. Bestea, berriz, Kios [Grezia] uharteko Vial errefuxiatuen kanpalekuko osasun sorospenari lotutakoa da. Kioseko proiektua 2016an sortu zen, ISHren sorrerarekin batera. Sasoi hartan, errefuxiatu asko iristen ziren Greziara, baina beste asko bidean gelditzen ziren. 2018ko maiatzean, Stella Maris berria itsasontzia —gaur egun Aita Mari dena— erosi zuen ISHk, Getarian, baina ontzia ez zen atera itsasora 2019ko martxora arte.

Zerk bultzatuta sortu zen ISH?

2015eko irailean Aylan Kurdi haurra Turkiako hondartza batean hilik agertu zenean hasi zen mugimendua. Geldirik egoterik ez zegoela eta, bideari ekin zioten hainbat herritarrek; Greziara joan ziren hango egoera ezagutzera.

Zu noiz batu zinen proiektura?

2016an. Geroago, Aita Mari Pasaian zela eta sukaldari bat behar zutela esan zidaten, eta itsasontzia han zen bitartean langileentzako otorduak prestatzeko pronto agertu nintzen. Ondoren, dibortziatu egin nintzen, lana behar nuen, eta kudeatzaile postua eskaini zidaten. Harrezkero, zera esaten diet kideei: Aita Mari-k itsasora atera aurretik egin zuen lehen erreskatea nirea izan zela.

Lanean hasi aurretik, baina, boluntario jarduten zenuen erakundean. Zerk erakarri zintuen ISHren proiektura?

Aylan Kurdiren irudia ikustean hasi nintzen egoeraz edo errealitateaz jabetzen. Egia esan, beti izan naiz mugitua; talde askotan aritutakoa naiz. Gizarteak aurrera egiteko modu bakarra denok elkarri laguntzea eta bat egitea dela uste dut; bakoitza bere neurrian, baina denok zerbait eginez.

Errefuxiatuen gaiak hartu du leku pixka bat gizartean. ISHren proiektuarekiko atxikimendu handiagoa nabaritzen al duzue?

Uste baino jende gutxiagok ezagutzen du, adibidez, Aita Mari. Inguruko jende askok esan izan dit nire bidez ezagutu duela proiektua; ordura arte ez zuela ezer entzun ISHz eta Aita Mari-z. Oso mediatikoa da Aita Mari, bai, baina hedabideetan arreta jartzen duenarentzat. Telebistan aritzen dira errefuxiatuez, baina erraza da katea aldatu eta ezer entzun ez bagenu bezala jokatzea. Gizartean ez dakit, baina erakundeetan ezagun egin da ISH; oso diru laguntza publiko gutxi jasotzen zuen hasieran, eta orain, askoz gehiago.

Zein da halako proiektu batean lan egiteak duen alderik neketsuena?

Beti eskean ibiltzea eta burokraziarekin topo egitea. Gizakiak, gainera, badu beste gaitz bat: edozertarako gai dela eta mundua salba dezakeela pentsatzen duela, baina hori ez da horrela. Gizakiok uste dugu ekarpen txiki batekin mundua salba dezakegula, baina ez; pretentsio hori duenak distortsioa dauka. Egunero egin behar da lan, eta, egia esan, astuna egiten da askotan. Gauzak oso desberdinak dira proiektu bat barrutik bizi duzunean; kanpotik begiratuta errazagoa eman dezake, baina ez da erraza erakundeekin lanean aritzea, diru faltarekin borrokatzea, pertsonekin lan egitea… Dena den, gaia gizartean presente egotea da xedea, eta Mediterraneoan errefuxiatuei ahalik eta gehiena laguntzea.

Nola moldatzen zarete boluntarioak aurkitzeko?

Horretarako ez dugu izaten batere arazorik; jendea prest egoten da itsasora joateko, baina bestelako lanetarako falta izaten dira boluntarioak. Kontua da zer boluntariotza klase egin behar dugun: hara doanak erakunde baten parte dela jakin behar du, eta gauzak ezin dituela egin bere erara. Beste pertsona batzuei laguntzea da helburua, norbere burua alde batera utzita.

Beste erreskate bat egin berri du 'Aita Mari'-k. Zenbat denbora eskatzen du misio bat prestatzeak eta egiteak?

Seigarren misioa egin berri du ontziak, aurtengo hirugarrena. Lehen aldiz egin ditu urte berean hiru misio; izan ere, 2019an bat egin zuen,eta 2020an bi. Portu bakoitzak egiten dituen eskaeren araberakoa izaten da misioaren iraupena. Azken erreskatea urrian egin zuen Aita Mari-k, baina abuztuaren 29rako Burrianan [Herrialde Katalanak] zegoen tripulazioa. Handik Mediterraneora irteteko baimena, berriz, urrian eman zioten. Erreskatetik bueltan zortea izan du taldeak: berrogeialdia egin behar izaten dute beti portura iristean, baina zazpi egun igarota itzuli ahal izan dira. Kontua da diru pila bat ordaindu behar izaten dela ontzia portuan egoten den egun bakoitzeko. Ekainetik dago Aita Mari Burrianan, eta 6.000-7.000 euro ordainduko genituen ordutik. Borondate falta itzela dago burokraziaren izenean.

Zazpigarren misiorik ba al duzue eskuen artean?

Urtarrilean egin nahi dugu hurrengo erreskatea. Lehenago egiteko aukerarik ez dago, langileen atsedena errespetatu egin behar delako. Dirua izanez gero, beste tripulazio bat kontratatu eta berriz ere itsasora joan zaitezke. Baina izugarria da misio bakoitzaren gastua, eta guk ezin dugu egin misio bat bestearen atzetik. Nahi genuke, baina…

Inoiz itsasoratu al zara?

Ez. Izugarrizko gogoa daukat, baina… Aita Mari-k Getarian egin zuen proba batera joan nintzen, eta haren ostean, “bat eta gehiago ez!” esan nion neure buruari. Hori da botaka egitea hori! Oso gaizki pasatu nuen. Dena den, tripulazio osoa botaka itzuli zen azken misiotik, eta horrek kontsolatu egin nau [barrez]. Auskalo zer olatu izan zituzten bidean. Probatu nahiko nuke, baina kontua da titulazioren bat behar dela Aita Mari-rekin boluntario aritzeko; soroslea, medikua, argazkilaria, sukaldaria, suhiltzailea, kazetaria edo halakoren bat izan behar duzu ikasketaz, eta nik ez daukat halako titulurik.

Lehorretik nola jarraitzen duzue erreskate bat?

Ontziren bat bistaratu dutela esanez abisua bidaltzen dute taldera, normalean. Hori bai, egoeraren arabera, erreskatea egin aurretik edo ondoren iristen da abisua. Gertatu izan zaigu Eusko Jaurlaritzarekin harremanetan jarri behar izatea, erreskate prozesua azkartzeko laguntza eskatzeko. Martxoko erreskatean, adibidez, Jaurlaritzara deitu behar izan genuen, erakunde horrek Espainiako Gobernuari Italiakoarekin hitz egin zezala eskatzeko.

