Summary: Energia merke eta agorrezina lortzeko lasterketan eginiko «aurrerapen handi bat» iragarriko dute gaur. Fusio erreakzio batean lehen aldiz energia irabaztea lortu dute, AEBetako laborategi batean. Zenbakiak baieztatzen badira, litekeena da esperimentuak mugarria ezartzea gizateriaren energia beharrak asetzeko, eta klima larrialdiaren kontra borrokatzeko lehian.

Aspaldi lortu zuten fusioa laborategian, hau da, Eguzkian gertatzen den erreakzioaren parekoa. Horretan ez dago arazoa. Baina orain arte ez dute lortu fusioa eragiteko gastaturiko energia baino gehiago ateratzea erreakziotik. Financial Times ekonomia kazetak argitaraturiko baieztatzen bada, ordea, historian lehen aldiz, operazioa errentagarria izatea lortu dute AEBetako laborategi batean, azken egunotan. Gaur iragarriko du «aurrerapen handia» AEBetako Energia Departamentuak. Horrek mugarria ezarriko luke gizateriaren energia beharren historian, noiz eta horrek kliman eragin duen larrialdiaren ondorioak gero eta nabarmenagoak diren honetan, eta energiaren arazoa nazioarteko gatazken muinean dagoela oso argi ikusten den honetan.

Zabaldu dutena hau da:

Azken bi asteotan eginiko esperimentu bateko emaitzen txostena irakurri ahal izan duten hiru pertsonak adierazi dutenez, Kaliforniako Lawrence Livermore Laborategi Nazionalean, fusioa lortzeko konfinamendu inertzialaren metodoa ikertzen ari dira. Horretan, hidrogenoaren plasmazko bolatxo bat munduko laserrik handienarekin bonbardatu zuten esperimentuan. Laserrak 2,1 megajouleko energia gastatu zituen, eta fusio erreakzioak 2,5 megajoule sortu zituen.

Laborategiak baieztatu du «emaitza positiboa» eduki duen esperimentu bat egin dutela, baina zehaztu dute oraindik ez dakitela zehazki zenbat energia sortu den horretan. Emaitzen berri zabaldu duten hiru zientzialarietatik bik adierazi dute espero baino energia gehiago sortu zela, eta horrek diagnostikorako tresna batzuk hondatu zituela, eta azterketa zaildu duela.

Gaur azalduko dute lorpena AEBetako Energia idazkari Jennifer Granholmek eta Segurtasun Nuklearrerako idazkariorde Jill Hrubyk, Kaliforniako laborategi horretan bertan.

Fusioa eta fisioa antzeko hitzak dira, baina bi gauza oso ezberdin. Fisioa, hain zuzen, bonba atomikoetan eta gaurko zentral nuklearretako erreaktoreetan erabiltzen dute. Fisioa arriskutsua da, une oro kontrolpean ez badago kate erreakzioa sortzeko joera duelako berez, Txernobylen eta Fukushiman agerian geratu bezala. Horrez gain, fisio erreakzioen hondakinak oso erradioaktiboak dira, eta arriskutsu izaten jarrai dezakete milaka urtez.

Fusioa beste kontu bat da: izarretan gertatzen den erreakzio bat da; Eguzkian, kasurako. Presio eta tenperatura handien eraginez, bi hidrogeno atomoen nukleoak elkartzen dira, eta, ondorioz, helioa sortzen da. Prozesuan energia asko askatzen da. Prozesuak ez du fisioaren arriskurik, ez duelako kate erreakziorik sortzen (elikatu ezean, gelditzeko joera du berez). Gainera, hondakin erradioaktiborik sortzen badu, erradioaktibitate apalekoak dira, eta urte gutxi behar dituzte kaltegabe bihurtzeko.

Fusioaren bultzatzaileek agindu dute prozesua eraginkorra izatea lortzen bada horrek gizateriaren energia arazoak konpon ditzakeela, indar iturri agorrezin eta merke bat lortu ahalko litzatekeelako. Fusiorako kilo bat lehengaik gaurko erregai fosilen kilo batek baino hamar aldiz energia gehiago eman dezake, eginiko kalkuluen arabera. Energia hori sortzean, gainera, prozesuak ez du berotegi gasik askatzen. Hainbatetan jarri duten adibideari jarraikiz, katilukada bat hidrogenoarekin etxe baten energia beharrak ase daitezke ehunka urterako.

Edonola ere, 1950etik ari dira fusioa errentagarri egiten saiatzen, eta dirutza gastatzen ari dira horretan mundu osoan. Horren lekuko da fisikarien inguruan asko zabalduta dagoen txiste bat: fusioaren apustuan zenbat diru gastatzen ari diren ikusita, agian fisika aldetik eraginkorragoa litzateke energia sortzea zuzenean dirua erreta.

Lasterketa, mundu osoan

Kaliforniako saioaren emaitzak baieztatzen badira, mugarria izango da 2022a fusio errentagarriaren lasterketan. Bi metodo erabiltzen ari dira nagusiki munduan: gaurko albistearen protagonista den konfinamendu inertziala alde batetik, eta konfinamendu magnetikoa bestetik.

Azken metodo horrek albistea ekarri zuen otsailaren hasieran. Oxfordeko (Ingalaterra) JET laborategian fusio erreakzioen marka ezarri zuten: bost segundoz eutsi ahal izan zioten fusioari, eta 59 megajouleko beroa sortu zuten. 1997. urteraino egin behar da atzera aurreko marka aurkitzeko. JETek berak segundo bateko erreakzioan 22 megajoule lortu zituen.

Orduan ez zuten gastaturiko energia baino gehiago atera. Baina ohartarazi zuten JET laborategian zuten erreaktorearen imanek ezin zutela kudeatu bost segundoko erreakzio bat baino luzeagorik. Beraz, esperimentuaren garrantzia beste nonbait zegoela azaldu zuten: erakutsi zuten ahal zen guztia atera diezaioketela erreaktoreari, plasmaren fisikak nola funtzionatzen duen praktikan ongi ulertzen dutela dagoeneko, eta, ondorioz, saioa erreaktore ahaltsuago batean eginez gero emaitza handiagoa lortuko litzatekeela. Horrek frogatuko luke posible dela fusioaren bidez energia errentagarria lortzea.

Ametsetako erreaktore ahaltsu hori aspaldi ari dira eraikitzen Frantzian, Marseillatik oso gertu: ITER esperimentua.

Izan ere, Oxfordeko JET laborategian dagoen makina tokomak motakoa da, hau da, plasma barruan gordetzeko erroskila huts moduko bat (toro bat, alegia), eta ITER ere mota horretakoa da, eta Oxfordeko arrakastak erakutsiko luke ITER-ek ere funtzionatu egingo duela.


Summary: Wolf Erlbruch ilustratzaile alemaniarra hil da. Haur literaturako lan gogoangarri askoren egilea izan da. Harenak dira, besteak beste, 'Buruko hura nork egin zion jakin nahi zuen satortxoa' album ezaguneko marrazkiak.

Buru gainean gorotz kiribildu bat duela oinez doan sator baten irudia da Wolf Erlbruchek (1948, Wuppertal, Alemania) egindako milaka ilustrazioen artetik euskal irakurleak gehien ezagutuko duena, beharbada. Buruko hura nork egin zion jakin nahi zuen satortxoa (Pamiela-Kalandraka) liburuaren azalean ageri da marrazkia, eta hark zabaldu zuen egilearen lana mundu osora. Lan hartan egin bezala, elementu arruntak baliatuz eta umorez eta begirada gizatiar batez auzi handiagoei buruz hitz egiteko gaitasunak egin du ezagun Erlbruchen obra, eta ilustrazioaren eta haur literaturaren eremuko erreferente bat izan da. Herenegun hil zen, 74 urterekin.

Diseinu grafikoko ikasketak egin ostean, Stern eta Esquire aldizkarientzat hasi zen ilustratzaile lanetan Erlbruch, eta hezkuntzara egin zuen jauzi gero, Wuppertalgo Unibertsitatean Ikusizko eta Ilustraziozko Arteen katedradun postura heldu arte. Irakaskuntza eta ilustratzaile jarduna uztartu zituen urte luzez, eta aitortza ugari jaso ditu bidean —Gutenberg, Christian Andersen eta Astrid Lindgren Memorial sariak, tartean—.

Eguneroko bizimodu soila zeharkatzen duten gai handiak adin guztientzako eskuragarri egitea goraipatu izan diote, eta, Werner Holzwarthekin idatzitako satorraren istorioarekin batera, haren lanetan gehien txalotuetako bat da Ahatea, heriotza eta tulipa, heriotzaren lagun egiten den ahate baten bidez, bizi kondizioez eta heriotzaren presentzia etengabeaz hitz egiten duen lana.


Summary: GHK-k isuna jarriko dio Zubietako erraustegiaren enpresa kudeatzaileari. 160.000 euroren isunarekin zigortu du Ekondakin, Zubietako erraustegiaren kudeatzailea. Ingurumen Sailak isurien auzia konpontzeko eskatu zion, eta aginduari jaramonik ez egitea leporatu dio GHK-k.

Atzo bildu zen GHK Gipuzkoako Hondakinen Kontsortzioa, eta Zubietako erraustegia kudeatzen duen Ekondakin enpresa taldeari isuna jartzea erabaki zuten bilera horretan. Ekondakini Iragan uztailean izan ziren Arkaitzerrekako isuriak garbitzeko eskaerari jaramonik ez egitea egotzi dio GHK-k. Zehazki, «administrazioaren ikuskapenari aurre egitea eta berori oztopatzea» eta hark «idatziz emandako aginduak ez betetzea». Ondorioz, 160.000 euroko isuna ezartzea zigor gisa; 20.000 euro, agindua betetzeke eduki zuen egun bakoitzeko.

Hasiera batean, GHK-k ezeztatu egin zuen isuriak Zubietako errauste plantatik zetozenik—. Aste batzuen ostean, irailean, Gipuzkoako Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumen Sailak isurien auzia konpontzeko galdegin zion GHKri, erraustegiaren jabea denari. Azken horrek Ekondakin kudeatzaileari pasatu zion agindua. GHK-k orain kaleratu duen ohar batean, ordea, onartu du erraustegiaren ondorioz kutsatu zela errekastoa, baina, hala ere, esan du ez duela «kalte ekologikorik» eragin.

Isunari dagokionez, Jose Ignacio Asensio Gipuzkoako Ingurumen diputatu eta GHKren lehendakariak ez du argitu zergatik erabaki duten zortzi eguneko tartea soilik, eta ez egun gehiagokoa. Egun bakoitzeko isuna 20.000-30.000 eurorainokoa izan daiteke, erraustegiaren kontratuan jasotzen denez. Asensioren arabera, gutxieneko kopurua erabaki dute, haren hitzetan, isuriek ez dutelako kalterik eragin Arkaitzerrekako uraren kalitatean.

SGS eta Idom enpresek iaz egindako ikerketa baten arabera, Zubietako errauste planta inguruko lurpeko urek metal astunen, dioxinen eta furanoen kantitate arriskutsuak dituzte. GHK-k, halere, dio substantzia horiek erraustegia martxan jarri aurretik ere ageri zirela eremu horietan egindako ikerketetan.

Ekondakin enpresa elkartearen bazkideak dira: Meridiam Investsment funtsa, Urbaser multinazionala eta Euskal Herriko Altuna y Uria, Murias, Moyua eta LKS kooperatiba.


Summary: Ikastetxe batera zihoan mikrobus bat irauli da Artazun, eta hiru ume zauritu dira. Hamar bidaiari inguru zihoazen ibilgailuan, baina gainontzekoak ongi daude. Gertatutakoa ikertzen ari da Foruzaingoa.

Goizean gertatu da ezbeharra, 08:45ean: NA-7040 errepidean ikastetxe batera bidean zen mikrobus batek istripua izan du Artazun (Nafarroa); irauli egin da, eta barruan zihoazen hamar bat bidaiarietatik hiruk zauri leunak izan dituzte. Iruñera eraman dituzte, Nafarroako Ospitalera. Gainontzeko haurrak, gidaria eta haurren zaintzailea, berriz, ongi daude.

Foruzaingoak ikerketa zabaldu du gertatutakoa argitzeko.


Summary: GKSk «enpresarien eta agintarien erasoaldiaren» aurka manifestatzera deitu du urtarrilaren 28rako. Gazteen arteko «antolakuntza eta borrokarako grina» hedatzeko ere baliatu nahi dituzte mobilizazioak. Bilbon eta Iruñean antolatu dituzte manifestazioak.

GKS Gazte Koordinakunde Sozialistak manifestazioetara deitu du urtarrilaren 28rako, Enpresarien eta agintarien erasoaldiaren aurrean, gazte langileok borrokara! lelopean. Bilbon eta Iruñean antolatu ditu mobilizazioak. GKSk gaur goizean eman du deialdien berri, Gasteizen, agerraldi jendetsu batean. GKSko kideek gaur egungo egoera politiko eta ekonomikoaren testuinguruan kokatu dituzte protestak. Salatu dutenez, herritar guztiek ez dituzte modu berean nozitzen «kapitalismoaren krisi sakonaren» ondorioak; are, ohartarazi dute bankari eta enpresari handiak «negozioa» egiten ari direla langileen kontura. Haien ustez, «enpresari handien eta agintarien erasoaldia» da egungoa, eta egoera ez da egun batetik bestera aldatuko. «Kapitalismoaren ziklo ekonomiko berri batean sartu gara, paradigma kapitalista berri batean, eta paradigma berri horretan langileon pobrezia eta eskubideen ezabaketa ez dira salbuespenak, normaltasun berria baizik». GKSren iritziz, politikari profesionalak ere langileen aurkako erasoaldiaren parte dira; Europako Batasunaren «mandatuei lotuta» egoteaz gain, erasoaldiaren «onuradun» ere badirela kritikatu dute. «Beraien praktikak goraino betetzen dituzten bitartean, gazte belaunaldion bizi baldintzak okertzen ari dira». «Gazte langileen» bizi baldintzak «prekarioak» direla salatu dute: «Etorkizun duin baterako baldintzarik gabe gaude; miseriazko soldata baten truke egiten dugu lan; laneko nagusiaren abusuak jasan behar ditugu; kriminalizatu egiten gaituzte; eskubide politikoak ezabatzen dizkigute...». Egoera horren aurrean, GKSrentzat premiazkoa da «gazte langileen» batasun politikoa sustatzea eta «enpresari handien eta agintarien erasoaldiari» aurre egitea. Helburu horrekin antolatu dituzte Bilbo eta Iruñeko manifestazioak; nolanahi ere, azpimarratu dute mobilizazioak baliatu nahi dituztela «gazteen arteko antolakuntza eta borrokarako grina hedatzeko» eta «enpresarien eta politikari profesionalen eraginetik kanpo antolatzen jarraitzeko ere». Izan ere, ezinbesteko iritzi diote gero eta lurralde gehiagotan mobilizazio dinamikak sortzeari eta horietan gero eta jende gehiago batzeari.


