Asparrenetik Lezeko haitzulora

Summary: Asparrenetik Lezeko haitzulora. Asparrena txangozale ugariren abiaburua da, mendi ibilaldiak egiteko, naturaz gozatzeko, eta Lezeko haitzuloa eta eraikin eta monumentu historikoen aztarnak ezagutzeko.

Asparrena Arabako ipar-ekialdeko ertzeko udalerria da, Arabako Lautadako kuadrillakoa. Araia du udalburu, eta udalerriak baditu beste bederatzi herri ere. Arabako Lautadan badago ere, Asparrenak inguru menditsua du, eta, hori dela eta, udalerria txangozaleen abiaburu izan ohi da. Inguruetan, ezagutzeko modukoak dira Lezeko haitzuloa, Urkate ur jauzia, Araiako Marutegiko gazteluaren aztarnak, San Joan Amamioko baseliza erromanikoa eta hainbat monumentu megalitiko, duela milaka urte ibilitako gizakiek utzitako arrastorik nabarmenenak. Geroztik, artzaintzak, ikazkintzak eta bestelako jarduerek ere aztarna utzi dute. Aizkorri-Aratz parke naturala gertu dago. 19.400 hektareako azalera du, eta Altzania, Aratz, Aizkorri, Urkilla, Zaraia edo Aitxuri tontorrek eraturiko lerroak Bizkaiko golkoa eta Mediterraneoaren urak banatzen ditu. Bertan sortzen dira Gipuzkoako ibai nagusietako hiru: Deba, Urola eta Oria. Bestalde, kareharriaren nagusitasuna oso nabarmena da: hari loturiko paisaia eta egiturak dira mendilerroaren ezaugarri adierazgarrienetarikoak. Lurpeko uren zirkulazioak, esaterako, galeria sare handiak sortu ditu. Pagadiek ipar isurian, ameztiek hego magalean, mendiko larreek eta koniferoen baso sailek Aizkorri-Aratz parke naturalaren eremurik handiena estaltzen dute. Ekosistemen aniztasun hori dela eta, inguruko basoetan, larreetan eta harkaitzetan hainbat espezie bizi dira: gailurretako uhandrea, baso igel iberiarra, belatz handia, sai arrea, sai zuria, belatxinga mokohoria, belatxinga mokogorria, elur lursagua, lepahoria, ipurtatsa, basakatua eta hainbat saguzar espezie. Udalerrian, Araiako Naturaren Interpretazio Zentroa eta Asparrena-Apota Parke Mikologikoa daude, interesgarriak eta bisitatzeko modukoak. webgunearen bidez, ibilbideak eta jarduerak egiteko, leku interesgarriak ezagutzeko, eta otordua egin eta ostatu hartzeko tokiei buruzko informazioaren berri jakin daiteke. Gazteen Dantza Topaketa Asparrenean Gazteen Dantza Topaketa egingo dute ekainaren 30etik uztailaren 2ra. Euskal Dantzarien Biltzarrak belaunaldi berriengan jarri du arreta, eta haientzat antolatu du Gazteen Dantza Topaketa, lehen aldiz. Helburua da dantzaren alorrean belaunaldi aldaketa erraztea, eta dantza taldeen iraupena eta euskal dantza tradizionalen geroa bermatzea. Horretarako, adin tarte bereko dantzariak elkartuko ditu, gaiari buruz elkarrekin hausnartu eta eztabaidatu dezaten. «Ekitaldi honen bidez, gazteen ahalduntzea lortu nahi da, nortasun sentimendua areagotzea», azaldu dute antolatzaileek. 15 eta 25 urte arteko dantzariei egin diete gonbita.


Marijaia eta bihotza Bilboko jaien ikur

Summary: Marijaia eta bihotza Bilboko jaien ikur. Eulogio Omaetxebarria Solaegi diseinatzaile grafiko gernikarrak irabazi du Aste Nagusiko kartelen lehiaketa, ‘Bihotzez’ lanarekin. Epaimahaiak proposamenaren «argitasuna eta indarra» nabarmendu ditu. Jaiak abuztuaren 19tik 27ra ospatuko dituzte, eta uztailean iragarriko dute egitaraua.

Marijaia besoak igota, eskuekin bihotz bat irudikatzen, hondo gorri bizi baten aurrean. Hori izango da 2023ko Bilboko Aste Nagusiko kartela. Eulogio Omaetxebarria Solaegi diseinatzaile grafiko gernikarrarena da (Bizkaia), eta 573 proposamenen artetik gailendu da. Horietatik sei aukeratu zituen epaimahaiak, eta gustukoenari botoa emateko aukera egon da zabalik ekainaren 19tik 25era bitartean. Omaetxebarria Solaegiren Bihotzez hautatu dute boto emaileen %31,52k. Guztira, 4.321 lagunek eman dute botoa webgunean, eta 53k aurrez aurre. Gaur goizean iragarri dute ebazpena, Bilboko udaletxean egindako prentsaurrekoan.

Alicia Fernandez Bilboko Rekalde aretoko zuzendari eta epaimahaiko kideak kartel irabazlearen ezaugarriak aletu ditu. «Balioa eman diogu mezuaren eta irudiaren argitasunari, Bilboko jaietako ikur adierazgarria hautatu izanari, eta koloretsua izateari». Igor Siguero ETBko kazetaria ere izan da epaile, eta lanaren kolorea azpimarratu du. «Atentzioa ematen du daukan indarrak. Gainera, behingoz agertuko da kolore gorria». Mezuari ere erreparatu dio. «Esaten du: ‘Egin itzazu maitasuna eta jaia’».

Fernandezek eta Siguerok ez ezik, honako hauek osatu dute epaimahaia: Itziar Urtasun udaleko Jaietako zinegotziak eta Asier Abaunza, Bruno Zubizarreta eta Garazi Perea zinegotziek; Idoia Ugalde Bilboko Konpartsetako kideak; Alberto Salcedo Arte Ederretako doktore eta Bilbo Arteko irakasleak; Georges Belinga Koop 34ko sortzaile eta Kamanga Influencers elkarteko ordezkariak; eta Cristina Gezuraga Sirope agentziako sorkuntza zuzendariak.

Gero eta gertuago

2023ko Aste Nagusia abuztuaren 19tik 27ra egingo dute; nolabait, kartelaren iragarpenak atzerako kontaketa abiatu du. Egitaraua ontzen ari dira oraindik, eta uztailan emango dute haren berri, Urtasunek adierazi duenez. Su festekin zer egin, hori ere uztailean argituko dute. Izan ere, iazko festetako azken zapatuan, Zazpikaleetako eraikin bateko sabaian sua piztu zen, eta susmoa dago su festekin lotura izan dezakeela —epaitegietan dago auzia—. Apirilean, Juan Mari Aburto alkateak esan zuen aztertzen ari direla suak lekualdatzea; Urtasunek ez du beste xehetasunik erantsi.


Arantzazuko parketxea

Summary: Arantzazuko parketxea. Arantzazuko parketxea Aizkorri-Aratz parke naturalaren bihotzean dago, Oñatiko Arantzazu auzoan, izen bereko santutegian.

Oñatiko Arantzazuko santutegiko Gandiaga Topagunea II eraikinean dago Arantzazuko parketxea, Aizkorri-Aratz parke naturalaren bihotzean. Arantzazuko parketxean natura, kultura eta espiritualtasuna batzen dituen erakusketa bat topatu daiteke. Interpretazio zentroa bisitatuz, inguruko elementu natural eta kultural ugari ezagutzeko eta interpretatzen ikasteko aukera izango du bisitariak. Bisita eta ibilaldi gidatuak Parketxean bisita gidatu bat egin daiteke, eta ibilaldi gidatuak ere bai, Aizkorri-Aratz parke naturalak gordetzen dituen altxorrak ezagutzeko. Aipagarria da mota guztietako bisitarientzat egokitutako irteerak antolatzen dituztela. Hiru solairutan banatuta, Arantzazuko parketxeak parke naturalaren ezaugarriak erakusten ditu, hala nola paisaia karstikoak, pago motzak, abeltzaintzaguneak... Horretarako, maketa erraldoi bat, teknologia berriz hornituriko erakusketa iraunkorra, gela didaktikoak eta euskarri interaktiboak daude. Parketxearen atzeko aldetik, Arantzazuko ibilbide irisgarria irteten da, herritar guztiek aukera izan dezaten Aizkorri-Aratz parke naturala eta haren ezaugarriak ulertzeko, urritasunen bat dutenak barne. Hain zuzen, 1,6 kilometroan zehar bi metroko zabalerako pasealekua dago, hormigoizko lurzoruarekin eta ikusmen ezintasuna dutenentzako pista distalarekin. Ibilbide osoan eserlekuak eta plataformak daude, eta hesi babesgarriak ere bai. Halaber, informazio panelak, behatokiak eta animalien maketak daude bidean, ukimenaren bidez bertako natura ezagutzeko aukera ematen dutenak. Aitzondo basoa Aizkorri-Aratz parke naturalean, Brinkolako Aitzondo basoa Gipuzkoako haritz kandugabeen baso bakarra da. Laurehun hektarea zabal da. Zuhaitz horren berezitasuna da haren fruituak ez duela txortenik. 600-800 metroko garaieran hazi ohi dira. Haritz kandugabea (Quercus petraea) edo mendiko haritza da zuhaizti horretako espezie nagusia, eta horrek egiten du Aitzondo eremu hori berezi. «Haritz kandugabeen basoak ez dira arruntak gure mendietan», esan zioten Aizkorri-Aratz parke naturaleko Anduetza parketxeko arduradunek BERRIA egunkariari, iazko uztailaren 22an. «Alde batetik, mendez mende haritzen baso zabalak desagertuz joan direlako, eta, beste alde batetik, haritzen familiaren barruan espezie jakin hori ez delako oso ugaria». Inguru horretan beste haritz mota bat da arruntagoa: haritz kanduduna edo Quercus robur. Gernikako Arbola, adibidez, espezie horretakoa da.


Summary: Otegik esan du «akats bat» izan dela EAJ «faxista» dela esatea. Joan den astean EH BIlduk sareetan zabaldutako hauteskunde giroko bideo batek PPrekin eta Voxekin alderatu du EAJ. Otegik esan du EAJ «lehiakidea» dela, «ez etsaia».

EH Bilduko koordinatzaile nagusi Arnaldo Otegiren arabera, EAJ «ez da alderdi faxista bat». ETB1 telebista katean egindako elkarrizketa batean, koalizioak joan den astean sare sozialetan zabaldu zuen bideo bati buruz galdetu diote Otegiri; bideo horretan, Aitor Esteban Kongresurako EAJren Bizkaiko zerrendaburua azaltzen da PPko eta Voxeko buruzagi batzuekin batera. Bideo hori horrela egitea «akats bat» izan dela argitu du koalizioko koordinatzaile nagusiak.

Otegik azaldu du EAJ «faxisten aurkako gerra batean» aritu zela. «Beraz, gure jendeari esan behar diote argi eta garbi EAJ ez dela gure etsaia, baizik eta gure lehiakide politikoa». EAJ eta Esteban bera minduta azaldu dira egunotan, bideoak islatzen duena haiekiko «iraingarria» delakoan.

Bada, EH Bilduko koordinatzaile nagusiak garbi esan du hauteskunde giroan gertatutakoa ez dela zuzena: «EAJ ez da alderdi faxista bat, eta akats bat da alderatzea Aitor Esteban eta EAJ Voxekin. Sarritan esaten dugu eztabaida politiko zaindua nahi dugula, eta uste dut bideo hori akats bat dela. Ez da onargarria gure aldetik EAJ PPrekin eta Voxekin konparatzea, eta nire izenean, behintzat, eskatzen diet uler dezatela akats bat izan dela».

78ko erregimena

Hauteskundeen harira egindako bideoa alde batera utzita, koalizioko buruak abisu argia eman du Espainiako Gorteetarako hauteskundeei begira. Estatuaren «elite ekonomikoak eta beste mota batzuetakoak 78ko erregimena salbatzeko operazio bat» prestatzen ari direla esan du. PPren eta Voxen arteko formula da «autoritarioena» operazio horretan, azaldu duenez.

Dena den, adierazi duenez, aurreko legegintzaldian egon den gobernua errepikatzen bada —PSOEk eta Sumarrek osatua, azken hori Unidas Podemosen ordez arituta—, lurraldeen auzia «mahaiaren gainean» jarri beharko litzateke.


Gartxoten bidea

Summary: Gartxoten bidea. Itzaltzu herritik abiatuta, Gartxoten Bidea egin daiteke, eta Elkorretanko Gartxoten Leizea ikusi. XII eta XIII. mendeen arteko bardoa izan zen.

Elkorretan, bada leize bat, eta herritarrek kontatzen dute Gartxot XII. eta XIII. mendeen arteko bardoa leize hartan hil zela. Mikelot semea hil zuen, monjeek haiekin eraman ez zezaten, eta bardoak berak aukeratu omen zuen zigorra han betetzea. Gartxoten egurrezko eskultura bat dago Itzaltzu herrian, kondairaren oroigarri. Mendi bide bat ere badago: Gartxoten Bidea. Ibilaldi zirkularra da, Itzaltzu herrian hasi eta bukatzen dena. Bide horren erdian, Elkorretan, Gartxoten Leizea ikus daiteke, eta, bidean zehar, ur jauzi bat, 36ko gerraren arrastoak eta Pirinioen panoramika ederrak ere aurkituko ditu bisitariak. Ibilbidea herritik kilometro batera dagoen etxola baten ondoan hasten da, Uztarrozeko errepidea hartuta. Haritzen artetik igarota, 36ko gerraren arrastoa ikusiko du bisitariak: metrailadore habia deitzen duten aterpea. Espainiar soldaduak inguru haietan ibiltzen ziren, muga zaintzen, makiak igaro zitezkeelako. 1940 eta 1944 bitartean, soldaduek eta esklaboek Gutierrez lerroa eraiki zuten. Horren parte da aipatutako habia. Bidean jarraituta, Krutxeako aska eta Elkorretako haitzen inguruan dagoen ur jauzia ageri dira. Elkorretako leizea ur jauzitik metro gutxira dago. Haitz handi batean zirrikitu bat ageri da; kondairaren arabera, Gartxoten presondegia izan zen. Bidean, larreak eta haritz basoak daude, azkenengo maldatik behera berriz ere Itzaltzura iritsi arte. Otsagabia, herri polita Gartxoten Bideari buruzko informazioa Otsagabiko turismo bulegoan jaso daiteke. Gainera, bestelako bide batzuk egiteko informazioa ere ematen dute. Otsagabitik bertatik ateratzen dira Larrexua leizera doan Peña Marta bidea, Muskildako itzulia, Uditik Zubibarrenarako bidea, eta Zubigoena eta Otsateko amildegira doana. Beste ibilbide bat Otsagabitik Itzaltzura doana da, pinu, pago eta izei basoetan barrena. Otsagabia Euskal Herriko herri politenetakotzat jotzen da. Anduña eta Zatoia ibaien elkargunean dago, eta haren kale harriztatuak Pirinioetako mendien artean pilatzen dira. Herriaren alderdirik ezagunena Anduña ibaiaren zeharbidea da, bere zubi ugarien bitartez, eta ospetsuena, Erdi Aroko zubia. Halaber, inguruetan badira dolmenak eta trikuharriak, eta hainbat eraikin historiko. Besteak beste, Done Joanes eliza eta Muskildako Andre Mariaren baseliza, XII. mendean eraikiak.