Erabakiak zeuen kasa hartuz gero, arazoak sor al daitezke?

Kontuz ibili behar da; izan ere, ontziko kapitainak irteterako badaki milioi bat euroko isuna jar diezaioketela. Gobernuren batek —Italiakoak, esaterako kapitainak hanka sartzea egin duela erabakitzen badu… Duela bi urte, esaterako, arazoak izan zituen Carola Rackete Sea Watch itsasontziko patroiak. Ez zioten porturik adjudikatzen, eta Italiako portu seguru batera sartzea erabaki zuen, bere kasa; kartzelan sartu zuten, desobedientzia zibila leporatuta. Gauza bera gertatzen da ontzi bat ikustean eta erreskatatzeko baimenik ematen ez dutenean. Ez dituzte egoera ederrean jartzen kapitainak! Patroia lanera joaten da, eta mila gauza egin ditzake, baina legez jokatzea hautatzen dute normalean.

Kasurik txarrenean, ontzia bistaratu eta errefuxiatuak egoera larrian badaude?

Desobedientzia zibilaren aldeko hautua egingo genuke denok.

Horrela ibiltzeak ez al du ezina sentiarazten?

Bai, izugarria. Barruan zaudela, ikusten duzu zer dagoen, baina kanpoan hori ez dela ulertzen jakitea… Jendeak galdetzen du: «Zergatik ez zaudete itsasoan?». Eta erantzuna argia da: ezin dugulako; dirurik ez dagoelako edo ez digutelako uzten.

Bizi izandakoaz zer esaten dute esperientzia probatu duten boluntarioek eta langileek?

Normalean, esperientzia oso-oso gogorra dela esaten dute, eta emozionalki jota egoten dira. Erreskateko unea oso gogorra dela ere kontatzen dute, bukatzean behea jotzen dutela, lehertu egiten direla fisikoki eta emozionalki. Erreskatearen araberakoa ere bada aldartea lehengoratzeko behar den denbora. Ondo atera dira Aita Mari-k egin dituen erreskate guztiak, baina gaizki atera daitekeela pentsatze hutsarekin… Lehorreratzean errefuxiatuak nola tratatzen dituzten ikustea ere oso gogorra dela diote; kriminalak edo zenbakiak balira bezala tratatzen dituzte. ISHren protokoloak dioenez, errefuxiatuekin ahalik eta harreman gutxien izan behar dute tripulazioko kideek, emozionalki kateatzeko aukera erreala delako eta horrek distortsioa sor dezakeelako. Ez da erraza, ordea, hori ulertzea, ezta praktikan jartzea ere. Hortxe daude errefuxiatuak, aurrean, baina distantzia mantentzea eta giza laguntza duina ematea da gure lana.

Bereziki kezkatzen al zaitu migratzaileen gaiak?

Bai, baina gizarte arazo guztiek kezkatzen naute. Irakaslea naiz, eta gertutik ari naiz ikusten umeekin zer ari garen egiten eta zer gizarte ari garen bultzatzen. Nire aita Zamoratik [Espainia] etorri zen Euskal Herrira, eta etxean bizi izan dut garai bateko migratzaileek jasan zutena. Horrek ere eragin egiten du. Zein naiz ni inori non bizi behar duen esateko?

Gizartea zer ari da, bada, bilakatzen?

Gezurrez betetako gizarte bat da gurea. Lehen ere baziren halakoak, eta orain ere bai. Ama kuadrillatik bota zuten aita zamorarra zelako, eta Zamorara joaten nintzenean «aquí vienen las vascas, las de ETA» esaten ziguten [hemen datoz euskaldunak, ETAkoak]. Haien arabera, euskalduna nintzelako ETAkoa nintzen, eta, gaur egun, aurrean duten marokoarra lapurra da, marokoar bat lapurra baita. Horixe izaten da errazena: errudun bat bilatzea. Migratzaileak dira jopunturik errazenak; zaurgarriak dira, baldintza eskasetan bizi dira asko, eta errazena izaten da haren gainetik zaudela sinestea eta hura zapaltzea.

Gizartean ba al dago GKEak laguntzeko borondaterik?

Norbere buruari begira bizi gara, eta uste dut dezente utziak garela oro har. Hau da, niretzat etekinik ikusten ez badut, agur. Elkartasuna ez da Gabonetan kilo bat arroz erostea eta janaria biltzeko postuan uztea. Etxean hasten da elkartasuna; ez gara solidarioak aldamenekoarekin, eta, beraz, nola izango gara beste aldekoarekin? Ahoa beteta hitz egiten dugu, baina… Askotan entzun izan dut batzuek laguntzeko balio dutela eta besteak harmailetatik begiratzeko jaioak direla. Harmailetatik begira dagoen jende gehitxo dago!

Baloratuta al dago boluntariotza?

Bai. Dena den, boluntariotza mota baten inguruan nahasmena dagoela uste dut. Afrikara joatea modan jartzen bada, denak hara joaten dira. Baina ba al dakigu zer den boluntario izatea? Bi ume beltzekin selfie-ak ateratzeko al zoaz boluntario lanetara? Hori egin eta mundua salbatuko duela pentsatzen du zenbaitek, baina ez, oker dago. Esker handiko lana da boluntariotza, baina nahastu egiten dira boluntarioen funtzioak. Sortzen ari garen gizarte ereduaren isla da: dominak jartzeko joera dugu, geure buruari soilik begiratzekoa.


Summary: «Gure proposamenak pazienteen arreta hobetzea du helburu». 2017tik dago iraungita Arrasateko Aita Menni ospitale psikiatrikoko lan ituna. Pedro Cuevas Arrasateko Aita Menni ospitale psikiatrikoko langile batzordeko kideak dio langileak falta direla, lan karga gero eta handiagoa dela, eta gero eta arreta okerragoa ematen zaiela pazienteei.

Lan hitzarmen berri baterako proposamena uztailean igorri ziotela enpresari, hala esan du Pedro Cuevas Arrasateko Aita Menni ospitale psikiatrikoko langile batzordeko kideak (Arrasate, 1974). «Baina oraindik ez dugu erantzunik jaso». Eskatzen dute, besteak beste, KPIaren igoera lineal bat, urtean 1.592 orduko lanaldia, lan poltsa bat sortzea, eta arrisku plusa. ELAk deituta —sindikatu horretakoak dira batzordeko ordezkari guztiak—, hamar greba egun egin dituzte orain arte. «Enpresak proposamen duin bat eginez gero, berehala eseriko ginateke. Baina proposamen hori etorri arte, protestan jarraitzea beste erremediorik ez dugu», esan du Cuevasek.

2017an iraungi zen Aita Menniko lan hitzarmena. Zer egoeratan daude negoziazioak?