Summary: Prefetak ezeztatu egin du migratzaile bat bortxaz kanporatzeko hegaldia. Martial Ehouman Gaueko Mahaiko laguntzaile bolikostarrak Frantziako Estatutik kanporatzeko agindua jaso zuen uztailean, eta, orain, Miarritzetik Abidjanerako hegaldi baten bidez kanporatu nahi zuten, ostegunean. Prefetak jaramon egin dio hegaldia ezeztatuz.

2020an heldu zen Baionara Martial Ehouman, Boli Kostatik. Geroztik, Ipar Euskal Herrian egin du bizia, eta, besteak beste, Gaueko Mahaian laguntzaile gisa ari da. Uztailean, ordea, lanetik ateratzean, Frantziako Poliziak kontrolatu zuen, eta berehala Frantziako Estatutik ateratzeko agindua ezarri zioten. Harrezkero, 45 egunez polizia etxera joan behar izan zuen astean bi aldiz, kontrol judiziala betetzera. Hiru helegite bide aurkeztu ditu haren abokatuarekin batean, baina oraindik ez dute erantzunik ukan. Egoera, alta, larrialdizkoa bilakatu da: ostegunean Miarritzetik (Lapurdi) Abidjanerako (Boli Kosta) hegaldi batean sartu nahi zuten bortxaz, sorterrira itzularazteko. Azkenean, prefetak hegaldia ezeztatzea erabaki du arratsaldean, nahiz eta kanporatzeko agindua oraindik posible den.

Egoera ikusita, Gaueko Mahaiko boluntarioek protesta egitea deliberatu dute. Atzo arratsean ezohiko batzarra egin zuten, eta erabaki zuten ostegun gauera arte afaririk ez banatzea. Beharretan direnei afariak ematen dizkie elkarteak, eta, gauero, batez beste 102 apairu prestatzen dituzte. «Erabaki azkarra da, injustua iruditzen zaigun egoera bat salatzeko. Prefetari eskatzen diogu Martial Ehoumanen kasua berriz aztertzeko, eta haren kontrako neurriak kentzeko», adierazi du Cathy Loubressac elkarteko lehendakariak. Gainera, manifestazioa antolatu dute biharko: 18:30ean abiatuko da, Baionako Pausa etorkinen harrera gunetik.

Prefetaren beha

Francisco Sanchez Rodriguez Ehoumanen abokatuak azaldu duenez, Frantziako Estatutik kanporatzeko aginduari helegitea ezarri diote, eta Bordeleko auzitegi batean (Okzitania) aztertzekoa dute urtarrilean. Haatik, helegiteak ez du balio agindua behin-behinean eteteko, eta, horregatik, berehalako kanporatze arriskuan dago Ehouman oraindik ere, nahiz eta osteguneko hegaldia ezeztatu. Prefetaren esku da kanporatze agindua etetea.

Hortaz, Ehoumanek egonaldi baimen agiri berezi bat eskatu dio prefetari, Baionan «integratua» dela argudiatuz. Salatu du bizi duen egoerak «ikaragarrizko estresa» eragiten diola, eta egoera «ankerra» dela. «Biziki gogorra da bizi dudana, eta ez dut ulertzen nolaz posible den halakorik gertatzea». Prefetaren erantzunaren beha dago orain, eta, anartean, «ingurukoen mobilizazioa» eskertu du.


Summary: Txitxarroaren arrantza kuota %95 murriztu du Bruselak. Argudiatu du espezie horren biomasa biziraupena bermatzeko mugatzat jotzen denaren azpitik dagoela. Euskal arrantzaleek kopuru txiki bat mantentzea eskatu zuten.

Oro har, 2023rako arrantza kuoten inguruko lehen negoziazioek emaitza onak ekarri dizkiete Bizkaiko eta Gipuzkoako arrantzaleei. Berdela harrapatzeko aukerak %20 handituko dira iazkoekin alderatuta, 29.439 tona guztira. Hego Euskal Herriko baxurako arrantzaleentzat espezie hori da harrapaketa nagusietako bat, hegaluzearekin eta antxoarekin batera. Legatzaren kuota, berriz, %10 igo da, 9.953 tonaraino.

Txitxarroaren kuotari dagokionez, berriz, Bruselatik albiste gazi-gozoak datoz euskal arrantzaleentzat. Murrizketa handia ezarri du: 3.271 tona harrapatu ahalko dute Kantauri itsasoan, urte honetan arrantzatutakoaren %4 inguru. Gobernuek txitxarroaren arrantza murriztea adostu dute, stockaren «baldintza txarrak» direla eta. Europako Batzordeak Kantauri itsasoan arrantzatzea debekatzea proposatu zuen.

Egun hauetan egindako bileran ez dira hegaluzearen eta antxoaren kuotak adostu. Horiek dira euskal arrantzaleen espezie nagusiak. Bizkaiko eta Gipuzkoako lonjetan egindako deskarga guztien bi heren inguru. Bi espezie horien kuotak aurrerago ezarriko dira. Antxoaren kasuan, urtearen hasieran, azterketa zientifikoen emaitzen ondoren. Hegaluzeari dagokionez, otsailean ezarri ohi da. Euskal arrantzaleek ez dute aldaketarik espero bi espezie horien kuotetan.

Txitxarrorik ez Kantauri itsasoan

Txitxarroari dagokionez, euskal arrantzaleek kopuru txiki bat mantentzeko eskatu zuten. Espezie hori ez dute asko arrantzatzen. Bizkaiko eta Gipuzkoako lonjetako salmenten % 2 baino ez da. Kantauri itsasoko ontzidia osoari 3.200 tonako kuota esleitu zaio, eta, aurreko urteetan Madrilek egindako banaketa kontuan hartuz, 900 tona izango lirateke Bizkaiko eta Gipuzkoako barkuentzat, azken urteetako deskargen antzeko kopurua.

Inguraketa, mailasarea eta arraste teknikak erabiltzen dituzten barkuak aritzen dira horretan, batez ere arrastekoak, eta garrantzi berezia du Ondarroako portuan (Bizkaia). Beste batzuentzat ordezko espeziea da udazken-neguetan, antxoaren eta hegaluzearen kostera amaitzen dutenean. Kasu gehienetan, nahi gabe arrantzatzen da espezie hori, txitxarroa sareetan beste espezie batzuekin nahasten delako. Kontuan izan behar da itsasontziak behartuta daudela arrantzatzen duten guztia portura eramatera, bestela isunak jartzen dizkiete. Horregatik eskatu zuten kuota bat mantentzea, txikia izan arren.

Txosten zientifikoen arabera, espezie horren biomasaren egoera haren iraupena bermatzeko mugatzat jotzen denaren azpitik dago. Ikerlariek diote 2024an azpitik iraungo duela, nahiz eta arrantza murriztu, eta horregatik proposatzen zuten debekatzea. Arrantzaleek onartzen dute asko murriztu dela, batez ere Kantauri itsasoan, baina esaten dute beste eremu batzuetan ez dela hori gertatzen. Horretarako hainbat arrazoi egon daitezkeela diote; adibidez, itsasoaren tenperatura igo izana. Horrek eragingo luke, haien ustez, txitxarroa urruntzea, beste espezie batzuk ugaritzeagatik.

Beste espezie batzuk

Berdelaren kuota handitzea albiste ona da euskal arrantzaleentzat. Azken urteetan pisu handia hartu du espezie horrek, bereziki baxurako ontzientzat, eta deskarga kopuruetan hegaluzearen pare jarri da. Legatzak, berriz, gero eta pisu txikiagoa du Bizkaiko eta Gipuzkoako lonjetan, baina kuota handitu izana txalotu dute. Azkenengo zortzi urteetan lehen aldiz handitu du, espeziearen kontserbazioa ona dela eta. Urrian, Bruselak horren seinale bat eman zuen, abendura arte 9.201 tona gehiago arrantzatzeko aukera eman baitzien.

Beste espezie batzuei dagokienez, Europako Batzordeak bakailaoarentzat eta mihi arrainarentzat proposatutako murrizketak txikitu dira. Bi espezie horietarako, Bruselak %10eko eta %11eko murrizketak proposatu zituen, hurrenez hurren, baina azkenean iazko kuotak mantentzea hitzartu dute. Aingirari dagokionez, akordioa lortu dute sei hilabeteko debekualdi baterako, espeziea berreskuratzea lortzeko.

Bestalde, Erresuma Batuarekin eta Norvegiarekin negoziazioak irekita daude oraindik. Europako Batasunak arrantza tokiak partekatzen ditu bi herrialde horiekin, eta arrantzaleak akordio horien mende daude, bereziki alturakoak. Espainiako Gobernuak aurreratu du lehen aldiz lortu dituela Erresuma Batuko uretan hegaluzea arrantzatzeko lizentziak; horrez gain, legatzaren kuotak %5 igo dira, eta zapoarena eta oilarrarena, %11 eta %14, hurrenez hurren. Norvegiarekiko harremanak, berriz, trabatuta daude.


Summary: Hego Euskal Herriko biztanleen %10,4 atzerritik etorritakoak dira: 297.397 pertsona. Nafarroa da atzerritik heldutako biztanle gehien hartu dituen Hegoaldeko lurraldea azken urtean: 3.225 migratzaile, eta %16,8ko portzentajea. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, hamarren batzuk baizik ez da handitu atzerritarren portzentajea, %8,5eraino.

Hego Euskal Herriko lurraldeen artean badira desberdintasun garrantzitsuak han bizi diren migratzaileen kopuruei dagokienez. Nafarroan, erroldatutako biztanleen %16,8 dira atzerritik etorritakoak. Portzentaje hori Gipuzkoarena ia halako bi da, eta beste hainbeste gertatzen da Bizkaiarekin, %8,6 eta %8,1 baitira hurrenez hurren horien portzentajeak erroldatutako migratzaileei dagokienez. Araban, %10era igotzen da portzentajea.

Orotara, Hego Euskal Herrian, 297.397 migratzaile bizi dira 2022. urtean. Eustaten eta INEren datuak gurutzatuta ondorioztatzen den kopurua da hori; beraz, Hegoaldeko biztanle erroldatu guztien (2.849.772) %10,4 dira atzerritik etorritakoak.

Pertsona horien jatorria aldatu egiten da lurraldez lurralde. Nafarroan, Maroko da migratzaile gehienen jatorria. 17.732 marokoar bizi dira han, 2021. urtean baino %5,8 gehiago. Ekuadorkoak dira ondoren Nafarroan gehien bizi diren migratzaileak: 14.938 (+%1,4). Eta Kolonbia da hirugarren lekuan agertzen diren migratzaile jendetsuenen jatorria: 11.273 (+%6,6).

Datu horiek 2022. urtearen hasierakoak dira (INE), eta ez dituzte islatzen martxotik aurrera egon den Ukrainako errefuxiatuen migrazioa. Dena den, 2022aren hasierarako nabaritu zen herrialde horretatik etorritakoen hazkundea, ordurako 1.742 bizi baitziren Nafarroan, %1,8 gehiago. Nafarroako Gobernuak jakinarazi du 1.400 errefuxiatu inguru iritsi direla 2022an, eta, beraz, 3.100 inguru lirateke orain.

Eustaten ekarpena

Eustaten arabera, berriz, Araban bizi diren biztanle erroldatuen %10 dira migratzaileak 2022an, aurreko urtean baino hiru hamarren gehiago. Gipuzkoan %8,6 dira, hamarren bakarra igota; eta, Bizkaian, %8,1 dira, bi hamarren gehiago. Hiruren osotasuna aintzat hartuta, Amerikakoak dira atzerritar gehienak, Kolonbia, Nikaragua, Honduras, Venezuela, Paraguai eta Boliviatik etorriak. Gero, europarrek osatzen dute talde jendetsuena, batez ere Portugal eta Errumaniakoek; eta, hirugarren lekuan afrikarrak azaltzen dira, batik bat Marokokoak (%53,3), Aljeriakoak, Senegalgoak eta Nigeriakoak.

Araban, Afrikako herrialdetako nazionalitatea dutenak dira gehiengoa atzerritarren artean (%39,3). Amerikarrak migratzaileen %32,3 dira han. Bizkaian, Amerikako herrialdeetako nazionalitatea dutenak dira gehienak (%45), eta afrikarrak ondoren (%25). Gipuzkoan ere Amerikako herrialdeetakoak dira atzerritar gehienak (%39,2); gero, Europarrek osatzen dute talde jendetsuenetan bigarrena (%28,2); eta Afrikakoak hirugarren lekuan agertzen dira (%24).

Eustatek atzerritar jatorrikoen eta Euskal Herrian jaiotakoen arteko desberdintasun bat nabarmendu du adinari erreparatuz. Euskal institutuak dio atzerriko nazionalitatea dutenen batez besteko adina 33,4 urtekoa dela Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Lurralde horietan jaiotakoen adina, berriz, 46,6 urtekoa da batez beste, 13,2 urte gehiago. Orotara, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako biztanleen adina 45,5 da.


Summary: Hungariarentzako funtsen %55 blokeatu du EBk. Europako Batzordeak aurrekontu komunitarioaren %65 ukatu nahi zion: 7.500 milioi euro. Hungariak betoa kendu dio talde komunitarioak 2023an Ukrainara bideratu nahi duen 18.000 milioi euroko laguntzari.

EB Europako Batasunak Hungariarentzako funtsen %55 blokeatuko du azkenean: 6.300 milioi euro. Horrek esan nahi du talde komunitarioak aurrenekoz ukatuko diola bere aurrekontuko dirua estatu kide bati, zuzenbide estatua urratzea egotzita. Halere, Europako Batzordeak proposatutakoa baino apur bat arinagoa izango da zigorra. Izan ere, justizia sisteman eta ustelkeriaren aurkako borrokan eskatu zaizkion erreforma guztiak ez egitea leporatuta, 7.500 milioi euro blokeatu nahi zizkion batzordeak Budapesti; hau da, funtsen %65. Klub komunitarioak goizaldean egin du ituna, Txekiak Twitterren iragarri duenez —EBren presidentetza du—. Eta akordioa heldu da, hain zuzen, Viktor Orban buru duen gobernu ultrakontserbadoreak betoa kendu dielako Bruselarentzat ezinbestekoak diren bi auziri: klubak 2023an Ukrainara bideratu nahi duen 18.000 milioi euroko laguntzari eta sozietate zergan %15eko gutxieneko tasa ezartzeari.

Horrenbestez, Bruselak aurrenekoz aktibatu du 2020ko udazkenean Europar Kontseiluak eta Europako Parlamentuak adostutako prozedura. Horrek zehazten du EBko estatu kideek baldintza bat bete behar dutela funtsak jasotzeko: «blokearen balioak eta printzipioak» betetzea. EBk uste du Budapestek egindako erreformek ez dituztela zuzenbide estatuaren gabezia guztiak konpontzen, baina, zenbait hedabidek iturri komunitarioak aipatuz kaleratu dutenez, kontuan hartu du orain arte ezarritako «neurri zuzentzaileen garrantzia eta kopurua». Hortaz, COVID-19ak eragindako pandemiaren ondoren Hungariako Gobernuak aurkeztu zuen suspertze planerako aurrekontua onartu du Bruselak: 5.800 milioi euro. Hori bai, diru hori jaso ahal izateko, Budapestek jarraituko behar du zuzenbide estatuan erreformak egiten.

