Summary: Petro presidenteak su etena sinatu du bost gerrillari eta paramilitar talderekin. Ekainaren 30era arte egongo da menia indarrean, baina agintariak adierazi du luzatzeko aukera egongo dela, negoziazioetan aurrera egiten bada. «Erabateko bakea errealitatea izango da», adierazi du sare sozialetan zabalduriko mezu batean.

Urte berri, menia berri. 2023an sartzeko minutu gutxi falta zirenean, Gustavo Petro Kolonbiako presidenteak iragarri du ekainaren 30era arteko su eten bat sinatu duela ELN Nazioa Askatzeko Armadarekin, FARCeko disidenteekin eta zenbait talde paramilitarrekin. Gaur sartu da indarrean ituna.

Sare sozialetan zabalduriko mezuan, menia luzatu ahalko dela iragarri du Petrok, «negoziazioetan eginiko aurrerapenen arabera». Itxaropena zabaldu nahi izan du agintariak: «Erabateko bakea errealitatea izango da».

Denera, bost talderekin sinatu du su etena, azaldu duenez: ELNrekin, FARC Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileetako disidentzien Estatu Nagusi Zentrala eta Segunda Marquetaliarekin, gerrillarien aldetik. Paramilitarren aldetik, berriz, AGC Kolonbiako Autodefentsa Gaitandarrekin eta Sierra Nevadako taldeekin.

«Erabateko bakea» politika defendatu du Petrok, abuztuaren 7an Kolonbiako presidente bihurtu zenetik.

«Ekintza ausarta da hau», gaineratu du agintariak. Bi aldeetako su etenak hura aintzat hartzera behartzen ditu Estatua eta talde armatuak, azaldu duenez, eta Kolonbiako zein nazioarteko egiaztatzeko mekanismo bat egongo dela agindu du.

Izan ere, Nazio Batuen Erakundearen egiaztatzeko misioak hartuko du ardura, AEE Amerikako Estatuen Erakundearekin, Herri Defendatzailearekin eta Eliza katolikoarekin batera.

NBEk Kolonbian duen misioaren buru Carlos Ruiz Massieuk esan du nazioarteko erakundeak sostengatzen dituela bakearen alde eginiko urrats guztiak.

Kolonbiako presidentetzak adierazi duenez, oraindik ez dute espero beste erakunde armaturekin su etenik sinatzea, baina orain indarrean sartuko den meniaren emaitzak aztertuko dituzte gero, etorkizunean erabakiak hartzeko.

Azaroaren 4an, Kolonbiako Diputatuen Ganberak eta Senatuak baiezkoa eman zioten erabateko bakearen legeari. Negoziazioen bidez gatazka armatuari irtenbidea eman ahal izatea da legearen helburuetako bat.

Petrok bozak irabazi aurretik, «erabateko bakea» lortzeko proposamen bat aurkeztu zuen hauteskunde kanpainan, erakunde armatu eta politikoekin bake elkarrizketak hasteko eta herrialdeak 50 urte baino gehiagoz jasandako «sarraskia» amaitzeko. Gatazkak gutxienez, 500.000 lagun hil ditu, eta milioika desplazatu eragin ditu, nazioarteko behatzaileen arabera.

Brasilen espero dute Petro, gaur, Luiz Inacio da Silva Lula herrialdeko presidente izendatzeko ekitaldian.


Summary: 89 urteko gizon bat hil da Ortuellan, txirrindulari batek harrapatuta. Herria Trapagaranekin lotzen duen bide berdean gertatu da istripua.

Gaur 89 urteko gizonezko bat hil da Ortuellan (Bizkaia), 11:30 aldera gertaturiko istripu batean.

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailaren arabera, Ortuella Trapagaranekin (Bizkaia) lotzen duen bide berdean gertatu da ezbeharra. Aldapa bat jaisten ari zen bizikleta batek jo du biktima, azaldu dutenez. Kolpeak lurrera bota du oinezkoa. Biktimak konortea galdu du, eta larrialdi zerbitzuek ezin izan dute salbatu, eta hantxe hil da.


Summary: Emakume bat bere haurrak hiltzen eta bere buruaz beste egiten saiatu da Barakaldon, Segurtasun Sailaren arabera. Hirurak erietxean daude, egonkor. Emakumea atxilotu egin dute.

Emakume bat atxilotu dute gaur goizean Barakaldon (Bizkaia), ustez bere bi haurrak hiltzen saiatu ostean, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak adierazi duenez.

Emakumea bere buruaz beste egiten saiatu da, gaineratu dutenez. Sailaren arabera, emakumeak bikotekide ohi eta haurren aitari deitu dio, konortea galdu gabe, eta gertatzen ari zena esan dio.

Deiaren ostean, Ertzaintza eta Barakaldoko Udaltzaingoa mobilizatu dira; etxean sartu dira, eta hirurak erietxera eraman dituzte. Egonkor daude denak.

Ondoren, Ertzaintzak atxilotu egin du emakumezkoa, eta ikerketa bat hasi du, gertaturiko argitzeko.


Summary: Lula: «Maitasuna gorrotoari gailendu zaio». Luiz Inacio da Silva ‘Lula’ Brasilgo presidente izendatu dute. «Desberdinkeria mota guztien aurka» borrokatzeko konpromisoa hartu du, eta esan du Amazoniaren soiltzea erabat geldituko duela.

Luiz Inacio da Silva Lula Brasilgo presidentea da berriro. Atzo Brasilian egindako ekitaldi jendetsuan izendatu zuten presidente 77 urteko politikari ezkertiarra. 2003tik 2011ra presidente izandakoa atzo itzuli zen Planalto jauregira —presidentearen egoitzara—, urriaren 30ean Brasilgo hauteskundeak irabazi zituelako. Ezkertiarrak botoen %50,9 eskuratu zituen bigarren itzulian, eta ia bi punturen aldea atera zion Jair Bolsonaro aurreko presidente eta eskuin muturreko hautagaiari (%49,1). Bolsonarok ez zuen parte hartu atzoko ekitaldian, AEB Ameriketako Estatu Batuetara joana zelako.

Lularen gobernuko 37 ministroek gaur egingo dute karguen zina, eta orduan hasiko du bidea gobernu ezkertiarrak, Bolsonaro ultraeskuindarraren lau urteko agintaldiaren ostean. «Maitasuna gorrotoari gailendu zaio. Gora Brasil!», esan zien atzo presidente berriak Brasiliako kaleetan zeuden milaka jarraitzaileri. «Desberdinkeria mota guztien aurka» borrokatzeko konpromisoa hartu zuen, baita trantsizio ekologikoa abiatzekoa ere.

Bolsonaroren aroa kritikatu zuen Lulak atzoko mintzaldian. «Suntsiketa nazionalaren gobernua» izan zen eskuin muturrekoarena, Lularen arabera. Haren gobernuaren leloa, ordea, Batasuna eta berreraikuntza izango da. «Guk defendatu dugun askatasuna aske bizitzeko askatasuna da, adierazpen librea tartean. Haiek defendatzen duten askatasuna ahulenen gainean ezartzeko askatasuna da. Basakeria da hori», adierazi zuen Da Silvak.

Nazioarteko hogei bat estatuburuk hartu zuten parte ekitaldian, eta, normalean, aurreko presidenteak ematen dio buruzagi berriari presidentearen xingola. Bolsonarok, ordea, AEBetara joatea erabaki zuen, ekitaldian ez egoteko. Ostiralean bere jarraitzaileei mintzatu zitzaien, eta gobernu berriari kontra egiteko eskatu, nahiz eta ez zuen eman bere asmoen berri. Haren ingurukoek hainbat hedabideri esandakoaren arabera, «hiru hilabete egongo da gutxienez Brasildik kanpo».

Ilusioa ez ezik, tentsioa ere izan zen atzo. Izan ere, Bolsonaroren ehunka jarraitzaile armadaren egoitza nagusiaren aurrean kanpatuta egon ziren —oraindik ere badaude—, eta atzo arte behin-behineko presidentea izandakoak militarrak mobilizatu zitzala eskatzen ari ziren, «hauteskunde iruzurraren» kontra. Ez dute onartzen Lulak urriaren 30eko bozetan izan zuen garaipena. Dena den, ilusioa tentsioari gailendu zitzaion atzo, eta ez zen ezustekorik izan.

«Lagun nazazue, mesedez»

Herrialdea «izandako hondamendiaren gainean berriz altxatuko» duela adierazi zuen Lulak, eta egoeraren diagnostikoa egin zuen. Haren arabera, Bolsonaroren aginteak ingurumena suntsitu du, baliabideak xahutu, eta ekonomia nahastu: «Herrialdearen baliabideak arpilatu dituzte». Hori ikusirik, «desberdinkeria mota guztien aurka» borrokatzeko konpromisoa hartu zuen. Zerrendatu egin zituen: «Errentarena, generoarena, arrazarena, lan merkatuarena, ordezkaritza politikoarena, osasunarena eta hezkuntzarena». Hunkituta adierazi zien herritarrei gosearen aurka borrokatuko dela: «Lagun nazazue, mesedez».

Gogora ekarri zuen aldaketa agindu zuela duela hogei urte, lehen aldiz presidente izendatu zutenean. Orain osatuko duen gobernuaren helburua brasildar guztiei egunero hiru otordu ziurtatzea da, gaineratu zuenez.

Amazonia soiltzeko prozesua erabat geldituko duela ere agindu zuen hitzaldian. «Inork ez dauka Brasilek adina baldintza ingurumen potentzia bihurtzeko: trantsizio ekologikoa hasiko dugu, eta energiarena. Gure helburua da berotegi gasik ez aireratzea, eta Amazoniaren soiltzea erabat gelditzea. Zuhaitz bat bera ere moztu gabe biziko gara». Horrez gain, politika ekonomikoa herrialdea berriz industrializatzeko ahaleginari begira jarriko duela agindu zuen.

Lehen dekretuak

Presidente karguaren zina egin ostean, hamahiru dekretu sinatu zituen Da Silvak, Bolsonarok hartutako zenbait neurri bertan behera uzteko lehen pauso moduan. Besteak beste, Amazonia Funtsa martxan jarri du berriro, 2019tik geldirik baitzegoen Bolsonaroren aginduz. Alemaniak eta Norvegiak dohaintzan emandako 600 milioi dolar —560 milioi euro inguru— ditu funtsak, eta Amazonia babesteko helburua du. Bolsonarok bere agintaldiaren amaieran indarrean sartu zuen dekretu bat ere bertan behera utzi du Lulak. Dekretu horrekin, Amazoniako oihanean eta herri indigenen eremuetan baliabide mineralak ustiatzeko lizentziak luzatu zituen ultraeskuindarrak; Lulak, berriz, eten egin du neurria.

«Bakartzea hausteko» konpromisoa ere hartu zuen atzo Brasilgo presidente berriak. Bolsonaroren gobernuak eskuin muturra agintean duten herrialdeekin baino ez zuen izan harreman estua, eta, bereziki, AEBekin, Donald Trump presidente izan zen garaian (2017-2021). Lulak nabarmendu zuen Latinoamerikaren «integrazioari» berrekingo diola, «elkarrizketa aktiboa» izan dezan beste kontinente batzuekin. Mercosurrekin duen konpromisoa ere berretsi zuen; Hegoaldeko Merkatu Batua da Mercosur, eta Brasilek, Argentinak, Uruguaik eta Paraguaik osatzen dute. BRICS foroaren barruko integrazioa ere indartuko duela esan zuen; Brasilek, Errusiak, Indiak, Txinak eta Hegoafrikak osatzen dute.

Da Silva elkartzekoa da gaur Marcelo Rebelo de Sousa Portugalgo presidentearekin, Felipe VI.a Espainiako erregearekin, Luis Arce Boliviako presidentearekin, Alberto Fernandez Argentinakoarekin, Gabriel Boric Txilekoarekin eta Gustavo Petro Kolonbiakoarekin. «Brasilek munduan izango duen rol berria» aztertuko du agintari horiekin, adierazi duenez. Wang Qishan Txinako presidenteordearekin ere elkartuko da Lula. Txinak jasotzen ditu Brasilgo esportazioen %27, eta Bolsonarok harreman hotza izan zuen Pekinekin.

Kongresurako bidea halako zeremonia arranditsuetarako Brasilen erabiltzen duten Rolls Royce ibilgailuan egin zuen Lulak atzo. Zalantza egon zen auto hori erabiltzerik izango ote zuten, segurtasun kontuak tartean, eta hura ibilgailu blindatu batekin ordezkatzea izan zuten gogoan azken orduetan. Azkenean, tradizioa beldurrari gailendu zitzaion. Lularekin, Janja da Silva emaztea eta Geraldo Alckmin presidenteordea joan ziren autoan, eta, ezker-eskuin eta atzetik, jendetza handi bat. Ekitaldia hasi aurretik, minutu bateko isilunea egin zuten, ostegunean hil zen Pele futbolaria gogoratzeko.

Da Silva presidente izan zen 2003tik 2011ra. Eskuinak epaileen bidezko jazarpena abiatu zuen presidentearen aurka, eta, horren ondorioz, bostehun egun baino gehiago pasatu zituen kartzelan, azkenean baztertu egin dituzten ustelkeria salaketak medio. PT Langileen Alderdiko burua da.


Summary: Osakidetzari egindako eskeak gogoratzeko elkarretaratzea egin dute gaur Donostia ospitalean. Langileen ordezkariek esan dute gaur ez dutela batzarrik egingo; hilaren 9an elkartuko dira berriro egoera aztertu eta hemendik aurrerakoak erabakitzeko.

08:15 jo berritan, Donostia ospitaleko atarira atera dira gaur berriro erietxeko hamarnaka langile, lehengo astean berrabiarazitako protesten dinamikari atxikita. Hesituta zeuden eskaileren eremu bi, baina ez da eragozpen izan langileentzat protesta egiteko. Bost bat minutu iraun du, eta txalo zaparrada batekin amaitu dute.

Ez dute adierazpenik egin nahi izan gaur protestaren amaieran. Soilik mahai gainean jarrita dauzkaten aldarriak gogoratu nahi izan dituztela esan dute. Lehengo astean agerraldi bat egin zuten beren eske nagusiak zein diren adierazteko. Osakidetzako zuzendaritzarekin dituzten elkarrizketetan «jarrera ona» dagoela esan zuten, baina «ekintzak» nahi dituztela orain.

Gaur langileen batzarrik ez dela egingo jakinarazi dute: hilaren 9an izango da hurrengo batzarra. Eledun ari diren osasun profesionalek hainbatetan adierazi dute «langileen batzar» baten izenean ari direla. Batzar horretan gehienak medikuak diren arren, beste langile taldeetako ordezkariak ere badirela esan dute. Onartu dute aparteko oihartzuna hartu dutela Donostia ospitaleko zerbitzuburuek Osakidetzari egindako hainbat kritikak, baina «batzarra» zabalagoa dela esplikatu dute, eta «irekia». Urtarrilaren 18an dute hurrengo bilera Osakidetzarekin, eta bitartean astelehenero Donostia ospitaleko atarian elkarretaratzeak egiten jarraitzeko asmoa dute.