Summary: 'Literaturarekin bakarrik ikasten dena' manifestua aurkeztu dute laurogeitik gora idazlek. Meettok fundazioaren ekimenez sortu da manifestua, eta, adierazi dutenez, dokumentua abiapuntua baino ez da: gerora etorriko diren ekitaldi batzuen ernamuina. Manifestuaren helburu nagusia irakurzaletasunari prestigioa ematea da, eta irakurtzea bera sustatzea.

Laurogeitik gora idazlek izenpetu dute Literaturarekin bakarrik ikasten dena manifestua. Meettok fundazioak aurkeztu du —izen bereko argitaletxetik sortua da—, eta helburu nagusia irakurzaletasunari «prestigioa ematea» da; baita irakurtzea bera sustatzea ere. Ramon Etxebeste Meetokeko kidearen esanetan, dokumentua «abiapuntu bat besterik ez da»: gerora etorriko diren ekitaldi batzuen oinarria. «Garrantzitsuena ez da dozenaka idazlek sinatu duten agiria, haren bidez eta ondorioz etorriko diren aukerak baizik», adierazi du. «Ekimen ez oso konbentzionalak beharko ditugu».

Manifestuan diotenez, «garai nahasiotan», literaturak koordinatu batzuk ematen ditu beti. «Anne Frankek oso garbi esan zuen: 'Pertsona askeak nekez jabetuko dira inoiz liburuek zer esanahi duten giltzapean bizi garenontzat'. Ispilu aurrean jarri eta galdera egiten ditugu literaturak: 'Aske al gara?'».

Literaturak «mundu guztiari irekita» egon behar duela nabarmendu dute sinatzaileek, «inolako balaztarik gabe». Izan ere, haien iritziz, literaturak «esnatu eta astindu» egiten du pertsona, haren gogoa piztu. «Bakarrik irakurtzen dugu, baina ez gaude bakarrik irakurtzen dugunean. Liburuan irekitzen zaizkigun garai eta pertsonaietara lotuta gaude, fikziozko pertsonaietan lur hartzen dugu, bidaiatik itzultzean ezaugarri berriak iradokitzeko».

Sinatzaileen iritziz, irakurketak «munduaren zabaltasunaren eta aniztasunaren zantzuak» utziko ditu irakurleengan. «Irakurritakoa lagunekin, ezagunekin, ikaskideekin, irakurketa taldeko kideekin eta sare sozialetan partekatzeak liburuak adina plazer edo gehiago emango digu: liburuei buruz hitz egitea liburuak berridazteko modu bat da. Eta literaturaren historia irakurketaren historia da; erreketa publikoetatik, zentsuratik eta gure gailu elektronikoen hots eta ardailatik harago doa».

Literaturaren inguruan dabiltzanak «asko» ez badira ere, «ondo artikulatutako» ekosistema bat osatzen dutela azpimarratu dute sinatzaileek: «Irakurleak, idazleak, itzultzaileak, editoreak, literatur kritikariak, liburu saltzaileak, liburuzainak... literaturak batzen gaitu». Horregatik sendotu eta prestigiatu nahi dute sare hori, liburuaren balioa aldarrikatzeko. «Literaturak erakusten diguna literatura irakurriz baino ezin delako ikasi. Literaturak denoi dagozkigun gauzez hitz egiten baitu: kemenaz, beldurraz, adiskidetasunaz, heriotzaz, maitasunaz, elkartasunaz».

Manifestuan diotenez, irakurtzen duenak badaki zergatik irakurtzen duen. «Irakurtzen ez duten horietakoa bazara, zure arrazoiak izango dituzu. Edozelan ere, zaude lasai. Literaturaz arduratzen ez bazara ere, literatura beti arduratuko da zutaz. Hori ere liburuei esker ikasi dugu».

Literaturarekin bakarrik ikasten dena manifestua sinatu duten norbanakoak honako hauek dira:

Katixa Agirre, Uxue Alberdi, Iñaki Aldekoa, Oihane Amantegi, Miren Amuriza, Beñat Arginzoniz, Txema Arinas, Miren Arratibel, Yolanda Arrieta, Mikel Arruabarrena, Garazi Arrula, Aintzane Atela, Gotzon Barandiaran, Maialen Berasategi, Jon Bilbao, Itxaro Borda, Harkaitz Cano, Angel Erro, Hedoi Etxarte, Jose Fernandez de la Sota, Aintzane Galardi, Aritz Galarraga, Oihana Garmendia, Jorge Gimenez Bech, Ekaitz Goikoetxea, Josu Goikoetxea, Aritz Gorrotxategi, Nerea Ibarzabal, Juan Kruz Igerabide, Izaskun Igoa, Tere Irastortza, Jose Anjel Irigarai, Karmele Jaio, Edorta Jimenez, Irati Jimenez, Felipe Juaristi, Jon Kortazar, Goiatz Labandibar, Hasier Larretxea, Iñigo Larroque, Santi Leone, Anjel Lertxundi, Karlos Linazasoro, Pello Lizarralde, Nerea Loiola, Maite Lopez las Heras, Elizabeth Macklin, Juanra Madariaga, Peru Magdalena, Juan Ramon Makuso, Gerardo Markuleta, Miren Agur Meabe, Antxiñe Mendizabal, Laura Mintegi, Inazio Mujika Iraola, Kepa Murua, Elena Olave, Carlos Ollo, Aritz Pardina, Pello Otxoteko, Eider Rodriguez, Txani Rodriguez, Beñat Sarasola, Danele Sarriugarte, Asier Serrano, Mikel Soto, Castillo Suarez, Eli Tolaretxipi, Garbiñe Ubeda, Itziar Ugarte, Yurre Ugarte, Juan Manuel Uria, Juan Luis Zabala, Josu Zabaleta, Iban Zaldua eta Patxi Zubizarreta.


Bardozeko ur gaztelua

Summary: Bardozeko ur gaztelua. Bardoze herritik gertu, Miremonteko ur gaztelua dago. 77 eskailera maila metaliko egokitu dituzte haren inguruan, eta terrazatik ikuspegi paregabeez goza daiteke.

Bardoze herritik abiatuta, harizti baten barrena, txango bat egin daiteke Miremonteko ur gaztelua ezagutzeko. Hara iristeko, Miremonteko talaiara gidatzen duten bide seinaleei jaramon egin behar zaie. Ur gaztelua dorretzar baten moldean goititutako ur depositu erraldoi bat baino ez da. Itsaso mailatik 188 metrora dago. Hala ere, 360 graduko ikuspegi paregabeak eskaintzen ditu: Gixuneko parta landatuak iparraldean, Aturri ibaiaren altzoan, eta Pirinioetako kate malkartsua hego-ekialdean. Miremonteko ur gaztelua eraikin bitxia da. 77 eskailera maila metaliko egokituak ditu inguruan. Behin terrazara iritsita, inguruak interpretatzeko xedez, orientazio mahai koloretsuak daude barandari itsatsita. Bardozeko ur gaztelua ez da gertuko geografian ikus daitekeen bakarra. Frantzia aldera joz gero, ur gazteluek eratutako sare zabala baitago. Dirudienez, XIX. mendearen erdialdean eraikitzen hasi ziren porlanezko dorretzar horiek, iturriko ura bazter guztietara iritsarazteko. Eraikin historikoak Bardoze herri xumea da, eta Lapurdiko ekialdean dago, Nafarroa Beherearen muga-mugan. Aturri ibaiaren ezkerraldean dago. Herrian, zenbait eraikin historiko daude. Besteak beste, XVI., XVII. eta XVIII. mendeetako hainbat baserri eta XV. mendeko errota bat. Sala jauregia XVII. mendekoa da, eta herriko etxe zaharra, 1982. urtera arte erabili zena, XVIII. mendekoa. Azkenik, Jasokundearen eliza: XIX. mendean berreraiki zuten, eta XIII. mendeko atari erromanikoa du.


Summary: 21 hilabeteko zigorra ezarri diote Audiko zuzendari ohiari, 'Dieselgate auziarengatik'. Rupert Stadlerrek aitortu egin du beranduegi eten zuela CO2 emisio datuak manipulatuak zituzten autoen salmenta. Zigorra onartu duen VW konpainiako lehen goi karguduna da.

Rubert Stadler Audi etxeko zuzendari nagusi ohiak 21 urteko zigorra eta 1,1 milioi euroko isuna onartu du Dieselgate auzian izandako inplikazioaren harira. Municheko (Alemania) Lurralde Auzitegiko zigor salako epaileekin akordio bat egin du, eta baldintzapean aske beteko du zigorraldia. Akordio horretan, Stadlerrek aitortu egin du beranduegi eten zuela CO2 emisio datuak manipulatuak zituzten autoen salmenta.

Auzi honengatik zigorturiko Volkswagen (VW) konpainiako lehen goi karguduna da. Dieselgate eskandaluaren berri 2015an jakin zen, AEBetan eginiko ikerketen ondorioz. Hartaz geroztik, Stadlerrek urteak egin ditu errugabea zela esanez, aurten epaileekin negoziatzea onartu zuen arte. Ordurako jakinarazia zioten espetxe zigorra betetzeko arriskua zuela. VWeko beste goi kargudun batzuek antzeko adierazpen publikoak egin dituzte, eta epaileen aurretik igaroko dira.

Stadlerrek maiatzean aitortu zuen errudun zela, eta gaur plazaratu da akordioren ebazpena. Aitorpenean, adierazi zuen beranduegi eten zuela defeat device gailua zuten autoen salmenta, zeinak CO2en emisioen datuak manipulatzen zituen. Era berean, esan zuen ez ziela horren berri eman VWeko bere kideei. Aitorpena haren abokatuak irakurri zuen, eta Stadlerrek karguak onartu zituen.


Gamueko gaztelua

Summary: Gamueko gaztelua. Nafarroako Erresumaren lekukoa da Gamueko gaztelua. XI. mendekoa da, eta Aiziritze-Gamue-Zohazti udalerrian dago.

Gamueko gaztelua modu feudalean eraiki zuten, urak eraikina ingura zezan; defentsarako, beraz. XI. mendean eraikitzen hasi ziren, zurez. Geroago, XIV. mendean, harrizkoa egin zuten, eta XVI. mendean, handitu. Azkenik, XIX. mendean, 1850-1860. urteen artean gertatu sute batek partez desegin zuen, dorre bat barne, eta gaur egun ez da gazteluaren erdia baizik geratzen. Gaztelutik gertu, iparraldera, XIV. mendeko Borda baserria dago, eta biek multzoa osatzen dute. 1993an, Frantziako monumentu historiko izendatu zuten. Historikoki, gaztelua Gamue leinuari lotuta egon da. Leinu horretako burua zen inguruko lurren eta etxaldeen jabe, eta laborariek mozkinen erdiak eman behar zizkioten. Leinuaren lehen aipamena XI. mendekoa da, eta gazteluan egon zen Frantziako Iraultzara arte. Iraultza garaian kanpora joanik, gaztelua eta ondasunak Zuberoako Ithorrots leinukoa zen Joan d'Abbadiek erosi zituen. Gaztelua erre zenetik, aletegi gisa erabili izan da, eta ez da inoren bizileku izan. Aiziritze-Gamue-Zohaztiko Herriko Etxeak, libera baten truke, 1983an erosi zion gaztelua orduko jabeari, Michel d'Abbadieri. Baina gazteluaren eremuari soilik zegokion salmenta. 1997an, inguruko lurrak eta Borda baserria ere erosi zituen herriko etxeak. Borda baserrian gazteluko zerbitzariak bizi ziren, eta, gaur egun, herriko etxearen bulego batzuk daude. Erakusketa zabalik Gazteluaren barruan, laborantzaren garapena erakusten duen erakusketa bat zabalik dago, eta orga tiratzen duten idiak, dailua, igitaia, aliketak eta beste hainbat lanabes ikus daitezke. Gazteluaren beraren maketa bat ere bai, Luis Xuri Gamueko gazteluaren gidak egina. Aiziritze-Gamue-Zohazti Amikuze eskualdean dago. 1972an, Aiziritze eta Gamue-Zohazti udalerriak batu ziren bakarra osatzeko.


Summary: Gas natural likidotuak gasbideetako inportazioak gainditu ditu Europan. Historian lehenengoz, Europak gas natural gehiago inportatu du portuetatik gasbideetatik baino. Gas natural likidotuaren inportazioek ia %60 egin dute gora 2022an.

Europan aldaketa handia gertatzen ari da gas naturalaren inportazioan. Gas natural gutxi ekoizten da Europan –Errusia kontuan hartu gabe–, eta inportazioekiko oso menpeko da —munduko gas naturalaren %5,4 produzitzen du, eta produzitzen denaren %12,7 kontsumitu—. Europak Errusiarekin ditu gasbide konexio nagusiak, baina Ukrainako gerra dela eta, nabarmen egin zuten behera inportazio horiek. Hala, GNL gas natural likidotu moduan gehiago iristen hasi zen 2022ko martxoan, eta portuetatik sartzen den gasak gasbideetakoa gainditu du: gas hodietatik 151.000 milioi metro kubo gas natural iritsi dira Europara kanpotik, eta GNL gisa, berriz, 170.000 milioi metro kubo.

Energy Institute erakundeak urtero egiten duen txostenean argitaratu dituzte datuak: 2021arekin alderatuta, %58,4 egin dute gora GNL inportazioek, eta gasbideetatik, berriz, %34,9 gas natural gutxiago iritsi da. Energy Institutek Errusia Europatik kanpo kokatzen du, eta Estatu Independenteen Komunitatearen barruan sartu, Bielorrusiarekin batera.

Hala, Europari gas natural likidotu gehien saltzen dion herrialdea Amerikako Estatu Batuak dira orain: 72.100 milioi metro kubo gas natural. Qatar da bigarrena —28.000 milioi metro kubo—, eta Errusia hirugarrena —19.600 milioi metro kubo—. Afrikako hiru herrialde dira hurrenak: Aljeria, Nigeria eta Egipto.

Gasbideetatik, guztira 150.800 milioi metro kubo gas natural inportatu ditu Europak bere mugetatik kanpoko herrialdeetatik, 2021ean baino %35 gutxiago. Errusia da hornitzaile nagusia, 85.400 milioi metro kubo gas esportatu baititu Europara. Aljeria da bigarren, 31.500 milioi metro kuborekin, eta Azerbaijan hirugarren, 22.400 metro kuborekin.

Hala ere, Europa barnean ere egon da mugimendua gasbideetan. Izan ere, Norvegia gas natural produktore handia da, eta Europako gainontzeko herrialdeei 116.800 milioi metro kubo gas ponpatu dizkie. Europako gainontzeko herrialdeek –Ukraina, Erresuma Batua eta Herbehereak nagusiki– 110.900 milioi metro kubo gas saldu dituzte Europan bertan.