Erabat geldirik. Uztailean bidali genion lan hitzarmen berrirako proposamen bat zuzendaritzari, baina ez dugu erantzunik jaso. Grebarekin ere, haren eraginak pazienteek sufritzen dituztela leporatzen digu etengabe, pazienteak gure kontra jartzeko; eta bai, greba egunean igarriko dute pazienteek, baina guk enpresari galdetzen diogu ea irakurri duen egin dugun hitzarmen proposamena, gure proposamenak pazienteen arreta hobetzea baitu helburu; horretara dago bideratua erabat.

Zer eskatzen duzue langileok?

Gure helburua da langileek sufritzen duten prekaritatea amaiaraztea, eta pazientearen ongizatea bermatzea. Gero eta lan karga handiagoa dago ospitalean, langileak falta dira, minimoen azpitik gaude beti, eta, gure ustez, zerbitzuek ez dute behar luketen arretarik.

Ospitale psikiatrikoak eta gizarte zerbitzuen arloko enpresa batek osatzen dute Aita Menni taldea, eta zenbait unitate espezifiko ditu. Guztiei eragiten die lan gatazkak?

Bai, unitate batzuetan egoera prekarioagoa da besteetan baino, baina talde osoko langileak ari gara egoera salatzen.

Zer gabezia ikusten dituzue gaixoei ematen zaien arretan?

Adibide bat: ni gaueko langilea nintzen, eta, egunekoak guztia egitera iristen ez zirenez, pazienteak goizeko seietan jaiki behar izaten genituen garbiketa pertsonalerako. Gero korridorean uzten genituen, goizeko langileak iristen zirenean, gauzak aurreratuta izateko. Paziente horiek teorian seniderik ez zutenak izaten ziren, kexatu ezin zirenak. Pandemia iritsi zen, eta txandak aldatu zituzten langile guztiak batera ez sartzeko lanera, baina pandemia batek etorri behar izan zuen goizeko ordu horietan egiten ziren garbiketak amaitzeko. Halako adibide ugari eman ditzakegu. Erizaintza zuzendaritzara, giza baliabideetara, gainbegiraleengana eta abarrengana jo izan dugu, kexaka, eta pazienteek beraiek ere eskutitz bat bidali dute, jasotzen duten arreta okertzen ari dela salatuz.

Zuzendaritza Arrasateko ospitalea «bazterrean» uzten ari dela ere esan duzue. Zergatik?

Zentro espezializatu ugari eskuratu ditu, eta, ospitalera begira baino gehiago, zentro periferiko horiei begira dago, irabazi handiagoak ematen dizkielako. Zentroak irekitzeko badauka dirua, baina langileoi KPIaren igoera lineal bat onartzeko, ez.

Igoera horrez gain, zein dira zuen beste eskaera ekonomikoak?

Gure lanak arrisku maila bat baduela uste dugu, eta urteak daramatzagu arrisku plus bat eskatzen: hozkadak eta era guztietako erasoak izaten ditugu, baina enpresak esaten digu pazienteak medikatuta daudela eta ez dagoela arriskurik. Duela urte batzuetatik zigor arloko unitate psikiatriko bat ere badago Aita Mennin. Delituak egin dituen jendea dago ospitaleratuta, baina bata zuria da haiek zaindu ahal izateko gure tresna bakarra.

Gainerakoan, zer eskaera egin dituzue lan hitzarmen berrirako?

Lanorduei dagokienez, gaur egun, urtean 1.624 orduko lanaldia daukagu, eta eskatzen dugu 1.592 ordura jaistea, arlo soziosanitarioan hori delako batezbestekoa. Parekatzea, ez dugu gehiago eskatzen. Lan poltsa bat sortzeko ere eskatzen dugu, eta jendea finko egiteko ere bai; izan ere, batzuek hamalau urte ere badaramate aldi baterako kontratuekin enpresan. Egonkortasuna eman nahi diegu langileei, ez daitezela hain egoera prekarioan egon hainbeste urtean, bestela jende hori joan egiten zaigu. Udan ere arazoak izaten ditugu, eta inolako titulurik eta osasun ezagutzarik gabeko jendea ekarri izan du enpresak; pentsa, gazteleraz ez dakien jendea ere bai. Nola moldatu behar du jende horrek gaixoei medikazioa emateko? Zentzugabeko gauzak dira. Oporrak hartu behar dituztenean, langileek kezkatuta ibili behar izaten dute, ez dakitelako ordezko langilerik egongo den.

Hamar greba egun egin dituzue orain arte. Protestekin jarraitzeko asmoa al duzue?

Enpresak proposamen duin bat eginez gero, berehala eseriko ginateke. Baina proposamen hori etorri arte, protestan jarraitzea beste erremediorik ez dugu.

Joan den astean Eusko Jaurlaritzaren aurrean egin zenuten elkarretaratzea. Zer eskatzen diezue erakunde publikoei?

Elkarrizketa bat, baina Jaurlaritzaren erantzunik ere ez dugu jaso. Gipuzkoako Diputazioa ere interpelatu dugu, azken batean, diru publikoa nora bideratzen den jakin nahi baitugu; izan ere, gu ez gara diru hori ikusten ari arretaren kalitatean. Enpresa pribatu bat gara, baina diru laguntzak dituena. Ia bostehun langile ditu Aita Mennik, eta Arrasateko enpresarik handienetakoa izango da, baina alkateak ere ez digu kasu handirik egin. Ahizpa Ospitalariak kongregazioa da enpresaren jabea, eta haiengana ere jo dugu, jabe gisa ea pazienteen sufrimendua ikusten duten.


Summary: Ioseba Fernandezek munduko urrezko domina jantzi du, Kolonbian. Iturmendiko (Nafarroa) abiadura patinatzailea munduko 100 metroko proban nagusitu da bigarrenez, Ibaguen (Kolonbia). Munduko Txapelketan irabazten duen laugarren urrezko domina du Fernandezek. Ruth Arza iruñearrak, bestalde, zilarra lortu du, junior mailako 200 metroko proban.

Ioseba Fernandez abiadura patinatzaileak (Iturmendi, Nafarroa, 1989) munduko 100 metroko proban garaiezina dela berretsi du. 2018an nagusitu bezala, aurtengo Munduko Txapelketan ere azkarrena izan da proba horretan, Ibaguen. Kolonbian. Iturmendikoa denborarik onena eginda sailkatu da finalera, eta lasterketa erabakigarrian ez du hutsik egin; Steven Villegas kolonbiarraren eta Jorge Luis Martinez mexikarraren aurretik helmugaratu da. Hori gutxi ez, eta bi munduko marka berri ezarri ditu: lehena, proba horretan; eta bigarrena, 300 metrokoan. Gisa horretara erakutsi du punta-puntako patinatzailea dela.

Fernandezek Munduko Txapelketan irabazten duen laugarren urrezko domina du; 2012an, 200 metroko proban jantzi zuen lehena; 2014an, 500 metrokoan bigarrena; eta orain dela hiru urte, 100 metrokoan. Guztira, bederatzi alditan lehiatu da Munduko Txapelketan, eta hamalau domina eskuratu ditu. Ruth Arza iruñearrak, bestalde, zilarrezko domina kolkoratu du, junior mailako 200 metroko proban.