Azkeneko urtea negoziatzen pasatu dute. Ursula von der Leyen Europako Batzordeko presidenteak jakinarazi zuen, joan den apirilean, Hungariak ezingo zuela dirurik jaso talde komunitarioko aurrekontutik, zuzenbide estatua errespetatu ezean. Hilabete batzuk geroago, irailean, Hungariarentzako funtsetik 7.500 milioi euro blokeatzeko eskatu zuen Bruselak. Bien arteko harremanak gaiztotuta daude aspalditik. EBren eta beste estatu kide baten –Poloniaren– arteko harremanak ere ez dira onak. Varsoviari ere leporatzen dio gabeziak edukitzea zuzenbide estatuan. Baina ekainean Poloniaren suspertze funtsa desblokeatu zuen Bruselak, argudiatuta gobernu ultrakontserbadoreak jarrera aldaketa bat eduki zuela. Aintzat hartu behar da Ukrainako gerrarekin loturik EBk hartu dituen erabakiak babestu dituela Poloniak. Ez du gauza bera egin, ordea, Hungariak, Errusiak talde komunitarioan duen aliatuak.

Ikusi gehiago: Poloniaren jarrera aldaketa saritu du EBk, suspertze funtsak desblokeatuz

Nolanahi ere, 27 estatuetako enbaxadoreek egin dute ituna, eta kide bakoitzak osteguna baino lehen berretsi beharko du, formalki. Hain zuzen, Europar Kontseiluak urteko azkeneko goi bilera egingo du etzi, eta Bruselan bilduko dira estatu kideetako gobernuburu eta estatuburuak.

Diruaren beharra, biek

Hungariak betoari eutsiko ziola aurreikusita, EBko estatu kideek Ukrainara dirua bideratzeko beste formula bat adostu zuten asteburuan. Horren helburua zen diru laguntza finantzatuko duen zorraren jaulkipena bermatzea abal nazionalen eta aldebiko akordioen bidez. Dena den, talde komunitarioak ez du bide hori ibili beharko azkenean.

18.000 milioi euro horiek dira, Bruselaren esanetan, Ukrainak dirua eduki dezan gastu arruntei aurre egin ahal izateko. Baina NDF Nazioarteko Diru Funtsak adierazi izan du Ukrainak 38.000 bat milioi euro behar dituela bere finantza beharrak eta estatuaren ezinbesteko funtzioak estaltzeko. Bruselak emandako diruaren truke, baldintza batzuk bete beharko ditu Kievek: esaterako, erreformak egitea zuzenbide estatua errespetatzeko. Aurrez diru sailak jaso izan dituenean ere baldintza berak jarri izan dizkio EBk.

NDFrentzat, Ukrainarentzako diru hori ez da nahikoa oinarrizko bere beharrei aurre egin diezaien. Eta Hungaria ez dago EBko diruari uko egiteko moduan: zerga defizit handia du; inflazioa %20tik gora dago; dibisa amildu egin da; eta arrisku saria 800 puntutik gorakoa izan da une batzuetan.

Bosnia eta Herzegovina, hautagai

EBk onartu du Bosnia eta Herzegovinari talde komunitarioko kide bihurtzeko hautagai estatusa ematea. Mendebaldeko Balkanetako herrialdeak duela sei urte egin zuen eskaera. Erabaki hori hartu dute, gaur, klubeko Atzerri ministroek. Estatu kide bihurtu aurreko pausoa da hautagai bihurtzea, eta uneotan estatus hori dute Turkiak, Montenegrok, Albaniak, Islandiak, Ipar Mazedoniak, Serbiak, Ukrainak, Moldaviak eta Bosnia eta Herzegovinak. Kasu gehienetan urteak behar izaten dira estatu kide bihurtzeko urratsa egiteko, eta EBk eskatzen du zuzenbide estatuari dagokionez erreformak egitea. Kosovo etzi da EBko kide bihurtu nahi izateko eskaera formalki egitekoa.


Summary: Txilek 2023ko azaroan egin asmo du prozesu konstituziogile berrirako plebiszitua. Txileko alderdi politikoek prozesu konstituziogile berrirako bidea adostu dute. Herri bozketa bidez hautatutako 50 pertsonak eta 24 kideko batzorde aditu batek osatuko dute Konstituzio Kontseilua.

Txileko alderdi politikoek gaur jakinarazi dutenez, prozesu konstituziogile berrirako bide orria hitzartu dute, hiru hilabete baino gehiagoko negoziazioen ostean, eta irailaren 4ko erreferendumean txiletarrek aurreko proposamenari ezezkoa eman ondotik. Txileko Senatuak kaleratutako oharraren arabera, konstituzio berrirako proposamenaren abiapuntu nagusia da oinarri instituzionalak dituen erreforma proiektu bat egitea, baita konstituzioa soilik idatziko duen organo bat eratzea ere, alderdi politikoek hala hitzartu dutenez. 2023ko azaroan egin asmo dute prozesu konstituziogile berrirako plebiszitua.

Itunaren arabera, herritarrek hautatutako 50 pertsonak osatuko dute konstituzioa lantzeaz arduratuko den Konstituzio Kontseilua, eta, prozesuan, halaber, ibilbidean lagunduko duten 24 adituk ere parte hartuko dute; horietatik hamabi Diputatuen Ganberak izendatuko ditu, eta beste hamabi Senatuak. Dokumentuak dioenez, «proposatutako konstituzio arauak jarduneko kontseilarien hiru bostenek onartuko dituzte, eta azken proposamena quorum beraren bidez Kontseiluaren onespenaren pean jarriko da».

Gainera, Onargarritasun Batzorde Tekniko bat egongo da, Senatuak aukeraturiko hamalau legelarik osatutakoa, eta onartutako arauak berrikusiko ditu, neurrien «balizko onartezintasuna» zehazteko, oinarri instituzionalen aurkakoak direnean.

Adituek aurreproiektu bat landuko dute urtarriletik aurrera, Konstituzio Kontseiluaren lan oinarria izango dena, «ideia nagusi baten erakoa», itunak ezartzen duenaren arabera. Konstituzio Kontseiluak —parekidea izango da, eta indigenek ere parte hartuko dute— konstituzio berrirako proposamena prest duenean, adituei itzuliko die, hurrengo prozesua has dezaten eta sakoneko alderdiak berrikus ditzaten, hala uste badute.

Egungo konstituzioa erreformatzen duen araua denez, akordioa lege proiektu gisa bozkatu beharko dute Kongresuan, eta legebiltzarkideen lau zazpirenek berretsi beharko dute. Eskuin muturreko Alderdi Errepublikanoa eta eskuinarekin lerrokatutako Jendearen Alderdia akordiotik kanpo geratu dira.

Azken urratsa izango da plebiszitua egitea. Herritarrek berretsi edo baztertu egin beharko dute azken proposamena; ondo bidean, 2023ko azaroaren 26an egingo duten erreferendumean.

«Etorkizun hobe baten alde»

«Demokrazian jaiotako konstituzio berri batean aurrera egiteko bide berri baten hasiera da, gure aberriarentzat eta gure herriarentzat etorkizun hobe bat eratzeko aukera berri bat», esan du Senatuko presidente Alvaro Elizaldek, Santiagoko Kongresu zaharreko liburutegian dokumentua sinatu eta geroko hitzaldian. Nabarmendu duenez, herrialdearen historiako ikasgaiak «aintzat hartu» eta «umiltasunez» aritu behar dute guztiek. Jarraian, Diputatuen Ganberako presidenteak hartu du hitza, eta hau gaineratu du: «Alderdi guztiak hartu ditugu kontuan iraganean egindako hutsegiteak ez errepikatzeko eta prozesuak bere bidea ondo egiteko».

Bestalde, itunak oinarrizko testu berriaren hamabi oinarri ere jasotzen ditu; besteak beste, Txile estatu bateratu, zuzenbidezko estatu sozial eta demokratiko gisa aipatzea, baita herri indigenen aitortza eta organo autonomoak mantentzea ere, hala nola Banku Zentrala.

Ituna heldu da, hain zuzen, indar politikoen arteko hiru hilabete baino gehiagoko negoziazioen ondoren. Elkarrizketa horietan, testua idatzi duen organoa aukeratzeko mekanismoa izan da oztopo nagusia. Negoziazioak aurrera egin ahala, bi aldeak jarrerak hurbilduz joan dira, ados jarri diren arte.

Bide malkartsua

Txileko prozesu konstituziogilea 2019 amaieran Latinoamerikako herrialde hartan izan ziren protesta oldeen ondoren gauzatu da. Augusto Pinocheten 1973 eta 1990 bitarteko diktadura amaitu zenetik izandako protestarik handienak izan ziren. Mobilizazioak, zehazki, metroaren prezioa garestitzearen aurka antolatu zituzten, eta eredu ekonomiko eta sozial justuago baten alde aldarrikatu zuten.

Hilabete gogorrak izan ziren haiek, protesta baketsuak, indarkeria ekintzak eta Poliziaren jazarpena tarteko. Istiluek 30 hildako eragin zituzten, baita milaka zauritu eragin ere. Bide horretan, Nazio Batuen Erakundeak eta beste zenbait taldek estatuko indarrei leporatu zieten herritarren giza eskubideak urratzea.

Manifestazioak baretzeko asmoz, konstituzioa aldatzeko plebiszitua egitea adostu zuten alderdi politikoek, 2020ko urriaren 25ean, pandemia betean. 1980an idatzitakoa zen konstituzioa, Pinocheten agindupean, eta partzialki erreformatu zuten 2005ean, Ricardo Lagos presidente zela. Bada, boto emaileen %78k aldeko botoa eman zuten, herritarren %50ek parte hartu zuten galdeketa batean. Gisa horretara, testu berria hautetsontzietan aukeratutako ad hoc konbentzio batek egitea erabaki zuten.

Txiletarrak 2021eko maiatzean itzuli ziren bozkalekuetara Konbentzioko 155 kideak izendatzeko. Hori bai, aukeraketak parekidea izan behar zuen, eta herri indigenek hamazazpi postu ziurtatuta zeuzkaten. Hautaketaren emaitza aurrerakoia izan zen, hautagai independenteen gehiengoarekin; eskuinak, aldiz, ez zuen ia ordezkaritzarik lortu.

Konstituziogileak urtebetez idatzi zuen konstituzio testuaren zirriborroa, eskuinaren kritikak gorabehera. 2022ko uztailaren 4an, zirriborroa Gabriel Boric presidenteari eman zitzaion, eta hark berehala plebiszitua egiteko deia egin zuen, herritarrek testua berretsi zezaten.

Arau proposamenak diktaduraz geroztik Txilen indarrean dagoen sistema neoliberala zokoratzen zuen; arlo publikoaren presentzia, aldiz, handiagotu. Gainera, «konstituzio feministatzat» jo zuten askok, baita «estatu ekologiatzat» ere, ingurumenaren aldeko eta krisi klimatikoaren aurkako apustu sendoa egiten duelakoan.

Funtsezko beste puntu batzuen artean, besteak beste, lehen mailako osasun sistema unibertsal baten, hezkuntza publikoaren eta estatuko pentsio sistema indartzean alde jasotzen zituen proposamenak. Txile «nazio pluraleko estatu gisa» definitzen zuen, eta herri indigenen eskubideak onartzen zituen. Azkenik, ura eta halako funtsezko baliabideen pribatizazioa amaitzearen alde egiten zuen.

Azken proposamena, ordea, irailaren 4an baztertu zuten, plebiszitu batean; txiletarren %62k aurka bozkatu zuten.


Summary: Europak oniritzia eman dio karbonoaren muga zergari. Batasuneko herrialdeetako eta Europako Parlamentuko negoziatzaileek goizaldean lortu dute akordioa. Burdina, altzairua eta ongarriak daude inportazio zergapetuen artean.

Inportatzaileek muga zergak ordaindu beharko dituzte kanpotik Europako Batasunera datozen gaiek egindako karbono dioxido isuriengatik. Europako herrialdeek eta Europako Parlamentuak gaur goizaldean adostu dute karbonoari jarritako munduko lehen muga zerga izango dena.

Berotegi efektuko gasen isuriak murriztea da azken helburua, baina muga zergaren xede nagusia Europako tokiko ekoizleek bidezko lehia izatea da, haiek jada ordaindu behar izaten dutelako edo izango dutelako isurtzeko eskubideengatik.

Hasieran, zenbait gai inportatu soilik zergapetuko dira: burdina, altzairua, zementua, aluminioa, ongarriak, hidrogenoa, argindarra eta burdinaz zein altzairuz egindako torlojuak eta buloiak.

Dena den, oraindik ez dago zehaztuta noiz jarriko den karbono muga zergaren sistema bere horretan. Oraingoz, asmoa da hurrengo urteko urrian test moduko bat abiatzea. Hain zuzen, orduan hasiko zaizkie kentzen Europako enpresei orain arte doan —aurrerantzean ere lehiakor izan daitezen— jaso dituzten isurketa eskubideak.

Doako isurketa eskubiderik gabe, ez dago argi ere nola konpentsa ditzakeen EBk bere esportatzaileak.

Beharbada, gauzak gehiago argituko dira aste honetan, hain zuzen, karbono eskubideen merkatua erreformatzeko negoziazioak daudelako abian Estrasburgon.


Summary: Elebidek 277 intzidentzia jaso zituen iaz, 2020an baino %12 gehiago. Urtez urte hazi egin da intzidentzia kopurua, 2019tik. Alor publikoan, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak eta Osakidetzak jaso dituzte kexa gehien hizkuntza eskubideen urraketagatik.

Hizkuntza eskubideen urraketekin lotutako 277 intzidentzia jaso zituen iaz Elebide Eusko Jaurlaritzaren Hizkuntza Eskubideak Bermatzeko zerbitzuak, aurreko urtean baino 31 gehiago. 2021ari dagokion txostena onartu du gaur Eusko Jaurlaritzako Gobernu Kontseiluak, eta horrek erakusten du 2019tik aurrera urtez urte handitu egin dela jasotako intzidentzia kopurua. Iaz jasotakoetatik hemezortzi baliogabetu egin zituzten, «aurreko baten errepikapena edo errakuntzak zirelako», eta beste hogei, «intzidentzia izapidetzeko oinarri juridikorik ez zegoelako». Horrenbestez, 239 bideratu zituen Elebidek.

Kexak izan ziren gehienak —227—, eta horietatik %98,7 lotuta daude euskara erabiltzeko eskubidea urratu izanarekin. Esparru publikoan gertatutako eskubide urraketak dira gehienak, nabarmen: 190 guztira, %83,7. 37 kexa —%16,3— dagozkio esparru pribatuari, eta gainerako intzidentziak kontsultak, eskaerak eta iradokizunak izan ziren, Jaurlaritzak jakinarazi duenez.