Errusiatik %43,1 gas natural gutxiago inportatu da 2022an: 184.400 milioi metro kubo gas inportatu ziren 2021ean, eta 105.000 milioi metro kubo, berriz, iaz. Jaitsiera hori, baina, gasbideen bidez inportatutako gas naturalaren murrizketagatik gertatu da (%48,9ko jaitsiera); izan ere, GNL gehiago inportatu zen iaz 2021ean baino (+%12,6).

Gas kontsumoa, behera

Ukrainako gerra dela eta, Europako herrialdeak Errusiako gasaren alternatibak bilatzen ibili dira 2022 hasieratik hona, eta, hein handi batean, lortu dute, %13 jaitsi baita gas naturalaren kontsumoa Europan.

Halere, herrialde batzuek gas naturala baino are kutsagarriagoak diren energia iturriak indartu dituzte hutsune hori betetzeko: Espainiak %31,3 handitu du ikatz kontsumoa, %30 Italiak, eta %4,1 Alemaniak. Petrolioaren kontsumoak ere %3,7 egin du gora 2022an, baina ez da 2019ko mailara iritsi.

Berriztagarriak, indartzen

Iturri berriztagarrietatik lortutako energiak izan du igoerarik handiena Europan, alde handiz. 2021arekin alderatuta, Europan %9,4 egin dute gora bai energia berriztagarriaren produkzioak eta baita kontsumoak ere.

Eguzki panelen bidez sortutako energiaren produkzioa igo da gehien (+%24), baina haize erroten bidez sortutakoa ere bai, nabarmen: %10,8. Energy Institutek berriztagarrietatik kanpo uzten ditu zentral hidroelektrikoak, eta horiek beherakada nabaria izan dute, horien bidez lortutako energia 2021ean baino %13,7 gutxiago kontsumitu baita 2022an Europan.

GNLa, garestiagoa

Beste faktore batzuen artean, gas natural likidotuaren zabaltzeak zerikusia izan du gasaren eta elektrizitatearen prezioaren garestitzean. Gasbiderik baliatu ezin denean egiten da GNLa, eta prozesu gehiago eskatzen ditu: horregatik da garestiagoa. Bestalde, gas gehiago inportatu da prezio garestiagoak dituzten herrialdeetatik, Amerikako Estatu Batuetatik, esaterako, eta horrek ere prezioa puztu du —Errusiako gasa merkeagoa da AEBetakoa baino—.

GNLak hainbat prozesu pasatu behar ditu: gasa ateratzen duten lekutik portura eraman behar dute, eta, han, likidotu egiten dute. Horretarako, -160 ºC baino gehiagora hozten dute gasa, eta likido bihurtzen da. Orduan, itsasontzietako tankeetan sartzen dute, eta presioz lortzen dute likido gisa iraunaraztea. Ondoren, helmugara iristean, itsasontzietatik atera eta portuetako birgasifikatze lantegietan lortzen dute gas naturala.


Summary: CAFek 190 milioi euroko beste kontratu bat egin du Renferekin. Iaz jasotako enkargua handitu du Renfek: beste lau tren eskatu ditu. Azken hiru urteetan 1.000 milioi euroko kontratuak sinatu ditu Espainiako tren zerbitzuen enpresarekin.

Renfe Espainiako trenbide konpainia publikoak 32 trenera handitu du iazko urrian CAFi eginiko enkargu handia. Distantzia ertainak egiteko trenak dira, hiru edo lau bagoikoak, eta enkargu berriak 190 milioi euroren kostua izango du. Azken hiru urteetan 1.000 milioi euroren akordioak sinatu dituzte bi aldeen artean.

Iazko urrian esleituriko kontratu baten handitzea da enkargu berria. Orduan 28 tren adostu zituzten, 42ra arte handitzeko aukerarekin, eta, oraingoz, Renfek beste lau eskatu dizkio CAFi. 190 milioi euroak handitze horren kostua dira. Trenen eraikuntzarekin batera, piezen hornidura eta mantentze zerbitzua ere lotu dituzte 15 urterako.

Enkargu honetako trenek orduko 200 kilometroko abiadura hartzeko gaitasuna dute, eta katenariarik edo tentsiorik gabeko guneetan ere ibiltzeko gai dira. Bateriei esker, modu autonomoan ibilbide laburrak egiteko gai dira. Euskal Herrian, esaterako, Bilbo eta Karrantzako (Bizkaia) zerbitzuko tarte batzuetan ezinbestekoak dira modu autonomoan ibiltzeko gaitasuna duten trenak.


Summary: Energia Berriztagarrien Lurralde Plan Sektoriala atzera botatzeko tramitea aurkeztu du EH Bizirik-ek. Talde ekologistak salatu du plan horretan jasota dagoela «eskala handiko dozenaka zentral eoliko eta parke fotovoltaiko ezartzea»

Eusko Jaurlaritzak jendaurrean ikusgai jarritako Energia Berriztagarrien Lurralde Plan Sektoriala «ezeztatzeko» eskatu du Euskal Herria Bizirik plataformak, «alegazio herritar» baten bidez. Erakunde ekologistaren arabera, plan horretan jasota dago «eskala handiko dozenaka zentral eoliko eta parke fotovoltaiko ezartzea» Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta hori geldiarazi nahi dute, alegazioak aurkeztuta.

Alegazio orriak eskuragai jarri dituzte, eta «ahalik eta gehiena zabaldu» nahi dituzte. Horiek aurkezteko epea uztailaren 24an amaituko da, eta bi bide daude erregistratzeko: aurrez aurre, Eusko Jaurlaritzaren Zuzenean zerbitzuaren bulegoetan, edo Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen Sailera gutun ziurtatua bidalita (Donostia kalea 1, Gasteiz).

Ikusi gehiago: BIDEOA: Energia Berriztagarrien Lurralde Plan Sektoriala

EH Bizirik-ek ondutako alegazioak bost puntu ditu:

1. Ingurumen adierazleak, okerrera: EH Bizirik-en arabera, Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak «lurralde oso urbanizatua» osatzen dute, «metropolizazio eta kolmatazio prozesu gero eta handiagoen» ondorioz. «Hortaz, Energia Berriztagarrien Lurralde Plan Sektorialean jasotako zentral eoliko eta eguzki instalazio handien garapenak ekarriko du hainbat ingurumen adierazlek okerrera egitea, lurzoruaren artifizializazioari dagozkionak, bereziki». Planaren Ingurumen Azterlan Estrategikoan bertan jasota dago arrisku hori, bertan aipatzen baitira «ingurumen eraldaketa nabarmena» eta «lurzoru natural eta landa guneetako azalera handiak okupatzearen eragin negatiboa». Alegazioaren egileen ustez, «onartezina» da «ustezko trantsizio energetikoaren izenean baliabiderik baliotsuena, urriena eta berriztaezina sakrifikatu nahi izatea: lurraldea».

2. Elikadura subiranotasuna eta landaguneen balioa: Talde ekologistak uste du plan sektorial hau «bateraezina» dela landa eremuaren eta elikadura subiranotasunaren defentsarekin: «Plana garatzeak eragingo duen laborantza lurren galera garrantzi bereziko gaia da». EH Bizirik-ek azpimarratu du, hain zuzen, EAEko Lurraldearen Antolamendurako Gidalerro nagusietakoak direla «lurzoruen gaitasun agrologikoa mantentzea» eta «nekazaritza ekosistemak eta paisaiak babestea». Are: «Gaur egun EAEn kontsumitzen diren elikagaien %4 baino gutxiago ekoizten dira gure erkidegoan». Horrez gain, salatu dute plan sektoriala garatzeak eraginen duela landa eremuen despopulazioa eta pobretze orokorra: «Euskarri hutsak izango lirateke, makro-proiektu horiek ezartzeko».

3. Naturagune babestuak eta fauna: Energia Berriztagarrien Lurralde Plan Sektorialak, bestalde, naturaguneak eta basa espezieak arriskuan jarriko dituela gaineratu du EH Bizirik-ek: «Bateraezina da, besteak beste, Euskadiko Natura Ondarea Kontserbatzeari buruzko azaroaren 25eko 9/2021 Legearekin eta hegazti nekrofagoak kudeatzeko planekin nahiz biodibertsitatea eta korridore ekologikoak babesteari buruzko foru aginduekin». Ekologisten arabera, planean jasota dagoen Ingurumen Azterlan Estrategikoak berak ere «larritzat» jotzen du instalazio eolikoen eragina, «fauna basatiaren (hegazti harraparien eta saguzarren) hilkortasun tasa zuzenagatik»: «Praktikan, soilik Natura 2000 sarean integratutako Naturagune Babestuak eta herrigune bakoitzaren inguruan 500 metroko erradioko eremu txiki bat hartzen ditu Lurralde Plan Sektorialak zentral eolikoen eta eskala handiko eguzki instalazioen ezarpenetik salbuetsitako bazterketa eremu gisa. Beste edozein tokitan, halakoak jartzeko aukera ematen duenez, eta gaur egun plangintzatik kanpo izapidetzen ari diren proiektuak ahalbidetzen dituenez, gure mendi eta haranen bizitza, kultura eta paisaia galtzea ekarriko luke».

4. Energiaren kontsumo eredua: Talde ekologistaren irudiko, Energia Berriztagarrien Lurralde Plan Sektoriala baino «neurri eraginkorragoak eta zentzuzkoagoak» daude energia kontsumoa murrizteko eta tokiko autokontsumorako energia berriztagarrien ekoizpen deszentralizatua sustatzeko: «Energia aurreztea jarduera ildo ukaezina da Euskadin, eta energia berriztagarrien hedapena eskala lokaleko ekintzetara bideratutako eredu baten bidez egin behar da, hau da, Lurralde Plan Sektorialean lehenesten diren eskala handiko instalazio eoliko eta fotovoltaikoen ezarpenaren guztiz kontrako eredu baten bidez».

5. Prozedura, zalantzan: Euskal Herria Bizirik-ek ondutako azken alegazioa plan sektorialaren prozedurari dagokio. Ekologisten esanetan, planaren zirriborroa jendaurrean ipini zen maiatzaren 28ko udal eta foru hauteskundeen kanpainarekin batera, «parte hartze publikoa mugatuz eta udalek eta diputazioek esku hartzeko duten aukerari kalte eginez». «Horri gehitu behar zaio, plana onartuz gero, tokiko erakundeak derrigortuko liratekeela udal plangintzan zentral eoliko eta instalazio fotovoltaiko handiak ezartzeko lurren erreserbak egitera, baita ondorio kaltegarriak jasango dituztela iritzi dutenean ere». EH Bizirik-en aburuz, «udal autonomiaren aurkako erasoa» da hori. Bestalde, uste dute Jaurlaritzaren egitasmoak de facto baliogabetuko dituela eskualdeetako zatikako lurralde planak: «Eusko Jaurlaritzak zuzenean onartu ahal izango ditu zentral eolikoen eta poligono fotovoltaikoen egitasmoak, premiazko prozedura erabiliz; hots, Tapia legea izenarekin ezagun den Euskadiko Ingurumen Administrazioari buruzko 10/2021 Legeaz baliatuz».


Maidalenako ermita

Summary: Maidalenako ermita. Maidalenako ermita XV. mendekoa da, erromatarren aurreko tenplu pagano zahar baten gainean eraikia.

Zuberoako lurren erdi-erdian, mendi multzo leun eta belartsu txiki bat altxatzen da. Mendilerro txiki horrek, iparraldetik hegoalderantz zabaltzean, altuera hartzen du, eta Maidalena tontorra da haren puntu gorena, 793 metroan. Maidalena oso ezaguna da, batik bat tontorrean bertan dagoen ermita xumeagatik. Horren ondoan, antena handi bat dago. Atharratzetik joan daiteke hara, mendi ibilaldi polit bat eginez. Leku horretatik dagoen panoramika bikaina da. Zuberoako lurrak ez ezik, Orhitik Midi de Bigorreraino doan mendikatea ere ikus daiteke. Antzina, Maidalenako ermitari Marie Maddalene d'Aranhe esaten zitzaion. Eraikina XV. mendekoa da, erromatarren aurreko tenplu pagano zahar baten gainean eraikia, XIX. mendean aldatu eta 1961ean zaharberritu zena. Erromesak hartzeko lekua zen. Joxe Migel Barandiaran antropologo eta etnografoak kontatzen zuenez, ermitan erromatar aldare bat zegoen, Herascorrtsehe izeneko jainkoari eskainitako aldare bat omen zena. Aldarean, zera jartzen zuen: «Fano Herauscorrtsehe sacrum. G(aius) Valerius Valerianus» (Gaio Valerio Valerianok kontsakratu du Herauscorrtsehe orakulua). Beraz, ematen du aspaldian mendiaren tontorrean jainkosa horren tenplua zegoela, eta mendiak jainkosaren izena hartu zuela. Gero, jentilen tenpluaren ordez Maidalena baseliza jarri zen, eta harekin batera mendiaren izena aldatu. Interpretazio zentroa Atharratze-Sorholüze Zuberoako udalerri nagusietako bat da Atharratze, Basabürüa eskualdeko hiriburua. 1790ean, Atharratzeko Kantonamendua hamar herrik osatua izan zen: Hauze, Ligi-Atherei, Larraine, Liginaga-Astüe, Montori, Santa Grazi, Zalgize, Sorholüze, Atharratze eta Iruri. 1859an, Atharratze eta Sorholüze herriak batu eta Atharratze-Sorholüze udalerria sortu zuten, Onizegaine antzinako herriaren zati batekin batera —beste zatiak Aloze-Ziboze-Onizegaine sortu zuen—. Segidan, eliza berria eraikitzeari ekin, eta 1866an bukatu zuten. Antzinako eliza 1883an bota zuten. Azkenik, aipagarria da Atharratzen Herauskorritxe mitologiaren interpretazio zentroa zabalik dela.


Summary: Txibitek ez dauka botorik ziurtatuta inbestidurarako. Unai Hualde parlamentuko presidenteak lehen bilerak egin ditu ordezkari kopururik txikieneko hiru taldeetako ordezkariekin. Zurekin Nafarroako Begoña Alfarok baieztatu du «oraindik» ezin duela zehaztu zer egingo duten bozketan, «lan asko geratzen delako egiteko».

Hondar aleek erortzen jarraitzen dute Nafarroako politikaren harea erlojuan. Gehienez bi hilabete geratzen dira Nafarroako Gobernuko lehendakariaren inbestidurarako. Unai Hualde parlamentuko lehendakaria hasi da lehen bilerak egiten taldeetako ordezkariekin. Txikienetik handienerako ordenari jarraituz, gaur Vox, Zurekin Nafarroa eta PP taldeetako eledunekin elkartu da, eta bihar gauza bera egingo du Geroa Bai, EH Bildu, PSN eta UPN taldeetako ordezkariekin. Tramite horretan, argi geratuko da ezein hautagaik ez duela nahikoa botorik inbestidurarako.