Bost puntu

«Ospitaletik datorren zuzendaritza mediko bat»: horixe da Donostialdea erietxeko langileek eginda duten lehen eskea. «Eta hor ez dugu aurrerapausorik izan», zehaztu zuen lehengo astean egin zuten agerraldian medikuen ordezkarietako bate, Manuela Perezek. «Baina esan eta esan ari gara: garrantzitsua da zuzendaritza medikoak gure ESI erakunde sanitario integratua ezagutzea eta ematen den artaren jarraikortasuna bermatzea».

Donostialdea ESIaren geroko estrategia «erabakitzeko» gaitasuna izango duen «mahai tekniko bat» ere eskatu dute. Zerbitzuetan egiten den lana maiztasun jakin batekin «ebaluatzea» da hirugarren eskea, eta laugarren puntuan hainbat eskakizun zehaztu dituzte erietxeko langileen «egonkortasuna» bermatze aldera. Azken puntua lotuta dago Onkologikoarekin; Osakidetzak findu berria du harekiko «binkulazio hitzarmen berria», eta iruditzen zaie «antolakuntzaren alderdia» ez dela batere argia.

Jatorria

Abenduaren 2an hasi zen Donostialdea ESIko krisia. Osakidetzak erakunde sanitarioko zuzendari kudeatzaile Itziar Perez eta Donostia ospitaleko zuzendari mediku Idoia Gurrutxaga kargutik kendu zituen, eta egun hartan bertan egin zuten ESIko hainbat langilek erietxeko atarian lehen elkarretaratzea, haiei babesa erakusteko. Ordutik, gatazkak hainbat mugarri izan ditu, eta agerian utzi ditu Osakidetza barruan dauden desadostasunak. ESIen arteko tirabirak geratu dira agerian, goi agintarien inguruko mesfidantzak, eta gainezka ari den sistema batek sortutako zailtasunak.

Abenduaren 5ean krisiaren larritasuna agerian geratu zen; Donostialdeko ESIko 30 bat zerbitzuburuk gutun bat kaleratu zuten; Osakidetzaren «politika suizida» salatu zuten, eta «sektarismoz eta trakeskeriaz» aritzea leporatu zioten. Kargugabetutako zuzendaritzako kideak berriz ere euren postuetara itzultzeko eskea mahai gainean jarri zuten. Kontrara, Osasun sailburu Gotzone Sagarduik esan zuen kargugabetze horiek «antolakuntza aldaketa» soilak izan zirela: «Aldaketa bat behar zen. Eta horixe egin dugu».

Negoziazioak hasi ziren gero bi aldeen artean, egoerak baretzera egin zuen, elkarretaratzeak egiteari ere utzi zioten langileek bolada batean, baina abenduaren 23an langileek jakinarazi zuten berriz hasiko zirela elkarretaratzeak egiten erietxe atarian, eta horretan ez da aldaketarik izan ordutik.


Summary: Ilara luzeak Benedikto XVI.a azken aldiz agurtzeko. Hiru egunez egonen da zabalik Done Petri basilika, eta 35.000 lagun inguru joango direla kalkulatzen da.

Goiz-goizetik, ehunka pertsona zain zeuden Vatikanoko Done Petri basilikara sartzeko, Benedikto XVI.a aita santu emerituari azken agurra egiteko. 09:00etan ireki dituzte ateak, eta 19:00ak arte egonen dira zabalik. Bihar eta etzi, berriz, 07:00etatik 19:00etara egonen da basilikara sartzeko aukera. Orotara, 35.000 bisitari inguru egonen direla espero dute.

Ikusi gehiago: Benedikto XVI.a hil da, polemikaz beteriko agintaldia izan zuen aita santu emeritua

Aita santu emeritua zendu berritan, kapera pribatu batean izan dute gorpua, eta han hurbileko jendeak izan du agurtzeko aukera. Basilika ireki baino lehenago, gainera, liturgia pribatu bat egin dute zenbaitek. Giorgia Meloni Italiako gobernuburuak, adibidez, bertan parte hartu du.

Hileta elizkizuna ostegunean izanen da, Done Petri plazan, 09:30ean. 60.000 lagun inguru joango direla uste dute. Bertan izanen dira bai Italiako eta bai Alemaniako –aita santu emerituaren jatorrizko herrialdea– agintariak.


Summary: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 44 pertsona hil dira urtebetean trafiko istripuz. 2021ean baino bi pertsona gehiago hil dira trafiko istripuen ondorioz. Larri zauritutakoak urritu egin dira 2021etik: 455 izan ziren urte hartan, eta 360 izan dira 2022an.

Eusko Jaurlaritzak 2022ko trafikoaren balantzea egin du. Honatx laburpena: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 44 pertsona hil dira trafiko istripuetan; murriztu egin dira ezbeharrak, eta horietan larri zauritutako biktima kopurua eta ibilgailuen joan-etorriak pandemia aurreko mailan daude berriz. 2022a amaitu berritan, gaur egin dute datuen berri emateko prentsaurrekoa, Bilbon.

Sonia Diaz de Corcuera Trafikoko zuzendariak xehatu ditu iaz zirkulazioan izandako gorabeherak. Azaldu duenez, 44 pertsona hil dira istripuen ondorioz, 2021ean baino bi gehiago. Hildakoetatik 34 gizonak ziren, eta hamar emakumeak. Horietako ia %70 kolektibo zaurgarrietakoak izan dira: hamabost oinezko, hamalau motozale eta txirrindulari bat hil dira. 2021etik behera egin du hildako motor gidarien zenbatekoak —hamazazpitik hamalaura pasatu da—; oinezkoena, aldiz, nabarmen igo da, 2021ean oinezko bakarra hil baitzen.

Lurraldez lurraldeko azterketa eginda, hemezortzi pertsona hil dira Bizkaian —2021ean baino bi gehiago—, hamazortzi Gipuzkoan —bi gehiago—, eta zortzi Araban —bi gutxiago—.

Istripu gutxiago

Hildakoak gehiago izan badira ere, alderantzizko joera izan du trafiko istripuen eta larri zauritu direnen kopuruak. Hain zuzen ere, Diaz de Corcueraren hitzetan, 7.354 istripu izan dira, 2021ean baino %1,8 gutxiago. Larri zaurituak ere gutxiago izan dira: 455 duela bi urte, eta 360 amaitu berri den urtean.

Gainera, pandemiaren murrizketek trafikoan izandako eragina ere apaldu egin da. Hala, joan-etorriak pandemia aurretik adina dira berriz ere, eta, zenbaitetan, pandemia aurretik baino trafiko handiagoa izan da. Hiriburuetako sarreretan, berriz, beherakada «txiki bat» nabaritu dute. Diaz de Corcuerak iritzi dio garraio publikoaren erabilera areagotu delako gertatu dela hori.


Summary: Epaileek ebatzi dute Barakaldoko Udalak ezin diola euskara maila eskatu azpikontrata bati. CCOO sindikatuak jarri zuen lehiaketa publikoaren aurkako salaketa. Behatokiak eta Kontseiluak ebazpena kritikatu dute.

EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak Barakaldoko Udalaren (Bizkaia) aurka egin du, eta azpikontratatutako zerbitzuetan gutxieneko euskara maila eskatzearen aurka ebatzi. Zehazki, erabaki du euskara ezin dela langileentzako betekizun gisa ezarri udalerri horretako gertuko kultur zerbitzuez arduratzeko enpresa bat kontratatzeko lehiaketan. Ebazpenaren arabera, ezin zaizkie eskakizun berak «inposatu» langile publikoei eta enpresa pribatu bati. Euskalgintzaren Kontseiluak, berriz, 2023. urtea «hizkuntza eskubideen aurkako eraso batekin» hasi izana salatu du.

Barakaldoko Udalak 2021ean egin zuen lehiaketa publiko hori, 4,6 milioi eurokoa. Baldintza gisa ezarri zuen langile guztiek —guztira, 26 lagun— gutxieneko euskara maila bat egiaztatzea, edo bi urteko epean maila hori izateko ikasketak gauzatzea. Teknikarientzat, hirugarren euskara eskakizuna (C1) eskatu zuen udalak; administrazio langileentzat eta mantentze lanez arduratzen direnentzat, berriz, bigarrena (B2).

CCOO sindikatuak lehiaketaren aurka egin zuen, besteak beste argudiatuta hizkuntza betebehar horiek ez dutela bat egiten errealitatearekin. Sindikatuaren iritziz, aurrez hizkuntza eskakizunik ez egoteak ez zuen galarazi «egoki» lan egitea, langileetako batzuek badakitelako euskaraz. Era berean, uste du «erabiltzaileen errealitate linguistikoa» aztertu beharko litzatekeela halako erabaki bat hartu baino lehen.

Epaimahaiak bat egin du sindikatuarekin, eta udalari adierazi dio ez duela eman hizkuntza eskakizunen inguruko argudiorik; besteak beste, azaldu du langile horietako batzuek ez dutela harreman zuzenik herritarrekin eta ez dela kontuan hartu eskaerak langileengan izango lukeen eragina. Udalak aukera du ebazpenari errekurtsoa aurkezteko.

Oztopoak

Kontseiluaren esanetan, herritarrek euskarazko zerbitzua jasotzea «oztopatzen» du ebazpenak, eta auzitegiak euskaldunen hizkuntza eskubideen aurka «gidatzen ari diren oldarraldiarekin» lotu du. Horren harira, herritarren eskubideak erdigunean jartzeko eskatu du, argudiatuta administrazio publikoaren «betebeharra» dela.

Erantzun bateratua ematearen alde egin du Kontseiluak, eta dei egin die eragile politiko, sozial eta sindikalei. Hala, gogoratu du sektore publikoa euskalduntzeko proposamen bat aurkeztu zutela ELA eta LAB sindikatuekin batera: «Neurri zehatzak jasotzen ditu proposamenak, eta egiteko modukoak, atzerapausoei aurre egiteko ezinbestekoak».

Hizkuntz Eskubideen Behatokiak ere bide beretik jo du. Barakaldoko herritar batek egindako kexa bat plazaratuz adierazi du zein den udalerri hartako egoera: «Goiz honetan deitu berri dut Retuertoko Kultur Etxera, eta, artatu nauen lehen emakumeari euskaraz hitz egin diodan arren, esan dit gazteleraz erantzungo zidala. Haren lankide euskaldun batekin jarduteko aukera ere eman dit, eta, gazteleraz hasi aurretik, aukera hori hartu dut. Bizpahiru minutu itxaron ondoren, euskaraz totelka eta gaizki hitz egiten zuen emakume batek artatu nau: mantso jardun behar izan dut harekin euskaraz».


Summary: Aitziber Garmendiak eta Jon Plazaolak irekiko dute 2023ko sagardotegi garaia. Bi aktoreak izango dira urtarrilaren 11n egingo duten ekitaldiko protagonistak. Alorrenea sagardotegian izango da, Astigarragan (Gipuzkoa).

Badator sagardotegi garaia. Urtarrilaren 11n hasiko da ofizialki; egun horretan egingo da irekiera ekitaldia, Astigarragako (Gipuzkoa) Alorrenea sagardotegian, eta gaur jakinarazi dute zeintzuk izango diren edalontzia kupelaren azpian jarriko duten lehenengoak: Aitziber Garmendia eta Jon Plazaola aktoreak.

Aurretik, Astigarragako Sagardoetxea museoan izango dira biak, erakundeetako zenbait ordezkarirekin batera. Han, lehenik eta behin, uzta berriaren inguruko datuak eta ezaugarriak azalduko dituzte, eta aurtengo denboraldirako aurreikusitako ekintzen berri ere emango dute. Horren arduraduna Xabier Urdangarin Astigarragako alkatea izango da —Sagardun partzuergoko presidentea ere bada—, Eusko Jaurlaritzako eta Gipuzkoako Foru Aldundiko ordezkariekin batera.

Gero, Garmendiak eta Plazaolak sagarrondo bat landatuko dute Sagardoetxean bertan, Alorrenera joan aurretik. Sagardotegian, sagar dantza egingo dute txalapartarien laguntzarekin, eta ondoren dastatuko dute aurtengo sagardoa bi aktoreek.

Txotx garaia lagun edo eragile ospetsu baten laguntzaz irekitzeko ohitura 1994an hasi zen. Andoni Egaña bertsolaria izan zen lehenengoa. Azken urteetan, hauek izan dira protagonista, besteak beste: AMAK taldea, A Bocados telebista saioko kideak, Izaro Andres abeslaria, Olatz Arrieta kazetaria, Alberto Iñurrategi eskalatzailea, Eneko Atxa sukaldaria, Aritz Aranburu surflaria...


Summary: Supermerkatuek oinarrizko elikagaien BEZa jaitsi dute. Eroski supermerkatu katean egindako oinarrizko erosketa 1,09 euro merkatu da urte hasierarekin batera.

Urte hasierarekin batera, oinarri-oinarrizko elikagaien BEZa kendu du Madrilek —%4 zen lehen—, eta pasta eta olioaren zergak, berriz, %10etik %5era jaitsi ditu, beste neurri batzuen artean. Sei hilabete iraungo du neurri horrek, eta 2022ko inflazio handiari aurre egitea du helburu; izan ere, Espainiako Estatistika Institutuaren KPI aurreratuaren datuen arabera, 2022ko abendua %5,8ko igoerarekin amaitu zen, urte artean.

Hala, supermerkatuak hasi dira janariaren prezioak aldatzen. Espainiako Ogasunaren taulen arabera, ondorengo elikagaiei kenduko zaie %4ko BEZa: «Eguneroko ogia; irinak; esne naturala, pasteurizatua, kontzentratua, gaingabetua, esterilizatua, UHT, lurrundua eta hautsa; eta Elikagaien Kodearen arabera naturalak diren gaztak, arrautzak, frutak, barazkiak, lekaleak, tuberkuluak eta zerealak». Hala, BERRIAk bi oinarrizko erosketa simulatu ditu, 2022ko abenduaren 28an bat, eta 2023ko urtarrilaren 2an bestea, Eroski supermerkatu katean. Produktu berak erosita, 1,09 euro merkatu da oinarrizko erosketa kate horretan.

Arroza, dilistak, babarrun zuriak, ogia, gari irina, esne osoa, dozena bat arrautza, patatak, piper berdea, tipula zuria, platanoak, sagarrak, laranjak, pasta, oliba olioa eta ekilore olioa dira erosketaren osagaiak; marka zuriko produktuak erosita, abenduaren 28an 33,82 euro kosta zen erosketa, eta 32,73 euro, berriz, gaur, 1,09 euro gutxiago. Bestalde, markako produktuak erosita, iaz 47,69 euroko erosketa zen oinarrizkoa, eta gaur, berriz, 45,59 euro: -2,20 euro.

Kalkuluen arabera, abenduaren 28ko 33,82 euroko erosketak 1,44 euro merkeagoak behar luke, baina 1,09 euro merkatu da bakarrik. Izan ere, ekilore olioaren prezioa ez dute aldatu, eta laranjak garestitu egin dira.


Summary: «Hatu anasa», autokritika eta Irulegiko Eskua izan dira 2022ko memeen protagonistak. Ezinezkoa da joan den urteko bideo eta irudi barregarri guztiekin zerrenda bakar bat osatzea, baina esanguratsuenak behintzat bildu ditu BERRIAk.