Ikusi gehiago: Pazienteen %20k esan dute arreta euskaraz jaso nahi dutela Osakidetzan

Gizonek aurkeztutakoak izan ziren intzidentzia guztien %61,8, eta emakumeek egindakoak, %28,6. Norbanakoek ez ezik, erakunde publiko zein pribatuek ere bideratu zituzten; %9,6 horiek egindakoak dira.

Kexa gehienak, erdiak baino gehiago, Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazio Orokorrarekin izandako harremanaren ondorioz egindakoak dira. Eusko Jaurlaritzaren sailei zuzenean egindakoak dira 53. Osasun Sailak jaso ditu kexa gehien —20—, eta, haren atzetik, Segurtasun Sailak —12—. Jaurlaritzaren baitako erakunde publikoek jasotako kexak horietatik bereizi ditu Elebidek. Osakidetzak jaso zituen gehien horien artean —28—, nahiz eta, aurreko urteko kopuruarekin alderatuta, behera egin zuten. Eusko Trenbideak erakundeak zortzi kexa jaso zituen; Osatek, hiru; EITBk, bi; eta Lanbidek, beste bi.

Gora egin zuten, bestalde, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru aldundien kontra aurkeztutako salaketek. Arrazoia da, Elebideren arabera, Bizkaikoaren aurka aurreko urteetan baino kexa gehiago aurkeztu zirela. Igo egin ziren, halaber, Espainiako Estatuko adiministrazioari eta haren baitako erakundeei ezarritako kexen kopurua. Aurreko urtean baino hamar gehiago izan ziren. Tokian tokiko administrazioek, berriz, 45 kexa jaso zituzten, aurreko urtean baino bederatzi gutxiago.

Esparru pribatuko erakundeen kasuan, 37 kexa daude erregistratuta, 2020an baino bederatzi gehiago. «Zerbitzu unibertsaletan eta interes orokorreko zerbitzuetan» jazotako urraketen ondorio dira gehienak. Hala ere, Elebidek zehaztu du erakunde jakin batzuen aurka bideratutako kexak soilik onartu dituztela; legez zenbait hizkuntza betebehar betetzera behartuta dauden horien kontrakoak, alegia.

Gehienak, aurrez aurrekoak

Kexen tipologiaren berri ere eman du Jaurlaritzak. Idatzizko harremanean jazotako urraketak dira salatutako gehienak —59—, eta, batik bat, horien arrazoia da erakundeek gaztelania bakarrik erabili zutela herritarrekiko harremanean. Ahozko harremanean izandako urraketen ondoriozko salaketak 54 izan ziren, eta, batez ere, euskaraz artatuak izateko eskubidea urratu izanagatik jarritakoak. 24 kasutan salatzaileek adierazi zuten ahoz zein idatziz urratu zitzaiela euskara erabiltzeko eskubidea.

Bestelako kexak ere badira txostenean. Esaterako, hizkuntza paisaian euskararen presentzia faltaren ondorioz jarritakoak. Era horretakoak dira 378. Interneten eta sare sozialetan izandako hizkuntza erabileraren ondoriozko urraketak 40 izan ziren, aurreko urtean baino hamazazpi gehiago.

Jarritako kexen zati handi bat —%44,9— «irtenbiderik gabe» itxi ziren, «erreklamatuak Elebidek bidalitako jakinarazpenei erantzun ez izanagatik». Kontrara, kexen %51,5ek «irtenbide egokia» izan zutela adierazi du Jaurlaritzak. Zortzi kexak ez zuten «irtenbiderik» izan, «herritarrak erreklamatutako entitatean emandako erantzuna ez zuelako onartu», azaldu du Jaurlaritzak.


Summary: «Bizkaiko ordainsari berriek herritarren patrikari eragingo diote». Bizkaiko garraiolari elkarteek ohartarazi dute kontsumo kate osoa garestituko dela, eta ordainsarien helburu bakarra dirua biltzea dela. Ez dute asmorik protesta ekintzarik antolatzeko, ezta auzitara jotzeko ere.

«Bizkaiko errepideetako ordainsari berriak ez dituzte gurekin adostu. Helburu bakarra dute, dirua biltzea, eta Bizkaiko garraiolariek ordainduko ditugu, gu ibiltzen baikara bide horietan. Eta noski, kontsumo kate osoa garestituko denez, herritarren poltsikoari eragingo diote azkenean». Iragarpena Amaia Martinez Asotrava Bizkaiko garraiolari autonomoen elkarteko presidentearena da, eta Bizkaiko Aldundiak hurrengo urtean ezarriko dituen ordainsari berriez ari da. Urtebete igaro da Bizkaiko Aldundiak ibilgailu astunei —3,5 tonatik gorakoak— ordainsari berriak ezartzeko asmoa plazaratu zuenetik. Sektorearekin izandako bilerek ez dute haren iritzia aldarazi, eta urtarrilaren 1ean aktibatuko dituzte kamioientzako kobratze arkuak N-240 (Barazarko portua eta Arratia ibarra) eta BI-625 (Urduñako portua eta Basauritik Laudiorako bidea) errepideetan. Aurrerago aktibatuko dituzte Durango-Kanpazar errepidekoak, Txorierriko igarobidearen zati batekoak eta A-8an Basurtutik Kantabriarako zatian jarriko dituztenak. Azpiegiturak jarri ahala aktibatuko dituzte. Bizkaiko garraio sektoreak bat eginda salatu du erabakia. Asotravak, Asetrabi patronalak, Hiru sindikatuak eta Transportbilbao Bilboko portuko garraiolarien elkarteak agerraldi bateratua egin dute neurria kritikatzeko. Elkarteek azaldu dute ordainsari horiek asko garestituko dutela haien jarduna, eta gogoratu bigarren mailako errepideak direla, eta ondorioz ez dituztela erabiltzen nazioarteko garraioa egiten duten ibilgailu astunek, «bertakoek baizik». Elkarteen ustez, %7 eta %10 artean garestitu dezake kamioilarien gastua, 700 eta 1.000 euro inguru hilabetean. «Nik Bilboko portuan edukiontzi bat hartu eta Gasteizera eramateagatik 250 euro kobratzen baditut, orain 290 izango dira. Barazar igo eta jaisteagatik 17 euro kobratu nahi dituzte. Astakeria hutsa da! Eta barka, baina Barazar ez da mendiko bide bat, mendiko bideak Austrian daude». Azalpen grafikoa Santi Sanchez Transportibilbaoko kideak eman du. Bizkaiko Aldundiak argudiatu du errepide horien mantentze lanak ordaintzeko jarri dituela bidesariak, besteak beste, baina garraiolariek ez dute uste hala denik, eta neurri baztertzailea dela iritzi diote. «Ibilgailu astunek ordainduko dute bakarrik. Autoek eta furgoneta txikiek, aldiz, ez, eta haiek dira erabiltzaile nagusiak», aletu du Martinezek. Dena den, garraiolariek susmoa dute ordainpeko sistema ibilgailu guztietara zabalduko dela maiatzeko udal eta foru hauteskundeen ondoren. Hala aurreratu du Alberto Nuñez Hiru sindikatuko kideak: «Inbertsioa eginda dago, handia izan da, eta oso litekeena da beste erabiltzaile batzuei zabaltzea». Nuñezek, halaber, nabarmendu zuen neurriak kalte handia eragingo diela garraiolari txikiei, arazo handiak dituztelako kostua azken preziora eramateko. Greba edo antzekorik ez Sonia Garcia Asetrabiko presidenteak nabarmendu du agerraldia gizarteari bidaltzen dioten «ohar» bat dela, hark nozituko duelako garestitzea: «Ezin gara lanean ibili galerekin». Era berean, grebak edo antzekoak antolatzeko aukera baztertu du, argudiatuz ez dela «beste mota bateko protestak» egiteko garaia. Auzitara jotzeko aukera ere baztertu du: «Bizkaiko Aldundiak Gipuzkoako N-1ean eginiko hanka sartzeetatik ikasi du, eta itxi egin du bide hori». Era berean, lau elkarteek nabarmendu dute oraindik ere badagoela tartea negoziatzen jarraitzeko, eta jarrera aldatzeko deia egin diote aldundiari: «Gure jarduna are gehiago zorpetuko ez luketen neurriak aztertuko genituzke, kontuan izanda zerga asko ordaintzen ditugula».


Summary: Larunbatean beste astebeteko greba abiatuko du ELAk Bizkaiko zahar etxeetan. Abenduaren 17tik 23ra greba egitera deitu ditu langileak. Sindikatuak salatu du patronalek eta aldundiak «negozioa pertsonen gainetik» jartzen dutela.

ELAk gaur iragarri duenez, Bizkaiko zahar etxeetan beste astebeteko greba egingo du, larunbat honetan hasita: abenduaren 17tik 23ra izango dira lanuzteak. Sindikatuak azaldu du negoziazioak «blokeatuta» daudela: «Tamalez, Gesca, Lares eta Elbe patronalek eta Bizkaiko Foru Aldundiak sektorearen aldarrikapenak alde batera uzten jarraitzen dute, eta gabezia larriak dituen eredu bati eusten diote: negozioa pertsonen gainetik lehenesten duen eredua».

Aurten hamalau greba egun egin dituzte ELAko langileek sektorean: azaroaren 21etik 25era egin zuten azken greba, eta, hilabete eskas igaro den honetan, berriro ekingo diete lanuzteei. Egoitza publikoetako langileen baldintza berdinak eskatuko dituzte: besteak beste, behargin kopurua bikoiztea eta soldatak parekatzea. Gogora ekartzekoa da Bizkaian kudeaketa pribatua nagusitzen dela: aldundiak bi zahar etxe baino ez ditu kudeatzen zuzenean. Zaintza zerbitzuek «kudeaketa publikoaren esku» beharko luketela uste du ELAk.

Larunbatean izango da lehen greba eguna: manifestazioa egingo dute Arriaga plazatik, 17:00etan abiatuta. Egunero egingo dituzte protestak, eta lanuzte dinamika datorren asteko ostiralean amaituko dute, beste manifestazio bat eginez, Bizkaiko Diputazioaren egoitzatik irtenda.

LAB, bihartik aurrera

LAB ere greban da Bizkaiko adinekoen egoitzetan; izatez, zazpi eguneko lanuzte dinamika bat du abian, eta azken hiru protesta egunak asteon egingo ditu: bihar, etzi eta etzidamu. Hiru egunotan, langileek itxialdi bat egingo dute Bilboko Atxuri auzoan, Gizakundearen elizan.


Angelo Badalamenti konpositorea hil da

Summary: Angelo Badalamenti konpositorea hil da. David Lynch zinemagilearen gertuko kolaboratzailea izan zen, eta, besteak beste, 'Blue Velvet', 'Mullholand Drive' eta T'win Peaks'-eko musika idatzi zuen. 85 urterekin zendu da.

Gutxitan egon dira hain lotuta irudi zinematografiko batzuk eta haiek janzten dituzten doinuak. David Lynchek 1980ko hamarkadaren erdialdean ezagutu zuen Angelo Badalamenti (New York, 1937), Blue Velvet (1986) filma prestatzen ari zela, eta, orduz geroztik, eskutik helduta joan ziren bien ibilbideak, neurri handi batean, bataren eta bestearen lanak elkarren osagarri bihurtzeraino. Blue Velvet-en kasuan, hasieran, Isabella Rossellini aktore protagonistaren kantu irakasle gisa sartu zen produkzioan Badalamenti, baina, gerora, pieza nagusia ere idatzi zuen.

«Baso ilun batean gaude, Angelo. Haize leun batek jotzen du sikomoroetan barrena... Entzun dezakezu hontza bat uluka? Iluntasun eder horretara eraman nazazu. Bai, Angelo, hori da... Jo dezakezu motelago? Hor, hori da. Mantendu ezazu tempo hori. [...] Orain aldatu behar dugu pixka bat, zuhaitz horien atzean neska bakarti hori dagoelako. Laura Palmer deitzen da. Hain tristea da... harekin bat datorren zerbait aurkitu behar duzu... Bai, bai, hori da! Zoragarria! Ikusten ari naiz... Kamerara begira ari da ibiltzen. Gero eta gertuago da. Orain, klimaxa! Bai, bihotza hausten dit. Orain badoa, utzi musikari itzaltzen... [...] Horrela justu, lasaia eta misteriotsua. Hori da, hain zuzen ere. Ez aldatu nota bat bera ere, Twin Peaks ikusi berri dut». Horrela oroitu zuen Badalamentik Twin Peaks (1990) telesail ospetsuko Laura's Theme pieza nola osatu zuten; bera pianoarekin inprobisatzen ari zela Lynchek jarraibideak ematen zizkion bitartean.

Twin Peaks-ekin, pieza nagusiarekin eta, batik bat, Julee Cruise kantariarekin osatutako bi kantuekin (Into the Night eta Falling), Lynchek eta Badalamentik gailurra ukitu zuten, bai telesaila, bai haren musika mundu osoko etxeetara iritsi baitziren. Ez zen hutsaren hurrengoa izan telesailaren soinu bandak izan zuen oihartzuna. Konpositoreak Grammy saria eskuratu zuen 1991n, eta diskoak arrakasta handia lortu zuen.

Badalamentik segitu zuen Lynchekin lanean (Wild at Heart, 1990: Twin Peaks: Fire Walk with Me, 1992; Lost Highway, 1997; Mullholand Drive. 1999), eta bien artean Cruiseren bi disko ere idatzi eta ekoitzi zituzten: Floating Into The Night (1989) eta The Voice of Love (1993).

Konpositoreak beste hainbat zinemagilerentzat ere egin zuen lan, baina bere lana beti izan zen lotuta Lynchen obrari.


Summary: Donostia ospitaleko zerbitzuburuek ez dute elkarretaratze gehiagorik egingo ostiral arte. Adolfo Lopez de Muniain eledunak gaur goizeko protestan esan du «itxaropenerako bidea» ematen duten keinuak atzeman dituztela «diskurtso politikoan».

Berriz protesta egin dute gaur goizean hainbat langilek Donostia ospitaleko atarian, orain ia aste bi bertako zerbitzuburuek abiatu zuten protestari segida emateko. Donostialdeko ESI erakunde sanitario integratuan gertatuko bi kargugabetzek eragindako haserrearen ondorioz egin ziren lehen protestak; Osakidetzako zuzendaritzak hartutako beste hainbat erabakiren gaineko desadostasun gehiago ere adierazi dituzte ordutik aurrera, eta, gaur, berritu egin dute protesta. Ondoren jakin denez, ordea, elkarretaratzeak heldu den ostiral arte etetea erabaki dute.

Goizeko elkarretaratzean ere eman du Adolfo Lopez de Muniain zerbitzuburuak egoera onbideratzen ari dela adierazteko zantzu bat. Hain zuzen ere, nabarmendu du egunotan «itxaropenerako bidea» ematen duten keinuak atzeman dituztela «diskurtso politikoan». Atzo bertan, Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk esan zuen «ulertzen» dituela osasun profesionalen aldarriak, eta ahaleginak egingo direla egoera onbideratzeko. Nabarmendu zuen, hala ere, «sarean» lan egin behar dela beti, osasun sistema bere osoan aintzat hartuta; esan zuen erietxe guztiek ezin dituztela eduki zerbitzu guztiak, eta erabakiak hartu behar direla arlo horretan.