Parlamentuko Mahaia ekainaren 16an osatu zen. Parlamentuko araudiak zehazten duenez, hamar laneguneko epean, alderdi bakoitzeko hautagaiekin egin behar du kontsulta legebiltzarreko lehendakariak, jakiteko ea ba ote den nahikoa boto bil dezakeen hautagairik. PSNk, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak aurrera jarraitzen dute gobernua osatzeko negoziazioekin, baina oraindik urrun dute akordioa. Aurreikuspen guztien arabera, uztailaren 23tik aurrera egingo da Maria Txibiteren inbestidura saioa, egitekotan.

Legeak ezarritako tramite horren barruan, Begoña Alfaro eta Carlos Guzman Hualderekin elkartu dira. Amaituta, Alfarok berretsi du PSNk ez duela oraindik bere hiru parlamentarien botorik. Alfaroren arabera, negoziazioen lema sozialistek hartu dute, eta «ahalik eta anbiziorik handieneko akordioa» erdietsi nahi dute. Haren ustez, lortzen den emaitzaren arabera erabakiko dute zer bozkatu. «Prozesua hasi berri dugu, eta, ondorioz, ezin dugu aurreratu zer egingo dugun bozketan. Lan asko geratzen da egiteko».

Aurreko egunetan esan bezala, Alfarok ez dio eperik jartzen bere buruari . «Soilik legeak ezartzen duen hori», zehaztu du. Bozak maiatzaren 28an izan zirenez, alderdiek hiru hilabeteko epemuga dute. Hartara, abuztuaren 28rako etxeko lanak eginda eduki beharko lituzkete. Bestela, hauteskundeak errepikatzeko aukera dago, eta karta hori arriskutsua gerta liteke guztientzat, bereziki negoziazioetan aritu diren alderdientzat.

PP: «Antzerki hutsa da»

Zurekin Nafarroarekin bezala, hogei minutuz egon dira bilduta PPko Javier Garcia eta Amelia Salanueva Hualderekin. Garciak azaldu du ez dituztela babestuko egungo gobernua osatzen duten alderdiek bultzatutako gobernurik, «eta are gutxiago EH Bildu tartean badago». Garciak Txibiteri galdegin dio argitu dezala ea EH Bilduren botoak onartuko dituen: «Esan diezagula hori uztailaren 23a baino lehen, nafarrok guztiaren berri joan gaitezen izanda bozkatzera».

Haren irudiko, PSNren, Geroa Bairen eta Zurekin Nafarroaren arteko azken egunetako topaketak «antzerki hutsa» dira: «Akordioa atzeratzen ari dira. Denok dakigu uztailaren 23aren ostean egingo dutela». Hauteskunde kanpaina betean, Garciak salatu du «sanchismoak akordio lotsagarriekin jarraitu» nahi duela, Nafarroan eta Espainian, uztailaren 23tik aurrera. PPko ordezkariaren arabera, egunotan hiru alderdiek «ikuskizun tamalgarria» eman dute, «elkar irainduta».

Hualde Voxeko bi parlamentariekin bildu da lehenik. Bihar, ordena berean jarraituko du: 10:00etan Geroa Bairekin elkartuko da, 11:00etan EH BIldurekin, 12:00etan PSNrekin, eta 13:00etan UPNrekin.

Txibite haserre Geroa Bairekin

Akordioa lortuz gero, Maria Txibite aurkeztuko da inbestidurara. Horregatik, Geroa Baik exijitu du Txibite presente egotea gobernua osatzeko bilkuretan. PSNk, baina, Ramon Alzorriz izendatu du negoziazio taldeko ordezkari goren. Horri buruz galdetuta, Txibitek ez du ulertzen Geroa Bairen eskakizuna: «PSNn talde lana da nagusi: ez gara alderdi pertsonalista bat».

Bereziki kritiko azaldu da Maria Solanaren tonuarekin. «Lehen bileran azaldu zuten jarrera eta ondoren Maria Solanak azaldu duena ez dira koherenteak». Dena den, pozik azaldu da negoziazioek aurrera jarraitzen dutelako hiru alderdien artean. «Gobernu akordio horrekin jarraitzen dugu, eta ezin esan dezaket botorik ziurtatuta ote daukadan».

Txibitek, edozein modutan, EH Bilduren abstentzioa beharko du lehendakari izateko, ezezko botoekin atzera botako litzatekeelako haren hautagaitza. Alta, azken asteetan PSNk argi utzi du ez duela nahi EH Bilduk negoziazioetan parte hartzerik.


Summary: Baso tropikalen suntsiketa handitu egin zen iaz ere, herrialdeen konpromisoek huts eginda. 4,1 milioi hektarea oihan desagertu ziren iaz munduan, ia erdiak Brasilen. Kongoko Errepublika Demokratikoan eta Bolivian ere handitzen ari da deforestazioa, WRIk egindako behaketen arabera.

Iaz 4,1 milioi hektarea oihan tropikal galdu zituen munduak —Euskal Herriaren eremua halako sei—, hau da, hamaika futbol zelairen pareko galera izan zuen minutuero. Suntsiketa horrek, bioaniztasun galera itzelaz gain, 2,7 giganona CO2 isurtzea ekarri zuen, hau da, Indiak urtero isurtzen duenaren parekoa.

Datu horiek eman ditu gaur World Resources Institute (WRI) behatokiak, eta salatu du 2021ean munduko agintariek Glasgowko klimari buruzko goi bileran (COP26) hartu zuten konpromisoaren kontrako norabidean doala errealitatea gai honi dagokionez ere. Orduan, munduko 145 herrialdek deforestazioa eta lurraren hondamena geratzeko konpromisoa hartu zuten 2030era begira. Hauek dira akordio hura sinatu ondorengo urte osoko lehen datuak, eta aukera ematen dute hitzarmen horrek zer ondorio izan dituen ikusteko. Akordio hori betetzeko, hurrengo zazpi urteotan urtero %10 gutxitu beharko litzateke baso primarioen suntsiketa. Aldiz, 2021etik 2022ra %3,6 handitu da galdu diren baso primarioen kopurua. «Deforestazioa gelditzeko bidean gara? Erantzuna argia da: ez», zehaztu du WRIko basoen programako zuzendari Rod Taylorrek.

Oihan tropikal hezeak munduko biodibertsitatearen altxorrak dira, eta karbono gordailu itzelak dira; beraz, munduak bizi duen klima eta biodibertsitate krisiei aurre egiteko giltzak dira.

Bolsonaro eta Lula

WRIk emandako datuen arabera, Brasil da suntsiketaren arduradun nagusia. Izan ere, galdutako oihanen %43 herrialde horretakoak ziren 2022an, 1,8 milioi hektarea, hain justu ere. Atzetik doazkio Kongoko Errepublika Demokratikoa (0,51 milioi hektarea) eta Bolivia (0,38 milioi hektarea). Kolonbian eta Perun bereziki txarrak dira datuak, eta, zerbait positiboa aipatzearren, WRIko arduradunek adierazi dute Indonesian eta Malaisian historikoak direla datuak, suntsiketa inoizko mailarik txikiena izan delako bi-bietan.

Beste zantzu positibo batzuk ere ikusten ditu WRIk, bereziki, Luiz Inacio da Silva Lulak Amazoniaren deforestazioa geratzeko azaldutako prestasuna. Izan ere, 2005etik ezagutu gabeko suntsiketa jasan du Brasilgo Amazoniak Jair Bolsonaroren agintaldian. Edozein moduz, proportzionalki, oihan gehien galdu dituzten herrialdeak Ghana, Bolivia, Angola eta Camerun izan dira. Horri dagokionez, garrantzitsutzat jo du Europako Batasunak deforestazioarekin zerikusia duten gaiak ez inportatzeko hartu duen konpromisoa; besteak beste, soja eta kakaoa.


Arabako Mendialdean

Summary: Arabako Mendialdean. Ibilaldi politak egin daitezke Arabako Mendialdean, naturaz gozatzeko eta ondare aberatsa ezagutzeko.

Arabako Mendialdeko kuadrillan, bisitariak herri politak aurkituko ditu, baita Erdi Aroko herribilduak, baselizak eta leizeak ere. Natura eta ondare aberatsa. Eskualdean badira hainbat museo eta interpretazio zentro, parke eta jolasgune. Naturan murgilduta egiteko ibilbide interesgarriak daude, ongi seinaleztatuak dauden bideetatik. Webgunean aurki daiteke eskualdeari buruzko informazio guztia. Igoroin arroila ezagutzeko modukoa da. Arraia-Maeztuko udalerrian dago, Erroitegi eta Musitu herrietatik gertu. Iturrietako mendietako ordokietan biltzen diren urak Arraia-Maeztura jaisten dira Igoroin arroilan barna. Berez, ibai xume bat da Igoroin, baina, denboraren poderioz, Iturrietako mendietako karezko haitza janez joan da, bere bidean arroila ikaragarri eta ikusgarri bat sortuz: lau bat kilometro luzeko pasabidea. Urtean bi garai dira aproposak Igoroin arroila ikustera joateko: udaberrian, ur emaria handiagoa den garaian, nonahi ur jauzi txikiak sortzen direlako, eta, udazkenean, inguruak mila kolore hartzen dituelako. Arroilan gora eta behera eginez, paisaia ikusgarriak daude. Erreka bazterrean landaretza aberatsa eta askotarikoa da: beheko partean pagoak dira nagusi, baina, gorago, astigar txikiak, beste hainbat espezieren artean. Hango basoetan Euskal Herrian oso ohikoa ez den astigar mota bat dago: Acer opalus. Karobien eta txondorren ibilbidea Garai bateko lanbideak eta ingurune naturala uztartzen ditu Bernedoko karobien eta txondorren ibilbideak, Arabako Mendialdean bertan. Izan ere, hainbat urte atzera, eremu horretan oso zabaldua egon zen ikatza eta karea egiteko jarduna. Lanbide hori galduta dago gaur egun inguru horretan, baina oraindik badago aukera aztarnak eta prozesuak ezagutzeko. Bernedoko erdigunean hasten da karobien eta txondorren ibilbidea, Santa Teresa ermitan, eta hortik Okongo Amaren baselizara doan bidea hartu behar da. Sarrea kalean aurrera egin ahala, bidearen ezkerraldean eta herriaren gainaldean, XII. mendeko gaztelu baten arrastoak ere ikus daitezke, eta garai bateko harresiaren ate nagusienetariko bat ere bai. Kilometro baten ostean dago lehen geldiunea. Baseliza ez ezik, parke bat ere badago bertan, eta baita aparkaleku bat ere. Hala ere, ibilbideari ekiteko, parkearen ezkerraldean dagoen saihesbidea hartu behar da, San Tirso mendi gailurrera doan bideari jarraituz. Kilometro eta erdi inguruko ibilbide zirkularra da, leku berean hasi eta bukatzen dena. Lehen zatia aldapatsua da, baina gerizpean dago, eta abiapuntutik metro gutxira dago karobien eta txondorren ibilbidearen norabidea zehazten duen kartela. Ibilbidean, lau karobi eta txondor bat ikus daitezke, eta aproposa da familia giroan egiteko. Informazio taulak ere badaude, eta, argibide horiei esker, lan horien nondik norakoak ezagutzeko aukera dago, irudiz osatuta. Bertan egindako ikatza Arabako Errioxara eramaten zuten batez ere, eta emakumezkoek egin ohi zuten bide hori, hala nola Kantabria mendilerroa zeharkatuta. Guardian saldu ohi zuten ikatza, eta ardoarekin eta olioarekin itzuli ohi ziren etxera.


Summary: Natura leheneratzeko legea atzera bota du Europako Parlamentuko batzorde batek. 2030erako ekosistemen %20 leheneratzea du helburu. EAP kritiko azaldu da legearekin, «lehen sektorearen kontra» doalako. Europako Parlamentua uztailaren 11n da bozkatzekoa.

Europako Parlamentuko batzorde batek baztertu egin du natura leheneratzeko legea gaur, Ingurumen Batzordeko eurodiputatuek Europako Batzordearen proposamenari egindako aldaketei ezezkoa eman ostean. Ingurumena biziberritzeko lege proiektuaren helburua da 2030erako ekosistemen %20 leheneratzea, baina EAP Europako Alderdi Popularra legearen aurka azaldu da, «lehen sektore osoaren, nekazarien, abeltzainen eta arrantzaleen kontra» doalako. Bozketa oso estua izan da: 44 legegilek bozkatu dute alde, eta 44k kontra. Beraz, ez batak ez besteak gehiengorik lortu ez dutenez, Europako Parlamentuaren osoko bilkuran bozkatuko dute lege proiektua, uztailaren 11n. Onartzen bada, legea hiru aldeko negoziazioetara igaroko da, europarlamentuaren, gobernu nazionalen eta Europako Batzordearen artean behin betiko testu bat adosteko.

Europako Batzordeak duela urtebete onartu zuen natura leheneratzeko lege proposamena, Europako Itun Berdearen eta biodibertsitatearen estrategiaren helburuei jarraituz. Haren arabera, EB Europako Batasuneko habitaten %80 baino gehiago egoera «kaskarrean» daude, eta lurzoruen %70etik gora «osasungarritasunik gabe; zohikaztegiak, larreak eta dunak dira kaltetuenak, nagusiki. Ondorioz, «urtean 1.250 milioi euroren galerak» izan ditu nekazaritzak. Hori nahikoa ez, eta natura babesteko eta zaintzeko iraganean egindako ahaleginek ez dute lortu joera «kezkagarri hori» gainditzea. Horregatik, lehen aldiz, natura zaintzeko eta leheneratzeko neurri eraginkorrak plazaratu ditu Ingurumen Batzordeak.

Hain zuzen, helburu eta betebehar zehatz batzuk jasotzen ditu, juridikoki bete beharrekoak direnak batzordeak zerrendatutako ekosistema bakoitzean natura leheneratzeko, nekazaritza lurretatik eta basoetatik hasi eta itsasoko, ur gezako eta hiriko ekosistemetaraino: indarreko legedian oinarritutako helburuak —hezeguneak, basoak, belardiak, ibaiak eta aintzirak, txilardiak eta sastrakak, habitat harritsuak eta dunak—, intsektuen polinizazioa, baso ekosistema, hiri ekosistema, nekazaritza ekosistema, itsas ekosistema, ibaiaren konektibitatea.

2030erako EBko landa eremuen %20 eta itsas eremuen %20 leheneratzeko neurriak ezarri nahi ditu, Europako Batzordeak hala proposatuta. Hori bai, azken helburu nagusi bat du: 2050erako gutxienez %90 leheneratzea. Dena den, estatu kideek salbuespen bat ezarri dute sedimentu bigunetako habitatak dituzten itsas eremuetarako; ehuneko txikiagoa aplikatu ahal izango dute helburuetarako, eta, beraz, ez lukete 2030eko beteko xedea. Horrez gain, EB osoan 2030erako pestizida kimikoen erabilera %50 murriztea ere jasotzen du legeak.

«Naturaren hobekuntza, ukaezina»

Legearen alde dauden talde parlamentario batzuek esan dute bat egiten saiatuko direla «konpromiso akordio bat» lortzeko, europarlamentuko osoko bilkuran bozketa egin aurretik. «Lege honen bidez, janariaren segurtasuna eta naturaren hobekuntza ukaezina bermatzen ditugu, nekazarien, abeltzainen eta arrantzaleen mesedetan», adierazi du legearen negoziatzaile parlamentario nagusi Cesar Luenak.