2022. urtean gehien irakurritako albisteak eta irudi ikusgarrienak zein izan ziren jakitea garrantzitsua da, erraza baita hainbertze aurkikuntza, agerraldi eta elkarrizketa artean galtzea. Hedabide aunitzek egin dute errepaso hori azken egunotan. Joan den urtean sare sozialetan bolo-bolo ibili ziren memeak, ordea, inor gutxi ekarri ditu gogora. Egia da ezinezkoa dela gehien partekatu eta ikusi diren bideo eta irudi barregarri guztiak biltzea, baina esanguratsuenak behintzat bildu ditu BERRIAk.

Barratik Kalera erabiltzailea, erraterako, Euskal Herriko txoko guztietara iritsi da. Bi lagunen artean sortutako proiektua da, non gazteak elkarrizketatzen dituzten besta giroan. Istorio eta pasadizo harrigarri eta barregarriak bildu dituzte 2022an, eta Twitter, Tiktok eta Youtube bidez zabaldu dituzte bideo moduan. Hauek, adibidez, arrakasta handia izan zuten:

Irulegiko Eskua 2022ko zerrenda guztietan dago, baita memeenean ere. Aurkikuntzak nabarmen eragin zuen txiolari anitzen sormenean, eta BERRIAk albiste batean bildu zituen meme horiek. Hona hemen horietako batzuk:

Memeak, baina, ez dira besta giroan edo aurkikuntza historikoetatik bakarrik sortzen: kronika berezi bat nahikoa da euskaldunak irriz lehertzeko. Orain dela hilabete bat, ume batzuk beren herriko pilotalekuan entzerratuta gelditu ziren, eta arazoa konpontzeko bururatu zitzaien ideia hoberena zera izan zen, Tiktok sare sozialean partekatzea gertatutakoa. Patxadaz kontatu zuen mutil gazteak ez zutela nola irten eraikinetik, baina jatekoa erosia zutenez, lasai aski zeudela. Gaztearen kontakizun xelebreak arrakasta handia izan zuen sare sozialeko erabiltzaileen artean, eta ehunka ikustaldi izan zituen bideoak.

«Hatu anasa», oraindik meme anitz daude-eta aipatzeko. Horietako batzuk dira, hain zuzen ere, Enekoach meditazio irakaslearen bideoak. Antton Telleriak sortutako pertsonaia bat da, zeinak erlaxatzeko bideoak egiten dituen, momentu baterako eta besterako egokituta. Joan den urtearen hasieran argitaratu zuen lehenbizikoa, eta bereziki arrakastatsua izan zen: Eguberrietako otorduetan tentsioa sortuz gero bete beharreko aholkuak.

Euskal Herriko Unibertsitatetik ere (EHU) meme anitz atera dira. Sareetan oihartzuna izan dute, adibidez, berriki zabaldutako bideo xelebre batzuek: dinosauroz mozorrotutako pertsona bat edo gehiago ageri dira EHUko zenbait fakultatetan, ikasgeletan barrena bueltaka edota xakean.

Igel bat, arratoi bat eta asmatutako urtebetetze bat nahaste arraroa izan daiteke batzuendako; bertze zenbaitendako, ordea, irriz lehertzeko formula bikaina. Tiktok plataformaren erabiltzaile batek, formula hori erabiliz, bideo xelebre bat igo zuen 2021ean, baina joan den urtean egin zen ezaguna.

Meme horietako batzuk nahi gabe egin dira ezagun; bertze aunitz, berriz, propio sortu dituzte sare sozialetako erabiltzaileek. Horretarako, berriki sortutako Memeka.eus plataforma erabili zuten, non, memeak egiteaz gain, argitaratzeko aukera ere badagoen. Hona hemen plataformak berak gomendatzen dituen irudietako batzuk:


Summary: SATSEk ontzat jo du Urkulluk «autokritika» egin izana. Eusko Jaurlaritzako lehendakariak osasun sisteman «arazoak» daudela onartu zuen Urtezahar eguneko mezuan.

«Arazoak eta zailtasunak onartzen ditut. Gogotik ahaleginduko gara gure osasun sistema hobetzen, gure altxorra da eta». SATSE sindikatuaren iritziz, aintzat hartzeko modukoa da Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak Urtezahar eguneko mezuan hitz horiek esan izana, eta, hala, Osakidetzan «arazoak» daudela aitortu izana. Erizainen sindikatuko eledun Amaia Mayorrek gaur Radio Euskadin egindako adierazpen batzuetan esan du «autokritika» hori «lehen urratsa» izan daitekeela osasun sisteman dauden arazoei «konponbidea bilatzeko». Lehendakariak «hobetzeko guneak» daudela ere onartu zuen, eta, Mayorren ustez, sindikatuek ondoan egon behar dute horiek garatzeko prozesuan. Hitzaldian, Urkulluk COVID-19aren izurriari egotzi zizkion egun Osakidetzak dituen arazo asko: «Egia da pandemiak munduko osasun sistema guztietan eragin duela tentsioa, baita gurean ere. Inor ez zegoen prestatuta horretarako». Mayorren arabera, ordea, arazo asko «egiturazkoak» dira, eta pandemia aurretik ere nabarmenak ziren.p>

Beste «kultura» batp>

Osasun sistema ulertzeko «kultura aldaketari» buruz solastatu izan dira Jaurlaritzako osasun agintariak, eta Mayor kritiko mintzatu zen atzo horri buruz. SATSEren aburuz, Osakidetzan ematen diren zerbitzuak «leku batetik bestera aldatzeko» asmoa dago, nagusiki, horren atzean.


Summary: Espetxera bidali dute bere haurrak pozoitzea leporatu dioten emakumea. Seme-alaba bikien osasuna egonkor eta arriskutik kanpo dago. Barakaldoko Udalak espediente bat zeukan irekita umeen egoeraren inguruan.

Ospitaletik atera da Barakaldoko (Bizkaia) Urteberriko gertakari beltzean bere bi umeak hiltzen saiatzea leporatu dioten emakumea, haren osasuna egonkortu ondoren. Dagoeneko epailearen aurrean deklaratu du, eta hark espetxe agindua eman du andrearentzat. Basauriko kartzelan da atzodanik. 9 urteko bi seme-alaba bikiak arriskutik kanpo daude jadanik. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak dioenez, emakumeak zenbait zauri zituen lepoan, bere buruaz beste egiten saiatu ondoren, eta ospitalean zegoen lesio horiek osatzeko.

Segurtasun Sailak kontatutakoaren arabera, 39 urteko emakumeak seme-alabak drogatu zituen goizeko hamarrak aldera, Urteberri egunean, eta, gero, oraindik jakinarazi ez duten substantziaren bat eman zien haurrei. Lokarturik zeudela, bere buruaz beste egiten saiatu zen, lepoan zauri batzuk eginda. Betiere Ertzaintzak azaldu duenez, zauriturik zegoela, baina konortea galdu aurretik, bikotekide ohiari deitu zion egindako guztia jakinarazteko.

Segurtasun Sailak uste du dei hori ezinbestekoa gertatu dela ama-umeek bizirik jarraitzeko, aitak berehala hots egin baitzion Ertzaintzari, eta laguntza medikoa garaiz iritsi baitzen, hirurak Gurutzetako ospitalera eramateko eta haien egoera egonkortzeko garaiz. Haurrek pozoi bat hartu izanaren sintomak zituzten.

Udalaren ikerketa

Barakaldoko Zuazoko auzoan bizi direnen artean tristezia eta pena zabaldu da, zenbait hedabidek kaleratutako testigantzak aintzat hartuz gero, baina ezusterik ez. Itxura batean, ohikoa zen amak oihu eta errieta bortitzak egitea 9 urteko bikiei. Iraindu ere egiten zituela kontatu dute bizilagun batzuek. Alegia, jende ugarik bide zekien auzoan ume horien egoera ez zela egokia.

Izan ere, Barakaldoko Udalak ikerketa bat zabalduta zeukan, haurrak behar bezalako zaintza jasotzen ari ote ziren jakiteko. Bizkaiko Foru Aldundiak esan du ez duela jaso Barakaldoko Udalaren inolako eskaerarik zerbitzu sozialen bidez esku hartzeko, umeen zaintza zela eta. Gertatutakoaren ondoren, aldundiko arduradunak harremanetan jarri dira udalekoekin.

Amak zuen umeen zaintza, eta, bizilagun batzuek esan dutenez, gertakarien goizean bertan errieta handia izan zuten aita-amek, hain zuzen umeen zaintzarengatik. Handik gutxira azaldu ziren Ertzaintza eta anbulantziak.


Summary: Indarrean da fruta eta barazkiak ontziratzeko debekua. Ezin dira plastikoarekin bildu 1,5 kilo baino gutxiagoko kantitateak. Saltokiek paperezko poltsak edo edukiontzi berrerabilgarriak eskaini behar dituzte.

Elikagai jakin batzuen BEZaren murrizketarekin batera, Hego Euskal Herriko saltokietan beste berrikuntza bat sartu da indarrean. Atzotik, debekatuta dago fruta eta barazkiak plastikozko ontzietan saltzea baldin eta kantitatea 1,5 kilo baino gutxiagokoa bada. Horrekin batera, 400 metro koadrotik gorako txikizkako saltokietan, ontziratu gabeko produktuek %20 okupatu beharko dute gutxienez.

Saltokietan fruta eta barazkientzako ontzien alternatibak erabiltzen ari dira jada. Denda batzuetan, paperezko poltsak edo kotoizko poltsa berrerabilgarri eta biodegradagarriak eskaintzen hasi dira. Beste toki batzuetan, kartoizko kaxetan saltzen hasi dira zenbait fruta, hala nola laranjak eta sagarrak. Erosleek beren ontzi berrerabilgarriak eraman ahalko dituzte fruta eta barazki kopuru txikiak erosteko. Baita, besteak beste, azal oso fina duten eta arin deshidratatzen diren produktuentzat, zurituta eta zatitua saltzen den frutarentzat eta garbitu beharrik gabe jateko prestatuak dauden entsaladentzat ere.

Enbalajea erabiltzen denean –1,5 kilo baino gehiagoko ontzietan–, berriz, etiketetan behar bezala identifikatu behar da zer motatakoa den, eta zein zaborrontzitan bota behar den.

Ipar Euskal Herrian, antzeko neurri bat dago indarrean iaztik. Debekatuta dago 30 fruta eta barazki mota plastikoz biltzea, ontzi handietan (1,5 kilo baino gehiago) eta fruta heldu edo prozesatuentzat izan ezik.

Gaiari buruzko informazio gehiago, erreportaje honetan.


Summary: 69 pertsona hil ziren lanean 2022an; haietatik hamabi, leku garai batetik erorita. Hamahiru hil ziren eraikuntza sektoreko lan istripuetan, eta hamabik 60 urteak beteak zituzten

69 izan ziren iaz Euskal Herrian lanean hildakoak. Aurreko urtean baino bat gehiago izan ziren, baina 2020an baino bederatzi gutxiago. 23 heriotza ez-traumatikoak izan ziren —bihotzekoak jota, konortea galdutakoak...—, eta sei in itinere jazotakoak; alegia, lanerako joan-etorrian. Heriotza traumatikoei dagokienez, nabarmentzekoa da hamahiru eraikuntza sektorean izan zirela, eta hamabi, erorikoen ondorioz. Deigarria da, halaber, 60 urtetik gorako hildakoen kopurua: hamabi guztira.

LAB sindikatuak bere webgunean osatzen duen hildako euskal langileen zerrendatik ateratako datuak dira. Euskal Herrian zein behin-behinean atzerrian diharduten langileen datuak batzen ditu. Azken horiek lau izan ziren iaz, eta beste 65ak Euskal Herrian hil ziren. Bederatzi hil ziren Araban, hamabost Bizkaian, hemeretzi Gipuzkoan, hogei Nafarroan, bat Lapurdin, eta beste bat Nafarroa Beherean. Nabarmentzekoak dira Nafarroako (%29) eta Gipuzkoako (%27,5) kasu ugariak.

Heriotza traumatikoen sektorekako entresaka eginez gero, eraikuntzan gertatu ziren heriotza istripu gehien. Guztira hamahiru izan ziren eraikuntza edo eraikinen berrikuntza lanetan hildako langileak. Gehienak leku garai batetik erorita hil ziren. Izan ere, arrazoiei erreparatuz gero, hori izan zen kausa ohikoena. Guztira 11 langile hil ziren erorita.

Basolanen arriskua

Lehen sektorean, zortzi langile hil ziren. Azken urteetan ohiko bihurtu denez, basolanek zerrenda beltza utzi zuten. Lau langile hil ziren egurretan zebiltzala. Urteko istripurik larriena lehen sektorean jazo zen, baina ez basogintzan: ekainaren 6an, bi langile hil ziren Señorio de Sarria esnetegiak Garesen (Nafarroa) duen etxaldean; minda biltegiko gasekin pozoituta hil ziren.

Garraiolariei dagokienez, bost hil ziren trafiko istripuetan, eta beste hainbeste arrazoi ez-traumatikoen ondorioz. Azkenik, hamabost izan ziren industria jardunean ziharduten bitartean hildako langileak. Hamarrek istripuak izan zituzten, eta beste bostak arrazoi ez-traumatikoengatik hil ziren. Zerrenda osatzen duten beste hildakoak hirugarren sektorekoak ziren.

Adinaren araberako galbaheak ere datu adierazgarriak eman ditu. Hildakoetako hamabik 60 urteak beteak zituzten, eta hiruk 30 urteak betetzeke zituzten. Zerrendak, dena den, ez du jasotzen hildako guztien adina.


Summary: Duela 2.600 milioi urteko CRISPR-Cas edizio genetikoko sistema berreraiki dute. Baliteke aurkikuntzak DNA manipulatzeko bide berriak irekitzea, sistema zaharrena gaur egun erabiltzen dena baino askoz ere soilagoa eta moldagarriagoa baita. CIC Nanogunean zuzendu dute ikerketa.

Atzera eta atzera, duela 2.600 milioi urteko CRISPR-Cas edizio genetikoko tresnaren jatorriraino ailegatu da nazioarteko ikerlari talde bat, baita haren jatorrizko jarduera ezagutu ere. Modu horretan, CRISPR primitiboena berreraiki dute lehenbiziko aldiz, eta orain arte izan duen bilakaera aztertu, teknika bioinformatikoak erabiliz. Ikusi dutenez, biziberritutako sistemek funtzionatzen dute, eta, gainera, egungo bertsioak baino moldakorragoak izanik, baliteke aplikazio iraultzaileak izatea. Nature Microbiology zientzia aldizkarian argitaratu dute lana, gaur, eta edizio genetikorako bide berriak ireki ditzakeela uste dute.

Proiektua Raul Perez-Jimenez CIC Nanoguneko Ikerbasque ikertzaileak zuzendu du, eta nazioarteko zenbait taldek eta erakundek parte hartu dute. Zuzendariak esan duenez, bi izan dira aurkikuntza nagusiak: «Egiaztatu dugu nola pasatu zen sistema primitibo batetik edizio genetikoa erabiltzen duen sistema oso eraginkor bat izatera, eta sistema moldagarri bat lortu dugu, teknologian erabili daitekeena». CRISPR-Cas edizio genetikoko tresna bat da, jatorrian bakterioetan zegoen babes sistema, baina geneak berridazteko diseinatu dena. Mende honetako aurkikuntza nagusietako bat izan da, eta hura ikertzen ari dira buru-belarri.