Summary: Gipuzkoako zahar etxeetako langileek bilera bat eskatu dute aldundiarekin. Eserialdi bat egin dute Gipuzkoako Foru Aldundiaren egoitzaren aurrean, eta erakundeari exijitu diote bere gain hartzeko gatazkaren «ardura».

Gipuzkoako zahar etxeetako langileek Donostiako kaleak hartu dituzte beste behin. ELA eta LAB sindikatuek deituta, ehundik gora lagun mobilizatu ziren atzo goizean, eta, Gipuzkoako Foru Aldundiaren egoitzaren aurrean eginiko eserialdi batekin, Gizarte Politiketako diputatu Maite Peñarekin bilera bat egiteko eskatu zuten.

Egoitzetako langileek 254. greba eguna izan zuten atzo, hura «%100eko gutxieneko zerbitzuekin» egin behar izan badute ere. Hala, aldundiak lan gatazkan duen jarrera kritikatzeko baliatu zuten protesta, zeren, ELAren eta LABen hitzetan, hark ez baitu «negoziatzeko borondaterik». Bi sindikatuek azaldu dutenez, haiek eta Senideak elkarteak duela hiru aste egin zioten Peñari biltzeko eskaera, baina oraindik ez dute erantzunik jaso.

Hori ikusita, hainbat manifestari aldundiaren egoitzan sartzen saiatu ziren. Segurtasun indarrek atea itxi zizkieten, baina, azkenean, ELAko eta LABeko lau ordezkari sartu ziren eraikinera. Haiek jakinarazi dutenez, Gizarte Politiketako diputatuarekin biltzeko eskaera berretsi dute, eta aldunditik adierazi diete astelehenean izango dutela horren erantzuna, bilerarik egingo ote duten baieztatu gabe.

ELAko kide Janire Diezek «lotsagarritzat» jo zuen aldundiaren jarrera, eta gogor kritikatu «hainbeste sufritu» duten langile horiei instituzio publiko bateko ateak itxi izana. Sindikatu hark Gipuzkoako Foru Aldundiari exijitu dio bere gain har dezala lan gatazkan duen «ardura», eta «lan baldintza prekarioen, lan karga handien eta langile faltaren» inguruan hitz egitera esertzeko: «Hiru urte baino gehiago luzatu den greba bati amaiera eman eta zerbitzu duin eta kalitatezko bat emateko».

«[Aldundiak] Propaganda besterik ez du egiten egoitzen sektorearekin», gehitu zuen LABeko Leire Ormazabalek. Haren hitzetan, langileek «borrokan» jarraituko dute «hitzarmen duin bat» lortu arte. Era berean, sindikatutik salatu zuten egoitzetako langileen eta egoiliarren egoera «sostengaezina» dela: «Presazkoa da gatazkaren konponbide bat, presazkoa da lan baldintza eta zerbitzu duin batzuk bermatuko dituen hitzarmen bat hitzartzea».

Kontrara, Gipuzkoako Foru Aldundiak protesta egiteko moduan jarri du begirada. Erakundeak salatu egin du manifestariek eraikinean sartzen saiatzeko «erabilitako indarkeria»; zehazki, segurtasun langileak «bultzatu» izana. «Indarkeria ez da bidea», adierazi du Eider Mendoza bozeramaileak, jarrera horrek elkarrizketa «zailtzen» duela argudiatuta. Haren arabera, «ateak ixtera» behartu dituzte goizean, eta ordu erdiz «langileak eta herritarrak sartu eta ateratzea galarazi» dute.


Summary: Espainiako Federazioak hiru puntu kendu dizkio Realari, azken neurketan lehiaketaren logotipoa ez eramateagatik. Talde txuri-urdinari isun ekonomikoa ere jarri diote. Horrenbestez, donostiarrek 18 puntu izango dituzte, 21 izan beharrean. Levanteri eta Vila-reali ere zigor berberak ezarri dizkie Lehiaketa Batzordeko epaile bakarrak.

Espainiako Futbol Federazioak argitaratu duen oharraren arabera, Lehiaketa Batzordeko epaile bakarrak bi zigor ezarri dizkio Realari, Betisen aurka jokatu zuen azken partidan lehiaketaren logotipoa ez eramateagatik. Bata, hiru puntuko galera —18 puntu izango lituzke orain, 21 izan beharrean—; eta bigarrena, isun ekonomikoa, 602 eta 3.006 euroren artekoa, lehiaketako 88. artikuluaren arabera. Hain zuzen, Levantek eta Vila-realek ere Realari ezarri dizkioten zigor berberak jaso dituzte, arrazoi beragatik.

Horrez gain, Rayo Vallecano, Betis eta Valentzia ere zigortu ditu epaileak, baina isun ekonomikoa bakarrik jarri die, «aurrez ez zeudelako jakinarazita», antza.

Realak ez du ebazpenaren inguruko adierazpenik egin oraindik. Klubak hamar eguneko epea du erabakiaren aurkako errekurtsoa aurkezteko.

Bestalde, Realeko akziodunen batzar nagusia azaroaren 14an egingo da, Viktoria Eugenia antzokiko areto nagusian, 19:00etan.


Summary: Margarethe von Trotta: «Inoren bizitza kontatzean ere, beti txertatzen duzu zure begirada». Bilboko Zinebi jaialdiak Ohorezko Mikeldi sariarekin aitortu nahi izan du zinemagile alemaniarraren lan aitzindaria. Gaur jasoko du garaikurra jaialdiaren irekiera ekitaldian, eta haren film bat proiektatuko dute bihar

«Eta honaino, beraz, nire diskurtso feminista; orain hasi gaitezke nire lanari buruz hizketan». Behin eta berriz antzeko galderak erantzutera ohituta daudenen soltura alai horrekin apartatu du gainetik nazioarteko aitortza duen zinema zuzendari izatera iritsi arterainoko borrokaldien zama Margarethe Von Trotta aktore, gidoigile eta zuzendariak (Berlin, 1942), baina trabak argi aitortu ostean bakarrik. «Hainbeste borrokatu dugu... Hasieran ez gintuzten onartzen, kritikariek eta gure gizonezko kideek ez zuten gustuko guk filmak egiterik. Orain normal bilakatzen doa emakumeak zuzendari izatea, eta espero dut egunen batean emakumezko zuzendariak zuzendari deituko dituztela, gizonezko zuzendariak gizonezko zuzendari izendatzen ez dituzten bezala. Oraindik ere mirari txiki baten parekoa baita emakumezkoek filmak egitea, baina aldatu egingo da hori etorkizunean». Eta hori esan ostean egin du txantxa, eta orduan bakarrik.