EAP, berriz, kezkatuta azaldu da legeak nekazariei «kalte egingo» dielako eta janariaren segurtasuna «arriskuan» jarriko duelako. Gainera, Irlandako eta Belgikako gobernuek legea kritikatu dituzte, eta ohartarazi EB «arau gehiegi» ezartzen ari zaiela industriei.

Hala eta guztiz ere, EBko herrialdeek natura babesteko legeari buruzko jarrera bat adostu zuten joan den astean. Zenbait helburu malgutu zituzten, eta EBri diru gehiago eskatu zioten nekazariei natura leheneratzen laguntzeko.


Summary: Garraio publikoko deskontuak urtea bukatu arte luzatu ditu Madrilek. Garraiolariek hamar zentimoko laguntza izango dute irailera arte, eta bost zentimokoa urritik abendura bitarte. Oinarrizko elikagaiek BEZik gabe jarraituko dute.

Inflazioaren aurkako neurriak gutxituz joateko eskariak hauteskunde egutegiarekin bat egin du, eta Espainiako Gobernuak erabaki du laguntza gehienak urtea amaitu arte luzatzea.

Jakina zen oinarrizko elikagaiek ez dutela BEZik izango urtea amaitu arte, eta zalantzan zeuden beste laguntzak luzatzearen alde egin dute: tartean dira garraio publikoko deskontuak eta sektore profesionalek gasolioaren truke jasotzen duten laguntza.

Nadia Calviño Espainiako Ekonomia ministroak azaldu duenez, luzapenek 3.800 milioi euroren kostua izango dute, baina indarrean dauden beste neurriekin 8.900 milioira iristen dira laguntzak.

Guztira, «gerraren ondorioen aurkako zazpi neurri sortek» 47.000 milioi euroren gastuak eta zerga jaitsierak izan dituzte.

Garraio publikoa: %50 arteko deskontua

Espainiako Gobernuak beste sei hilabetez luzatu du garraio publikoa merkatzeko neurria: abonuen %30 berak ordainduko ditu, betiere tokian tokiko erakundeek beste %20eko deskontua jartzen badute. Hain zuzen ere, Eusko Jaurlaritzak gaurko bileran onartu du beste sei milioi euro jartzea deskontu horietarako.

Renferen aldiriko eta eskualdeko trenak ere doan izango dira hileko abonua dutenentzat; neurri hori 2023 osorako onartu zuen joan den urrian Espainiako Gobernuak.

Garraio pribatua: beste hiru hilabetez, hogei zentimo garraiolarientzat

Iazko apiriletik abendura, Espainiako Gobernuak kontsumitzaile guztiei eman zien hogei zentimoko laguntza gasolio eta gasolina litroko; urtarrilean, garraiolarientzat, nekazarientzat eta arrantzaleentzat bakarrik eutsi zion indarrean hogei zentimoko deskontuari. Apiriletik orain arte, hamar zentimokoa izan da laguntza, eta horrela jarraituko du irailaren 30 arte; urritik abendura, bost zentimokoa izango da.

Argindarra eta gasa: zerga beherapenek indarrean jarraituko dute

Aldaketarik ez da izan, urtea amaitu arte indarrean baitzegoen zerga beherapena. %21 beharrean, %5eko BEZ zerga ordaintzen dute herritarrek argindar eta gas fakturetan. Gainera, %0,5ean jarraituko du argindarraren gaineko zergak.

Bonu soziala dutenek deskontu handiekin jarraituko dute: %65ekoa arrunta dutenek (%25 da ohikoan), eta %80ekoa oso zaurgarri direnek (%40).

Elikagaiak: oinarrizkoek, %0ko BEZa

Calviñok astelehenean aurreratu bezala, oinarri-oinarrizko elikagaien BEZak %0an jarraituko du urtea bukatu arte —%4koa da haien ohiko tasa—. Produktu horien artean daude esnea, ogia, arrautzak, frutak, barazkiak eta lekaleak. Pastak eta olioak, %10eko BEZa izan ordez, %5ekoa izango dute.

Etxebizitza: bukatu dira sei hilabeteko luzapen automatikoak

Azken urtean, posible izan da alokairu kontratua amaitzen zutenek beste sei hilabetez luzatu ahal izatea, aurreko baldintza berekin. Aukera hori desagertu egingo da orain, Calviñok justifikatu duenez, etxebizitza lege berriak kontratuak urtebetez luzatzeko eskubidea ematen dielako egoera zaurgarrian daudenei. Indarrean jarraituko du, 2023ko abenduaren 31 arte bederen, alokairuak berritutakoan gehienez %2ko igoera ezarri ahal izateak. Pertsona zaurgarriak etxegabetzea debekatuta dago, etxerako beste aukerarik ez dutenean.


Mitoak aletzen

Summary: Mitoak aletzen. Fama txarra izan du kafeak urte askoan, baina ikerlariek mito asko eraitsi dituzte: kafeari botatakoek edo harekin batera hartutakoek eragiten dute kaltea, ez kafeak berak.

Ez da kafea, zigarroa da. Ez da kafea, azukrea da: edo txokolate ontza, edo galletatxoa, edo opiltxoa. Eta ez da kafea, likore zurrustatxoa da. Horiek egiten diote kalte osasunari, eta ez kafeak. Inguruan bildutakoek eta barrura botatakoek eman diote merezi ez duen fama kafeari, eta osasunean eragiten ei duen kalteari. Ikerlariak eta adituak ados jarrita daude aspalditxoan horretan: kafeak osasunean eragiten dituenak gehiago dira onurak kalteak baino. Hori bai, baldintza jakin batzuk aintzat hartuta: kantitatea, kalitatea eta hura kontsumitzeko modua, besteak beste.

Konplexua baita kafea, nahiz eta segituan egiten den lotura kafearen eta kafeinaren artekoa izan. Mila osagai bioaktibo baino gehiago dauzka kafeak, eta horietatik asko antioxidatzaileak, hanturaren kontrakoak eta minbiziaren kontrakoak ere badira. Kafeina da konposatu aktibo nagusia, hori hala da, baina badauzka beste 30 konposatu. Kafe katilukada arrunt batek 60-130 miligramo kafeina dauzka, baina baita polifenolak ere: azido klorogenikoa, diterpenoak, kafestola eta kahweola, esaterako. Eta ia denak dira onuragarriak.

Mireia Alberdi dietista eta nutrizionista. Gotzon Aranburu, FOKU

OME Osasunaren Mundu Erakundeak 1991. urtera arte izan zuen kafea minbizia eragiten zuten edarien zerrendan, baina gerora egindako ikerketek sona kendu diete ordukoei. «Azken zortzi-hamar urteotan, ikerketa asko egin dira kafearen inguruan. Izan ere, orain arte egindakoak gehiago ziren behaketak. Horietan zioten kafea hartzen zutenek minbizia edukitzen zutela, baina behaketak zirelako, eta ez zirelako ohartu minbizia sortzen zuena ez zela kafea, baizik eta harekin batera erretako zigarroa, tabakoa. Edo esaten zuten kafea hartzeak diabetesa areagotzen zuela: bai, noski, azukrea botatzen badiozu erruz edo galletekin hartzen baduzu», azaldu du Mireia Alberdi dietista eta nutrizionistak.

Alberdik aitortu du kafezalea dela bera: «Mendira noanean, nik ez ditut kafeina zorrotxoak eramaten: kafez betetako termoa eramaten dut. Irekitzen dut gailurrean, eta zeinen gustura edaten dudan han». Baina serio jarri da, eta gogoeta egin du: «Jakin behar da elikagaiak ez direla onak edo txarrak. Unearen arabera, helburuaren arabera eta kontsumitzeko moduaren arabera dira onak edo txarrak».

Estimulatzailea da kafea: denak bat datoz horretan. Eta kafearen neurrian dago estimulu egokiaren tamaina ere. Agerikoak dira onurak zenbait arlotan, eta egin diren azken ikerketek hori berretsi dute: dementzia, alzheimerra eta parkinsona izateko arriskua txikitzen du; 2 motako diabetesaren kontrakoa da; bronkio zabaltzailea; kardio babeslea; laxantea; diuretikoa...

Eta onuragarria minbizi jakin batzuetatik babesteko ere: endometriokoa, kolonekoa, prostatakoa, gibelekoa eta bularrekoa, esaterako. Baina edozein kafek balio du? Denak dira osasuntsuak? «Kafearen onurei buruz ari garenean, kafe hutsari buruz ari gara. Ez azukredun kafeari buruz, ez galleta bustita hartzen denari buruz, edo txokolate ontzekin hartzen denari buruz... Horrek argi gelditu behar du: kafe hutsa da onurak dituena, izatekotan. Badauzkalako konposatu jakin batzuk, eta azken urteotako ikerketek diotelako konposatu horiek onuragarriak direla», argitu du Alberdi dietistak.

Ez da dena onura

Mito batzuk eraitsi dituzte azken ikerketek, baina kafearen kalteari buruzko beste batzuk berretsi ere bai: insomnioa eragin dezake, antsietatea, suminkortasuna, migraina eta takikardia; intolerantzia eragin dezake, eta digestioan arazoak sortu; eta haurdun dauden emakumeei eta menopausia garaian daudenei ez hartzeko gomendatzen diete: fetuan eragin dezakeelako batetik, eta menopausiaren sintomak areagotu ditzakeelako bestetik.

Eta kolesterolean ere eragin dezake kafeak: LDL edo kolesterol txarra deitutako horretan igoera eragin dezake kafe gehiegi hartzeak, baina horri buruzko argibideak eman nahi izan ditu Alberdik: «Kahweola dauka kafeak, eta horrek igotzen du kolesterola, igotzekotan, baina, kafe hori iragazten denean, txikitu egiten da kahweol kantitatea, eta ez du kolesterolean kalterik eragiten».

Prestatzeko modua

Hori baita beste gakoetako bat afera horretan guztian: kafea prestatzeko modua. Ez da berdina kafeontzi italiar batean egindako kafea, kapsulatua edo iragazitakoa. Azken hori da dietistek eta nutrizionistek gomendatzen dutena. «Prestatzeko moduak ere badu zeresana. Onurei buruz ari bagara, iragazitako kafeari buruz ari gara», argitu du Alberdik.

Eta hasi da laburbiltzen: pertsonaren eta dituen patologien arabera izan liteke ona edo txarra kafea, kontsumitzeko moduaren arabera ere izan liteke ona edo txarra kafea, eta kafea txigortzeko moduaren arabera ere izan liteke ona edo txarra kafea. Hor agertu da beste aldagai bat: «Onurei buruz ari bagara, txigortze naturalari buruz ari gara».

Izan ere, torrefaktua izaten da kafea toki askotan (gehienetan), eta horrek ez dakar batere onurarik osasunarentzat. Kafea txigortzeko modu bat da torrefaktua, eta kalitate eskasekoa. Azken txigortzea amaitu baino lehen, azukrea gehitzen zaie kafe aleei. Proportzioa: 100 kilo kaferi 15 kilo azukre, gehienera jota. Tonu beltza hartzen dute aleek, distiratsua eta karamelizatua. Eta oso zapore fuertea, trinkoa.

Elikagai errea bihurtzen da orduan kafea, eta erreak ez dakar batere onurarik osasunarentzat. Askok uste dute kafeina gehiago daukalako duela zapore hori kafe horrek, baina ez da hala. Are gehiago, erre zapore edo zapore trinko hori apaltzeko zer egiten du jende askok? Kafea gozatu. Lehenaz gainera, beraz, azukre gehiago. Eta ez hori bakarrik; Alberdik substantzia kimiko baten kalteez ohartarazi du: akrilamida. «Torrefaktua da gurean gehien saltzen den kafea eta kaferik merkeena, baina ez da batere onuragarria osasunarentzat; alderantziz, kaltegarria da. Kafea torrefaktua denean, akrilamida izeneko substantzia kimiko bat izaten du, eta minbizia sor dezake akrilamidak».

Frijitutako elikagai askotan ere agertzen da akrilamida —patata frijituetan eta halakoetan, esaterako—, eta zientzialari suediar batzuek deskubritu zuten, 2002an. OME Osasunaren Mundu Erakundeak minbizia sor dezaketen substantzien zerrendan dauka akrilamida, baina diote oso proportzio handietan kontsumitu behar dela halakorik gertatzeko.

Eta beste horrenbeste diote adikzioari buruz ere: kafeinak sortzen duela adikzioa eta abstinentzia sindromea ere frogatuta dagoela, baina oso proportzio handietan kontsumitu beharra dagoela halakorik gertatzeko. Alegia, urduria denari ez emateko kaferik, eta lo egiteko arazoak dituenari ere ez. Neurrian eta pertsonetan dago gakoa. Eta argi dago onuren zerrenda luzeagoa dela kalteena baino.

Kontsumoa bultzatu ez

Askok uste baino osasuntsuagoa da, beraz, kafea hartzea? Mireia Alberdik Bergaran (Gipuzkoa) daukan kontsultan zera esaten die bezeroei: «Kontsultara datozenei ez diet kafea hartzea gomendatzen. Ardoarekin bezala da: lehen, ardo kopa bat hartzea gomendatzen zuten, baina abstemioa denari ez dago zertan ardo kopa bat gomendatu beharrik. Kaferik hartzen ez duena, beraz, ez dago zertan kafea hartzera bultzatu».

Jada kafea hartzen duenarentzat dira Alberdiren gomendioak: «Zelan hartu kafea hobeto. Kalte egiten dion edo ez ikusi, eta, kalte egiten badio, kontsumoa kendu edo murriztu. Eta kalterik egiten ez badio, behintzat, onurak zeintzuk diren eta nola topatu ditzakeen erakutsi: azukrerik gabea izatea, hutsa izatea, torrefaktua ez izatea, dosi jakin batzuetatik ez pasatzea... kontsumitzeko modu hori hobetzea».

Jakingarriak

Zenbat osagai ditu kafeak?

Milatik gora. Mila osagai bioaktibo baino gehiago dauzka, eta horietatik asko antioxidatzaileak, hanturaren kontrakoak eta minbiziaren kontrakoak ere badira. Osasuntsua da kafea hartzea?

Neurria da gakoa. Pertsonaren eta dituen patologien arabera izan liteke ona edo txarra kafea, eta kontsumitzeko moduaren arabera; kafearen txigortze moduaren arabera ere bai: kafe hutsa izan behar du, iragazitakoa eta modu naturalean txigortua. Zertarako da onuragarria?

Hainbat onura ditu. Alzheimerra eta parkinsona izateko arriskua txikitzen du, 2 motako diabetesaren kontrakoa da, bronkio zabaltzailea, kardio babeslea, laxantea, diuretikoa... Eta onuragarria minbizi jakin batzuetatik babesteko ere: endometriokoa, kolonekoa, prostatakoa, gibelekoa eta bularrekoa. Zertarako da kaltegarria?