CRISPR akronimoa bakterioen eta arkeoen DNAn dauden sekuentzia errepikakor batzuen izena da. Mikroorganismo horiek beren arbasoak infektatu dituzten birusen material genetikoaren zatiak gordetzen dituzte errepikapenen artean, eta, horri esker, infekzioa errepikatzen bada, inbaditzailea ezagutzeko eta hartatik babesteko aukera dute, errepikapen horiekin lotutako Cas entzimen bidez inbaditzaileen DNA mozten dutelako. Zientzian moztu eta itsatsi egiteko bidea da.«Mutazio bat dagoen tokira edo DNA moldaturik edo kalteturik dagoen lekura bideratu daiteke, eta hura zuzendu», esan du Perez-Jimenezek.

Ikusi gehiago: Genoma mozteko guraizeak

Orain egin duten lanari esker, sistema horren eboluzioa nolakoa izan den egiaztatu dute, baita sistema primitibo hori berreraiki ere. Ikerketaren zuzendariak azaldu duenez, hasieran sistema soil bat zen, oso moldagarria, eta ez zen batere zehatza. Garatuz joan zen, eta gaur egun «ezinago sistema eraginkor eta osoa» da.

Hain zuzen ere, sistema primitiboaren moldagarritasun hori da gaur egungo erabilerarako baliagarria izaten ahal dena. CRISPR-Cas sistema primitiboa suitzar labana batekin alderatu du Perez-Jimenezek. «Suitzar labanak badu bihurkina, tapoiak kentzeko tresna, aizturrak, zerra... Noski, aiztur horiek ez dira onenak, ezta labana ere, baina baditu. Ba, hauek ere suitzar labana bat bezalakoak dira: ez dira tresnarik onenak haien funtzioak betetzeko, baina baditu. Giltza zabalgarririk onena baduzu ere, ezin izanen duzu deus moztu. Antzeko zerbait da: egokiortasun handia du tresna honek».

Sobera zehatza

CRISP-Cas sistemen bertsio garaikideak oso zehatzak dira. Sobera zehatzak. Horrek erabilera askorako mugak paratzen ditu. Arestian aipatu bezala, bakterioen defentsa mekanismo honek eraso egin dion birusaren DNA biltzen du bere liburutegi genetikoan. DNA puska horrek gidatuta bakterioak birusaren DNA moztu dezake, ez dezan infektatu. Perez-Jimenezek esan duenez, bakterioak «ezinago inteligenteagoak» izan dira: birusaren aurka egiteaz gainera, bere DNA ez dezan moztu, ezagutza molekularreko sistemak garatu ditu. Hau da, gai da bereizteko suntsitu behar duen inbaditzaile ez-desiragarrien material genetikoa, eta mantendu beharrekoa, bere DNA propioa.

Ezagutza eremu hori PAM deitzen da, eta hori arazo bat izan liteke sistema erabiltzeko. «Ez baduzu PAM sekuentzia hori, ezin duzu mutazioa egin». Horrelakorik ez dago sistema primitiboan, garatu gabe dago hori. «Horrek esan nahi du erabili genezakeela mutazioak egiteko PAM sekuentziarik ez dugun horietan; hori gabe, egungo sistema ezin baitugu erabili». Ez hori bakarrik: sistema hori gai da DNA kate bikoitzak eta sinpleak mozteko, baita RNA ere.

Miguel Angel Moreno-Pelayo Ramon y Cajal-IRYCIS-CIBERER Ospitaleko Genetika Zerbitzuko buruak ere muga batzuk gainditzeko aukera ikusi du ikerketaren emaitzetan: «Antzinako nukleasa batek izan zezakeen sineskortasuna apala dela pentsa badaiteke ere, genomaren eskualde batzuk ez dituelako zehatz-mehatz ezagutzen, erabilera anitzeko tresna paregabea dela ohartu dira orain arte editatu ezin ziren edo eraginkortasun txikiarekin zuzentzen ziren mutazioak zuzentzeko».

Atzera begira

Gaur egungo ikerketaren helburu nagusietako bat da CRISPR-Cas sistemen bertsio berriak aurkitzea, propietate desberdinekoak. Horretarako, muturreko inguruneetan bizi diren zenbait espezieren sistemak aztertzen dituzte, eta horiek aldatzeko diseinu molekularreko teknikak aplikatu. Kasu honetan planetako toki ezkutuetan bilatu beharrean, iraganean bilatzen aritu dira. CRISPR sekuentzien berreraikuntza informatikoa egin du ikerketa taldeak, sintetizatu egin ditu, eta haien funtzionaltasuna aztertu eta berretsi. «Harrigarria da ziurrenik duela milaka milioi urte existitu ziren Cas proteinak biziberritu ahal izatea, eta egiaztatu ahal izatea ordurako bazutela edizio genetikoko tresna gisa jarduteko gaitasuna. Hori berretsi dugu orain, giza zeluletan geneak arrakastaz editatuz», azaldu du Luis Montoliu ikertzaileak. CSICeko Espainiako Bioteknologia Zentroan eta CIBERER zentroan ari da lanean. Hain zuzen ere, bera arduratu da antzinako Cas horiek kultiboko giza zeluletan funtzionalki balioztatu dituen taldeaz.

Denboran bidaia hau egiteko datu baseetako informazio genetikoa erabili dute. «Datu baseetan behar dituzun genomen proteina guzien gene sekuentzia guziak daude. Geneak, proteinak eta abar eboluzionatu duten molekulak dira, eta haien artean harremana dute espezieen artean alderatuz gero». Adibidez, gizakiaren eta txinpantzearen genomak alderatuta, harremana oso-oso handia da, espezie korrelazionatuak direlako. Zaldiarekin alderatuta, gutxiago dira loturak, baina harremana dute. «Espezie guziek badute lotura haien artean, eta geneei eta proteinei begira jakin daiteke zein den lotura hori. Teknika konputazionalak eta estatistikak erabilita gai gara azkenengo arbaso komunaren geneen sekuentzia igartzeko». Mota horretako informazioa da erabili dutena CIRSPR-Cas proteinen geneak berreraikitzeko.

Haien artean harremana duten egungo organismoen sekuentziak biltzen dituzte eta zuhaitz filogenetiko bat egiten dute. «Geneak matrize moduko bat dira eta aminoazidoak alderatuta jakin dezakegu zein den haien arteko lotura». Zuhaitz filogenetikoak eginda, estatistika bayestarra erabiltzen dute zuhaitz horretako nodoak igartzeko. «Prozesu oso konplikatua da eta konputazio ahalmen handia behar da».

Erabilera berriak

Ikerketaren helburua CRISPR-Cas sistemen historia ebolutiboa berreraikitzea izan da, ez sistema primitibo horiek izan ditzaketen erabilerak aztertzea. Hala ere, ideia batzuk eman dituzte. «Gaur egungo CRISPR sistema erabiltzen den gaixotasun gehienetan erabili daiteke. Baina badago kontu bat: gaur egungo sistemak ezin du jomuga terapeutiko batzuetara iritsi, eta sistema antzinakoenak ez dituenez muga horiek, egungo sistemarekin baino pixka bat aurrerago joan gintezke», esan du Perez-Jimenezek.

Ylenia Jabalera Nanoguneko ikerlariak proiektu horretan parte hartu du, eta balizko erabilerak aipatu ditu: «Gaur egungoez besteko propietateak dituzten edizio genetikoko tresnak eskuratu daitezke, askoz malguagoak, eta horrek bide berriak irekitzen ditu DNA manipulatzeko eta AEA, minbizia, diabetesa eta antzeko gaixotasunak tratatzeko, baita gaixotasunak diagnostikatzeko tresna gisa erabiltzeko ere».

Oraindik asko dago ikertzeko, CRISPR-Cas sistemek gizakietan erabiltzeko muga handiak dituztelako. Hala ere, 10-15 urtean ohikoa izanen dela uste du Perez-Jimenezek. «Seguruenik sistema hau izanen da ezagutzen ditugun jatorri genetikoko eritasun asko eta asko erauziko dituena».


Summary: Auto salmenta %11,5 gehiago jaitsi da 2022an, logistika arazoak bultzatuta. Hego Euskal Herrian 1.440 auto elektriko matrikulatu ziren iaz, eta %5eko kuota gainditu dute.

Asmo zapuztuen urtea izan da 2022. urtea autoaren industriarentzat. COVID-19ak eragindako arazoak atzean utzi eta haren aurreko egoerara itzultzen hasteko urtea izan behar zuen 2022ak, baina usteak ustel izan dira. Europako herrialde gehienetan bezala, atzera egin du auto berrien matrikulazioak Hego Euskal Herrian ere; %11,5, hain zuzen ere. Merkatua uzkurtzen den laugarren urtea da jarraian, eta, ondorioz, 2018an saldutako autoen erdia pasatxo baizik ez zen saldu iaz.

Faktore ekonomikoak badaude jaitsiera horren atzean —koronabirusaren krisiaren atzetik iritsi da Ukrainako gerrak eta inflazioak eragindako motelaldia—, baina bada beste arazo handi bat: autoak ez dira saltokietara iristen. Osagai askoren faltak ekoizpena trabatzen du oraindik ere, eta pieza batzuen faltan dauden ibilgailuak pilatu egiten dira auto fabriken aparkalekuetan. Baina horiek ez dira beteta dauden aparkaleku bakarrak; Europako portuetan ere milaka auto pilatzen dira, saltokietara edo marka bakoitzaren banaketa guneetara eramango dituzten kamioiak ez direlako iristen, gidarien faltarengatik.

Horri beste faktore bat gehitu behar zaio: eraldaketa bete-betean dago auto industria, errekuntza motorretik motor elektrikoetara. Autogileak eredu berrira egokitzen ari dira beren lantegiak eta modeloak, 2035eko muga buruan dutela: urte horretatik aurrera ezingo dute EBn CO2 isurtzen duen auto berririk saldu.

Gasolina ere, behera

Elektrifikazio prozesua hasi da abiada hartzen EBn, baina motelago doa Euskal Herrian. Auto sektorearen Espainiako patronalek gaur emandako datuen arabera, 2022. urtean motor elektriko hutseko 1.440 auto saldu dira Hego Euskal Herrian, matrikulatutakoen %5,1.

Merkatuaren erorikoari izkin egin diote auto elektriko hutsek, baina baita elektrifikazio maila bat duten beste motorrek ere: hibrido entxufagarriek eta hibrido arruntek. Multzo horrek dagoeneko %42ko merkatu kuota eskuratu du, eta 2023an, okerrik ezean, multzorik salduena izango da, gasolinaren gainetik. Izan ere, gasolina erretzen duten autoen salmenta %15,6 gutxitu zen iaz, eta merkatu kuota %46,3tik %44,1era pasatu da.

Kolpe are handiagoa hartu du dieselak. Hamarretik zazpi autoren motorra izatetik, auto berrien %13,9 baizik ez izatera igaro da. 2022an, gasolioa erretzen duten 3.934 auto saldu dira, 2021ean baino %23,9 gutxiago. Hori bai, diesel motorrak dira erabilienak ibilgailu astunetan.

Azken horien salmentak ere behera egin du 2022an: heren bat gutxitu da furgonetena, eta %15 kamioiena.

Asiako ekoizleen garaia

Motorretan gertatzen ari den aldaketa asko baldintzatzen ari da autoen aukeraketa. Duela gutxira arte, Europako markak ziren jaun eta jabe, baina, orain, Asiako ekoizleek betetzen dute podiuma: Hego Koreako Kia eta Hyundai dira lehen biak, haien SUV elektriko eta hibridoekin, eta Japoniako Toyota, berriz, hirugarrena, hibridoetan duen nagusitasunari esker.

Asiatik dator beste berritasun bat: Txinako ekoizle elektrikoak hasi dira merkatuan lekua egiten. MGk 223 auto saldu zituen iaz, Tesla entzutetsuak baino gehiago (175).


Summary: Urtarrilaren 10ean aztertuko dituzte Pablo Gonzalezen defentsak aurkeztutako helegiteak. Otsailean urte bat beteko da atxilotu zutenetik, eta Oihana Goirienak espero du Poloniak orduan aurkeztu behar izatea leporatzen diozkioten delituen frogak.

Poloniako justiziak urtarrilaren 10ean aztertuko ditu Pablo Gonzalez kazetariaren defentsak haren espetxealdia hiru hilabetez luzatzeko aurkeztutako helegiteak. Oihana Goiriena emazteak esan du oraindik ez dutela frogatu Gonzalez Errusiarentzat espiatzen ari zenik, eta susmoetan bakarrik oinarrituta behin-behineko espetxealdia luzatzen ari direla salatu du. Otsailaren 28an atxilotu zuten, Polonian, Ukrainako gerraz informatzeko lanean ari zela.

Goirienak, hala ere, ez du espero urtarrilaren 10ean defentsaren argudioak aintzat hartuko dituztenik. «Tramite» bat izango da, haren ustetan. Atxilotu zutenetik, espetxealdia luzatu diote Gonzalezi, eta hori eteteko eskaerak atzera bota dituzte. Goirienak espero du, ordea, otsailean haren egoera aldatzea: «Urteurrenarekin frogak aurkeztera behartuta sentitzea espero dut. Itxaropena bai, baina zuhurtzia, Poloniako justizia ez baita bat etorri orain arte Europako legediarekin».

Azaroaren 22an ikusi zuen Goirienak senarra, eta 2022. urtearen amaieran jaso zuen haren azken gutuna.


Summary: Baztandarren Biltzarraren antolatzaileek utzi egin dute festaren ardura. Aurten 60 urte beteko dira lehen aldiz ospatu zela, eta ez dago oraingoz lekukoa hartuko duenik. Inor prest balego, laguntzeko prest agertu dira orain arteko antolatzaileak.

Baztandarren Biltzarra elkarteko kideek iragarri dutenez, utzi egin dute festa egun horren antolaketaren ardura. Argudiatu dute denbora luzez aritu direla lan horretan, eta ziklo bat ixteko garaia dela sentitzen dutela. Urte horietan jaso duten boluntarioen laguntza eskertu dute; «urte anitz izan dira, arras politak eta aberatsak», agerraldi batean irakurri duten oharrean diotenez. Baina jada iaz uztailean aurreratu zutena gerta liteke aurten, jaiaren 60. urteurrenean: «Hurrengo urteko Baztandarren Biltzarra kolokan dela erran dezakegu, bai», berretsi zuen orduan Alvaro Garde antolatzaileak.

Oharrean azaldu dutenez, ez dago baztandarrak biltzen dituen egun hori antolatzeko lekukoa hartzeko inor, oraingoz. Orain arteko antolatzaileek aurreratu dute inork Elkartearen gidaritza hartzen badu, pozteaz gain, laguntzeko prest daudela «aholkuak emanez, bidelagun lana egiteko».