Zinebi Bilboko Dokumentalen eta Film Laburren Nazioarteko jaialdiak eman dion Ohorezko Mikeldi saria jasotzeko dago zuzendaria Euskal Herrira, eta haren aitzindaritza lana nabarmendu du horregatik Vanesa Fernandez jaialdiko zuzendariak. «Jarraitu beharreko eredu bihurtu zen mundu osoko emakume zinemagileentzako». Gaur jasoko du garaikurra, Bilboko Arriaga antzokian egingo den irekiera ekitaldian.

1960ko hamarkadan Herbert Achternbusch, Reinhard Hauff eta Rainer Werner Fassbinder zuzendarien aktore kuttunetako bat izan zen Von Trotta, eta, lehenik gidoigile, eta ondoren zuzendari izatera pasatu zen horren ostean. Alemaniako Zinema Berria izeneko mugimenduaren autore nagusietako bat da, adituen hitzetan, eta baita emakumezkoek sortutako zinemagintzaren erreferente handietako bat ere. Veneziako zinema jaialdiko Urrezko Lehoia jaso zuen lehen emakumezkoa izan zen 1981. urtean, esaterako, Die bleierne Zeit filmari esker, eta, hain zuzen ere, lan horren proiekzio berezia antolatu du Zinebik bihar Bilboko Arte Ederren Museoan. Publikoarekin solasean ere arituko da zuzendaria proiekzioaren ostean, eta Helena Taberna zinemagilea izango du alboan horretarako.

Gerra osteko Alemania

Alemaniako Armada Gorriko kide izandako Gudrun Ensslin eta haren ahizpa Christiane Ensslini buruzko kontakizun fikzionatua da filma, eta, benetako izenak erabili beharrean, Juliane eta Marianne deitu zituen pelikulan. «Sasoi garrantzitsu eta larriak izan ziren haiek Alemanian», gogoratu du zuzendariak. «Terrorista deitu zituzten oso ezkerreko talde haiek herrialdea aldatzen saiatu ziren. Christian Ensslin ezagutzeko aukera izan nuen, eta adinkide dudanez, horrek aukera eman zidan haien bidez neure esperientziaz ere hitz egiteko. Oso garrantzitsua eta zirraragarria izan zen topaketa hura, eta gauza asko kontatu zizkidan 1977an lurperatu zuten bere ahizpari eta harekin izan zuen bizitzari buruz. Eta bat-batean sentitu nuen bi emakume horien bidez II. Mundu Gerra ondorengo Alemeniaren historia kontatu nezakeela».

Bi ahizpen arteko adiskidetasuna eta elkar ulertzeko saiakera kontatzen ditu pelikulak, eta, Von Trottak Bilbon esan duenez, Christine Ensslinek bere ahizparen heriotzagatik sentituko dolua eta oinazearekin bat egiteko modua izan zen.

Ingerborg Bachman eta Max Frisch

Von Trottari ezagun zaio emakume historiko esanguratsuen bizitzak filmatzeko zaletasuna. Besteak beste, Rosa Luxembourg (1986), Hildegard von Bingen moja (2009) zein Hannah Arendt pentsalaria (2012) erretratatu ditu bere filmetan, eta iragarri duenez ildo hori izango du bere hurrengo lanak ere. Hiru urtez gidoia lantzen egon ostean, martxoan da Ingerborg Bachmann idazlearen eta Max Frisch idazlearen arteko harremana kontatuko duen filma errodatzen hastekoa.

«Lau urteko bikote harremana izan zuten biek», azaldu du zuzendariak, «baina oso zaila da hori bi pertsona sorkuntza olatu berean ari direnean». Eta bere kasu pertsonala ere aipatu du horren adibide modura. Volker Schlöndorff zinemagilearekin ezkonduta egon zen Von Trotta, izan ere, eta elkarrekin aritu ziren, besteak beste, Die verlorene Ehre der Katharina Blum filma sortzen, 1975ean. Hamar urteren buruan, ordea, bereiztea erabaki zuten. Eta Bachmann eta Frischen ispiluaren bidez kontatu du hori zinema zuzendariak. «Moztu zutenean, Bachmann baino are gazteagoa zen emakume batekin hasi zen Frisch, eta min handia izan zuen idazleak». Onartu duenez, historikoa da filma, pertsonaia historikoak lantzen dituen heinean, baina ez du istorioarekiko identifikaziorik ezkutatu. «Bachmannek babesa nahi zuen, baina, era berean, aske sentitu nahi zuen, oso zaila zen hori sasoi hartan». Eta oraindik ere ez dela erraza esanez borobildu du azalpena, erdi barrez. «Nik neuk horren bila jarraitzne dut orain».

Zinemagilearen begirada

Von Trottaren ustez pertsonaia historikoak filmatzeak ez du zuzendariaren ikuspegia desagerrarazten. «Emakume horiek hilda dude, eta, beraz, nire fantasia, nire sentimenduak proiektatu ditzaket beren bizitzetan eta filmean, eta akaso protagonistak bizirik baleude baino askeago sentitzen naiz horrela». Ezinezkoa da horri ihes egitea, dioenez. «Inoren bizitza kontatzerakoan ere, beti txertatzen duzu zeure burua eta mundua begiratzeko zure modua filmetan, beti zara zu, hori da interesatzen zaidana».

Eta umorea berriz ere, onartu duenez, Alemanian ere behin eta berriz egiten dioten galdera bat uxatzen saiatzeko. Ea egingo ote lukeen Angela Merkel kantziler ohiari buruzko film bat. Kolpean eman du lehen erantzuna: «Ene jainko maitea...». Eta ñabardura gehitu dio gero. «Ez naiz haren soka politikokoa, baina beti esaten dut hildako jendeari buruzko filmak egiten ditudala, eta hura hil artean itxaron beharko dudala, beraz, baina ez dut erraza, bera ni baino gazteagoa delako».


Ramuntxo Camblong hil da

Summary: Ramuntxo Camblong hil da. Seaskaren sortzaileetako bat izan zen, Euskal Herriko Garapen Kontseiluko lehendakaria, eta EAJren Ipar Buru Batzarreko presidentea, bertzeak bertze. Gaur zendu da, 82 urte zituela.

Seaskaren eta Elkar argitaletxearen sortzaile; EKEko, Euskal Herriko Garapen Kontseiluko eta EAJren Ipar Buru Batzarreko presidente; Angeluko zinegotzi; euskaltzain urgazle; Euskaldunon Egunkaria-ko administrazio kontseiluko kide; kooperatiben elkarte anitzen sortzaile eta kide; Eusko Jaurlaritzaren Euskararen Aholku Batzordeko kide... Ipar Euskal Herrian euskalgintzan, euskal kulturaren alde, kooperatibismoan eta politikan jarduera handia eta zabala eduki zuen Ramuntxo Camblongek. Gaur zendu da, 82 urte bete berriak zituela.

Camblong Makean sortu zen (Lapurdi), 1939ko azaroaren 11n, eta, Haritza Camblong semeak nabarmendu duenez, «afrikar erran zuhurrak» dioena aplikatu zuen haren bizitza osoan zehar: «Bakarrik fiteago goaz, bainan elgarrekin urrunago». Hala, egitasmo ugaritako sustatzaile eta parte izan zen Ramuntxo Camblong, bertze hainbat eta hainbat herritarrekin batera.