Dena ez da onura. Insomnioa eragin dezake, antsietatea, suminkortasuna, migraina eta takikardia; intolerantzia eragin dezake, eta digestioan arazoak sortu; eta haurdun dauden emakumeei eta menopausia garaian daudenei ez hartzeko gomendatzen diete.


Summary: Onespena EBren eta Zeelanda Berriaren arteko merkataritza itunari. Europako enpresek urtean 140 milioi euro aurreztuko dituzte hitzarmen horri esker. Espero dute 2024. urtearen lehen erdian jartzea indarrean.

Europako Batasunak onespena eman dio Zeelanda Berriarekin merkataritza liberalizatzeko ituna sinatzeari. Bi aldeek duela ia bost urte hasi zituzten elkarrizketak, baina iazko ekainean negoziatu zituzten testuaren xehetasunak. Eta orain, prozesua amaitzea eta hitzarmen komertziala sinatzea onartu dute estatu kideek. Ez dute iragarri noiz izenpetuko duten, ez eta noiz sartuko den indarrean ere. Litekeena da datorren urtearen hasierarako martxan egotea.

Hitzarmenaren bidez, EBk esportatzen dituen salgaien muga zergak desagertu edo txikitu egingo dira. Zeelanda Berriak atea irekiko die, besteak beste, txerri haragiari, ardoari, txokolateari eta gozogintza produktuei, eta jatorri izena duten hainbat produktuk eutsiko diote babes horri. Trukean, hango enpresek ez dute Batasuneko merkatuan sartzeko trabarik izango. Merkatua zabalduko zaie finantza, telekomunikazio, banaketa eta itsas garraio sektoreei, eta, Europako enpresek erraztasunak izango dituzte kontratu publikoak eskuratzeko.

Merkataritza elektronikorako eta kontsumitzaileen segurtasunerako datuen jarioak eta arauak erraztuko dira hitzarmenarekin, eta enpresa txiki eta ertainei esportazioak egiteko laguntzak emango zaizkie, horretarako beharrezkoak diren tramiteak arinduta. Jabetza intelektualaren legeak betearazteko neurriak ere aintzat hartuko ditu.

Akordioak, gainera, ondasun eta zerbitzu ekologikoak ere liberalizatuko ditu, eta zigorrak aurreikusten ditu oinarrizko lan printzipioak edo klima aldaketari buruzko Parisko Akordioa modu larrian urratzen dituztenentzat.

Akordioa indarrean sartzen denean, EBren eta Zeelanda Berriaren arteko merkataritza %30 handitzea espero da, EBko estatu kideen urteko esportazioak 4.500 milioi euroraino heltzeraino, kontseiluak azaldu duenez. Horrez gainera, Europako enpresen inbertsioak ere %80 handitu daitezke, eta, itunari esker, urtean 140 milioi euro aurreztuko dituzte.

Bazkide garrantzitsua

Europako Batasunaren hirugarren bazkide komertziala da Zeelanda Berria, eta azken urteetan etenik gabe handitu da bi aldeen arteko salgaien salerosketa: iaz 9.100 milioi eurokoa izan zen ozta-ozta. «Zeelanda Berriarekin egindako merkataritza itunak bazkide garrantzitsu batenganako harremanak hobetuko ditu. Gainera, garrantzitsua izango da eremu Indo-Pazifikoarekin dugun konpromisoari dagokionez ere», adierazi du Valdis Dombrovski Europako Batzordeko gai ekonomikoetarako lehendakariordeak.

Merkataritza liberalizatzeko akordioak areagotzeko EBren estrategiaren barruan kokatzen da ituna. Izan ere, azken urteetan etenda eduki du bide hori, baina esportazioak gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari diren garaiotan, salgaien garraioa errazteko ateak zabaldu nahi ditu Bruselak. Horren adibide da Mercosurrekin elkarrizketak berriz abiatu izana, lau urtez izoztuta egon ondoren.


Summary: Adingabeak «eskubideen titulartzat» jotzen dituen lege proiektua onetsi du Jaurlaritzak. Eusko Jaurlaritzaren gobernu kontseiluak gaur onartu du Haurren eta Nerabeen Lege proiektua. Adingabeei politika publikoetan esku hartzeko bideak ireki eta «entzunak» izateko eskubidea bermatuko die.

Eusko Jaurlaritzako gobernu kontseiluak Haurren eta Nerabeen Lege proiektua onartu du gaur. Nerea Melgosa Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak azaldu du legearen xedea dela adingabeen oinarrizko giza eskubideak eta askatasunak bermatzea, «indarkeria eta babes gabezia mota guztietatik babestuta». Lege proiektuaren berrikuntza nagusia da haurren eta nerabeen interes gorena «eskubide substantiboa» izango dela; hau da, adingabeak, babestu beharreko subjektu izateari utzi, eta eskubideen jabe bihurtuko direla. Horrekin batera, adingabeek beren eskubide eta betebeharrei eragiten dieten politika publikoetan «modu autonomoan» parte hartzeko eskubidea izango dute. «Urrats erabakigarria da haur eta nerabeen eskubideak errespetatuak izan daitezen», laburbildu du sailburuak. Haurrak eta Nerabeak Zaintzeko eta Babesteko 2005eko Legea dago proiektuaren oinarrian. Melgosak azaldu du nazioartean diren arauetara egokitu dutela legea, hala nola Haurren Eskubideei Buruzko Konbentziora eta Europako Batasuneko Tratatuetara, eta adingabeen babeserako «lege esparru sendoagoa» ondu dutela horrela. Azpimarratu duenez, Jaurlaritzak NBEko Haurren Eskubideen Batzordearen irizpide nagusiei erantzun nahi die; batez ere, haurrak indarkeriaren aurka «erabat babesteko» beharrari, indarkeriarik gabeko balioak sustatzeari eta horren inguruko kontzientziari dagokionez. Adingabeei urratzen zaizkien eskubideak «berreskuratzea» eta «lehengoratzea» bermatu nahi dute arau berriarekin, Melgosak esplikatu duenez. Hartarako, administrazio publiko guztiek sustapen, prebentzio, arreta eta babes neurriak hartu beharko dituzte edozein indarkeria motaren eta familia eremuko «babesgabetasun egoeren» aurrean. Horrekin batera, legearekin «gatazkan» dauden haur eta nerabeekiko gizarte eta hezkuntza arloko esku hartzea ere aurreikusten du lege proiektuak. Bestelako berritasunik ere badu lege egitasmoak: adingabeek eta nerabeek «entzunak» izateko eta haurren politiketan parte hartzeko eskubidea izango dutela, hain justu. Horrek esan nahi du Jaurlaritzaren barruan beste politika publiko batzuk zehazterakoan eragin txostenak egin beharko direla adingabeei eragiten dieten politika guztiekin. Hau da, lege berriak aurreikusten du onartzen den edozein arauri aldez aurretik egin beharko zaiola haurrengan eta nerabeengan duen eraginari buruzko ebaluazioa. Sexu indarkeriaren biktima izan diren haur eta nerabeei «arreta integrala eta espezializatua» emateko zerbitzu bat sortzea ere jaso du proiektuak. Halaber, osasun mentaleko nahasmenduak eta muga funtzional larriak dituzten eta arreta sozial eta sanitarioa behar duten haur eta nerabeentzat unitate soziosanitarioak antolatuko direla dio testuak.

Hainbat organo eta tresna sortzea ere aurreikusten du lege proiektuak, hala nola Haur eta Nerabeentzako Erakunde Arteko Organoa, Haur eta Nerabeentzako Euskal Kontseilua, Haurren eta Nerabeen Foroa eta Haurrei eta Nerabeei Buruzko Informaziorako Euskal Sistema.

Lege proiektua Eusko Legebiltzarrera bidaliko du Jaurlaritzak, eta, Melgosak gaur esan duenez, ziur da legealdia amaitu aurretik onartu egingo dutela.


Summary: Kontseiluak Nafarroako Gobernua osatuko duten alderdiei: «Ez egin entzungor ofizialtasunari». Euskalgintzaren Kontseiluak gogorarazi du berrehundik gora gizarte eragilek bat egin dutela euskara lurralde osoan ofiziala izateko aldarriarekin

Nafarroako Gobernu berria osatzeko negoziazioak baliatu ditu Euskalgintzaren Kontseiluak, mahaiaren bueltan eseri diren alderdiei eskakizun zuzen bat egiteko: «Ez diezaiotela bizkarra eman euskararen ofizialtasunaren aldarriari». Zehazki, Kontseiluak gogora ekarri du apirilaren 20an Nafarroa osoko berrehundik gora gizarte eragilek «aldarri argia» eraman zutela Nafarroako Parlamentuaren aurrera: «Euskarak ofiziala izan behar du Nafarroa osoan; ezin da beste lau urte itxaron». Kontseiluak azpimarratu du, halaber, euskararen ofizialtasunak nafar guztiei eskubidea emanen diela «lurralde osoan euskara ikasteko eta erabiltzeko, beste inori eskubiderik kendu gabe».

Euskararen aldeko eragileak biltzen dituen erakundeak azaldu duenez, apirilaren 20ko agerraldian ez zuten soilik euskararen esparruko eragileek parte hartu; «askotariko esparruetan aritzen diren eragileek ere adierazi zioten atxikimendua ofizialtasunaren aldarriari, hala nola pertsona migratzaileen elkarteek, memoria historikoa lantzen dutenek eta kultura mundukoek. Denetariko gizarte eragileak batu ditu kohesioaren, justizia sozialaren eta bizikidetzaren alde lerratzen den eskaerak».

Bilera sorta

Apirilaren 20ko agerraldiaren ostean, Kontseiluak bilerak eskatu zizkien Nafarroako Parlamentuan ordezkaritza duten talde politikoei. Hiruk baizik ez zuten eskaera onartu: Geroa Baik, EH Bilduk eta Zurekin Nafarroak. Bilera horietan, ofizialtasunaren aldeko kanpainaren berri emateaz gain, auziari buruz duten jarreraz galdetu zieten ordezkari politikoei: «Geroa Baik, EH Bilduk eta Zurekin Nafarroak adierazi zuten ofizialtasunaren aldarriarekin bat egin eta zonifikazioa erauzteko beharra ikusten zutela». Hori dela eta, Kontseiluak galdegin die «ez diezaiotela entzungor egin nafar jendartearen zati handi batek eginiko aldarriari, eta behar bezala hel diezaiotela gaiari».

Are: Nafarroako Gobernu berria osatzeko negoziazioetan «ofizialtasunaren aldarriari eusteko» eskatu diete alderdiei. «Ez dezatela lehen minutuan erortzen utzi». Izan ere, Kontseiluaren xedea da orain hasitako legealdia izan dadila, «behingoz, eskubideen zonifikazioa bukatu eta ofizialtasuna lurralde osora hedatuko duena», euskaldunen hizkuntza eskubideak aitortuta.

Kontseiluak, azkenik, azpimarratu du euskararen ofizialtasuna «ateak irekitzeko giltza bat» dela, eta ez diola inori eskubiderik kenduko: «Nafar guztien arteko berdintasunean, kohesioan eta bizikidetzan sakontzeko giltza da».


Geruza hutsen soinuak

Summary: Geruza hutsen soinuak. Xabier Erkiziak eta Maialen Lujanbiok 'aHUTSAK HARTUa' proiektua aurkeztu dute. Pandemia garaian abiatu zuten proiektua, eta Bilboko Arte Ederren Museoko isiltasuna entzutea eta erregistratzea izan da asmoa.

Pandemia garaian Euskal Herri osoan ezarritako itxialdiaren ondorioz, bisitarik gabe, ateak itxita, eta erabateko isiltasunean geratu zen Bilboko Arte Ederren Museoa duela hiru urte. Egoera hori abiapuntu gisa hartuta, aHUTSAK HARTUa proiektua lantzen hasi ziren Maialen Lujanbio bertsolaria eta Xabier Erkizia soinu artista. Gaur goizean aurkeztu dute, eta lau elementuko soinu ekosistema bat da emaitza: liburu bat, soinu instalazio bat, performance bat eta webgune bat. BBK-k lagundu du egitasmoa.

2020ko ekainean hasi ziren proiektua lantzen bi artistak, museoa itxita egon zen bitartean, eta orain arte aritu dira lanean. Egoitzaren soinuak, ahotsak, oihartzunak eta isiltasunak biltzea izan da asmoa. Finean, «induskatzaile lana» egitea, Lujanbioren hitzetan: «Hutsik zegoenaren hauts-hondarren artean bila hasi ginen. Hautsa entzuten saiatu ginen: hauts sonikoa eta hauts fisikoa».

Izenburuak iradokitzen duen bezala, hutsaren eta hautsaren arteko hitz joko bat izan zen abiapuntua. «Itxialdi hark eta geldialdi soziokultural orokor hark zenbait gogoeta piztu zituzten gugan: zer diren artelanak inork begiratzen ez dienean; zer entzuten den museoaren hormen artean inor ez dagoenean... Jakin-min horretatik sortu da. Bilboko Arte Ederren Museoaren hatsa derrigortutako isiltasuneko une hartan harrapatzeko saiakera gisa ekin genion lanari», adierazi dute hitzaurrean.

Lujanbioren arabera, geruza terminoa izan da, besteak beste, proiektuaren hitz gakoetako bat: «Museoko geruza guztietan barneratzen ahalegindu gara». Era berean, museoaren egunerokoan ezkutuan geratzen diren horiei ere eman nahi izan diete ahotsa: «Ageriko lanak dizdira egin dezan, atzeko lan guztia ere izan daiteke hautsa».

Bihartik aurrera bisitatu ahal izango da, Bilboko museoan. Gainera, Miguel Zugaza zuzendariak jakinarazi duenez martxan dago jada udako ordutegia: 10:00etatik 20:00etara bisitatu ahal izango da astelehenetik larunbatera, eta igandeetan, berriz, 10:00etatik 15:00etara.

Lau elementu

30 ordu baino gehiagoko audio grabazio bat lortu dute, orotara, Erkiziak eta Lujanbiok, eta hitzen, soinuen eta irudien bilduma bat da emaitza.

Berez, liburua da proposamenaren ardatz nagusia. Formatu hibridoa du, eta testuen, soinuen eta irudien «katalogo poetiko» moduan aurkeztu du Cesar Otxoa Hezkuntza saileko teknikariak: «USB memoria duen paperezko liburu bat da». 168 orrialde ditu guztira, 33 kapitulutan banatuta, eta poetikak, aforismoak, entseguak eta bestelako idazki batzuk bildu dituzte. Horrez gainera, bi ordu inguru irauten duen 33 piezako bilduma jasotzen ditu USBak.

Nahita aukeratu dute 33 zenbakia. Otxoak azaldu du zergatia: «33 gela ditu museoak orotara, eta horri egin nahi izan diogu keinua». Hitzaurrean Michael Marder Ikerbasque Zientziaren Euskal Fundazioko irakaslearen testu bat dago: Hautsa: gauzen erbestea. Baita Erkiziaren eta Lujanbioren beste hitzaurre bat ere, proiektuaren nondik norakoak azaltzen. Frantziska diseinu grafiko eta komunikazioko estudioak diseinatu du liburua, eta 100 ale publikatu dituzte.