2020an eta 2021ean pandemiagatik bertan behera geratu ostean, 2022ko uztailaren 17an ospatu zen azken aldiz Baztandarren Biltzarra. Ohi bezala, orgen desfilea eta 1.600 lagunentzako bazkaria izan ziren ekitaldi nagusiak, baina jada orduan iragarri zuten antolatzaileek lekukoa ematearen beharra, ez delako egun horretako lana soilik; esan zuten elkarteak jende berria behar duela festa antolatzen segitzeko.

«Dozena bat pertsona gaude elkartean, eta gehienak, aspalditik; laguntza behar dugu. Ez bestaren egunean aritzeko laguntza: elkarteak bazkideak behar ditu, urte osorako konpromisoa hartuko dutenak», esan zuten uztailean agerraldi batean.

1963an antolatu zen lehen aldiz Baztandarren Biltzarra, eta Naiara Elola antolakuntzako kideak Nafarroako Hitza-ri uztailean adierazi zionez, pena litzateke galtzea. «Pena litzateke, patrozinatu gabeko besta eredu bat galduko genukeelako. Kontzientzia hartu beharko genuke, eta denok ale txiki bat jarri, ospatzen jarraitu ahal izateko», azaldu zuen orduan.

Duela 60 urte lehen aldiz ospatu zutenetik, zenbait oztopo gainditu eta zenbait garai zail pasatu ditu Baztandarren Biltzarrak. Frankismoaren mugak gainditu behar izan zituzten antolatzaileek, hasieran. Baztandarren Biltzarra elkarteak 1976tik du besta egun horren ardura. 1986an, hain zuzen, ospakizunak bertan behera uztea erabaki zuten, euskal presoen alde antolatutako kalejiran Guardia Zibilak zenbait pertsona atxilotu zituelako. Antolatzaileek erabaki zuten aurrera ez jarraitzea.

1990eko hamarkadan ere zaila izan zen bidea. 1997an besta ez antolatzea erabaki zuen elkarteak. Laguntzarik eza utzi nahi izan zuten agerian, eta herritarrei erakutsi zer galtzen ahal zuten, auzolanari segida ematen ez bazioten. Antzekoa izan zen egoera, 2017. urtean. Urte hartako abenduan agerraldia egin zuten Baztandarren Biltzarra elkarteko kideek, hedabideen aurrean, eta ultimatuma eman zuten: «Kideak ez baditugu lortzen, jaia bertan behera geldituko da». Azken unean salbatu zuten hurrengo urteko besta.

Elkarteko kideen deiak jaso zuen herritarren erantzuna, eta aurrera egin zuten; pandemiak, berriz ere, bertan behera utzi arte. Osasun krisiak eragindako etenaldia ere gainditu zuen Baztandarren Biltzarrak iaz. Ikusteko dago, ordea, 60. urteurreneko besta izango den.


Summary: Meskiten Zelaigunea bisitatu du Israelgo Segurtasun ministroak, ez joateko abisuei entzungor eginda. Palestinako Aginte Nazionalaren iritziz, «inoiz ez bezalako probokazio bat da, eta mehatxu larri bat gatazka egoera honetan». Arabiar Ligak «gogor» gaitzetsi du bisita.

Tentsioa areagotzen ari da Jerusalemen. Israelgo lehen ministro Benjamin Netanyahu buru duen gobernuak abenduaren 29an ekin zion agintaldiari, eta haren asmoek hautsak harrotu dituzte, batek bereziki: okupazioa Israel osora zabaldu nahiak. Azkar hasi ditu horretarako mugimenduak, eta Jerusalemgo Meskiten Zelaigunean izan da gaur Itamar Ben-Gvir Segurtasun Nazionaleko ministro izendatu berria, eskuin muturreko Alderdi Sionista Erlijiosoko alderdiko burua. «Israelgo Gobernuak ez die men egingo Hamasen mehatxuei», esan du han.

Meskiten Zelaigunea Jerusalemgo Hiri Zaharreko leku sakratu bat da; musulmanen leku sakratuetan hirugarrena da (Mekaren eta Medinaren ondoren), eta, juduentzat, garrantzitsuena. Gaur egun, juduek ezin dute han errezatu, baina sar daitezke bisitari moduan. Jordaniak du lekuaren kustodia 1967tik. «Israelgo herriarentzat, dagoen lekurik garrantzitsuena da. Musulmanei eta kristauei etortzeko askatasuna bermatuko diegu, baina juduak ere etorriko dira, eta mehatxu egiten digutenei gogor erantzungo diegu», ohartarazi du Ben-Gvirrek.

Netanyahu eskuin muturrarekin elkartu da bere seigarren agintaldian. Bidelagun ditu Xas eta Tora Judaismo Batua talde ultraortodoxoak eta Botere Juduak, Noamek eta Alderdi Sionista Erlijiosoak osatzen duten eskuin muturreko koalizioa. Supremazistek, kolonoek eta homofoboek osatutako aliantza hori hirugarrena izan zen azken hauteskundeetan boto kopuruan.

Ikusi gehiago: Israel paralisi politikotik atera da eskuin muturraren bitartez

Israelgo Gobernuak badaki nolako ondorioak izan ditzakeen ministroaren bisitak. Horregatik, Ben-Gvirrek atzeratu egin behar izan zuen bisita hasieran: Netanyahu lehen ministroak hala eskatu ziolako, oposizioak ministroaren asmoak gaitzetsi zituelako, eta Hamasek eta Jihad Islamikoak mehatxu egin ziotelako. Besteak beste, Yair Lapid Israelgo lehen ministro ohiak ere eskatu zion Meskiten Zelaigunera ez joateko, esanez propio egindako probokazio bat litzatekeela, eta hildakoak eragingo lituzkeela. Abdala II.a Jordaniako erregeak ere gauza bera galdegin zion.

Ez da lehen aldia Israelgo Gobernuko ministro batek Mezkiten Zelaigunera bisita egiten duena; hain zuzen, herrialde horretako lehen ministro ohi Ariel Sharon 2000ko irailean joan zen hara, eta bisita hura izan zen bigarren intifada piztu zuten eragile nagusietako bat; Israelgo Polizia gogor oldartu zitzaien palestinarrei.

«Terrorismoaren eta faxismoaren ministroa»

Hamasek eta Jihad Islamikoak irmoki gaitzetsi dute Ben-Gvir Segurtasun ministroaren jokabidea. Abdelatif al-Qanuk, Hamasen bozeramaileak, azaldu du bisitak «kolonizatzaileen gobernu faxistaren harrokeria» erakusten duela, eta argi uzten duela Israelgo Gobernuak Al-Aqsa meskitaren aurkako erasoak areagotzeko asmoa duela, hura zatitzeko. Hori ikusita, Hamasek Zisjordaniako herri palestinarrari eskatu dio «liskarrak areagotzeko eta Israelen okupazioari aurre egiteko». Jihad Islamikoak, berriz, salatu du «terrorismoaren eta faxismoaren ministroa» dela Ben-Gvir.

PAN Palestinako Aginte Nazionalak, berriz, gogor gaitzetsi du «Israelen oldarraldia»: «Inoiz ez bezalako probokazio bat da, eta marra gorri bat gainditzea gatazka egoera honetan. Hura amaitzeko eskaerak gaitzetsi ditu Ben-Gvirrek», salatu du. Dena den, Netanyahu egin dute «Al-Aqsaren aurkako erasoaren» erantzule. PANek hau ere gehitu du: «Al-Aqsa palestinarra, arabiarra eta islamiarra izan zen, da, eta izango da».

Palestinako erakundeen gisan, Arabiar Ligako idazkari nagusi Ahmed Aboul Gheitek ere «gogor» gaitzetsi du Ben-Gvirek Meskiten Zelaigunera egindako bisita. Aboul Gheitek, ohar baten bidez, Netanyahu buru duen gobernua jo du «eskuin muturreko praktiken» erantzuletzat. Jordaniak, berriz —zeina Arabiar Ligako 22 kideetako bat den—, «nazioarteko zuzenbidearen, eta statu quo historiko eta juridikoaren urraketa onartezintzat» jo du Israelgo Segurtasun ministroaren bisita, baita «probokazio ekintza gaitzesgarritzat» ere.

Horrekin guztiarekin lotuta, AEB Ameriketako Estatu Batuetako Estatu idazkari Antony Blinkenek berretsi du Washingtonek bi estatu babesten dituela Palestinaren eta Israelen arteko gatazka konpontzeko. «Bi estatuen bideragarritasuna arriskuan jartzen duen edozeren aurka gaude», adierazi du Blinkenek, Israelgo Atzerri ministro Eli Cohenekin telefonoz hitz egin ostean.

Etxe Zuriak behin eta berriz esan du Ekialde Hurbileko arazoa konpontzearen alde dagoela. Netanhayuk azken asteotan nabarmendu duenez, «herri juduak eskubide osoa eta eztabaidaezina du Israelgo eremu guztietan», eta aurreratu du okupazioa Zisjordaniako «lurralde osora» hedatzea bultzatuko duela.

Hiru hildako hiru egunetan

Israelgo armadaren oldarraldiek ez dute etenik Zisjordanian. Palestinako Osasun Ministerioak jakinarazi du Israelgo armadak 15 urteko mutil bat hil duela Betleemgo hegoaldeko errefuxiatuen kanpamendu batean. Atzo bertan, gutxienez beste bi lagun hil eta zortzi zauritu zituzten Israelgo indarrek, Kafr Dan herrian egindako sarekada batean, Wafa Palestinako albiste agentziak jasotakoaren arabera.

Ondorioz, urtea hasi zenetik, hiru palestinar hil ditu Israelgo armadak.

Bestalde, Nazio Batuen Erakundearen arabera, «azken hamasei urtean hildako gehien izandako urtea» izan da 2022a; Israelgo armadak gutxienez 171 palestinar hil zituen iaz Zisjordanian eta Jerusalem ekialde okupatuan, eta horietatik 30 haurrak ziren. 9.000 lagun baino gehiago zauritu zituen.


Summary: Urte amaiera txarrak enpleguaren datuak desitxuratu ditu. 2021ean baino 23.000 kontratu gutxiago egin dira 2022an, azaroko eta abenduko jaitsierengatik. Hala ere, 4.463 langabe gutxiago daude Hegoaldeko enplegu bulegoetan.

Krisi energetikoak, inflazio handiak eta interes tasen igoerak ekonomia hozten hasi badira ere, lan merkatuan ez da gehiegi nabaritu oraindik, baina sintoma batzuk agertzen hasi da. Aurreko hilabeteetan bezala, urteko azken hilabetean ere behera egin du langabeziak. SEPE Espainiako enplegu zerbitzuaren arabera, hilaren amaieran 142.408 pertsona zeuden langabe gisa erregistratuta Hego Euskal Herriko enplegu bulegoetan, 2021eko abenduan baino 4.463 gutxiago, baina 2022ko azaroan baino 205 gehiago.

Abendua hilabete ona izan ohi da enpleguarentzat. Eguberrietara begira dendetan eta ostalaritzan egiten diren kontratazioek urtero jaitsi ohi dute langabe kopurua, baina oraingoan ez da halakorik gertatu. Gainera, badago beste datu adierazgarri bat: lan kontratuei dagokionez, abendurik txarrena izan da 2013. urtetik.

Dena den, langabezia tasa (%10,41) eta Gizarte Segurantzako afiliazio datuak azken hamarkadako onenen artean jarraitzen dute. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak nabarmendu dute horrek oinarri sendo bat ezartzen duela urteko lehen erdira begira iragarri den motelaldi ekonomikoari aurre egiteko. Sindikatuek, aldiz, kezkaz begiratzen diote egoerari eta bereziki inflazio handiaren ondorioei.

Lan kontratuak: hilabete txarra

2009. urtetik langabe kopururik txikiena erregistratu den abendua izan da: 142.408 guztira; baina enplegurako hilabete ona izanagatik ere, 2022an gora egin du langabeen kopuruak: 205 gehiago azarotik. 2020an eta 2021ean 2.000tik gora langabe gutxiago zenbatu ziren epe berean.

Bereziki zerbitzuetan nabaritu da joera aldaketa: sektore horretan 109 langabe gehiago daude aurreko hilekotik. Datu deigarria da dendek eta ostalaritzak bultzatzen dutelako enpleguaren sorrera urte amaieran. Esate baterako, 2020ko abenduan 2.467 langabe gutxiago erregistratu ziren, eta 2020ko abenduan 2.974 gutxiago. Industrian ere 585 langabe gehiago daude azarotik abendura. Dena den, sektore horretan ohikoa da langabeen kopurua igotzea urteko azken hilabetean. Eraikuntzan ere gora egin du: 25 gehiago.

Moteltzea sektore guztietan nabaritu da, eta kontratazioen datu orokorretan ikusten da hobeto hori. Abendurik txarrena izan da 2013. urtetik: 2021eko azken hilean baino 23.309 kontratu gutxiago egin dira (-%22,51), eta pandemiaren urterik gogorreneko (2020ko) abenduan baino 3.449 gutxiago.

Gainera, iazko abendua 2022 osoan lan kontratu gutxien sinatu ziren hilabetea izan zen, apirila kenduta. 80.244 egin ziren guztira, apirilean baino 393 gehiago, baina azaroan baino 8.945 gutxiago, eta 2022ko azaroa ere azken urteetako txarrenetarikoa izan zen.

Urte osoko datuei erreparatuta, berriz, 2022a aurreko urtea baino txarragoa izan da lan kontratuei dagokienez. Guztira, 23.309 gutxiago egin dira. Pandemiak gogorren jo zuen urtea kenduta, gutxien egin den urtea izan da 2015. urtetik. Urte osoan 1.151.040 kontratu egin dira.

Afiliazioak: bigarren markarik onena

Gizarte Segurantzako kotizatzaileen datuak, berriz, positiboak dira oraindik. Zenbaki osoetan, 1.294.043 langile daude. Inoizko bigarren daturik onena da hori, azarokoaren ondotik, baina aurreko lau hilabeteetako goranzko joera eten egin da, 1.497 kotizatzaile galdu baitira azarotik. Gainera, gogoratu behar da abenduan sortzen den enplegua epe laburrekoa izan ohi dela, eta urtarrilean berriro milaka kotizatzaile galtzen dituela Gizarte Segurantzak. Ikusteko dago udaberrira arteko bilakaera zein izango den, egoera ekonomikoaren susperraldia ez baita uda arte espero.

Kontratu motak: finkoak gutxitzen

Iaz lan erreforma indarrean jarri zenetik handitu egin da kontratazio mugagabea. Abenduan sinatutako kontratuen %20,78 izan dira finkoak, aurreko urteko hil bereko halako bi. Inoizko kontratu finkorik gehien egin da 2022an. Ordura arte batez beste %7-9 inguru ziren, eta %24,57 izan dira azken urtean,

Dena den, araudi aldaketa bere osotasunean indarrean sartu zenetik (martxotik aurrera), abenduan egin dira mota horretako kontratu gutxien: 16.676 guztira. Azaroan baino 5.801 gutxiago.

Gainera, lan erreformaren aurka azaldu direnek kontratu mugagabe horietako askoren benetako izaera zalantzan jartzen dute: asko dira aldizkako kontratu finkoak (%37,1 Espainian); beste askotan, langileak bota egiten dituzte sei hilabeteko probaldia amaitu ondoren, eta erdiak baizik ez dira jardunaldi osokoak.