Kargugabetzeen ondoren, kudeaketa talde berri bat ari da orain Donostialdeko ESIan. Lehengo astean kazetarien aurrean egindako agerraldietan, zerbitzuburuek esan zuten hasiak zirela lehen bilerak kudeaketa talde berriarekin, eta «hotza» zela giroa bilera gehienetan. Osakidetzako zuzendaritzarekin eta Osasun Sailarekin hitz egin nahi zutela esan zuten, baina elkarrizketarako deiek ez zutela oraindik erantzunik izan.

EBBko presidente Andoni Ortuzarrek hizpide izan du gaur Donostia ospitaleko gatazka. «Elkarrizketaren» bidez konpondu beharrekoa dela esan du. Kritikatu egin ditu oposizioko talde politikoak; izan ere, gehienek zenbait goiburu plazaratu dituzte egunotan gaiarekin lotuta, eta buruzagi jeltzaleak esan du Osakidetzako artaren kalitatea auzitan jarri dutela horien bidez, eta herritarrak «beldurtzea» baino ez dutela nahi izan.

Eusko Jaurlaritzako eledun Bingen Zupiriak ere hizpide izan du gaur Osakidetzaren egoera; esan du osasun sistemaren funtzionamendu ona bermatzeko dauden zailtasunen artean nabarmenenetariko bat dela gaixo agiria hartuta daudela langile asko. Datu bat eman du; 30.000 langile daude denera osasun zerbitzuan, eta 2.000 daude gaixotasunen batengatik lanera joan ezinik.

Lehen arretako buruen bilera Donostia ospitaleko zerbitzuburuek egindako aldarriak aztertze aldera, bilera egin dute gaur Donostialdeko ESIko lehen arretako buruek. Erietxean egiten dituzten eskarietan eta lehen arretako profesionalen eskeetan bateratzeko erarik egon daitekeen aztertzea da asmoa.


Summary: Europako Parlamentuak kargutik kendu du ganberako presidenteorde Kaili. Greziar sozialista atxilotuta dago, Qatarrekin lotutako ustezko ustelkeria delitu bat egotzita. «Dirua zuritzea eta erakunde kriminal batean parte hartzea» ere leporatzen diote. Hala ere, Kailik eurodiputatu izaten jarraituko du.

Ez da ezustekorik izan. Europako Parlamentuak onartu egin du Eva Kaili sozialista greziarra ganberako presidenteorde kargutik kentzea. Belgikako Fiskaltzaren aginduz, Poliziak sei lagun atxilotu zituen joan den ostiralean, tartean Kaili, Qatarrekin lotutako ustezko ustelkeria delitu bat egotzita. Fiskaltzaren arabera, Dohak «diru ugari eta opari esanguratsuak» eskaini dizkie ganbarako zenbait kideri, Europako erakundeko erabaki politiko eta ekonomikoetan eragina izateko.

Eurodiputatuen gehiengo zabalak babestu du egitasmoa Estrasburgoko osoko bilkuran; 625 ordezkarik Kaili presidenteorde kargutik kentzearen alde bozkatu dute; batek aurkako botoa eman du, eta bi abstenitu egin dira. Kargutik kendu ondoren, osoko bilkurari dagokio bigarren bozketan erabakitzea nork beteko duen eserlekua. Dena dela, ziurtzat jotzen da sozialdemokraten taldeko eurodiputatu bat izango dela, hamalau presidenteordeak izendatu zirenean negoziatutako oreka errespetatzeko.

Europako Parlamentuaren arauen arabera, hamalau lehendakariordeetako edozein kargutik kentzeko, prozesu bat ezartzen dute abian, bi fasetan, eta erakundearen araudiaren 21. artikuluak jasotzen du prozesu hori.

Gaur-gaurkoz, «ustelkerian aritzea, dirua zuritzea eta erakunde kriminal batean parte hartzea» leporatzen diete Kailiri, Francesco Giorgi europar legegile baten laguntzaile eta Kailiren bikotekideari eta Pier Antonio Panseri Europako Parlamentuko kide ohiari. Belgikako Poliziak gaur baieztatu du milioi bat eta erdi euro baino gehiago aurkitu dituela presidenteorde ohiaren eta Panseriren etxeetan.

Ikusi gehiago: Qatarrek ukatu egin du europarlamentuko ustezko ustelkeria kasuarekin loturarik izatea

Hori dela eta, talde sozialdemokratatik kanporatu zuten atzo Kaili, baita Pasok Greziako alderditik ere. Halaber, Europako Parlamentuko presidente Roberta Metsolak iragan asteburuan kendu zizkion greziarrari presidenteorde karguari lotutako erantzukizunak.

Hala eta guztiz ere, erabaki horrek ez dio Kailiri eragotzi eurodiputatu gisa eserlekuan jarraitzea, immunitate parlamentarioak babesten baitu. Hala ere, salbuespen horrek ez zuen asteburuko atxiloketa eragotzi, babes hori etenda geratzen baita agintariek ustez «delitu nabarmen» bat egiten badute. Atxilotuta dago gaur-gaurkoz, eta bihar da auzitegian agertzekoa, gainontzeko inputatuekin batera.

Presidente ohiak ez du gaiaren inguruko adierazpenik egin gaur arte. Haren abokatu Mijalis Dimitrakopulosek akusazio oro ukatu du, eta esan du Kailik ez duela «zerikusirik Qatarko finantzaketa ekintzekin».

Konfiantza berrestea da asmoa

Zurrunbiloaren erdian, eurodiputatuen «zintzotasuna» azpimarratu dute Europako Parlamentuko liderrek. Haien arabera, «sagar ustel batzuek» egindako ekintzek ez dute zalantzan jartzen «europarlamentuaren lana eta gardentasuna».

Sozialdemokratek, liberalek eta popularrek, guztiek egin dituzte kasuaren inguruko adierazpenak, eta guztiek nabarmendu dute ustezko delituak «indibiduo batzuen ardurapekoak» direla. Europako Sozialdemokraten buru Iratxe Garciak, adibidez, eskatu du «ez orokortzeko», eta gogorarazi du langileen gehiengoak «guztien onerako» egiten duela lan.

Ustezko irregulartasunek, ordea, erreforma eskaerak hauspotu ditu. Nazioarteko Gardentasuna GKE gobernuz kanpoko erakundeak atzo eskatu zuen «lehenbailehen EB Europako Batasuneko erakundeen etika eta integritate sistemen erabateko erreforma» egitea. Are, eskatu zuen Kaili ordezkatuko duen presidenteordea bozketa bidez hautatzeko, europarlamentuko kideek beste herrialdeetako ordezkariekin egiten dituzten bilera guztiak publiko egiteko eta Europako Batzordeak organismo etiko eta independente bat «berehala» sortzeko.

Hain justu, Europako Batzordeko presidente Ursula Von der Leyenek atzo gogorarazi zuen Batzordeak tankera horretako proposamena egin zuela: EBko erakundeek jarduera egokiak egiten dituztela gainbegiratuko duen organo bat sortzea.


Summary: Nafarroa Arenako finalerako prest dira zortzi bertsolariak, «ilusioz eta arduraz». Bertsolari Txapelketa Nagusiko finala Iruñean izateak duen «esanahi politikoa» nabarmendu dute, eta iradoki igandekoa «festa bat» izanen dela.

Finala Iruñean eginen zela iragarri zenetik zuten bertsolariek begiz joa Nafarroa Arena. Eta finalean sartzea lortu dutenek begien aurrean izan dute gaur; hutsik, baina. Bestela izanen da igandean: 13.000 zale bilduko ditu Bertsolari Txapelketa Nagusiko finalak. Gaur aurkeztu dute, zortzi finalistak zirela protagonista: Aitor Mendiluze, Alaia Martin, Amets Arzallus, Beñat Gaztelumendi, Joanes Illarregi, Maialen Lujanbio, Nerea Ibarzabal eta Sustrai Colina. Atzerako kontaketan sentitzen dituzten «ilusioa eta ardura» nabarmendu dituzte guztiek. Hala, zehaztu dute lehia «nork bere buruarekin» izanen duela, besteekin bainoago. Dena dela, txapel bakarra da Iruñean ematekoa.

Nekez aurreikus daiteke zer gertatuko den igandean, baina susmo batzuk aitortu ditu Bertsozale Elkarteko ordezkari Gontzal Agotek. Aurtengo Txapelketaren atzera begirako bat egin du horretarako: «Plazetan gertatzen ari diren gauza asko gertatu dira txapelketan, eta uste dugu badirela baldintzak horixe bera gertatzeko igandean ere. Final ederra izango da». Agotek xehe azaldu du zer diren «plazetan gertatzen ari direnak». Besteak beste, «aniztasuna» aipatu du, «bertsokeran, gaien heldulekuetan, ertzak bilatzeko maneretan, bide berritzaileak urratzean ekarpenak egiteko ahaleginean, gaitegian, norberaren begiradaren gaineko lanketan...». Dago horiek guztiak ere ikusiko direla Nafarroa Arenan.

Bertsolariek hori lortzea dute helburu, eta, agerraldian azaldu dutenez, denek ez dute bide bera egin finalera iristeko. Besteak beste, bai Mendiluzek, bai Arzallusek adierazi dute «luze» egin zitzaiela txapelketan kantuan hasi arteko itxaronaldia –finalaurrekoetan hasi ziren, Gaztelumendiren eta Colinaren antzera–. Laurek hartu zuten beren txanda gogotsu, eta halako aldartean aurre eginen diote finalari ere. «Aurreko finalaren aldean, beste gorputzaldi batekin iritsi naiz final honetara, eta lan asko eginda nator», aitortu du Gaztelumendik. Pozik eta seguru dago Colina ere, eta ez soilik bere buruari erreparatuta: «Ez daukat dudarik eztanda artistikoa izango dela. Festa bat».

Bestelako urratsak eginda iritsi dira finalera Martin, Illarregi eta Ibarzabal. Hirurentzat da lehenbiziko finala –Illarregik, gainera, lehenbiziko txapelketa du, eta hura da inoiz finalera ailegatutako nafar bakarra–. Besteak beste, joan diren saioetan hartutako «gozatua» nabarmendu du Martinek, «ilusioa» Illarregik, eta «poz izugarria», berriz, Ibarzabalek.

Prentsaurrekoan, jakina zena aitortu du Maialen Lujanbiok: ezin du egin bere txapelketaren inguruko baloraziorik. 2017ko txapelduna izanik, hernaniarrak oraindik ez du kantatu aurtengoan; Iruñeko finala noiz iritsiko zain izan da hasiera-hasieratik. Edonola ere, irribarrez onartu du «inbidiarik gabe» egin duela itxaronaldia, eta kontatu du gustura aditu dituela lagunen bertsoak, «zorabio emozionala» sentitu arren. «Seguru» sentitzen da finalari begira.


Summary: CAFek Herbehereetan 60 tren egiteko kontratua lortu du. NS Nederlandse Spoorwegen enpresak bi pisuko trenen flota berritu nahi du, eta 600 milioi eurotik gorako kontratua sinatu du CAFekin

Lau kotxeko 30 tren eta sei kotxeko beste 30 tren egiteko kontratua lortu berri du CAFek. Herbehereetako NS Nederlandse Spoorwegen konpainiarekin 600 milioi eurotik gorako hitzarmena izenpetu du.

Oharrean nabarmendu dutenez, aurretik aldiriko zerbitzuetako 206 tren egiteko lana lortu zuen, eta NSk berriro konfiantza eman nahi izan dio. NSk trenbide sareko aldiriko eta hiriarteko zerbitzuak kudeatzen ditu. CAFek 2014an sinatu zuen lehen kontratua NSrekin.

CAFen arabera, eraikiko diren tren horiek edukiera handia dute, eta ibilgailura iristeko irisgarritasun handia. Tren horiek gehienez 160 kilometro orduko abiadura har dezakete, eta haietako bakoitzak pisu bateko eta biko kotxeen konbinazioak izango ditu. CAFen arabera, pisu bateko kotxeek mugikortasun murriztua duten pertsonentzako sarbide erraza eskainiko dute.

Kontratuak hainbat urtetarako lana ziurtatuko dio CAFi. Lehen trenak 2028an jarriko dira abian, hiriarteko tren ibilbidean. Gainera, tren kopurua handitu eta mugaz bestaldeko Alemaniarako eta Belgikarako tren bertsioak gehitzeko aukera jasotzen du kontratuak. Kasu horretan, zenbatekoa igoko litzateke: hori betetzeko balitz, 600 milioi eurotik 1.000 milioi eurotik gora igoko litzateke.


Summary: Araba, Bizkai eta Gipuzkoako herritarren %60 biktimen oroimenezko egitasmoen alde daude. Eusko Jaurlaritzaren arabera, biztanleen erdiek baino gutxiagok daki orain arte egindako egitasmoen berri

Eusko Jaurlaritzako Prospekzio Soziologikoen Kabineteak euskal gatazka armatuaren ondorioez galdetu die Araba, Bizkai eta Gipuzkoako herritarrei. Inkestaren arabera, horien %60 «motibazio politikoko indarkeriaren biktimen oroimenerako» egitasmoen alde daude. Heren batek, berriz, uste du elkarbizitzarako hobe dela «iragana gogora ez ekartzea». Adin tarteei erreparatuta, gazteak dira egitasmoen aldeko jarrera sendoagoa erakusten dutenak: 18 eta 29 urte bitarteko herritarren hiru laurden horien alde daude.

Orain arte egindako egitasmoen ezagutza maila bestelakoa da. Hamar herritarretatik ia zazpik «entzun» dute halako egitasmoak egin direla azken urteetan. Erdia baino gutxiago dira, ordea, horiek ezagutzen dituztenak. Biztanleen %31k, berriz, ez dute «ezer entzun» horien inguruan.

Aniztasuna eta elkarbizitza txostenaren arabera, herritarren %56k uste dute posible dela «behin betiko bakea» lortzea; %40k, berriz, uste dute gatazka mantendu egingo dela etorkizunean ere. Gazteen pertzepzioa bestelakoa da: 18 eta 29 urte bitarteko herritarren ia bi herenek uste dute gatazka etorkizunean ere mantenduko dela.

Era berean, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako herritarren erdiek uste dute «jende guztiarekin» politikaz hitz egiteko askatasuna dagoela. Hamarretik bat dira kontrakoa pentsatzen dutenak, eta %37 «soilik pertsona batzuekin» hitz egiteko aske sentitzen direnak.


Summary: Urtean bederatzi eguneko baimena egongo da Hegoaldean senideak eta bizikideak zaintzeko. Familia Aniztasunaren eta Familiei Laguntzeko legearen aurreproiektua onartu du Espainiako Gobernuak. Kontziliazio neurri sorta zabala biltzen du lege egitasmoak.