Camblongek ingeniaritza ikasketak egin zituen Parisen eta Angersen (Frantzia), eta Hazparneko San Josepe lizeoko (Lapurdi) irakaslea izan zen 1966tik 1975era bitartean. Jardun hori utzita, Milafrangako (Lapurdi) Copelec kooperatibako sortzaileetariko bat izan zen 1975ean, eta 1998ra arte kooperatibako zuzendari aritu zen. Ondotik Sokoa enpresako kanpo harremanez arduratu zen, 2002an erretreta hartu zuen arte.

Garai horretan guzian lan profesionalarekin batera uztartu zuen lan militantea. Euskalgintzan eta kulturan, 1969an Seaska Ipar Euskal Herriko ikastolen elkarteko sortzaileetako bat izan zen, eta 1977an Elkar argitaletxearen sustatzaileetako bat. Horrez gain, Euskal Herriko Kultur Zentroko lehendakari aritu zen 1984tik 1988ra, eta EKE Euskal Kultur Erakundeko buru 1990etik 1994ra. Herria eta Jakin aldizkarietan artikuluak idatzi zituen, baita Euskaldunon Egunkaria-n ere.

Politikagintzan, abertzaletasunari lotuta egon zen, eta, azken hamarkadotan, EAJri. Enbata mugimenduan egin zituen lehen urratsak, 1963tik 1974ra, zuzendaritza batzordeko kide gisa; EA Eusko Alkartasunako kide izan zen 1986tik 1994ra; ondotik lau urtez Euskal Herriko Garapen Kontseiluko lehendakaria izan zen, eta 1997 bukaeratik aitzinera EAJko kide egin zen. Angeluko (Lapurdi) zinegotzi lanetan ere aritu zen, eta, horren bidez, Euskal Kosta-Aturri Elkargoko delegatu izendatu zuten 2001etik 2008ra. 2004tik 2008ra, berriz, EAJren IBB Ipar Buru Batzarreko presidentea izan zen. Udalbiltzako zuzendaritzan ere parte hartu zuen.

Alderdian ezagutu zuen Camblong zena Peio Etxeleku gaur egungo EAJren IBBko presidenteak. «Alderdian sartzeko idatzi nuen gutuna berak erantzun zidan»; hamar urtez aritu ziren elkarrekin. «Erran nezake egiazko abertzale bat zela. Bere herria bihotzez maite zuen», adierazi du: «Aurpegi anitzeko pertsona zen, biziki osoa: lantegi burua, zientifikoa, kultura gizona, lurralde garatzailea eta politika arduraduna. Ukan ditu anitz bizi». EAJren Euzkadi Buru Batzarreko presidente Andoni Ortuzarrek, berriz, «gauza guztien gainetik», «gizon ona» zela nabarmendu du: «Bizitza oparoa izan zuen Ramuntxok, eta, berari esker, bere inguruan egon ginenok ere are oparoagoa izan genuen gurea».

Kooperatibismoa ipar

Copelec kooperatibako sortzaile eta zuzendaria izanik, kooperatibismoa sustatzeko hainbat egitasmo bultzatu zituen Camblongek, halaber. Partzuer elkartearen sortzaileetako bat izan zen 1974an, erraterako: Ipar Euskal Herrian kooperatibak sustatzea zen asmoa, eta hortik sortu zen Copelec kooperatiba bera.

1980an, Herrikoa arrisku-kapital sozietatea sortzen aritu zen, eta Akitaniako kooperatiben SCOP batasuneko lehendakari eta Akitaniako lurraldeko batzorde ekonomiko eta sozialeko kide izan zen 1986tik 1996ra. Era berean, Iparraldeko Kooperatiben Batasuneko sortzaileetariko bat ere izan zen.


Summary: Frantziak abenduaren 12ari eutsi dio hirugarren independentzia erreferenduma egiteko. Kaledonia Berriko independentistek data atzeratzeko eskatu zuten, osasun krisia dela eta. Parisen erantzuna ikusirik, galdeketan ez parte hartzera deitu dute.

Irudia esanguratsua izan da: ekialdeko kostako Ponerihouen herri independentistan zegoela, eta UC Kaledoniar Batasuna indar subiranista garrantzitsueneko idazkari nagusi Pierre-Chanel Tutugoro aurrean zuela, Frantziako Goi Komisario Patrice Faurek jakinarazi du Parisek deskolonizazio prozesuko hirugarren erreferendumaren datari eustea erabaki duela, galdeketa atzeratzeko arrazoirik ez dagoela argudiatuta. Hortaz, aurreikusi bezala, bozketa erabakigarria hilabete barru egingo dute, abenduaren 12an; oraingoan, baina, aldaketa nagusi batekin: galdeketa horretan ez parte hartzera deitu dutela indar, mugimendu eta sindikatu independentistek.

Datorren hilabeteko erreferenduma Kaledonia Berriko deskolonizazio prozesuko azken pausoa izango da, eta 1998an adosturiko Noumeako Akordioak indarrean egoteari utziko dio. Saio erabakigarria izanik ere, Frantziatik ateratzearen aldekoek data atzeratzeko eskatu zioten Parisi, koronabirusaren pandemiak kanpaina egiteko modua baldintzatu diela argudiatuta.

Frantziako Gobernuak, baina, azken independentzia erreferenduma egiteko nahikoa berme daudela uste du, Goi Komisarioak azaldu moduan, «osasun egoera nabarmen hobetu» delako. Azken datuen arabera, Kaledonia Berrian 267 lagun hil dira, intzidentzia tasa 120 da, eta biztanleen %60k txertoaren bi dosiak hartuak dituzte; nahikoa arrazoi, Parisen iritziz, datorren hilabeteko datari eusteko.

Independentistak, ordea, ez dira iritzi berekoak, eta orain arte bi argudio nagusi eman dituzte beren jarrera azaltzeko: batetik, ez dagoela galdeketarako baldintzarik, beren kanpaina atez atekoa delako; eta, bestetik, COVID-19ak eragindako osasun krisiak egoera zaildu duela.

Izan ere, uste dute errespetatu beharra dagoela melanesiar kulturan heriotzari eta doluari egiten zaion lekua, eta horregatik ezin diete botoa eskatu doluan dauden herritarrei —Kaledonia Berriko hildakoen %60 kanakak dira—.

Iragan urriaren 20an jakinarazi zuen FLNKS Askatasun Nazionalerako Fronte Sozialista Kanaka koalizio independentistak ez zuela bozketan eta kanpainan parte hartuko, baldin eta datari eusten bazitzaion; gerora, iragan asteartean, presioa handitze aldera, Frantziatik ateratzearen aldeko alderdi, mugimendu eta sindikatu guztiek jarrera bera helarazi zuten, elkarrekin egindako agerraldi batean.