Langabezia sariak: %62, babesik gabe

Hegoaldeko lau lurraldeetako hamar langiletik seik (%62) ez dute inolako estaldurarik: 107.060 pertsona guztira. Kopuru hori nabarmen handitu da azken urtean: 2021eko azaroan baino 24.520 gehiago dira. Laurden batek (%22,07) langabezia sari arrunta jasotzen dute (2021eko abenduan, %25,3 ziren), %14,9k subsidioa, eta %1,6k besteren bat.

Lurraldeak: urte amaiera kaskarra Gipuzkoan eta Nafarroan

Bizkaian jaitsi da gehien langabezia. 62.361 langabe zenbatu dira, hau da, azaroan baino 256 gutxiago, eta iazko abenduan baino 2.517 gutxiago. Gipuzkoan, gora egin du azarotik abendura, 351 gehiago, baina iaztik 1.116 gutxiago zenbatu dira. Nafarroan ere igoera txiki bat erregistratu da urte amaieran, 31.610 dira guztira, azaroan baino 117 gehiago. Urtea, hala ere, 416 langabe gutxiagorekin amaitu da. Araban, berriz, 19.000 langabe daude, aurreko hilean baino zazpi gutxiago eta iazko abenduan baino 414 gutxiago.


Summary: Ken Block hil da, ginkanak biral egin zituen gidaria. Elurretako motor batekin izandako istripu batean hil da, 55 urte zituela. Hogei aldiz hartu zuen parte Munduko Rally Txapelketan, baina Youtubera igotako bideoei esker egin zen benetan ospetsu.

Autoen munduak zertxobait erakartzen bazaitu, ziur ikusi duzula haren bideoren bat. Ken Block (Long Beach, AEBak, 1967- Park City, AEBak, 2023) hil da gaur, azken hamarkadetako auto gidaririk ospetsuenetako bat, elurretako motor batekin izan duen istripu batean. 55 urte zituen. Rallyetan ibilbide luzea egindakoa, ginkanak egiten bilakatu zen ospetsu 2008. urtetik aurrera.

Blockek haietako hamalau egin ditu denera; gehienak, Ford markako autoekin. 2012. urtean argitaratu zuen bosgarrena, eta bideo hark bost milioi bisita baino gehiago izan zituen lehen 24 orduetan; 113 milioi ditu albiste hau idazterako orduan. Beste hainbat ginkanak ere 50 milioi bisita baino gehiago dituzte.

Horretaz gain, Blockek hogei aldiz hartu zuen parte Munduko Rally Txapelketan, nahiz eta ez zituen emaitza deigarriak lortu. DC Shoes arropa markaren sortzaileetako bat ere izan zen 1994. urtean, eta muturreko hainbat kiroletako ekitaldietan ere parte hartu izan zuen.

2021. urtetik Audi markaren pilotua zen, eta duela bi hilabete eskas argitaratu zuen bere azken ginkana, Audi S1 Hoonitron auto elektrikoarekin egindakoa.


Urreako haitza | Menditxiki

Summary: Urreako haitza | Menditxiki.

Ibilbide hau ia osorik Bedaioko lurraldeetan bete dugu, hala ere, Nafarroako mugara gerturatu eta zati bat bertatik egin dugu, Araiz ibarrean eta Balerdi mendiaren iparraldeko saihetsaldean barrena ibili garelarik. Bedaio Tolosako auzoa da eta bere baserriak, Aralar eta Otsabio mendiaren magaletan barreiaturik daude. Gaur egun, Andre Maria eliza, frontoia eta lauzpabost etxek osatzen duten herrixka hau Berastegiko Jaunena izan zen, 1544. urtean Juan Martinez jaunak Tolosako jurisdikzioa onartu zuen arte. Hala ere, XIX. menderarte Berastegiko Jaunen babespean jarraitu zuten, hauek nekazariengandik lehen fruituak, ohoreak, hamarrenak eta errolda jasotzen zituztelarik. Frontoiaren ondoan aparkatu eta aurrez aurre ditugun PR-GI 112aren bide seinale zuri eta horiak jarraituz Balerdiren magalerantz zuzentzen den pista zabal batetik igotzen hasi gara. Hurrizti eder bat igaro ondoren, pagadi bikain batean murgildu gara. Balerdiren paretatik askatutako harritzar galantak basoan sakabanaturik. Gorantz jarraitu eta alanbrezko hesi bi pasa ondoren, GR 121 (Gipuzkoako itzulia) eta GR 20 (Aralarko itzulia) bideekin bat egin dugu. Ezkerrera pinudia eta eskuinera Balerdiren iparraldeko bizkar ikusgarria, aurrean, berriz, Urdileko lepoa. Gipuzkoak Nafarroarekin duen muga gainditu aurretik egurrezko bide-seinaleak. Lepo honetatik dagoen ikuspegia zabala eta ederra da, Aralarko Mailoek eta Balerdiko tontorrak Araiz bailara erabat menderatzen dutelarik. Urraitz tontorrera igo aurretik, mendi honen inguruan dagoen kondaira bat gogora ekartzea merezi du. Tradizioak dioenez, Urraitza edo Urrezko haitzaren oinean, lehen eguzki izpiak jotzen duen lekuan, ardi batek hankarekin aztarrika egin eta markatzen omen du urrezko txanponez beteta dagoen zezen-larru bat lurperatuta dagoen lekua. Agian, Urdileko lepoan egun deseginik dagoen trikuharriak kontakizun hau gorpuztu du mendeetan zehar gaurdaino iraun araziz. Urrerik ez eta patrikak hutsik, kukuaren kantarekin konformatu behar izan dugu. Elezaharrak ahaztu, belardia zeharkatu, haitzetan dauden ardi eta ahuntzen albotik igaro eta Urraitzeko tontorrerantz igotzen hasi gara. Gora iristean, gutunontzia eta Argitxoren irudiak. Araiz bailaran zehar sakabanaturik makina bat herrixka behatzeko aukera izan dugu: Azkarate, Uztegi, Gaintza, Intza, Atallo, Arripe, Betelu, Errazkin...


Kukuarri | Menditxiki

Summary: Kukuarri | Menditxiki.

Lusarbeko atsedenlekutik izen bereko baserrira jaitsi eta, honen ezkerretik marrazten xendan barrena aurrera egin dugu. Pisten bidegurutzera iristean, ezkerretik ateratzen dena hartu dugu eta aurrerago, hau utzi eta ezkerretik zabaltzen den lurrezko pistatik jarraitu dugu. Oriora jaisten diren bideak gure eskuinera utzi, Kukuarriren magala erabat zeharkatu eta gero, ezkerretik, maldan gora jarri gara tontorrera ailegatu arte. kantauri itsasoaren eta euskal kostaldearen ikuspegi zabal eta ederraz gozatu ostean, pistatik jaitsi gara bidegurutzeraino eta hemen, berriro hartu dugu Lusarbera doan xenda.


Erroizpe | Menditxiki

Summary: Erroizpe | Menditxiki.

Gaztelu herritik abiatu eta berehala asfaltatutako errepidetik maldan gora jarri gara. Kilometro erdi bete eta gero, errepidea baserri baten ondoan amaitu eta , honen eskuinetik ateratzen den lurrezko pistatik jarraitu dugu igotzen. Basoan barneratzen den bide zabalak, Leaburutik datorren bidearekin bat egin eta azken luzeari ekin diogu tontorreraino. Ikuspegi zabala eta ederra.


Belkoaingo lubakiak | Menditxiki

Summary: Belkoaingo lubakiak | Menditxiki.

Aduna herritik abiatu bara. Etxe eta baserri artean zabaltzen den errepidetik igotzen hasi gara lurrezko pistarekin bat egin arte. PR-aren seinale zuri eta horiek erakusten diguten norabidean altuera irabazten jarraitu dugu. Basopetako atsedengunera iristean, eskuinetik jo dugu Mareako gainera ailegatzeko. Bide gurutze honetan, Belkoaingo gurutzera zuzentzen bidetik jarraitu dugu eta bertara heldu aurretik, gerrate zibileko lubakiak ikusi ahal izan ditugu. Segidan, gurutzera iritsi gara, eta, beheraxeago dagoen trikuharriaren ondoraino jaitsi gara. Buzoia gurutzean jarrita egon arren, Belkoaingo tontorra aurreraxeago dago, trikuharria atzean utzi eta bertatik ateratzen den xenda jarraituz. Erpin geodesikoa. Itzulera, berriz, gurutzera bueltatu eta Mareako gainera itzuliz burutu dugu, baina puntu honetan, ezkerretik ateratzen den pista hartu dugu, Elordi aldera zuzentzen dena. Luzeagoa da, baina horrela ibilbide zirkularra burutu dugu.


Benedika | Menditxiki

Summary: Benedika | Menditxiki.

Lasarte-Oriara Plazaolako trena heltzen zen puntutik abiatuko gara. Plazaolako trenak Donostia eta Iruñea lotzen zituen trenbide estuko burdinbidea zen. 1904. Urtean martxan jarri eta 1958an itxi zuten betirako. Gaur egun, burdinbide honen zati luzean bide berde gisa erabiltzen dira. Baina trenbidea bi tartetan eraiki zen: lehena tartea Plazaola eta Andoain artean eraiki zen, Bizkotxeko meatzetatik (Leitzaran) ateratako mea garraiatzeko. Bigarren tartea, berriz, Iruñea Pasaiako portuarekin lotzeko asmoari erantzun nahi zion eta horrela, Iruñea eta Plazaola tartea 1910ean hasi zuten eta Andoaindik Lasartera zihoana urtebete beranduago. Trena igarotzen zuen zubia zeharkatu eta bide berde modura egokituta dagoen pista zabalean zehar erraz egin dugu aurrera. Bide hau amaitzean errepidearekin bat egin eta maldan gora abiatu gara bidegurutzera heldu arte. Urnietara doan pista utzi eta eskuinetik Beopagoadarragara baserrira iritsi gara. Aurrera segi eta Goikopagoadarraga baserriaren ondotik lurrezko pista hartu dugu. Maldan gora segi eta, Azkorteko ermitara doan bidea ezkerrera utzi eta eskuinetik altuera galdu dugu errepide bateraino jaitsiz. Errepidea utzi eta eskuinetik Benedika tontorrera igo gara laster batean. Buzoi berri eta dotorea bertan. Xenda hasieran eta pista zabala segidan Lasarte aldera jaisten hasi gara. Ierdiko bidegurutzean eskuin aldera hartu eta lehen etxea pasa bezain azkar eskuinetik zelaian marrazten den bidetik erreka ondoraino jaitsiko gara baratze artean. Aurrera segi eta Oztarango lehen etxe atean berriro Plazaolako bide berdera igotzeko bidea hartuko dugu.


Lareoko urtegia | Menditxiki

Summary: Lareoko urtegia | Menditxiki.

Gipuzkoa eta Nafarroa arteko muga zaintzeko 1882an eraiki zuten Mikeleteen Etxearen ondoan dagoen aparkalekuan utzi dugu ibilgailua. Gaur egun, Lizarrustiko Parketxeak okupatzen du lekuan Aralarko interpretazio zentroa, aterpetxea eta taberna daude. Parketxearen eskuin aldetik, ipar-mendebalderako norabidean abiatzen den bidea hartu dugu. Garai batean, inguruko basoetatik ateratako egur ikatzaren garraioa errazteko trenbidea izan zenaren xenda ederretik egin dugu aurrera bide-seinale zurigorri (GR 20.1 eta GR 35) eta zuri eta horiak (PR GI 6) lagundurik. Aldapa gutxiko bide honek harkaitzean zulatutako Akerretako tunelera eraman gaitu, hau zeharkatu eta berehala heldu gara Maizegi erreka gainditzen lagun digun zubiaren ondora. Segidan urtegia eraikitzeko beharrezko materiala ateratzeko harrobira heldu gara. Markak jarraituz gorantz egin dugu urtegia inguratzen duen pistarekin bat egin arte. Bat batean, pagadiz eta alertzetegiz inguraturik Lareo euste-horma ondora igo gara. Sarastarri, Malkorburu, Akaitz eta Alleku mendien artean txertaturik dagoen urtegi hau elementu naturalez erakitako lehena izan zen 1989 urtean. Urtegiari bira osoa eman, Labeoko trikuharriaren ondotik pasa eta abiapuntura itzuli gara igota bidetik.


Summary: Presoen etxerako bideari ekiteko deia egin dute Etxerat-ek eta Sarek. Sakabanaketaren amaiera gertu delakoan, ikur berri bat aurkeztu dute bi eragileek. Urruntze politikaren ondorioak kritikatu dituzte, eta gradu progresioen aferan indar egiteko beharra nabarmendu.

«Etxera Bidea Gertu mezua egia bihurtzen hasteko unea da». Hori irudikatzeko, bi gezi eta mezu argi bat: Etxera. Sare Herritarra plataformak eta Etxerat elkarteak ikur berri bat aurkezteko baliatu dute gaurko eguna. Ez da nolanahiko aldaketa: gezidun Euskal Herriko mapa eta Euskal presoak Euskal Herrira leloa ordezkatuko ditu aurrerantzean. Izan ere, 34 urteko sakabanaketaren ostean, bi eragileek espero dute urruntzea aurten amaitzea. Horrek ez du esan nahi salbuespen politikak amaitu direnik. Kontrara, espetxe baimenak eta hirugarren graduak eskuratzeko zailtasunak jarri dituzte jomugan. «Zama handia kendu dugu gainetik, baina salbuespen politikak indarrean jarraitzen du».

Xabier Euzkitzek —euskaraz— eta Iholdi Beristainek —gazteleraz— egin dute irakurketa, eta «askotariko eremu ideologiko eta profesionaletako» norbanakoek babestu dituzte euren hitzak. Sakabanaketaren ondorioak izan dituzte hizpide. Batetik, urruntze politikak eragindako «sufrimendu psikologiko, emozional, ekonomiko eta fisikoa» salatu dituzte: «Nola ahantzi etenik gabeko joan-etorri horietan errepidean hil diren hamasei pertsonak?». Bestetik, horren aurrean euskal gizartearen «parte garrantzitsu batek» emandako erantzuna: «Hainbat lagunek besoz beso lan egin dugu, sufrikario horren bukaera helburu». Nabarmendu dute ildo horri jarraiki elkartu direla gaur ere. Lortutakoa nabarmentzeko, baina baita «lanean jarraitzeko konpromisoa» adierazteko ere: «Oraindik bide luzea geratzen da aurretik».

Aurrera egiteko, «trabarik gabeko» bide bat eskatu dute eragileek. Gradu aldaketak eta espetxe baimenak lortzeko oztopoak kritikatu dituzte, eta horiek salbuespenik gabe ezartzeko eskaria egin. Finean, «ez diezaietela presoei legez dagokien eskubiderik ukatu edo murriztu». Izan ere, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako kartzeletako tratamendu batzordeek eta Eusko Jaurlaritzak motibazio politikoko zenbait presori baimenak eta hirugarren graduak ematearen alde egin dute azken hilabeteetan. Horietako gehienek, ordea, murru bat topatu dute Auzitegi Nazionalean. Fiskaltzak helegite ugari jarri ditu, eta Espetxe Zaintzako Epaitegi Zentralak harekin bat egin du zenbait kasutan. Oraingoz, sei presok espetxera itzuli behar izan dute, bigarren gradua berrezarrita.