Espainiako Gobernuko ministroen kontseiluak Familia Aniztasunaren eta Familiei Laguntzeko Legearen aurreproiektua onartu du gaur. Lege berriarekin senideen zaintzarako eskubideak zabaldu nahi ditu gobernuak, eta asmo horrekin hiru baimen berri abian jarriko ditu. Batetik, urtean bost egun izango dira familia edo bizikidea zaintzeko, «istripu, gaixotasun larri, ospitalizazio edo kirurgia dela-eta», eta lau eguneko beste baimen bat larrialdi egoerei aurre egiteko, hau da, eritasun edo istripuren bat gertatzen bada eta berehalako presentzia ezinbestekoa bada. Bi baimen horiek ordaindu egingo dira. Horietaz gain, zortzi asteko baimena emango zaie 8 urte baino gutxiago dituzten haurren gurasoei zaintza lanak errazteko, baina ez da ordaindua izango. Progresiboki ezarriko dute azken neurri hori: 2023an sei asteko baimena indarrean sartuko da, eta 2024an, zortzi astekoa.

Era berean, familia ugariren multzoa zabalduko du legeak. Hala, guraso bakarreko familiek familia ugarien eskubide berberak izango dituzte aurrerantzean: familia ugaritzat hartuko dira guraso bakar batek eta bi haurrek osatutako familiak.

0 eta 3 urte arteko haurrak dituzten amentzako 100 euroko diru laguntza «unibertsala» egiteko bidean urratsa egingo du gobernuak, halaber. Lege proiektuak jasotzen duenez, laguntza hori jaso ahalko dute langabeziagatik prestazioa jasotzen ari diren ama guztiek, eta baita erditze egunetik 30 egun kotizatzen dutenek ere. Legeak jasotzen duenez, lanaldi partzialeko edo aldi baterako enplegua duten emakumeek ere laguntza hori jasoko dute.

Gobernuak hiru hilabeteko epea du orain txosten juridiko guztiak batu eta lege proiektua kongresura bidaltzeko. Asmoa da uda aurretik legea indarrean egotea.


Summary: Emakume bat hil da Laudion, trenak harrapatuta. Nasen arteko pasabidean harrapatu du trenak, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak azaldu duenez

Emakume bat hil da gaur eguerdian Laudion (Araba), trenak harrapatuta. Hala baieztatu dute Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak eta Renfek. Laudioko Gardea auzoko Santa Kruz geralekuan gertatu da ezbeharra; zehazki, nasen arteko pasabidean. Ikerketa bat zabaldu dute heriotzaren arrazoiak argitzeko.

Istripuaren ondoko bi orduetan eten egin dute zirkulazioa trenbide horretan. Epaile batek emakumearen heriotza ziurtatu ondoren, berriz ere martxan dira trenak, 14:00ak geroztik.

Antzeko ezbehar bat gertatu zen duela hilabete Zornotzan (Bizkaia). Orduan ere trenbideko pasagunea gurutzatzen ari zen pertsona bat hil zen, trenak harrapatuta.


Summary: 2009tik aurrera jaiotakoei erretzea debekatuko dien legea onartu du Zeelanda Berriak. Urtarrilaren 1etik aurrera, belaunaldi berriei tabakoa erretzeko debekua ezartzen dien lehen herrialdea izango da.

2009ko urtarrilaren 1etik aurrera jaio direnek ezingo dute erre Zeelanda Berrian. Gobernuak tabakoaren kontrako lege berri bat onartu du gaur, eta, besteak beste, erretzea debekatuko die datorren urtean 14 urte betetzen dituztenei eta horien ondoren jaiotakoei; ez, ordea, helduagoei. Betiko izango dute debekatua, gainera, eta, araua hausten duenarentzat, 150.000 dolar zeelandaberritarreko isunak aurreikusten ditu (92.000 euro inguru).

Urtarrilaren 1ean sartuko da debekua indarrean. «Ziurtatu nahi dugu gazteak ez direla erretzen hasiko, eta horiei tabakoa saltzea delitu izango da. Datorren urtean 14 urte betetzen dituztenek eta gazteagoek ezingo dute inoiz tabakorik erosi», adierazi du Ayesha Verrall Osasun ministroak.

Zeelanda Berrian helduen %8k erretzen dute tabakoa egunero. Duela hamar urte, orain halako bi ziren, eta duela urte eta erdi, %9,4k erretzen zuten. Maorien artean, erretzaileen tasa %20koa da. Datua behera egiten ari den arren, 2025. urtetik aurrera tabako kerik gabeko herrialde bat izatea jarri nahi du helburutzat gobernuak. Debekuak, ordea, ez die eragingo zigarreta elektronikoei, eta horien erabiltzaileak geroz eta gehiago dira, tabako erretzaileen beherakadaren gainetik.

Saltokien murrizketa

Erretzeko debekuaz gain, beste neurri batzuk ere onartu dituzte. Zigarreten nikotina kantitatea murriztu egingo dute tabako produktu guztietan. Gainera, tabakoa erosteko saltokien kopurua %10era murriztuko da. Gaur egun, 6.000 saltokitan eros daiteke tabakoa, supermerkatuak barne. Datorren urtetik aurrera, 600 izango dira, denak saltoki espezializatuak.

«Urteetan, negozioa egiten utzi diegu tabako konpainiei, euren produktu hilgarria are eta adiktiboagoa eginez. Nazkagarria eta arraroa da: arautuago dago sandwich baten salmenta, zigarreta batena baino», adierazi du Verrallek. Gaineratu du lege berriarekin milaka pertsonak bizitza luzeagoa eta osasuntsuagoa izango dutela eta osasun sistemak, bestalde, tabakoak eragiten dituen gaitzei aurre egiten gastatzen dituen 5.000 milioi dolar zeelandaberritarrak aurreztuko dituela (3.049 milioi euro).


Summary: Fusio errentagarria lortu dutela baieztatu du AEBetako Energia Departamentuak. Lehen aldiz, energia irabaztea lortu dute fusio erreakzio batean, eta adierazi dute lorpenak «energia garbiaren etorkizuna» aldatuko duela

«Hamarkadak behar izan ditu iragarpen honek», adierazi du Ameriketako Estatu Batuetako Energia Departamenduak . Azaldu dutenez, 2022ko abenduaren 5ean, Kaliforniako Lawrence Livermore Laborategi Nazionaleko talde batek «arrastoa utzi du historian, fusio sutzea lortuta».

Orain arte inork ez du lortu fusioa eragiteko gastaturiko energia baino gehiago ateratzea erreakziotik. AEBetako Energia Departamentuaren arabera, operazioa errentagarria izatea lortu dute historian lehen aldiz. Horrek mugarria ezarriko luke gizateriaren energia beharren historian, noiz eta horrek kliman eragin duen larrialdiaren ondorioak gero eta nabarmenagoak diren honetan, eta energiaren arazoa nazioarteko gatazken muinean dagoela oso argi ikusten den honetan.

Atzo Financial Times kazetak aurreratu zuen albistea, esperimentuaren txostena aipatuta. Gaur, berriz, iragarpen ofizial arranditsua egin dute Washingtonen, Energia Departamenduaren egoitzan. Horretan lan egin duten zientzialariak goraipatu ditu Jennifer M. Granholm AEBetako Energia Idazkariak. «Horien lanak lagunduko du gizateriaren arazo konplexuenak eta larrienak konpontzen; esaterako, energia garbia sortzea klima aldaketari aurre egiteko, eta disuasio nuklearrari eusteko proba nuklearrik egin gabe». Laborategi publiko batek egin du esperimentua, eta lorpenaren alderdi militarra eta harrotasun nazionalari emaniko bultzada nabarmendu nahi izan ditu Energia Departamenduak.

Lawrence Livermore Laborategi Nazionalean, fusioa lortzeko konfinamendu inertzialaren metodoa ikertzen aritu dira azken hamarkadotan. Abenduaren 5eko esperimentuan, hidrogenoaren plasmazko bolatxo bat munduko laserrik handienarekin bonbardatu zuten. Financial Times-ek atzo aurreratu zuen laserrak 2,1 megajouleko energia gastatu zuela, eta fusio erreakzioak 2,5 megajoule sortu zituela. Baina gaurko laborategiak zehaztu du esperimentuan 2,05 megajoule jaurti zizkiotela helburuari, eta erreakzioak 3,15 megajoule sortu zituela.

Edonola ere, praktikan erakutsi dute etorkizun batean fusioaren bidez energia sortu ahalko dela argindar zentral batean.

«Mende batez ulertu izan dugu fusioaren teoria, baina jakitetik egiterako bidea luzea eta malkarra izan daiteke», esan du Arati Prabhakar AEBetako presidentearen Zientzia eta Teknologia aholkulariak. «Gaurko mugarriak erakusten du zer egin daitekeen jo eta ke lan eginez gero».

Fusioaren bidez energia sortzea «gizateriaren erronka zientifiko handienetako bat da, eta hura lortzea zientziaren, ingeniaritzaren eta, batez ere, jendearen garaipena da», adierazi du laborategiko zuzendari Kim Budilek. 60 urteko lana izan dela gogorarazi du.

Politikariak ere egon dira aurkezpenean; esaterako, Charles Schumer Senatuko Gehiengoaren burua. «Aurrerapen txundigarri honek eramango gaitu erregai fosilik beharko ez duen etorkizun batera, fusio energia garbiak mugituko duena».

Zoe Lofgren diputatuak bonba atomikoa ekarri zuen Manhattan egitasmoarekin parekatu du emaitza. «Bigarren Mundu Gerran, Manhattan egitasmoa garatu genuen, eta emaitzak garaiz lortu. Munduak gaur dituen erronkak ordukoak baino are handiagoak dira. Orain bikoiztu egin behar dugu apustua, eta ikerketa azkartu, bideak esploratu fusioak agindu digun energia garbi eta mugagaberako».

Fisioaren arriskurik gabeko energia

Fusioa eta fisioa antzeko hitzak dira, baina bi gauza oso ezberdin. Fisioa, hain zuzen, bonba atomikoetan eta gaurko zentral nuklearretako erreaktoreetan erabiltzen dute. Fisioa arriskutsua da, une oro kontrolpean ez badago kate erreakzioa sortzeko joera duelako berez, Txernobylen eta Fukushiman agerian geratu bezala. Horrez gain, fisio erreakzioen hondakinak oso erradioaktiboak dira, eta arriskutsu izaten jarrai dezakete milaka urtez.

Fusioa beste kontu bat da: izarretan gertatzen den erreakzio bat da; Eguzkian, kasurako. Presio eta tenperatura handien eraginez, bi hidrogeno atomoen nukleoak elkartzen dira, eta, ondorioz, helioa sortzen da. Prozesuan energia asko askatzen da. Prozesuak ez du fisioaren arriskurik, ez duelako kate erreakziorik sortzen (elikatu ezean, gelditzeko joera du berez). Gainera, hondakin erradioaktiborik sortzen badu, erradioaktibitate apalekoak dira, eta urte gutxi behar dituzte kaltegabe bihurtzeko.

Fusioaren bultzatzaileek agindu dute prozesua eraginkorra izatea lortzen bada horrek gizateriaren energia arazoak konpon ditzakeela, indar iturri «agorrezin eta merke» bat lortu ahalko litzatekeelako. Fusiorako kilo bat lehengaik gaurko erregai fosilen kilo batek baino hamar aldiz energia gehiago eman dezake, eginiko kalkuluen arabera. Energia hori sortzean, gainera, prozesuak ez du berotegi gasik askatzen. Hainbatetan jarri duten adibideari jarraikiz, katilukada bat hidrogenorekin etxe baten energia beharrak ase daitezke ehunka urterako.

Edonola ere, 1950etik ari dira fusioa errentagarri egiten saiatzen, eta dirutza gastatzen ari dira horretan mundu osoan. Horren lekuko da fisikarien inguruan asko zabalduta dagoen txiste bat: fusioaren apustuan zenbat diru gastatzen ari diren ikusita, agian fisika aldetik eraginkorragoa litzateke energia sortzea zuzenean dirua erreta.

Lasterketa, mundu osoan

Bi metodo erabiltzen ari dira nagusiki munduan, fusio errentagarria lortzeko: gaurko albistearen protagonista den konfinamendu inertziala alde batetik, eta konfinamendu magnetikoa bestetik.

Azken metodo horrek albistea ekarri zuen otsailaren hasieran. Oxfordeko (Ingalaterra) JET laborategian fusio erreakzioen marka ezarri zuten: bost segundoz eutsi ahal izan zioten fusioari, eta 59 megajouleko beroa sortu zuten. 1997. urteraino egin behar da atzera aurreko marka aurkitzeko. JETek berak segundo bateko erreakzioan 22 megajoule lortu zituen.

Orduan ez zuten gastaturiko energia baino gehiago atera. Baina ohartarazi zuten JET laborategian zuten erreaktorearen imanek ezin zutela kudeatu bost segundoko erreakzio bat baino luzeagorik. Beraz, esperimentuaren garrantzia beste nonbait zegoela azaldu zuten: erakutsi zuten ahal zen guztia atera diezaioketela erreaktoreari, plasmaren fisikak nola funtzionatzen duen praktikan ongi ulertzen dutela dagoeneko, eta, ondorioz, saioa erreaktore ahaltsuago batean eginez gero emaitza handiagoa lortuko litzatekeela. Horrek frogatuko luke posible dela fusioaren bidez energia errentagarria lortzea.

Ametsetako erreaktore ahaltsu hori aspaldi ari dira eraikitzen Frantzian, Marseillatik oso gertu: ITER esperimentua.

Izan ere, Oxfordeko JET laborategian dagoen makina tokomak motakoa da, hau da, plasma barruan gordetzeko erroskilla huts moduko bat (toro bat, alegia), eta ITER ere mota horretakoa da, eta Oxfordeko arrakastak erakutsiko luke ITER-ek ere funtzionatu egingo duela.


Summary: Jaurlaritzak esan du Hezkuntza Legea ez dutela aurten onartuko. Bingen Zupiriaren esanetan, gustatuko litzaieke gobernu kontseiluak datorren urteko lehen hiruhilekoan onestea testua.

Lehenik, udazkenerako agindu zuten. Gero, 2022. urtea bukatzerako. Baina gaur Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzaren bozeramaileak aitortu duenez, gustatuko litzaieke Hezkuntza Lege proiektua 2023ko lehen hiruhilekoan onartzea gobernu kontseiluan.

Eusko Jaurlaritzak irailean aurkeztu zuen Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren lehen zirriborroa, eta hura oinarri dutela ari dira eztabaidan. Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak esan zuenez, 35 eragileren edo norbanakoren ekarpenak jaso dituzte. Zupiriak gogorarazi du horiek aztertzeko garaia dela orain.

Testuak zenbait kritika jaso ditu, eta, desadostasunaren erakusgarri, ELAk, LABek eta Steilasek grebara deitu dute sare publikoan biharko. Zupiriaren irudiko, deialdia ez da ulergarria, eta sindikatuek «presioa» egitea aukeratu dute «negoziatu beharrean», «EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk hezkuntza akordioaren parte izatea berriro planteatzeko». Biharkoa ez da eskola publikoetan egin duten lehen greba izango: azaroaren 30ean ere kaleak hartu zituzten aurreproiektuaren aurka.