Museoko 21. aretoan kokatu dute soinu instalazioa: espazio huts bat da, zuria eta minimalista. Teknologia ultrasonikoa duten noranzko bakarreko zenbait bozgorailu daude hormetan, eta bisitariak aretoa gurutzatzen duen bitartean, askotariko esperientzia sentsorialak biziko ditu.

Bi horiez gain, atari bat jarri dute ikusgai museoko webgunean. Sei ataletan banatu dituzte edukiak: sarrera, argitalpena, instalazioa, performancea, audioak eta irudi galeria.

Amaitzeko, ekintza performatibo bat egingo dute bi artistek. Bien arteko ekintza gisa planteatu dute: «Bi artistak museoko espazioetan barrena mugituko dira, museoaren ahots akustikoaren berraktibazioa transmititzeko asmoz», azaldu du Otxoak.

Museoaren eskaera

Koronabirusak eragindako bi hilabeteko itxiera abiapuntu hartuta, pieza bat egiteko eskatu zien hainbat artistari Bilboko Arte Ederren Museoak. Kukai dantza taldea izan zen lehenengoa: Jon Maiak koreografia bat sortu zuen ABC erakusketan barrena. Haren ondotik, Maider Lopez artistak Arnasa argi instalazioa sortu zuen.


Summary: Ahanztura onkologikorako eskubidea garatu du Espainiako Gobernuak. Hego Euskal Herrian minbizia pairatu dutenek ez dute bereizketarik izango aurrerantzean aseguru bat kontratatzean.

Minbizia pairatu dutenek aurrerantzean ez dute diskriminaziorik jasango Hego Euskal Herrian, aseguru bat kontratatzeko orduan. Espainiako Gobernuak onartutako errege dekretu baten arabera, minbiziaren aurkako tratamendua amaitu eta bost urtera, gaixotasuna jasan dutenek ez diete haien aurrekari onkologikoen berri eman beharko aseguru etxeei, bizi aseguru bat eskatzeko garaian. Horrela, «debekatuta» geratuko dira minbizia jasan dutenen eta gainerakoen arteko bereizketak, aseguru kontratuak egiteko orduan. Neurri berri horren bidez, Espainiako Gobernuak garatu egin du ahanztura onkologikorako eskubidea. Lehen pausoa maiatzaren amaieran eman zuten; ordutik, minbizia jasan duten lagunek gainerakoen eskubide eta betebehar berak dituzte gidatzeko baimena berritzeko orduan.

Espainiako Gobernuko lehen presidenteorde Nadia Calviñok eman du neurriaren berri, eta nabarmendu du minbizia pairatu dutenak ezingo dituztela baztertu aseguru etxeekin egindako kontratuetako klausuletan, baldintzetan eta hitzarmenetan. Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Defentsaren Lege Orokorra erreformatu dute neurria indarrean sartzeko. Europako Parlamentuak erabakita, 2025erako Europako Batasuneko estatu kide guztiek aitortu beharko dute ahanztura onkologikorako eskubidea; minbiziaren aurka borrokan dabiltzan elkarteen aspaldiko aldarrikapena da.

Duela hilabete eman zuen lehen pausoa Espainiako Gobernuak. Gidarien Araudi Orokorraren erreformaren eraginez, minbizia pasatu duten herritarrek gainerako herritarren eskubide berak dituzte gidabaimena berritzeko: haien adinari dagokion maiztasuna izango da berritzeko irizpide bakarra. Ordura arte, minbizia pasatu duten pertsonek hiru, lau edota bost urtetik behin berritu behar izaten zuten autoak gidatzeko baimena; haien adinari zegokion baino maizago kasu askotan.


Kafea 'kozinatzen'

Summary: Kafea 'kozinatzen'. Behin kafea bilduta dagoenean, Euskal Herrian kafea txigortu, eho eta merkaturatzeaz arduratzen diren hainbat enpresa daude. Horietako bi dira La Casa del Cafe eta Cafes la Brasileña. Bakoitzak kafea txigortzeko duen moduak asko aldatzen du bezeroek kikaran edango duten edariaren zaporea.

Banaketako furgoneten eta kamioien joan-etorria itzela da Oiartzungo (Gipuzkoa) Zuaznabar kaleko industrialdean. Ibilgailuak merkantziaz bete edota hustu egiten dituzte, eta segituan egiten dute ospa. La Casa del Caferen biltegian ere, furgoneta bat kafe poltsaz betetzen ari dira, ostalaritzako bezeroen artean banatzeko.

Biltegiko atea parez pare irekia dute, eta bistan utzi dituzte kafe zaku guztiak, txukun pilatuta denak. Sartu bezain laster nabaritzen da kafe usain gozoa, eta lanean ari diren makinen zarata entzuten da urrunean. La Casa del Cafekoek hainbat herrialdetatik ekartzen dute kafea: Kolonbia, Nikaragua, Brasil, Etiopia... eta zakuak herrialdeka antolatuta dauzkate. Gorka Etxenike enpresako zuzendari komertziala da, eta adierazi du haiek erabiltzen duten kafearen %98 arabika motakoa dela. «Robusta proportzio txiki bat daraman produkturen bat ere badugu», gehitu du.

Txigortzea. Kafea tutuen bidez iristen da lantegiko bigarren solairuko txigortze makinara. Gorka Rubio, FOKU

Etxenikeren hitzetan, lau sektoretan egiten dute lan: ostalaritza, euren «espezialitatea»; supermerkatu zein denda txikiagoak; kafea zerbitzatzen duten salmenta makinak; eta Donostiako San Martzial kaleko denda.

La Brasileñan ere arabika motako kafea da nagusi. «Kafearen gerrikoa esaten zaion gunetik ekartzen dugu kafea: Kaprikornio eta Kantzer tropikoen artean dago», esan du Maitane Saezek, enpresako produktu arduradunak. 1928. urtetik lantzen dute kafea La Brasileñan, eta lantegia Gasteizen dute. Costa Rica, Papua Ginea Berria, Guatemala eta Tanzania dira gerriko horretan dauden herrialdeetako batzuk. Kalitatezko kafea eremu horretan ekoizten dela gehitu du Saezek.

Beti eskuragarri izaten dituzten kafe motez gain, edizio mugatuak ere egiten dituzte: «Bezeroek geroz eta gehiago eskatzen dizkigute jatorri desberdinetako kafeak», esan du La Brasileñako ordezkariak. Esaterako, laster Mexikoko kafe berezi bat merkaturatuko dute. Rosalba Cifuentes izeneko emakume batek kafe enpresa bat sortu zuen Chiapasen, eta emakumeek ekoitzitako kafea merkaturatzen dute. Horrela, emakumeak euren diru propioa irabazten hasten dira han.

Eguneko lanak antolatuta, egin behar den kafearen arabera, zakuak husten hasten dira La Casa del Cafeko langileak. «Guri kafe berdea etortzen zaigu lantegira, eta guk kozinatu egiten dugu», esan du Etxenikek. Enpresen arteko desberdintasuna kozinatzeko —hau da, kafea txigortzeko— moduan dagoela gehitu du.

Txigortzen adituak Joaquin Hernandezek 18 urte pasatxo daramatza enpresan, eta ongi daki zer-nolako lana egin behar den. Biltegitik, kafea silo batera botatzen dute, eta, bertatik, tutu batzuen bitartez, goiko solairura igotzen da, txigortzeko makina dagoen lekura. Biltegitik urrun samar entzuten zen zarata horren jatorria txigortzeko makinarena da, etengabe lanean baitago.

Zorroak. Kafea gordetzeko zorroek balbula txiki bat izaten dute, hobeto mantendu dadin. Gorka Rubio, FOKU

Gaur egun, ordenagailuz egiten dute, baina ondo oroitzen du Hernandezek lehen nola egiten zuten lan: «Hezetasuna eta kaleko tenperatura neurtzen ibiltzen ginen, horren arabera kafeak txigortze mota bat edo beste bat behar baitzuen». Kafearen jatorria, mota eta aleen tamaina dira txigortzeko orduan kontuan izan behar diren beste elementuetako batzuk. Normalean, 197 graduan ateratzen da kafea makinatik. Hoztu ondoren, beste tutu batzuen bidez, kafea motaren arabera antolatutako siloetara joaten da.

Kafe enpresa askotan, beharrezkoa da txigortzeaz bereziki arduratzen den pertsona bat izatea, eta La Brasileñan ere badute horretaz arduratzen den langile bat: «Bera arduratzen da kafe mota bakoitza bere ezaugarrien arabera txigortzeaz, eta txigortzeko makina egoki erabiltzeaz», azaldu du Saezek.

Behin kafea txigortuta dagoenean, garrantzitsua da bezeroengana ahalik eta azkarrena iristea. Horretarako, txigortu eta bi egunera, ostalaritzako bezeroei banatzeaz arduratzen den banaketa talde bat dute. Ostalaritzatik kanpoko bezeroei ere, 24-48 ordu bitartean bidaltzen diete kafea, ehoa edo eho gabea.

Kafe makina bakoitzerako ehotze desberdina behar du kafeak. Erosteko orduan, bezeroak aukeratu behar du zer-nolako ehotzea behar duen. «Kafe makina bakoitzerako modu egokian ehotzen bada kafea, emaitza hobea lortuko da».

Zapore bera bermatu Saltzen duten kafearen zaporea beti berbera izan dadin, kontrol jakin batzuk igarotzen ditu kafeak. Horietako bat kolorearen neurketa da. Hernandez bera arduratzen da kontrol hori egiteaz. Kafea txigortzean, lagin txiki bat hartzen du, eta, kolorimetroaren bitartez, kafe mota bakoitzak bete behar dituen parametroak neurtzen ditu. «Orain dena automatizatua dugunez, oso zaila da lagin bat bere parametroetatik kanpo egotea», gehitu du Etxenikek.

Txigortze makinak igarota, kafe mota bakoitzarentzako silo bat dago: guztira, zortzi bat. Banan-banan, silo bakoitzean dagoen kafe mota azaltzen ari da Hernandez. Buruz dakizki guztiak: «Kolonbia, Brasil, Etiopia, hemen ehoa...». Kafe ehoak 48 orduz egon behar du silo batean gasak galtzen; bestela, ontziratutakoan, poltsa puztu egiten da.

Azken emaitza. Kafe kutxak, katean, pakete handiagoetan biltzeko prest, supermerkatuetara joan aurretik. Gorka Rubio, FOKU

Siloetatik tutuen bideari jarraituz, kafea beheko solairura joaten da, ontziratzeko gunera. Kafe mota bakoitzak bere banagailu propioa du, pistola itxurakoa. Zorroetan sartu ondoren, katean doaz poltsak: itxi, pakete handiagoetan bildu, eta bezeroengana eramateko prest daude. «Makina hauek lan asko egiten dute!», esan du barre artean Hernandezek.

Ohiko kafea saltzeaz gain, kapsuletako kafea ere saltzen dute, bai La Brasileñak eta bai La Casa del Cafek. Merkaturatzen hasi eta berehala eskaria «izugarri» handitu zela oroitu du Saezek. «Kontsumitzeko eredu berri bat zen, azken finean». Kafe ehoa izaten dute kapsulen barruan, eta, horregatik, kafe hori kapsulen barruan ahalik eta gutxien egon dadin saiatzen dira, betiko kafearen kalitate bera izan dezan.

Euskal Herrian kafe ona kontsumitzen dela uste du Etxenikek. «Iberiar penintsulan zenbat eta hegoalderago joan, orduan eta kalitate kaskarragoa du kafeak», haren iritziz. Penintsularen hegoaldean kafe torrefaktu gehiago azukrea gehitzen zaio txigortzean, eta zapore mingotsagoa du kontsumitzen da. 36ko gerran sortu zen kafe torrefaktua, azukrea gehituz gero gehiago irauten zuelako. Gaur egun, herrialde batzuetan debekatuta dago, osasunerako kaltegarria izan daitekeela eta.

Kafearen kultura Saezek ere uste du Euskal Herrian kalitatezko kafea kontsumitzen dela: «Kafe txigortzaile onak izateko zortea dugu». Horrez gain, jendeak kafearen kultura duela uste du, kafe ona eskatzen baitute bezeroek. «Gasteizen, adibidez, ostalariak behartuta daude kafe ona ematera, bestela bezeroak beste taberna batera joango baitira kafea hartzera, han kafe hobea dutelako».

Kafea ona izatea garrantzitsua da, baina baita kafe ona egitea ere. «Ostalaritzako tokien %60-70ek ez dute guztiz ondo egiten kafea: egin beharreko urrats batzuk ez dituzte egiten, eta hori gure errua da, hau da, enpresona», azaldu du Etxenikek. Horregatik, La Casa del Cafek ikastaroak ematen ditu, bai ostalarientzat, bai partikularrentzat. Oinarrizko prestakuntzatik hasi, eta adituentzako ikastaroak ere ematen dituzte.

Etxenikeri ez zaio ondo iruditzen jendeak supermerkatura joatean kafe ona eta merkea topatu nahi izatea. Duela gutxi eman zuen ikastaro batean, esperimentu bat egin zuen: ikastaroaren atsedeneko hamaiketakorako, tetrabrikeko ardoa eraman zuen. Jendeak galdetu zionean ea nolatan eraman zuen ardo hori, Etxenikek erantzun zien jendeak gauza bera egiten duela kafearekin. «Supermerkatura joatean, edozein kafe hartzen du jendeak, merkeena askotan; baina ardoarekin, adibidez, ez da halakorik gertatzen».

Zakuak. Oiartzungo biltegiko lehen solairuan gordetzen dituzte kafe zakuak. Irudian, kafe deskafeinatuaren zakuak. Gorka Rubio, FOKU


Summary: Bizkaiko garraio publikoetan txartelaren prezioaren %100 kobratuko dute. Neurria uztailaren 1ean sartuko da indarrean, eta pare bat astez iraungo du; gero, %50eko deskontuetara itzuliko dira

Iazko irailaren 1etik, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako garraio publikoetan txartelaren prezioaren erdia baino ez dute kobratzen, pandemiaren ondorioen kontrako neurri gisa eta garraio publikoak erabiltzea sustatzeko. Gaur bertan, Eusko Jaurlaritzaren Gobernu Kontseiluak onartu du sei milioi euro gehiago jartzea horretarako, deskontu hori 2023ko amaiera arte luzatzeko xedez. Baina badirudi Bizkaian burokrazia arazoak daudela neurria aplikatu ahal izateko, eta, beraz, uztailaren 1ean berriro hasiko dira prezioaren %100 kobratzen garraio publikoetan.

Deskontua aplikatzeko, beharrezkoa da Bizkaiko Garraio Partzuergoaren Kontseilu Nagusiak erabakia hartzea. Kontseiluak uztailaren 12an egingo du bilera, eta hantxe jorratuko dute gaia. Albiste agentziek jasotako ohar baten bidez iragarri dutenez, horren kontrako alegaziorik ez badago, berriro ere %50eko deskontua aplikatzea erabakiko dute, eta neurria indarrean sartuko da Bizkaiko Aldizkari Ofizialean argitaratutakoan. Baina hori gertatu bitartean, iazko irailaren 1a baino lehenagoko prezioetara itzuliko dira: orotara, pare bat aste, gutxi gorabehera.