Independentisten eskariak, baina, ez du baiezkorik jaso, eta, gaur ere, Faureren iragarpenaren ostean, Daniel Goa UCko presidente eta FLNKSko bozeramaileak berretsi egin du aurrera jarraituko dutela estrategia horretan. Frantziako Gobernuari, berriz, ohartarazi dio datorren hilabeteko erreferendumeko parte hartzeak eta emaitzak zalantzan jarriko dutela galdeketaren zilegitasuna: «Guretzat ez da ezer aldatzen. [Frantziako] Estatuak emaitzaren baliozkotasuna mantentzen badu, ez da era horretara pasatuko. 100 urteko kolonizazioari amaiera eman beharko zaio. Ez gara biolentziara deitzen ari, militanteei etxean gera daitezela baizik».

Hala, Goak oroitarazi du Sebastien Lecornu Frantziaren Itsasoz Haraindiko ministroaren alde bakarreko erabakia izan zela abenduaren 12ko data jartzea —loialistek ahalik eta azkarrena egin nahi zuten—, independentistek 2022 amaieran nahi baitzuten galdeketa hori.

Edouard Philippe lehen ministro zenak 2019ko urrian esandakoa ere ekarri du hizpidera: hirugarren erreferenduma ez zela egingo «2021eko irail erdialdearen eta 2022ko abuztuaren» artean; tartean, 2022ko apirilean, Frantziako presidentetzarako bozen bi itzuliak egingo dituztelako.

Poza loialisten artean

Beste aldean, poza agerikoa izan da Frantzian geratzearen aldekoen artean, Parisek erabakitako dataren aldekoak baitira, eta osasun egoera nahikoa hobetu dela uste baitute haiek ere bai.

Goi Komisarioaren iragarpenaz, indar loialista ia guztiak biltzen dituen Ezezkoaren Ahotsak taldearen kanpainako zuzendari Christopher Gygesek adierazi du «erabat poztu» direla Parisen erabakiarekin, eta, orain, kaledoniarrei «egiazko perspektibak» eskaintzen dizkien bozketan parte hartzeko garaia dela.

Hala, asteotako adierazpenak kontuan hartuta, deskolonizazio prozesuko azken erreferendumeko kanpaina eta bozketa bera independentistarik gabekoa izango da, eta ez dago batere argi zer gertatuko den horren ondoren ere, Frantziatik ateratzearen aldekoek datozen negoziazioetan ez parte hartzeko asmoa ere helarazi baitute.

Izan ere, Lecornuren planaren arabera, Kaledonia Berria trantsizio epe batean egongo da abenduaren 13tik 2023ko ekainera arte. Horretan, Frantziako Gobernuaren asmoa da alde guztiekin eztabaidatzea eta finkatzea zein izango den Ozeaniako uhartediaren estatus instituzionala, gerora beste erreferendum batera eramateko.

Deskolonizazio prozesuko lehen galdeketa 2018an egin zuten, eta bigarrena, iaz; bietan, Frantzian jarraitzearen aldeko jarrerak irabazi zuen, baina kontsulta batetik bestera txikitu egin zen baiezkoaren eta ezezkoaren arteko tartea. Iragan urteko urriaren 4koan, Kaledonia Berriko herritarren %46,74 independentziaren alde agertu ziren; duela hiru urtekoan, berriz, %43,33.

Azken erreferendumeko galdera aurreko bien berbera izango da: Nahi duzu Kaledonia Berriak burujabetza osoa eskuratzea eta independente bilakatzea?.


Summary: Ertzaintzako sindikatu nagusiak dei egin du Mozal Legearen erreformaren aurka protestatzeko. Lege berriak poliziak «herritarren desobedientzia gero eta handiagoaren aurrean babesik gabe» utziko dituela salatu du Ernek

Ertzaintzako Erne sindikatuak dei egin die bere kideei parte har dezaten mozal legearen erreformaren aurkako protestetan. Gaur plazaratu duen ohar baten bidez, «lege berriak are eta babesgabeago utzi nahi gaitu herritarren desobedientzia gero eta handiagoaren aurrean», adierazi du sindikatuak. Argudiatu dutenez, «ikaragarri» areagotu dira istiluak. Gaineratu dute klase politikoak bazterrean utzi dituela poliziak.

«Gizarte moderno batek gainetik kendu behar ditu iraganeko konplexuak, eta polizia guztiei eman gure lana egiteko behar diren ahalmen guztiak». Eusko Jaurlaritzari eta Espainiako Gobernuari sostengua eskatu diote ertzainen eta udaltzainen izenean.


Summary: Hordago egitasmoa sortu dute Nafarroan, zonifikazioa salatzeko. Hizkuntza eskubideak aldarrikatu dituzte sustatzaileek, Cortesko adierazpenean

Egitasmo berria sortu dute Nafarroan, euskararen aldeko aldarriei bidea emateko: Hordago! izena eman diote ekinbideari, eta herrialde osoan eragin nahi dute, hegoaldetik iparraldera eta mendebaldetik ekialdera, hizkuntza eskubideak ardatz gisa hartuta. Hain zuzen, hegoaldekoen den herria aukeratu dute aurkezpena egiteko: Cortes.

«Erronka bota nahi dugu, punta batetik bertzera. Foru komunitateko leku, herri, kontzeju, hiribildu eta hiri guztiak zeharkatuz; eta hordago horrek lau haizeetara zabalduko du aurrera urratsak egin nahi ditugula, edozein nafarrek, edonon dagoela eta edonon bizi dela, lurralde osoan euskara ezagutu eta erabiltzeko duen eskubidea praktikan jartzea eragozten duten oztopo guztiak kentzeko», irakur daiteke elkartearen sortze-agirian, Cortesko adierazpena izena eman dioten horretan, alegia.

Hizkuntz eskubideak bermatze aldera, Euskararen Legeak ezarritako zonifikazioa «oztopo handia» dela uste dute Hordago egitasmoaren sustatzaileek: «Zonifikazio hori bidegabea zen duela lau hamarkada, eta orain, gainera, anakronikoa ere bada». Banaketa administratibo hori «diskriminazio, desberdinkeria eta desadostasun iturri» dela adierazi dute.

Horri aurre egite aldera, «hordago handira» jo nahi dute Cortesko adierazpenaren sinatzaileek: «Justizia nahi dugu, Nafarroan inongo bereizkeriarik egon ez dadin, ezta arrazoi linguistikoengatik ere. Denok berdinak izanen garen lurralde batean bizi nahi dugu: berdinak betebeharretan, berdinak eskubideetan, Nafarroako zein eremutan gauden kontuan hartu gabe».

Erakunde sortu berriaren arduradunen esanetan, errealitate soziolinguistikoa ezin da aitzakia izan hizkuntza eskubideak murrizteko: «Euskara dakiten pertsonen kopurua txikia izateak ez du zilegitasunik ematen beren eskubideak urratzeko. Eskubideak pertsona guztiei dagozkie leku guztietan. Eta, horregatik, justiziagatik, eskatzen dugu euskaraz bizi nahi duten pertsonak ez ditzatela tratatu bigarren mailako herritarren gisara».