Dozenaka aurpegi ezagunek egin dute bat Sare Herritarraren eta Etxerat-en agerraldiarekin, eta larunbatean Bilbon egingo den manifestazioan parte hartzeko deia egin dute. Horien artean izan dira Axi Muniain surflaria, Maider Galardi kazetaria, Joxe Mari Agirretxe Porrotx pailazoa, Pello Armendariz musikaria, Kattalin Miner idazle eta ekintzaile feminista, Itziar Ituño aktorea, Ramon Agirre aktorea, Iñaki Artola pilotaria eta Amaia Izko abokatua. Era berean, bertso bana abestu dute Beñat Gaztelumendi eta Amaia Agirre bertsolariek.


Pagoetako tontorrak | Menditxiki

Summary: Pagoetako tontorrak | Menditxiki.

Urdanetako frontoiaren ondotik igotzen den errepide pikoari aurre egin diogu eta, bertatik jarraitu dugu Saberri baserrira iritsi arte. Azkenean, asfaltoa atzean utzi, eta zelai artean dagoen gurdibide batetik jarraitu dugu. Bide horrek, Menditxo izena duen muinoa inguratu eta larreen eta basoaren arteko bidexkatik, ataka zeharkatu eta Lizarrako lepora heldu gara. Beste langa bat igaro eta eskuinetik hedatzen bidezidorretik gorantz egin dugu. Izarraitz eta Hernioko mendikateetara ikuspegi bikainak dituen bide honek, Murugilera igotzeko azken aldaparen hasierara eraman gaitu. Azken malda pikoari aurre egin eta, Murugileko tontorrera iritsi garea. Buzoiaren ondoan, mendizale eta zakur baten irudi txikia. Pagoetako tontorrik garaiena den honetatik, etorritako aldapatik jaitsi gara eta segidan, Pagoetako Gurutzerantz jo dugu. Gaur egungoa 1935ekoa da, nahiz eta jada 1025eko dokumentuetan aipatzen den. Gertu dagoen, Uruzumeko aterbearen on dora jaitsi gara. Bertan, hamaiketako egin eta metro batzuk goraxeago dagoen Urruztumeko puntara igo gara. Bere erpin geodesikoak itzuleraren hasiera markatzen du kordalari jarraituz, alanbrezko hesiaren ondotik. Bidezidorra beste tumulu batetik pasatzen da eta Lizarra lepora iristen da. Pista gurutzatu eta belarditik jarraitu Saberri baserritik datorren bidearekin topo egin arte, eta handik Urdanetara.


Soila | Menditxiki

Summary: Soila | Menditxiki. Antoñanako Vasco-Navarro trenbidearen interpretazio-zentroan hasten da. Pista bat sortzen da, Soilako ekialdeko basoan maldari aurre eginez sartzen dena. Aurrerago, zenbait bidezidor egin ondoren, mendilerroaren ekialdeko isurialdetik zuzenean baso polit batetik igotzen den bidexka atsegina izango da pista, basoaren amaierara iritsi arte.

Baso amaiera Handik aurrera, bidezidorrak, maldari aurre egiteari uzten dio, kareharrizko paredoiarekiko igoera moderatu paraleloan faldeo bat egiteko, Soilako eremu somitaletik, parkeko bi zuhaitz berezietatik igaroz, ehun urteko hagin eta ezki bat. Bidezidorra mendi-hegalean dago, tontorraren kontrako norabidean, baina Avellanedo langa irabazi behar da mendilerroaren goialdera iristeko, langa hori da isurialde horretatik igaro behar den pasabide bakarra, sastatu dugun harresia salbatzen duena. Portillora iritsi baino pixka bat lehenago, ezkerrerantz eroritako erlaitz batetik igaro behar da (martxaren noranzkoan), eta eskuen arteko soka batez hornituta dago, nahiz eta oinez igaro, ez dago zailtasun teknikorik. Erlaitz labur hori gaindituta, Avellanedo portillo estrategikora iritsiko gara. Portillo Avellanedo Hortik aurrera, bojeen arteko bidezidor bat, Soilako moztuen paraleloan doa, orain bai, bere tontorrerantz eta Suilako Begia edo Hiru Begi leizea izeneko irekidura naturaletik igaroz, gailurretik oso gertu, Soilako Begia bisitatu ondoren, tontorrera berehala iritsi zen (gailurreko postontzia eta erpin geodesikoa). Soilako tontorra Soilatik behera, kareharrizko harresiaren paraleloan doan bidezidor batetik, zeina Soilatik Izki ibaiaren haranera erortzen den bat-batean, zehazkiago Gaztelua sakanean, Soilako tontorra ekialderantz eta hegoalderantz moztuta eratzen den itsasontzi baten branka bezalakoa baita. Jarraitu egiten du, aipatutako ebakiduren ondoan jaitsiera handian doan bidezidor horretatik, goiko aldeko pasabidera iristen den arte, eta, bertan, gainaldeko ebakidura erraz bat egiten du. Gaztelua sakana Bidezidor horrek berehala Soilako hegoaldeko isurialdea inguratzen duen eta Senda Antoñana deritzon pistara narama. Pista horrek oso baso polita du, Soilako hegoaldeko isurialdearen jaitsiera moderatua, eta, zenbait bidegurutzeren ondoren, igotzeko pistan amaitzen da. Bertan, zirkularra ixten dut, eta igotzeko ibilbidea berriz egiten dut, abiapuntura itzultzeko.


San Leon | Menditxiki

Summary: San Leon | Menditxiki.

Herrerako mendatetik baso aldera hedatzen den pistatik igotzen hasi gara eta berehala, ezker aldera jo dugu maldan gora. Tarteka xendaren arrastoak jarraituz, antenaraino doan errepidera atera gara. Metro batzuk aurrerago, pista utzi eta ezkerretik hedatzen eskaileretatik gorantz egin dugu. Azken metroak metalezko eskaileratik igo eta antenaren ondoan dagoen buzoira iritsi gara. Errioxa alderako ikuspegi ederra. Itzulera eskaileretatik egin dugu, baina gero, pistatik jaitsi gara abiapuntura.


Markizeko kobak | Menditxiki

Summary: Markizeko kobak | Menditxiki. Markiz, Arabako Mendialdeko herri txiki bat da. Fatxadetan harrizko etxe tzar armarridunak daude oraindik. Joan den mendeetan hiribildu garrantzitsua izan zen.

Markizetik irten gara, errekarekiko paraleloan. Bideak San Joan ermitaren ondora eraman gaitu. Erromaniko estilokoa, 1984an Monumentu Historiko-Artistiko izendatua izan zen. Bere horman, XIII. mendeko inskripzio bat kontserbatzen da. Gaztelako Fernando erregearen lurrak ziren. Hemendik, harrizko monolitoetatik igarotzen den bidezidor bat irteten da. Hareharrizko labar-multzo honetan lehen bi koba edo barrunbeak aurkitu ditugu. Gari-soroa zeharkatu eta Peña del Castillorantz zuzen joan gara. Haitza gotorleku gisa erabili zen eta haren sarreran "Erreginaren igerilekua" izeneko uharka, eta goiko solairura igotzen ziren mailak ikusi ditugu. Haitza gotorleku gisa erabili zen. Aurrerago beste koba bat eta horrela, Bidaburdara iritsi gara, leihoa duen koba baten ondora. Bidaburdako haitzen artetik igaro eta gain zabal eta lauan atsedena hartu dugu. Segidan, ikusgaitz den xendan barrena 180 graduko itzulia eman eta herrira jaisten pistaraino igo gara.eta bertatik, Markiz herriraino jarraitzea besterik ez dugu izan.


Eskamelo | Menditxiki

Summary: Eskamelo | Menditxiki.

Herrerako mendatetik hasi gara oinez, Errioxarantz. Asfaltoz 300 bat metro bete ditugu, eta, amaitzeko, pista bat hartu dugu ezkerrera. Pago-baso batetik aurrera egin dugu harik eta 700 bat metro igaro ondoren, eremu garbira iritsi eta ehiztari-etxola batera iritsi garen arte. Pipaongo portuaren inguruan gaude. Orain arte egin duguna Matikal tontorra hegoaldetik inguratzea izan da (gailurrean duen telebista errepikagailuagatik identifikatu daitekeena). Txabola baino pixka bat aurrerago, eskuineko bidea hartu dugu, ehiztarien beste etxola batera eraman gaituena. Txabola eta usategiko postu batzuk igaro ditugu Eskamelora iristeko egin behar dugun gandorraren ahoaren aurrean egoteko. Puntu honetan, gandorra gure eskuinean uzten duen harrizko bideari jarraitu diogu. Gure eskuinean Belearen tontorra utzi dugu. Eskamelorako bidea, zenbait puntutan, arriskutsua izan daiteke trazatu beharreko bidetik irteten bagara. Cairns batzuek lagundu digute ez desbideratzen. Azkenean, gandor osoari jarraituz, Eskamelo dagoen horma batera iritsi gara, eta bertara igotzeko igoaldi txiki bat egin dugu, baina helduleku onekin.


Urbia | Menditxiki

Summary: Urbia | Menditxiki.

Arantzazuko aparkalekua. Aizkorri mendia Arantzazuko santutegian hasiko dugu. Errepidea jarraitu Sindika jatetxerantz, asfaltoa amaitu eta parking batera iritsi gara. Ezkerrera igotzen den bidea hartu dugu, hesi batez itxita. Birjinaren irudi bat duen harrizko iturri batetik igaro gara. Bidea gogortzen doa basoa utzi ahala. Elorra lepora iritsi gara, eta handik bi bidezidor abiatzen dira. Urbiako zelaietara jaisten dena hartu dugu. Urbiako zelaietara jaitsi gara, zelai-eremu handi batera, eta bertan aterpea eta ermita bat ikusi ditugu. Handik metro gutxira, ezkerrerantz doan desbideratze bat hartu dugu, Urbiako errekaraino jaisten dena.


Zemeto | Menditxiki

Summary: Zemeto | Menditxiki.

4,5 km-ko ibilbide zirkular hau Belaguako aterpetik abiatzen da. Bertatik, ekialdera egingo dugu belardien tapiz berde batean zehar, Eskilzarrako lautadaraino. Ondoren, Zemetoko pasabide izeneko korridore estuarekin egingo dugu topo. Metro batzuk eremu harritsu samar batean egin ondoren, basoan mendebaldera egiten duen eta begiratoki batera eramango gaituen bidexka bat hartuko dugu. Oso leku egokia da haranaren eta Larrako eremu karstiko osoaren ikuspegiekin gozatzeko. Bidean, botatako pago bikain batzuk ikusiko ditugu. Pagadi freskagarri bat zeharkatu ondoren, eremu leunago bateraino jaitsiko gara mendi-hegalaren erdialdean zehar. Bertatik, artzainen bide zahar batek eramango gaitu aterpera.


Uliako xenda | Menditxiki

Summary: Uliako xenda | Menditxiki.

Uliako aparkalekutik abiatu eta xenda erosoak altuera irabazten lagunduz erraz igo gara Uliako atsedengunera. Joan den mendearen hasieran, Donostian uda pasatzen zuten aristokratak, tranbia elektrikoa erabiliz maiz etortzen ziren inguru honetara. Tranbia iristen zen lekuraino jaitsiko gara segidan, gero, bide beretik itzultzeko. Errepidearen paraleloan doan bidezidorrean zehar lehen metroak bete eta Baleazalearen talaiarekin egin dugu topo. Erdi Aroan Donostiako arrantzaleek baleak eta bakailaoak arrantzatzen zituzten eta zetazeoen gantza eta bizarrak erabiltzen zituzten tresna desberdinak egiteko. XVII. mende arte iraun zuen jarduera honek eta 1625ean Isasti idazleak honela zioen: “lehorretik ikus zitezkeen baleak harrapatzeko, soldatapeko gizon bat daukate Ulia izeneko mendian, talai batean kokaturik”. Talaiari honek, balea ikustean baleazaleen artean ezaguna zen esaldia oihukatzen zuen: “Por ahí resopla”. Gure ibilbidearekin jarraituz, metro batzuk aurrerago, errota formako teleferiko txiki baten geltokiaren aztarnak ikusi ditugu. Bide balizatuak, Monpas gaineko bidera eraman gaitu eta, hemendik ikuspegi zoragarria zabaldu zaigu begien aurrean. Itsasertzetik gertu, berriz, hegaka dabiltzan ehunka antxeten karrakek inguruko isiltasuna apurtzen. Bideak Kutralla iturrira eraman gaitu. Hareharrizko harlanduz egina dagoen iturri honetako urek ospe handia izan zuten. Ikuztegi gisa erabilia izan zen eta sendagarri ezaugarriak omen zituen. Hau atzean utzi eta bidegurutzean ezkerrera, itsas aldera doan bidea aukeratu dugu. Harlanduz eginiko bide honek labarretara gerturatu eta Arimetako muturraren gainetik doan xendan barrena abiatu gara. Honen ondoan dagoen egurrezko behatokitik ikuspegi ederraz gozatzeko aukera izan dugu. Josetxo Mayorrek, urte askoan berreskuratu, landu eta zaindu zuen xendak bidegurutze batera eraman gaitu, eta hemen marka zuri eta berdeek erakutsi digute jarraitu beharreko bidea. Platako itsas-argira zuzentzen dena utzi, eta eskuinetik, basoan murgiltzen dena hartuko dugu. Aldapari aurre egin eta Uliako atsedengunera itzuli gara.


Las Hoyas | Menditxiki

Summary: Las Hoyas | Menditxiki.

Lapuebla de Labarcako herriaren inguruan dauden mahastien artean ibili gara. Las Hoyas izeneko ordokira igo gara, eta mahasti ederren artean dagoen Balbinoren behatokitik Ebro ibaiak mahastien artean marrazten duen ibilbidearen ikuspegiaz gozatu dugu. Mahastien ertzetik zabaltzen den bidetik aurrera segitu dugu bidezidor batekin topo egin arte. Bertatik, altuera galtzen hasi gara eta, txabola txiki bat gure ezkerrera utzi eta gero, bide asfaltatura jaitsi gara. Beherantz jo dugu eta La Pobedatik datorren bidearekin bat egin ondoren, herrira itzuli gara.


Orhi | Menditxiki

Summary: Orhi | Menditxiki.