Summary: Espetxe zigorra ezarri diete Nizako atentatuarekin lotutako zortzi laguni. Hiltzaileari armak lortzen eta kamioia alokatzen laguntzeagatik joango dira espetxera. 2016an egindako erasoak 86 hildako eta 400 zauritu baino gehiago eragin zituen.

Kamioi batek 86 lagun hil zituen Nizan (Frantzia) 2016an. Gidaria egun horretan bertan hil zuen Frantziako Poliziak, eta erasoarekin lotutako beste zortzi pertsonaren aurkako epaiaren berri eman du gaur Frantziako auzitegi berezi batek. Chokri Chafroudi eta Mohamed Ghraiebi hemezortzi urteko kartzela zigorra ezarri die, kamioiaren alokairuan lagundu izanagatik. Ramzi Arefari, berriz, hamabi urteko espetxe zigorra ezarri dio, gidariari arma saldu izanagatik.

Epaiaren berri gaur eman badute ere, atzo arratsaldean amaitu zen erasoaren inguruko epaiketa. «Ez nuen hausnartu egiten ari nintzenaren inguruan, eta duela sei urtetik ezin dut gertatutakoa burutik kendu», esan zuen Arefak atzoko epaiketan. Beste bost lagun ere espetxera joango dira, Nizako atentatuaren egileari lagundu izanagatik. Artan Henaji zortzi urteko espetxe zigorra ezarri dio auzitegiak; Enkeledja Zaceri, bost urtekoa; Maksim Celaji eta Endri Elesiri, hirukoa, eta Brahim Tritrouri, berriz, bi urtekoa. Arma trafikoa eta konspirazio kriminala leporatu die auzitegiak.

Frantzian izandako atentatu larriena izan zen Nizakoa, 2015eko azaroaren 13an EI Estatu Islamikoak Parisen —Bataclan antzokian, besteak beste— egindakoaren ondotik. Hain zuzen, 2015eko atentatua epaitzeko berariaz sortutako auzitegi berezi bat izan da Nizan egindakoa ikertu eta epaitu duena, eta Parisko Justizia Jauregia izan du egoitza.

Gau beltza

Sei urte igaro dira Nizako (Frantzia) Ingelesen etorbideko pasealekua gorriz zikindu zenetik. Frantziako Errepublikaren Eguna aitzakia hartuta, su festa ikustera irten ziren milaka herritar, 2016ko uztailaren 14an. Txinpartek zerua gorritzen zutela, kamioi bat sartu zen ibilgailuentzat itxita zegoen pasealekuan, ziztu-bizian, eta 400 lagun inguru harrapatu zituen. Kaosaren erdian 86 pertsona hil ziren; horietan artean, hamabost haur.

Frantziako Poliziak gau hartan bertan hil zuen tiroka kamioi gidaria. Mohamed Lahouaiej Bouhel zuen izena, eta 31 urte zituen. Tunisian jaio zen arren, Frantzian herritartua zen. Fiskalaren arabera, poliziei ere tiro egin zien gidatzen ari zen bitartean.

Atentatuaren biharamunean, EIk bere gain hartu zuen erasoa, eta esan zuen Lahouaiej talde islamikoko «soldadua» zela. Dena den, Lahouaiejek ez zuen muturreko jarrera erlijiosorik erakutsi bere lagunen artean, eta kasuaren ikertzaileek ez dute inoiz EIren eta Lahouaiejen arteko lotura zantzurik aurkitu.


Summary: Zinemaldiaren 70 urteko historia webgune batean bildu dute. Donostiako jaialdiaren artxibo historikoko 4.000 dokumentu baino gehiago kontsultatu daitezke gaurdanik 'Artxiboa' web orrian. Gutunak, argazkiak, kartelak, aldizkariak eta bestelako materiala jarri dute erabiltzaileen eskura, baita 27.000 deskripzio fitxako katalogo bat ere.

Donostiako Zinemaldiaren 70. urtemugarako lau urte falta ziren arren, Zinemaldia 70: historia posible guztiak izena jarri zioten Donostiako Zinemaldiak eta Elias Kerejeta Zinema Eskolak 2018an jaialdiaren historia hedatzeko abiatutako lanei. Zinemaldiaren artxibo historikoa kontserbatu, ikertu eta publiko zabalarentzat eskuragai jartzea zen haren xedea, eta lan horren lehen fase bat itxitzat jo dute orain, webgune berri baten aurkezpenarekin: Artxiboa. Gaur goizean aurkeztu dute, Madrilgo Arte Ederren Zirkuluan, eta bertan izan dira egitasmoa babestu duten erakundeetako ordezkariak ere, tartean, Euskadiko Filmategia, Medialab Tabakalera, Kutxa fundazioa eta Estatuko Loteriak eta Apustuak erakundea. Larunbatean, berriz, Donostiako Tabakaleran egingo dute jendaurreko aurkezpena, arratsalde osoko jardunaldiarekin.

Denera, 4.000 dokumentu digitaletik gora bildu dituzte atari berrian. Zinemaldiaren eta Kutxatekaren funtsetako 3.000 argazki baino gehiago digitalizatu dituzte, eta Zinemaldiko egunkarien 711 ale —1954tik gaur artekoak gordetzen dira—, ia edizio guztietako 350 kartel inguru, eta bestelako artxibo eta prentsako hemeroteketatik jasotako dokumentuak ere apailatu dituzte. Horrez gain, 27.000 deskripzio fitxa baino gehiagoko katalogo bat ere badakar webguneak, eta irakaskuntzarako zein ikerketarako behar dituztenek eskatu ahalko dute bilduma horretarako sarbidea.

Bost dira webgunean nabigatzeko prestatu dituzten atal nagusiak, eta, proiektuaren izenari keinu bat eginez (Zinemaldia 70: historia posible guztiak), aurkezpen orri ezberdin bat topatuko du erabiltzaileak webgunea bisitatzen duen aldiro. Konbinazio horiek ugaritu egingo dira, gainera, fitxategia digitalizazio berriekin aberastuz joan ahala.

Artxiboari loturiko jardunaldia larunbatean

Webgunean bildutako artxiboa jendaurrean aurkezteko jardunaldi bat ere antolatu dute larunbat honetarako, Donostian. Tabakalerako zinema aretoan izango da, 16:30ean hasita, eta Maialen Beloki (Donostiako Zinemaldia), Carlos Mugiro (Elias Kerejeta Zine Eskola), Arantza Mariskal (Medialab Tabakalera), Joxean Fernandez (Euskadiko Filmategia) eta Ane Abalde (Kutxa fundazioa) ariko dira hizlari. Moderatzaile lanak, berriz, Pablo La Parra Perezek egingo ditu, proiektuaren ikerketa arduradunak.

Ondotik, Lorena Soria, Andrea Sanchez eta Anna Ferrer Homs zaharberritzaile eta kontserbatzaileak lanaren parte teknikoaz ariko dira, 17:15ean; Irati Crespo Zinemaldia 70 proiektuaren koordinatzaileak jaialdiaren artxibora sartzeko gakoak aurkeztuko ditu; La Parrak Un archivo vivo: investigación y pensamiento hitzaldia emango du; eta, jardunaldia ixteko, Clara Rusen ¿Cuáles son nuestros años? film laburra proiektatuko dute, EQZEko ikasleek 2018an artxiboarekin izandako lehen kontaktua dokumentatzen duen lana.


Summary: Bosgarrenean ere, akordiorik ez gasari prezioa mugatzeko. EBko kideek ez dute lortu gasaren prezioari muga jartzeko sistema adostea. Alde guztiek aitortu dute «aurrerapausoak» izan direla.

Europako Batasuneko herrialdeek ez dute gasari gehienezko prezio bat ezartzeko sistema adosterik lortu. Bilera luzea izan dute Energia ministroek, bosgarrena ezohiko bilkurak hasi zituztenetik, baina aurrekoen gisan amaitu zen hura ere: akordiorik gabe. Datorren astelehenean bilduko dira berriz. Halere, litekeena da korapiloa gobernuburuek askatu behar izatea, ostegunean egingo duten goi bileran.

EBko jarduneko lehendakaritzak, Txekiar Errepublikak, egindako proposamen bat izan dute eztabaidagai azkenengo orduetan. Batzordeak aurrez aurkeztu zuenarekin alderatuta, muga apalago bat proposatu du, eta hura aplikatzeko baldintza leunagoak. Izan ere, Bruselaren proposamenak kritika gogorrak jaso zituen, oso zail egiten zutelako inoiz muga bat jartzea.

Hiru baldintza jasotzen ditu Txekiar Errepublikaren proposamenak: gasaren megawatt ordua 200-220 eurora iristea TTF erreferentziazko merkatuan, maila horretan hiru egunez egotea, eta GNL gas natural likidotuaren prezioa baino 35 euro baino handiagoa izatea. Baldintza horiek betez gero soilik mugatuko litzateke gasaren prezioa.

Baina proposamen horrek ere ez du lortu bi blokeen arteko jarrerak hurbiltzerik. Izan ere, kopuru hori «gehiegizkoa» da oraindik herrialde gehienentzat, tartean, Espainiarentzat eta Frantziarentzat. Aldiz, ez daude kopuru horretatik jaisteko prest Alemania eta Herbehereak, uste dutelako gasari gehienezko prezioa ezartzeak hornikuntza arriskuan jar dezakeela.

Dena den, bi aldeek aitortu dute «aurrerapausoak» izan zirela. «Aurrera egin dugu», esan du Robert Habeck Alemaniako Ekonomia ministroak bileraren ostean. Baikor azaldu zen Rob Jetten Herbehereetako ministroa ere, eta azpimarratu du «aurrerapen handiak» lortu zituztela mekanismoa noiz eta nola martxan jarri erabakitzerakoan.

Hain zuzen ere, Teresa Ribera Trantsizio Ekologikorako Espainiako ministroak azaldu du finantza merkatuen egonkortasunaren eta kontsumitzaileek ordain dezaketen prezioaren arteko «oreka» egokia aurkitzea dela oztoporik handiena oraindik, baina egingarria dela dio.

Larrialdi neurriak, zain

Xanpain botilek hozkailuan segi beharko dute, bada, Josef Sikela Txekiar Errepublikako Energia ministroak adierazi bezala. «Akordioa ospatzeko xanpain botila bat irekitzea espero nuen gaur, baina, itxuraz, oraindik ere hozkailuan utzi behar ditugu, ez baitaude behar bezain hotz», esan du, azaroko adierazpenei erreferentzia eginez.

Itxaron egin beharko dute, halaber, mahai gainean dituzten beste bi neurriek ere: energia berriztagarriak ezartzeko baimenak erraztearenak, eta elkartasun neurriak deiturikoenak, zeinak argindar enpresa batzuek dituzten likidezia arazoak konpondu asmo dituen. Adostasuna badago jada neurri horien inguruan, eta negoziazioak amaitutzat eman zituzten jada azaroko bilkuran. Baina linbo batean daude, agintariek erabaki baitzuten gasaren prezioaren muga adostu arte ez onartzea.


Summary: Bigarren greba eguna dute gaur hezkuntza publikoan. Sindikatuen arabera, langileen %60k bat egin dute lanuztearekin. Eusko Jaurlaritzaren arabera, berriz, ikastetxeen %96ren gaineko informazioa jasorik, irakasleen %32,7k egin dute greba.

ELAk, LABek eta Steilasek deituta, bigarren greba eguna dute gaur Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntza sare publikoan. Joan den azaroaren 30ean deitu zuten lehen lanuztea, eta gaurko antolatua dute bigarren greba eguna Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Lege aurreproiektuaren aurka. Horren harira, protestetara deitu dute Bilbon, Donostian eta Gasteizen. Goizean manifestazioa antolatu dute Gasteizen, 11:30erako, Bilbo plazatik abiatuta. Arratsaldean, berriz, hiru hiriburuetan deitu dute manifestatzera: Bilbon, Jaurlaritzak duen egoitzaren aurrean bilduko dira (Kale Nagusia, 85); Donostian, Alderdi Ederren, eta Gasteizen, Eusko Legebiltzarraren aurrean. 18:00etarako deitu dute manifestaziora.p>

Sindikatuek emandako datuen arabera, hamar langiletik seik egin dute bat grebarekin, %60k, eta haur eskoletan, Haur Hezkuntzan eta Lehen Hezkuntzan sumatu da bereziki.

Eusko Jaurlaritzaren arabera, berriz, apalagoa izan da parte hartzea: ikastetxeen %96ren informazioa jaso dute, eta irakasleen %32,7k egin dute greba. Azaroaren 30eko greba deialdiak %60ko erantzuna izan zuen, sindikatuek jakinarazi zutenez. Jaurlaritzaren arabera, ordea, irakasleen %35,2k egin zuten greba.

«Hezkuntza publiko, propio eta euskalduna»

ELA, LAB eta Steilas sindikatuak ez daude ados Jaurlaritzako Hezkuntza Saila lantzen ari den lege aurreproiektuarekin, eta «hezkuntza publiko, propio eta euskalduna» aldarrikatuko dute kaleetan. Sare publikoko langile oro dago deituta grebarekin bat egitera: irakasleak, Haurreskolak patzuergoko langileak, hezitzaileak eta sukaldeetako langileak eta garbitzaileak.

Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako bozeramaileak «kezka» agertu zuen atzo bigarren greba deialdiarekin, eta sindikatu deitzaileei «presionatzea» aurpegiratu zien.


Summary: Bermeoko pederastak barkamena eskatu die biktimei, bideo pribatu baten bidez. Bitkimetako batzuek EITBri adierazi diote urratsa ez dela «nahikoa», eta aitortza publikoa galdegin dute.

Otsailean azaleratu zuen albistea EITB taldeak: horren arabera, 1976tik 1981era Bermeon (Bizkaia) sexu abusuak pairatu zituzten Jose Done ikastetxeko zenbait ikaslek. Menesiarrek kudeatzen zuten eskola hori, eta sexu abusuak egiteaz akusatutakoa eskolako zuzendaria izan zen garai hartan: «Felipe anaia». Duela hamar hilabete, salaketa oro ukatu zuen. Orain, abusuak aitortu ditu, eta biktimei barkamena eskatu die, Bilboko Elizbarrutiak ezagutarazi duen bideo batean.

Haurrak zirela Felipe anaiaren abusuak sufritu zituzten hiru emakumezkoren testigantza jaso du EITBk: Bego Garcia, Tere Pino eta Montse Zelaiarena. Euren aburuz, keinua ez da nahikoa: aitortza eta barkamen eskea «publikoa» izan dadin galdegin dute. «Egia agerian jarri behar da. Hau ezin da berriro gertatu», nabarmendu dute.

Bilboko Elizbarrutian, menesiarrekin eginiko bilera batean erakutsi zieten bideoa biktimei. Eurentzat «oso latza» izan zen erasotzailea berriro ere ikustea, abusuak gertatu zirenetik berrogei urtera: «Zur eta lur geratu ginen», azaldu diote EITBri.

Elizbarrutiaren erantzukizuna

Testigantza eman duten emakumeak ziur daude gehiagok pairatu zituztela ikastetxeko zuzendariaren erasoak. JoseDonebiktimak@gmail.com helbide elektronikoa dute, ikastetxe hartan sexu abusuak pairatu dituzten guztiek aukera izan dezaten gertatutakoa salatzeko, hala nahi izanez gero.