Nafarroan, euskarak eta gaztelaniak «parez pare» egon beharko luketela aldarrikatu dute, gainera: «Guk, Cortestik, Nafarroako hegoaldetik, aldarrikatzen dugu bi hizkuntzek parez pare egon behar dutela, eta halaxe izan behar dutela tratatuak; ez bata goian eta bertzea behean, baizik eta parean. Euskara Nafarroako nortasunaren berezko parte da, bere izatearen eta bertakoen zati bat, ezin baita bata bertzea gabe ulertu, euskararik gabe Nafarroa, Nafarroarik gabe euskara».

Horregatik, zonifikazioari «hordagoa jo» nahi diotela esan dute agiria sinatu duten eragile eta norbanakoek, «karta onak» dituztela sinetsita: «Bereizkeriarik, segregaziorik edo eskubideen urraketarik gabeko etorkizuna irabazi nahi dugu. Euskaraz bizi, euskaraz lan egin, euskaraz jokatu eta euskaraz maitatu nahi duten nafarrek halaxe egitea posible izanen duten etorkizuna. Lurraldea eta gizartea zatikatuta izanen ez diren etorkizun bat. Beraz, gaur hordagoa jotzen diogu Nafarroako euskararen zonifikazioari».

Azkenik, dei egin diete Nafarroako udalerri guztietako biztanle eta alor guztietako eragileei, Cortesko adierazpenarekin bat egin dezaten: «Animatzen ditugu eskaera hau beren esparruetan zabal dezaten, eta osa dezaten beren ikuspegitik eta beren eskaerekin». Datozen hilabeteetan, gainera, «ekintza eta mobilizazio gehiago» izanen direla iragarri dute, eta horietan parte hartzera dei egin diete herritarrei.


Summary: Pentsiodunak karrikara atera dira Hego Euskal Herrian, legearen erreformaren kontra. Manifestazioak egin dituzte Espainiako Gobernua prestatzen ari den pentsioen erreforma geldiarazteko. Gasteizen, Iruñean, Eibarren eta Donostian eguerdian egin dituzte mobilizazioak, Bilbon arratsaldean.

Luze da pentsiodunen borroka honezkero, eta hitzordu inportantea izan dute gaurkoa: Hego Euskal Herriko pentsiodunen elkarteek kaleak hartu dituzte pentsioen legearen erreformaren kontrako mezuak ozen aldarrikatzeko. Mobilizazio jendetsuak izan dira oro har; Iruñekoan, esaterako, 700 bat lagunek egin dute bat martxarekin. Iruñean ez ezik, Gasteizen, Eibarren, Donostian eta Bilbon ere aditu dira pentsioen murrizketaren kontrako mezuak.

Bilbon jendetza batu da manifestazioan, Moyua plazatik udaletxerainoko ibilbidean, pankarta nagusiaren atzean: Murrizketarik ez, pentsio publikoak eta duinak bai. Gutxieneko pentsioa 1.080. Manifestazioa hasterako jadanik entzun zitezkeen manifestarien oihuak, eta bizia eta zaratatsua izan da azkenera arte. Bozgorailu eta pankarta propioak eraman dituzte deialdira mugimenduaren lekuan lekuko taldeek, eta hamaika aldarrikapen eta lelo oihukatu dituzte: «Publikoa dena ez dago salgai», «Hilabete amaierara ez heltzea terrorismoa da» eta «Pentsionistak aurrera», besteak beste.

Espainiako Gobernuak egin asmo duen pentsioei buruzko lege proposamena izan zen atzoko mobilizazioen jomuga nagusia, halere, eta erreforma bertan behera uzteko eskari zuzena egin dute manifestazio amaierako irakurketan. Pentsiodunen mugimenduko kideen ustez, murrizketak ekarriko ditu lege berriak, eta horregatik egin dute hura geldiarazteko deia. Espainiako Gobernuari, Madrilgo kongresuan ordezkaritza duten alderdi politikoei, eta Euskal Herriko erakundeei helarazi diete mezua. «Ken dezatela».

Bi helburu nagusi ditu erreformak, gaur salatutakoaren arabera: 2011ko eta 2012ko erreformek ezarritako «murrizketei eustea», batetik; eta «denbora gehiagoz lan egitea eta pentsio gutxiago kobratzea», bestetik. Pentsiodunen mugimenduaren hitzetan, «iraupeneko laguntza sistema bat» bilakatu nahi du Madrilek pentsio sistema publikoa, pentsio plan pribatuak sustatzeko. Kotizazioak kalkulatzeko erabiliko den indizea moldatzeko asmoa ere azaldu du Espainiako Gobernuak, eta pentsioen kalterako izango da hori ere, manifestazioa deitu dutenen irakurketaren arabera. «Lege proiektuaren pentsioak goratzeko indizea iruzurra da, eta ez du bermatzen pentsioen erosteko ahalmena».

Pentsionisten kalkuluen arabera, indize berriarekin urteroko KPI indizearekin alderatuta, aurten eta hurrengo urtean, %3 eta %2,4 murriztuko ditu kotizazio peko pentsioak, eta gutxieneko pentsioak, hurrenez hurren. «Iraunkortasun faktorea ez da indargabetuko, eta, besterik gabe, izena aldatuko zaio, pentsioak murrizten jarraitzeko».

Duela lau urte hasi ziren mobilizatzen, eta orduko eskari berberei eusten dietela nabarmendu dute. «Ez dugu onartuko eskatzen ditugun premiazko aldarrikapenak jasotzen ez dituen erreformarik». Besteak beste, ondorengoak dira eskari horietako batzuk: 1.080 euroko gutxieneko pentsioa ezartzea, 1.200 euroko lanarteko gutxieneko soldata adostea, eta alargunei pentsio osoa jasotzeko aukera aitortzea.

Alor publikoaren defentsa egin beharrean, gehien dutenen alde aritzea ere aurpegiratu diete agintariei. «Murrizketak gure bizi-baldintzak okertzen ari dira, eta gobernuek politika fiskalak ezartzen dituzte, gehien dutenei mesede egiten dietenak». Eta zerbitzu publikoak murriztu bitartean, banku zerbitzuen prezioak igotzea ahalbidetzea ere aurpegiratu diete gobernuei, «gutxi batzuen onurarako».

Dimisio eskaria Jendetsuak izan dira eguerdiko mobilizazioak ere. Iruñean, esaterako, 700 manifestari inguru bildu dira, eta Gasteizen, «Escriva, dimisioa!», izan da oihukatutako leloetako bat, Espainiako Gizarte Segurantza ministroari erreferentzia eginez. Oihartzuna izan du eskari horrek beste mobilizazioetan ere.

Orain arteko eskari zehatzei eusteko asmoa du pentsionisten mugimenduak etorkizunean ere. Mobilizazioekin jarraitzeko asmoa azaldu dute, eta abenduaren 1erako deitutako mobilizazioekin bat egitera deitu dituzte herritarrak.