Summary: Okupazioa abiatu dute Senperen, jabego baten salmenta espekulatiboa salatzeko. ELBk, Lurzaindiak, Ostia kolektiboak eta herriko plataformak bultzatu dute ekintza, jabearekin eta eroslearekin abiatu zituzten elkarrizketak bukatutzat eman ondoren. Hautetsiak eta herritarrak babesa erakustera deitu dituzte

Abisatu zuten, eta iritsi da. Jabearekin eta eroslearekin abiatu zituzten elkarrizketak ezerezean gelditu ondotik, 1,3 milioi euroan saldu nahi duten Senpereko (Lapurdi) jabegoa okupatzea erabaki dute ELBk, Lurzaindiak, Ostia kolektiboak eta herriko plataformak. Edozein momentutan finkatu dezakete salmenta jabeak eta erosleak; hori oztopatzea da desobedientzia ekintzaren helburua. Hautetsiei eta herritarrei dei egin diete babesa erakuts dezaten eta okupazioan parte hartzera joan daitezen. «Irabazi arte» egoteko asmoa dutela adierazi du Dominika Ameztoi Lurzaindiko buruak.

Otsail bukaeran jakin zuten salmentaren berri, eta SAFER laborantza lurrak kudeatzeko egituraren bidez lehentasunezko erosketa egiteko aukera aztertu zuten. 50 hektarea baino gehiago ditu jabegoak: etxebizitza bat, 7 hektareako laborantza lur bat, 2 hektareako urmael bat eta oihan eremu zabal bat. Etxebizitza oso egoera kaxkarrean dago. SAFER egitura prest agertu zen erosteko, baina, aurreikusi bezala, jabego osoa erostera behartu zuen jabeak. Prezio horretan, ezinezkoa zaio egiturari.

Donibane Lohizuneko (Lapurdi) Adam makarroien enpresa duen familia da eroslea. Azken hilabeteetan Senpereko herriko etxean hainbat eragilerekin egin dituzten bilkurak kontatu ditu Ameztoik. «Erraten ziguten hemengoak direla», esplikatu du. «Baina gu ez gara kanpotik heldu direnen kontra ari, espekulatzaileen kontra ari gara. Hemengo jendeek paristarrek bezainbat kalte egin dezakete».

Izan dituzten elkarrizketetan, salmenta bitan banatzea proposatu zuten jabeak eta erosleek: laborantza lurrak 200.000 euroan —balio hori eman zien SAFERek— eta etxebizitza 1,1 milioi euroan. Uko egin zioten eragileek. «Aterabidea da merkatua hein batean atxikitzea. Hasten bagara bereizten, karioago ezartzen... ez!», esplikatu du Ameztoik.

Oraingoz irabazi handirik sentitzen ez badute ere, epe luzerako lanean ari direla erran du. «Ez da egunetik biharamunera aldatzen. Memento batean jendeak ulertu behar du merkatua hori dela: laborariak behar du bere laneko tresna erosi bere lanaren fruituak pagatzeko gisan; eta langileak irabaziaren araberako etxea baizik ez du pagatzen ahal, bestela kanpoan lo egin behar du».

Arbonako esperientzia

2021eko udan Arbonako (Lapurdi) lur batzuk okupatu zituzten Lurzaindiak eta ELBk salmenta espekulatiboa salatzeko. 120 egun iraun zituzten bertan, eta erosleek gibel egitea lortu zuten. Geroztik, lur sailak erosi zituen emakume batek, SAFERek auzitara jo zuen haren kontra «jukutria» egitea leporatuta. Parisko bikote batek hiru etxeak eta lau hektarea erosteko bidea abiatu zeuen, baina ELB eta Lurzaindiko ordezkaritza bat haiek ikustera joan zen Frantziako hiriburura, eta gibel egitea erabaki zuten. Gaur egun, espekulazioaren kontrako pintaketaz betea da Arbonako etxea. «Erakusten du hor nonbait baditugula sostenguak», adierazi du Ameztoik. Arbonako okupazioan izandako esperientzia baliatu nahi dute Senperen ere.


Summary: Izatezko bikoteek ere hamabost eguneko baimena izango dute Hego Euskal Herrian. Espainiako Gobernuak Familien Legearen parte izango ziren zenbait neurri onartu ditu; esaterako, urtean bost egun hartu ahal izango dira, «edozein bizikide» zaintzeko.

Espainiako Gorteetarako hauteskundeak aurreratu dituztenez, Espainiako Gorteetan ezin izango dute Ione Belarraren ministerioak —Gizarte Gaien eta 2030 Agendaren Ministerioak— prestatutako Familien Legea onartu. Hala ere, bihar indarrean sartuko den errege dekretu batek zenbait lege eta arau erreformatuko ditu, Familien Legeak arautuko zituen zenbait neurri indarrean sartu ahal izateko. Horietako bat izatezko bikoteekin dago lotuta. Izan ere, ezkontzen diren bikoteek hamabost eguneko baimena hartzeko eskubidea dute, baina izatezko bikoteek ez. Bihartik aurrera, izatezko bikoteek ere baimen hori hartzeko eskubidea izango dute Hego Euskal Herrian.

Ez da errege dekretu horretan jaso duten neurri bakarra. Urtean bost egun hartu ahal izango dira, «edozein bizikide» zaintzeko. Senitarteko horrek istripu bat izan badu, gaixotasun larri bat badu, ospitaleratu badute edo ebakuntza bat egin badiote, zaintzeko baimena hartu ahalko dute langileek. Gurasoek ere zortzi asteko baimena hartzeko aukera izango dute, osorik edo zatika, haien seme-alabak zaintzeko. Ez dute soldatarik izango aste horietan, eta haurrek zortzi urte bete arte baliatu ahalko dute.

Neurri horiek guztiak Espainiako Langileen Estatutuan txertatuko dituzte. Gaur onartu ditu Espainiako Gobernuko Ministroen Kontseiluan, eta bihar sartuko dira indarrean, hauteskundeen atarian.


Indartsu datoz gazteak

Summary: Indartsu datoz gazteak. Kirol eskaladako zailtasuneko Euskadiko Txapelketa jokatu zen larunbatean Derioko (Bizkaia) Biwak Climbing rokodromoan. Haizea Oses eta Andoni Esparta nagusitu ziren maila nagusian. Ia 100 eskalatzaile lehiatu ziren sokako modalitatean.

Zailtasuneko azken txapelketa 2021ean jokatu zen zen Iruñeko Rocopolis rokodromoan, eta 2022ko hutsunearen ondoren, 2023an berriro berreskuratu du hitzordua Euskal Mendizale Federazioak. Indarrez berreskuratu ere. Larunbatean, ia 100 eskalatzaile lehiatu ziren maila eta kategoria guztietan. Bideak prestatzeko lanetan, eskarmentu handiko eta punta-puntako lau ekipatzaile aritu ziren: Jose Luis Palau Primo, Jerome Gonzalez, Bittor Esparta eta Iñaki Arantzamendi. «Bideak, oro har, gogorrak izan ziren, Espainiako Kopako bideen maila bertsukoak, baina oso onak eta politak eskalatzeko eta ikusteko», azaldu du Aitor Uson Euskal Mendizale Federazioko eskalada batzordeko kideak.

Euskadiko Txapelketaz gain, Biwak rokodromoak berak antolatutako opena ere izan zen larunbatekoa, eta, beraz, Aragoiko, Andaluziako eta beste autonomia erkidego batzuetako eskalatzaileak ere bertaratu ziren Deriora. Goizean sailkapeneko probak jokatu ziren, eta galbahe horretatik maila bakoitzeko zortzi eskalatzaile onenak igaro ziren arratsaldeko finaletara. Lehiakideen artean, baziren hutsune nabarmen batzuk: Mikel Linazisoro eta Eneko Carretero, esaterako, ez ziren Derion izan, nazioarteko proben egutegian baitabiltza buru-belarri; Ainhize Belar, lesio bat tarteko, eta Ines Allende Espainiako selekzioarekin Europako kopan lehiatzen zelako, ez ziren Deriora bertaratu ezta ere. Hutsuneak hutsune, ordea, lehia estua eta ikusgarria izan zen, eta finalak maila handikoak. Indartsu datoz gazteak.

Garazi Gurrutxaga, Haizea Oses eta Irati Guenetxea, maila nagusiko podiumean. EMF

Maila nagusian, mutiletan, Esparta anaiak gailendu ziren: Andoni izan zen txapeldun eta Joanes bigarren. «Bide oso polita izan zuten finalean. Biwak rokodromoaren sabairainoko lerroa, helduleku kamutsak, jauzi bat erdian... Bide ikusgarria», azaldu du Usonek. Eta hor Andonik jakin zuen bidea ondo irakurtzen eta zatirik gogorrenetan sufritzen, txapela janzteko. Bi anaien atzetik, Borja Bernalte izan zen hirugarren.

Neskek, arnas luzeko bidea izan zuten finalean, Aitor Usonek azaldu duenez: «Izugarri bide polita eta luzea, desplome batekin eta bukaeran top-era iristeko salto batekin. Ez zuen pausu gogor-gogorrik, baina bide luzea zen, 18 bat metro ingurukoa, irautekoa». Eta Haizea Oses izan gehien iraun zuena final horretan: bere maila eta eskarmentua erakutsiz, bidearen ia goreneraino heldu zen arrasatearra (Gipuzkoa). Garazi Gurrutxaga izan zen bigarren, irurarra (Gipuzkoa) ere bikain eta indartsu, eta Irati Guenetxea hirugarren.

Manex Iñurrategi, Maddi Agirre, Eñaut Uson...

Hemezortzi urtez azpikoetan, mutiletan, Manex Iñurrategi indartsu itzuli zen lehiaketara. Aretxabaletarra lesio batekin ibili da azken hilabeteotan, baina ohi duen mailarekin bueltatu zen Euskadiko txapelketara. 18 urtez azpiko mutilek neska seniorren finaleko bide bera izan zuten, eta Iñurrategik ohi duen erraztasunez eskalatu zuen finaleko lerro hori, goraino. Manex Guenetxeak ere goia jo zuen, eta sailkapeneko postuak hautsi zuen berdinketa Iñurrategiren alde. Asier Antunez izan zen hirugarren, hau ere dotore.

Nesketan, 18 urtez azpikoetan, Garazi Uriarte izan zen irabazle, Ainhoa Uskola bigarren eta Elur Arteaga hirugarren.

Hamasei urtez azpikoek, mutilek, 18 urtez azpikoen bide bera izan zuten finalean. Neskek, berriz, bide oso teknikoa, «plakeroagoa» izan zuten, «helduleku txikiekin eta oso deserosoa eskalatzeko». Final horretan, Maddi Agirre irabazlea top-etik pare bat mugimendura geratu zen, Udane Mujika izan zen bigarren, eta Ainhoa Bueno hirugarren.

Hamasei urtez azpiko maila horretan, mutiletan, finaleko bidea iraupenekoa izanik, gehien iraun zuena eta goren iritsi zena nagusitu zen azkenean: Gari Markuerkiaga. Helduleku pare bat beherago erorita, Daniel Heras izan zen bigarren, eta Haritz Urkiola hirugarren. «Nabaritzen da rokodromoak ari direla bere lana egiten, gaztetxoak gero eta maila handiagoa hartzen ari dira», Usonen arabera.

Joanes Esparta, Andoni Esparta eta Borja Bernalte, maila nagusiko podiumean. EMF

Txikienen artean, hamalau urtez azpikoetan, mutilak eta neskak bide berean lehiatu ziren. Bideak erdian blokeko pausu gogor bat zuen, eta mugimendu horrek galbahe zorrotza egin zuen, hor erori baitziren eskalatzaile gehien-gehienak. Eñaut Uson tolosarra izan zen erdiko blokeko zati hori gainditu zuen bakarra, eta behin pauso horretatik gora, bidearen top-era heldu zen, gainera. Lier Perez izan zen bigarren, eta Unax Rodriguez hirugarren. Neskentzat gogorregia gertatu zen erdiko bloke hori, eta inork ezin izan zuen gainditu. Araceli de Bilbao nagusitu zen 14 urtez azpiko maila horretan, Jone Aretxaga izan zen bigarren, eta Laia Beltran de Heredia hirugarren.


Summary: Aurtengo EHZ izanen da Irisarriko azkena. Ostiraletik igandera bitarte eginen dute EHZ Euskal Herria Zuzenean jaialdiaren 27. aldia; laugarren aldia izanen du Irisarrin. Iragarri dute heldu den edizioa «beste nonbait» eginen dutela. Oraindik ez dute zehaztu non.

Narrastiek larru zaharra uzten duten gisa berean erantzi du azala EHZ Euskal Herria Zuzenean festibalak. Jaialdiak 27. edizioa izanen du asteon, eta hori izanen da Irisarrin (Nafarroa Beherea) eginen den azkena. Antolatzaileek gaur eman dute aldaketaren berri, eta jakinarazi dute jaialdiak gogoeta aldi bat hasiko duela, hurrengoa non egin erabakitzeko. Halaber, aurrerantzean beste gazte talde batek hartuko du festibalaren gidaritza. «Lekukoa pasatzeko unea da», zehaztu du EHZko kide Julen Oiarburuk. Irisarriri agur esateko, egitarau mardula antolatu dute ostiraletik igandera bitarterako.

Gaur plazaraturiko oharrean, antolatzaileek azaldu dute EHZ «bidaia bat dela», eta, beraz, iritsia dela Irisarriko zikloa ixteko garaia. Edonola ere, argitu dute oraindik ez dagoela zehaztuta hurrengo edizioa non eginen den: «Ez dakigu oraino zein izanen den gure hurrengo geltokia. Baina segur gira EHZak segituko duela. 1996an abiatu zen bidaia bat da EHZ, edonondik heldu den edonorentzat euskararen munduan barneratzeko bidaia bat».

Aurtengo EHZren leloak ederki biltzen du garai aldaketaren ideia: Etengabe azalberritzen. Gainera, lehendik ere, jaialdiak hainbatetan egin du ariketa hori; trajea estu sentituta, aldaketa premian, zazpi aldiz aldatu du agertokia. 1996an antolatu zen EHZ lehenbiziko aldiz, Arrosan, eta bertan eman zituen ondoko zazpi urteak ere. Gero, lekualdatu, eta Indauze-Mendik hartu zuen festibala bost urtez, Mendikotan. Ondotik, Heletan egin zen, lau aldiz, 2009tik 2012ra, eta Lekornen, aldiz, 2013tik 2017ra —2017koan, jarduera gehienak bertan behera gelditu ziren, eguraldiagatik—. 2018an, ordura arteko formatua aldatuta, EHZ Nomada antolatu zuten, eta hiru herritan aritu ziren: Baigorrin, Baionan eta Itsasun. Ordutik, 2020an salbu —ez baitzen izan jaialdirik, pandemiagatik—, Irisarri izan da EHZren etxea.