Bilboko Elizbarrutiak sexu abusuen auziaz agiri bat plazaratu eta gutxira azaleratu ziren salaketa horiek, otsailean. Orduan, Bizkaiko Elizak bere erantzukizuna onartu zuen sexu abusuen aferan, eta Bilboko Elizbarrutiaren ohar bat irakurri zuten herrialdean egindako meza guztietan. Agiri horretan, Bizkaiko Elizak, aztertzen ari den kasuen berri emateaz gain, bere erantzukizuna aitortu zuen, eta esan zuen zauriak itxi nahi dituela: «Zabaldutako arazo bat izateak ez digu kentzen gizartearen aurrean dugun betebehar morala».

Bilboko Elizbarrutiak aintzat hartu nahi ditu biktimak: «Biktimak entzun nahi ditugu, ikertu, kalteak erreparatu eta, batez ere, edozein abusu mota pairatu dutenen zauriak sendatu nahi ditugu, abusu horiek edonoiz gertatuta ere, jasandako mina ez baita iraungitzen».

Adingabeak Babesteko eta Sexu Abusuak Prebenitzeko Batzordea sortu zuen Elizbarrutiak 2019an, eta batzorde horrek hogeitik gora salaketa jaso ditu. Auzi horiek ikertzen ari dira, eta, zenbait kasutan, «kanpoko erakunde adituen laguntza» eskatu dute, «ikerketen independentzia handiagoa bermatzeko».

«Salaketek iraganetik ikasten laguntzen dute», esan zuen Bilboko Elizbarrutiak, «eta antidotorik onena da gertaera eskandalagarri horiek ezkutuan ez geratzea, eta berriro ez gertatzea».


Summary: Sexu berekoen ezkontza babesteko legea onartu dute AEBetan. Orain arte Auzitegi Gorenaren sententzia batek babesten zuen sexu berekoen ezkontza. Abortu eskubidearen sententziarekin bezala ez gertatzeko —ekainean indargabetu zuten—, lege federala onartu dute, ezkontza bermatzeko.

«Aurrerapauso erraldoia da, eta lortzen ditugun garaipenak ospatu behar ditugu, borrokaren etorkizuna hauspotzeko». Horrelaxe bizi izan zuten atzokoan AEBetan sexu berekoen ezkontza babesteko lege federala onartu izana. Hura senatutik eta kongresutik igaro ostean, Joe Biden presidentearen sinadura besterik ez zuen behar. Auzitegi Gorenaren sententzia batek babesten zuen sexu berekoen ezkontza; aurrerantzean, legea izango da bermea.

Ez da kasualitatea orain onartu izana: ekainean, Goreneko epaileek —gehiengo kontserbadorea du— abortu eskubidea indargabetu zuten, Roe v. Wade sententzia onartu eta ia 50 urtera baliogabetuz. 2015ean, AEBetako Auzitegi Gorenak konstituzioaren aurkakotzat jo zituen zenbait estatutan sexu berekoen ezkontza debekatzen zuten legeak, Obergefell v. Hodges epaiarekin. Horiek horrela, abortu eskubidearekin bezala ezkontzarekin antzekorik ekiditea da Respect for Marriage Act lege berriaren xedea. Onartu berri den legeak debekatu egiten du edozein estatuk ezkontza baten legezkotasuna zalantzan jartzea, edozein dela ere kideen «sexua, arraza, etnia ala jatorria». Are gehiago: ezeztatu egin dute ezkontza gizon eta emakumeen artean izan zitekeela arautzen zuen 1996ko legea, Defense of Marriage Act zeritzona.

Joe Biden berak egin zuen lege horren alde duela ia hogei urte, baita egundaino jarrera aldatu ere. Ganberek onartu ostean, eta atzo bertan berretsi zuen sexu berekoen ezkontza bermatzeko legea Bidenek, Etxe Zurian egindako ekitaldian. «Estatu Batuetan berdintasuna, askatasuna eta justizia lortzeko urrats garrantzitsua da, ez bakarrik batzuentzat, guztiontzat baizik», adierazi zuen presidenteak.

Sare sozialetan ere argi utzi du bere jarrera Bidenek. «Ezkontza proposamen sinplea da: nor maite duzu? Eta leiala izango zara maite duzun pertsonarekin? Ez da hori baino konplikatuagoa. Legeak aitortzen du pertsona orok duela galdera horiek bere kabuz erantzuteko eskubidea».

Ezkontzaren auzian aurrera egin dute, baina Bidenek berak «bihozgabetzat» eta «zinikotzat» jo ditu haur transen eskubideak mugatzen dituzten legeak: «Familiak izutzen eta haurrei behar duten arreta ematen dieten medikuak kriminalizatzen dituztenak».

«Azkenean maitasunak askatu nau»

Sexu bereko ezkontzen aldeko legeak ere izan du zuzeneko erreakziorik. Glenn Anthony House beisbol jokalari ohia armairutik atera da, eta ezkondu egingo dela iragarri du, Respect for Marriage Act legea onartu den egun berean. Toronto Blue Jays eta Cleveland Guardians taldeetan aritu zen, 2014-2017ko aldian. MLB ligan aritu eta armairutik atera den hirugarren jokalari ohia da. Sare sozialetan zabaldutako mezu batean azaldu duenez, arazoak izan ditu «eroso» sentitzen bere sexualitatearekin. «Lotsak isilarazi egin nau urte hauetan guztietan, baina azkenean maitasunak askatu nau».


Summary: Gasteizek aurrekontuak izango ditu Elkarrekin taldearen abstentzioari esker. EAJk eta PSEk osatutako udal gobernuak ez du gehiengo absolutua, eta Elkarrekin taldearekin egindako akordioari esker aterako ditu aurrera 2023ko aurrekontuak.

Ez da ezustea Gasteizko 2023ko aurrekontuak Elkarrekin taldearen abstentzioari esker onartzea. 2020., 2021. eta 2022. urteetan ere EAJk eta PSEk osatzen duten udal gobernuak haren oniritzia lortu zuen aurrekontuak aurrera ateratzeko, eta 2023. urtean ere berretsi du Podemos, Ezker Anitza eta Equok osatzen duen udal taldeak akordioa egin duela berriro.

Bilbon eta Donostian gehiengo absolutua dute EAJren eta PSEren udal gobernuek, baina Gasteizen ez, eta Elkarrekin taldeak udal gobernu horren aurrekontuak onartzea ahalbidetu du azken urteotan. 2023ko aurrekontu proiektua ere aurrera aterako du Gorka Urtaran alkateak gidatzen duen gobernuak, Elkarrekin taldeko hiru zinegotziek abstentziora joko dutelako. Udal gobernuak hamahiru zinegotzi ditu 27ko udalbatzan.

Aurrekontuak onartzeko akordioak Elkarrekin taldearen 33 zuzenketa jaso ditu, 3,2 milioi euroren balioarekin, taldeko bozeramaile Oscar Fernandezek azaldu duenez. Itunak hiru ardatz ditu: «Batetik, ezkutu soziala, etxebizitza eta laguntzak ekintzaileentzat; bestetik, susperraldi ekonomikoa, klima erdigunean jarrita; eta, azkenik, indarkeria matxistaren aurkako aurrerapenak».


Castillo beste 48 ordu egongo da atxilo

Summary: Castillo beste 48 ordu egongo da atxilo. Fiskaltzak eskatu du hemezortzi hilabete luzatzeko presidente ohiaren atxiloaldia; Botere Judizialak 48 ordu ditu erabakia hartzeko. Gobernuak herrialde osoan ezarri du larrialdi egoera, 30 egunerako.

Peruko Fiskaltzaren aginduz, Pedro Castillo presidentea atxilotu zuten joan den asteazkenean, «matxinada» egotzita, eta gaur arratsaldean zen amaitzekoa haren aurkako prebentziozko atxiloketa. Bada, fiskaltzak eskatu du Castilloren prebentziozko atxiloketa beste hemezortzi hilabetez luzatzeko, ustezko matxinada delituagatik agintari ohiaren aurka egiten ari diren ikerketari lotutako iturri baten arabera. Hori dela eta, eskaera horrek atea ireki dio estatuburu ohiak espetxean jarraitzeari; oraingoz, beste 48 ordu egongo da atxilo, Botere Judizialeko epaile nagusi Juan Carlos Checkleyk gaur arratsaldean agindu duenez. Tarte horretan, Botere Judizialak fiskaltzaren eskariaren inguruko erabakia hartuko du.

Fiskal nagusi Uriel Teranek aurkeztu du errekerimendua, Funtzionario Publikoek Egindako Delituetan Espezializatutako Bigarren Fiskaltza Goren Iragankorraren bulegoko arduradunak, alegia. Teranek, gainera, lehen ministro ohi Anibal Torres ere sartu du aurkeztutako eskaera horretan. Castillori, «matxinada» eta «konspirazio» delituak egotzi ez ezik, Patricia Benavides fiskalak «kriminal talde bateko buru» izatea ere leporatzen dio, «bere boterea baliatuz kontratuak egiteko asmoz». Delitu horiengatik hamar urteko kartzela zigorra ezar diezaiokete presidente ohiari.

Errekerimendu hori Checkleyren ardurapean dago. Magistratu horrek atzo gauean onartu zuen Castilloren eta Torresen aurkako ikerketa gauzatzea, ustez matxinada delitua egiteagatik. Checkleyren ebazpenak zehaztu zuenez, Castillo matxinada eta konspirazio delituen ustezko egile gisa ikertuko dute, baita larderiaren eta asaldura larriaren ustezko egile gisa ere; Torres, berriz, matxinada eta konspirazio delituen ustezko egile gisa. Estatuburu ohia ez bezala, gobernuburu izandakoa aske dago, «klandestinitatera» joan baitzen, Peruko fiskal nagusiak haren aurka aurkeztutako akusazioaren berri izan zuenean.

Bestalde, Cesar San Martin Auzitegi Goreneko epaileak atzera bota du Castilloren defentsak haren prebentziozko atxiloketaren aurka aurkeztutako helegitea. San Martinek, halaber, adierazi du agintari ohia gutxienez matxinada edo konspirazio delituagatik auzipetu dezaketela; bost eta hamar urteko kartzela zigorrari aurre egin beharko lioke.

Botere Judizialak luze gabe erabakiko du fiskaltzaren eskariaz. Horretaz, Ronald Atenciok, Castilloren abokatuetako batek, esan du justizia «prozesu guztiak urratzen» ari dela: «Baldintza hauetan ezin dut defentsarako eskubide egokia jardun, ez baitut defentsa eskubide eraginkor baterako nahikoa bermerik».

«Bidegabeki atxilotuta»

Castillok eskuz idatzitako eskutitz bat zabaldu berri du. Mezuan dioenez, ez du «konspirazio edo matxinada deliturik» egin, eta gehitu du «bidegabeki eta arbitrarioki atxilotuta» dagoela. Jarraitzaileei ere mintzatu zaie mezuan: «Zazpi egun hauetan, herriak elkartasuna eta konpromisoa erakutsi dizkit gure gobernuaren eta etorkizunaren defentsan». Peruko Polizia Nazionaleko egoitzan dago presidente ohia, Liman.

Latinoamerikako herrialdea krisi politiko eta sozial larri batek astindu duen honetan, Peruko Estatu Kontseiluak —herrialdeko botere eta erakunde autonomo guztien ordezkari nagusiek osatzen dute— babesa eman dio Dina Boluarte presidentea buru duen gobernuari, eta herrialdean «ordena publikoa berrezartzeko» eskatu du.

«Gobernu konstituzionala babesten dugu, zuzenbide estatu konstituzional eta demokratiko batek eskatzen dituen parametroen barruan ordena publikoa berehala berrezartzeko, pertsonen oinarrizko eskubideak zorrotz errespetatuz», adierazi du Peruko presidentetzak gaur gauerdian zabaldutako komunikatu batean, Estatu Kontseiluaren bilera baten ostean.

Joan den asteburuaz geroztik, protesta eta manifestazio ugari egiten ari dira Peruko zenbait hiritan. Agintariek emandako azken datuen arabera, gutxienez sei lagun hil dira Apurimac eta Arequipa hegoaldeko eskualdeetan, eta 130 bat polizia zauritu dira. Defentsa ministro Alberto Otarolak gaur iragarri duenez, gobernuak herrialde osora zabaldu du larrialdi egoera, 30 egunerako, eta indar armatuek gune estrategikoak babestuko dituzte, aireportuak eta zentral hidroelektrikoak kasurako. Etxeratze agindua ezartzeko aukera ere aztertzen ari dira, Otarolaren arabera.

Boluartek eta Castillok elkarren aurkako akusazioak egin zituzten atzo, agintari ohia kargutik kendu eta atxilotu izanak eragindako krisi sozial larriaren erantzukizuna nork duen argitzeko. Boluartek sinesgarritasuna kendu zien Castillok egindako zenbait adierazpeni; besteak beste, «usurpatzaile» deitu zion jarduneko estatuburuari sare sozialetan zabaldutako mezuetan. «[Castillo] ezagutzen dut, sarritan hitz egin dugu, askotan elkar besarkatu dugu eta batzuetan negar ere egin dugu [...]. Ez dut uste Twitterren argitaratu diren hitz horiek haren hitzak direnik», adierazi du presidenteak kazetarien aurrean.

Era berean, Boluartek lehen ministro ohi Betssy Chavezi egotzi zion Peruk egun bizi duen egoera «sortu» izana. Agintariak erantsi du «mina eta atsekabea» ematen diola Castillok emandako «estatu kolpean» huts egiteagatik atxilotuta egoteak. «Ez dakit nork bultzatu duen presidente ohia erabaki hori hartzera».

Joan den asteazkenetik estatuburu denak hauteskunde orokorrak 2024ko apirilera aurreratzeko asmoa azaldu zuen herenegun, baina, atzo Estatu Kontseiluarekin izan zuen bilkura baten ondoren, gaur esan du datorren urteko abendura aurreratzea proposatuko duela —bihar aztertuko du Kongresuak aukera hori—. Berez, Boluartek 2026ra arte goberna dezake, orduan amaituko baita Castillok hasi zuen agintaldia —iaz egin zituzten hauteskundeak—.

Auzoko herrialdeak, Castilloren alde

Bestalde, Peruko presidenteak jakinarazi du Argentinako, Boliviako, Kolonbiako eta Mexikoko agintariei deituko diela egoera lasaitzeko asmoz. Hain justu, horiek komunikatu bateratu bat kaleratu zuten herenegun, esanez Castillo oraindik presidentetzat hartzen zutela.

Bide horretan, Kolonbiako Atzerri Ministerioak argitaratutako mezuan, lau herrialdeek ziurtatu zuten Castillo «tratamendu judizial baten objektua» dela, eta eskatu zuten Peruko herriak hautetsontzietan erabakitako «herriaren borondatea» errespetatzeko. Aldi berean, «kezka sakona» azaldu zuten agintari ohiaren atxiloketagatik eta horren ondorioz jazo diren gertakariengatik.