Parkinga utzi eta ehiztarien etxolen artetik igotzen den bidea hartzen hasi gara. Udazkenean, oso ohikoa da pagausoak harrapatzea Orhin, eta, beraz, gomendatzen dugu ehiza-garai honetan ez igotzea. Neguan, elurrarekin, bidearen zailtasuna nabarmen handitzen da, batez ere azken igoeran, alde aldapatsuenean elurra pilatu eta mendiko gailurra izozten baita. Udan, beraz, arazorik gabe, oso modu atseginean ibili daiteke. Etxolen artean gora egin dugu, modu moderatuan igotzen den bidezidor oso markatu batetik. Galera handirik gabe, bidebanatzerik ez dagoenez, bidezidorrari jarraitu diogu, eta altuera erraz irabazi dugu. Puntu batera iritsi gara igotzen laguntzeko soka batzuk erabiliz. Ez da ezinbestekoa erabiltzea, izan ere, bidexka bat dago ondoan, baina laguntza ez dator inoiz gaizki. Aurrera egin dugu, eta parez pare azken aldapa pikoari aurre egin eta ohartuko orduko Orhiren tontorrera igo gara. Tontorrean, erpin geodesikoaren ondoan, ikusi dugun gailur-monumentu politenetako bat. Plaka bat txori batekin eta "Orhiko txoria Orhira Tira" dioen inskripzio batekin, "Orhiko txoria Orhirantz doa" esan nahi duena. Baina plaka ez da esker oneko gailur honetako gauza eder bakarra. Ikuspegiak amaigabeak dira egun eguzkitsuetan. Kantauri itsasotik Pirinioetaraino. Jaisteko, erpin geodesikotik 20 metro aurrera egin eta ezkerrera egin dugu, modu zuzenagoan jaisten den bidea hartuz. Jaitsierarik handiena eginez gero, bidezidorrak ezkerrera egin du berriro, eta, igoerako bidearekin bat egin dugu gara, eta hortik autora itzuliko gara. Esan bezala, ibilbide ezin hobea da Orhira haurrekin igo eta mendi-ibilian hasteko. Gomendagarria da udaberrian edo udan egitea, udazkeneko ehiztariak eta neguko elurrak saihesteko.


Summary: Bordele eta Irun arteko trenbidea berritzeko eskatu dute Santanok, Etxegaraik eta Hurmicek. Adierazi dute AHTaren proiektua ez dela «sinesgarria» 'euskal Y'-arekin lotura egiteko, eta indar politiko, sozial eta ekonomikoei dei egin diete eskaerarekin bat egiteko. Trenbidearen berritzea «merkeagoa, xumeagoa, obratzeko lasterragoa, eta ekosistema eta lurraldeekiko errespetuzkoagoa» dela diote.

Dei bateratua egin dute Jean Rene Etxegarai Baionako auzapezak, Jose Antonio Santano Irungoak (Gipuzkoa) eta Pierre Hurmic Bordelekoak (Okzitania): Irun eta Bordele arteko trenbidea «urgenteki» berritzeko eskatu dute, «lurraldeen arteko lotura» atxikitzeko. Haien hitzetan, AHTaren proiektua «ez da sinesgarria», eta hori da gaur egun dagoen «alternatiba bakarra». Indar politiko, ekonomiko eta sozialei dei egin diete eskaerarekin bat egiteko.

Joan den abenduaren 17an bildu ziren hiru auzapezak Irunen, eta horren ondotik erabaki dute agiri bateratua bidaltzea. Agiri horretan aipatzen dute 2027rako iritsiko dela euskal Y-a Lapurdi eta Gipuzkoa arteko mugara, eta deitoratu dute Frantziako Estatuaren aldetik ez dagoela epe berean loturarik egiteko asmorik. «Gaur-gaurkoz, perspektiba bakar gisa aurkezten da AHTaren proiektua, baina Bordeletik Espainiarako lotura ez da programatua, ezta finantzagarria ere». COI Azpiegituren Frantziako Orientazio Batzordeak txostena atera zuen abenduaren 12an, eta Irun eta Akize (Okzitania) arteko AHTaren trenbidea 2042rako aurreikusten dute txosten horretan.

Hiru auzapezen arabera, «urgentea» da ordezkatzen dituzten lurraldeen arteko lotura atxikitzea. Horregatik, gaur egun dagoen trenbidea «modernizatzeko» eskatu dute. Hori da, haien ustez, soluzio «pragmatikoena». Izanen lituzkeen alde onak zerrendatu dituzte: «merkeagoa, xumeagoa, obratzeko lasterragoa, eta ekosistema eta lurraldeekiko errespetuzkoagoa» litzatekeela diote. «Hala baieztatzen dute aurretik egindako ikerketek». Iragarri dute kabinete independente batek ere ikerketa berritu bat aterako duela aurki.

Azken urteetan, behin baino gehiagotan plazaratu da Baiona eta Irun arteko trenbidea berritzeko eskaera, AHTaren proiektuaren alternatiba gisa aurkeztuta. Hiru auzapezen deialdiak indar berri bat ematen ahal lioke aldarrikapenari. Eskaera batera eramatera deitu dituzte gainerako indar politiko, sozial eta ekonomikoak.


Harpea | Menditxiki

Summary: Harpea | Menditxiki. Harpea leizea (euskaraz "harkaitz azpiko lekua"). Historiaurretik erabili izan da aterpe modura, bertan jotzen duten haizeetatik babestuta dagoelako. Sarrerak duen forma bitxiak eta inguruko edertasun apartak eman diote ospea.

Ezterenzubin kokatutako kobazulo bat da, Pirinioetan. Aezkoa eta Garazi arteko mugan kokatuta dago, Organbideko lepotik 4 kilometrora. Antiklinal bat da. Haitzuloa inbertitutako “V” formakoa da, eta haren paretak berrogei miloi urteko formazio geologikoaren ondorioa dira. Harrizko lamina bakoitzak denboraldi baten inguruko informazioa ematen digu (haien artean, bataz beste, 20.000 bat urteko aldia kalkulatzen da). Kondairek diotenez, lamiek, mendietako errekatan bizi ziren gure mitologiako izaki horiek, Harpea zuten bizilekurik gogokoenetako bat. Bertan bizi omen ziren lamien kantuek sorgindutako lainoan desagertu omen zen artzain gazte bat protagonista zuen elezahar batek. Organbideko lepotik jaisten den errepide txikitik jaitsi gara kotxe borda baten ondoraino. Hemen kotxea aparkatu eta xenda nabarmen eta eroso batek Harpeako leizeraino eraman gaitu. Ibilbide laburra, baina ederra umeekin egiteko.


Pico del Carlista | Menditxiki

Summary: Pico del Carlista | Menditxiki.

Haitzuloetako aparkalekura iristean, gure pasabideen gaineko pistatik itzuli gara, harkaitzean zulatu den anfiteatroaren ondotik doan bide bat hartzeko. Igoera erraza da, baina arreta jarri behar da lur hezea dagoenean. Bidea ipar-ekialderantz biratzen du atakan kokatzeko. Hortik, hegoalderantz hartzen da, mendigunearen goiko aldean lepo berri batera iritsi arte. Hegoaldera desbideratu eta izenik gabeko kota batera iritsi gara. Aurrera segi eta arazorik gabe iritsi gara Pico del Carlista gailurrera.


Summary: Portupekoleze eta San Adrian | Menditxiki.

Lizarragako mendatean aparkatu eta Urbasa aldera zuzentzen den pista zabaletik aurrera egin dugu. Elorri zuriak gertu. Laster, pista utzi eta eskuin aldetik, xendarik gabe diagonalean mendi gandor aldera igotzen hasi gara. Gora heltzean, marrazten den xendatik gandorrean zehar aurrera egin dugu. Parez pare Beriain eta San Donato ermita eta behean, berriz, Unanu herria eta Lizarragako harana. Gandorretik aurrera eginez, Portupekolezeko parajera heldu gara. Arku arrokatsu batek, dolina bat zeharkatzen alde batetik bestera. Bere gainetik pasa gaitezke edota ezker aldetik inguratu. Mendebaldetik ere inguratu daiteke eta horrela dolinaren hondoraino jaitsi arkuaren azpiko aldetik pasatuz. Ingurune majikoa. Jaitsitako lekutik bidera itzuli gara eta berriro mendebalderantz jo dugu. Gandorretik gertu marrazten diren xendetatik aurrera segitu dugu Lizarraga aldera dauden ikuspegiaz gozatuz. Harri suelto asko dagoen ingurunera iritsi eta zertxobait igo dugu gandorraren ertzeraino. Ollide atzean utzi eta aurrerago segituz jaisten hasi gara Lizarragako mendatetik datorren pista zabalera jaitsiz. Gertu dagoen San Adrian ermitarantz zuzendu ditugu gure urratsak. Pista berriro utzi eta eskui aldetik ateratzen den bidezidor batetik ermitaren ondoraino igo gara. San Adriango ermita, airetiko ebaki batean kokaturik dago, Lizarraga herriaren gain aldetik. Parez pare Berian eta Aralar. Gertu postontziak. Leku aproposa hamaiketakoa egin eta naturaren opariez gozatzeko. Itzulera, berriz, pista zabaletik burutu dugu.


Summary: Artikutzako Enobieta urtegia | Menditxiki. Egun, ez da urtegirik, ura biltzen zuen hormatzarraren zati bat eraitsi eta hustu egin dute. Gaur egun duen itxura oso bestelakoa da, naturak, urpean urteetan egon ohi diren lurrek kolore aunitzez jantzi da.

Artikutza Almandoz etxea inguratzen duen pistan zehar, laster San Agustin kaperaren ondotik pasako gara eta ibilbidean aurkituko dugun aldapa bakarrari aurre egingo diogu. Lehenengo txaleta eskuinera utzi eta aldapa amaitzean, ezkerrera doan pista jarraitu behar da, eskuinekoa aterpetxera baitoa. Ibilgailuen pasoa eragozten duen langa metalikoa pasa eta pista zabala bezain erosoa jarraituz urtegia inguratzen hasiko gara. Ibilbide osoa balizaturik dago eta bide seinale zuri-berdeak izango ditugu bidelagun (SLNA 121). Pista Ezker aldera beste bide bat ateratzen da eta hau jarraituz gero, Eskasera, atezaindegira igoko ginateke. Bidea urtegiaren ertzetik zertxobait urrun doa eta ibilbidearen zenbait lekutan ez da ikusi ere egiten, udaberrian eta udan batik bat zuhaitzen hostoek urtegiaren ikuspegia eragozten baitute. Berehala, gure ezkerrera sekuoia eder bat ikusiko dugu eta kilometro eta erdi bete ostean, Egazkiko baserriaren hondarrak ikus daitezke. Gertu belazeak. Zubia Enobieta errekaren gainetik pasatzen den lehen zubia igaro eta berehala, Urgurutzen, Pagolletara igotzeko bidea adierazten duen egurrezko hesola ikusiko dugu. Usanbelarreta errekaren gaineko bigarren zubitik pasako gara eta gertu, hamabost metrora iristen den hagin bikain bat ikusi daiteke. Bide erdia beterik, orain urtegiaren beste aldetik itzulia osatuko dugu. Gorritxo errekaren ondora heltzean, pista azpitik teila-labe baten hondakinak eta ikazkintzaren aztarna ugari aurki daitezke. Aurrera jarraituz, ezkerrera, Lizarrurdiñetara igotzen den bide zabala aurkituko dugu. Haritz amerikar eta alertzeen artetik aurrera jarraituko dugu. Urtegia Laster Auntzazulo errekara helduko gara eta aurrerago urtegia eraikitzeko erabilitako harrobiaren arrastoak. Eraikuntza batzuen aztarnen ondotik pasa eta beste langa batekin egingo dugu topo. Pistak beherantz egiten du eta Izu mendira igotzeko bidearen parean, pista utzi eta eskuinera jaisten den bidezidorrari helduko diogu, egurrezko hesolak herrira jaisteko bost minutu behar direla adierazten duen norabidean. Berehala izango gara urtegiaren hormatzarraren ondoan eta bertatik izango dugu ikuspegirik zabal eta ederrena. Xenda pinudian sartu eta sigi-sagan jaitsiz bost minutu beharko ditugu Artikutzako auzora jaisteko.


Iribaseko iturburuak | Menditxiki

Summary: Iribaseko iturburuak | Menditxiki.

Iribas herritik abiatu gara eguraldi ederra lagun. Berehala, bide-seinale zopa aurkitu dugu, gorriak, zuriak, berdeak eta horiak. Guk zuri eta berdeak jarraitu ditugu Aitzarratetako iturbururaino heltzeko. Pista zabala segituz, erraz heldu gara Arotzeneko bordaren ondora eta aurrerago jarraituz iturburuaren ondora iritsi gara. Bertan jaiotzen den Ertzilla ibaiaren urek hots handia ateratzen dute eta garai hauetan ikuskizun paregabea da. Makina bat argazki atera eta gero, 200 bat metro atzera egin dugu eta Aiztondoko zelaietan barrena aurrera egin dugu ibaiaren paraleloan. Haritz artean zabaltzen den bideak ibaia desagertzen den lekuraino eraman gaitu. Harrigarria benetan lurrak nola irensten duen ura. Aurrerago, Lezegalde izena duen leizera iritsi gara, zulo handi eta ederra. Basakaitz izenez ezagana den ingurura iristean, lehen desagertutako urak berriro azaleratzen dira Larrun ibaia osatuz. Ikusgarria benetan. Bide balizatutik, aldapa pikoari eutsi eta erraz igo gara herrira. Ibilbide honen argazkiak eta beste batzuk gehiago ikusi nahi izanez gero: http://askemikel.blogspot.com.es/2016/03/iribaseko-iturburuak.html


Summary: Motxotegi eta Esnauritzagana | Menditxiki.

Ubideko plazatik abiatu gara. Herritik atera behar dugu errepide zaharretik, Barazarrerako bidean. Saihesbidea zeharkatu eta eskuinera metro batzuk irteten den lurrezko pista bat hartu dugu. Igotzeko aukeretatik, oso interesgarria da, basoan bildutako amildegi txiki baten hondoa zeharkatzen baitu. Gero eskuinera biratu eta indartsuago igo. Ordekaren amaieran, Otxandiotik datorren beste pista batekin bat egiten du, eta mendilerroaren norabidean jarraitu dugu. Motxotegiko lehen gailurretik gertu gaude. Besterik gabe, zuzen ezkerrera igo behar dugu lurra garbi ikusten dugunean, Lawson altzifre-sail batetik bereizten gaituen hesola lerroari jarraituz. Motxotegi seinalatzen duen erpinera eta postontziaren ondora iritsi gara (799 m). Muinoari ekialdetik hego-ekialderako noranzkoan jarraitu diogu, tarte horretan Bizkaia eta Araba arteko muga egiten baitu. Laster, bat-batean, Eskortalekuetako lepora jaitsi gara, bertan pista desberdinek bat egiten dute. Aurrean, tamaina oneko pagadi batek Esnauritzaganako (Gaztelu) gailurreranzko aldapa hartu dugu. Garbi dagoenez, edonondik igo daiteke, basoaz gozatuz. Legutioko udalak jarritako postontzia (817 m). Tontorraren ondoko soilgune batean horma batzuen oinplanoa oso lausoa da, dirudienez, lehen Karlistaldian altxatutako gotorleku batena, baina, agian, Erdi Aroko eraikin zaharrago baten oinarrien gainean. Hori dela eta, Ubidekoek Gaztelu izenez ezagutzen dute tontor hau, eta Motxotegi lehenari aplikatzen zaio, mugakoari. Saukolandako lepora jaitsi gara segidan eta bertatik, Eskortalekuetako lepora itzuli gara. Motxotegi aldera doan bidea gure eskuinera utzi eta Ubidera zuzentzen dena hartu dugu.