Summary: 'Euskararen urtekaria', gaur, BERRIArekin. 72 orrialdetan, euskararen inguruan 2022ak eman dituen albiste nagusiak jasoko ditu, zenbait erreportajeren, elkarrizketaren, iritzi artikuluren eta umorearen bidez.

Lehen aldiz, euskararen inguruko urtekari bat doan banatuko du gaur BERRIAk, papereko egunkariarekin, Euskararen Nazioarteko Egunaren harira. 72 orrialdetan, aurten euskararen inguruan jasotako albiste nagusiak bilduko ditu urtekariak. Harpidedunek ohiko bideetatik jasoko dute.

Dosier berezi batekin hasiko da, hizkuntz eskakizunen ingurukoa. Izan ere, epaitegietatik hainbat eraso egin dituzte 2022an euskaldunen hizkuntz eskubideen aurka. Euskalgintzak horiei emaniko erantzuna azalduko dute erreportajean.

Kronologia baten bidez kontatu dute zer ekarri duten azken 12 hilabeteek, Euskararen nazioarteko Egunetik Euskararen nazioarteko Egunera. Gertaera nagusiak hilabetez hilabete zerrendatuko ditu, 2021eko abenduaren 3tik. Korrika izango da protagonista nagusietako bat, espero bezala. Baina espero ez zen beste bat batu zaio horri: zorioneko Irulegiko Eskua.

Miren Dobaran Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuordeari eginiko elkarrizketa irakurri ahalko da. Horretan, euskararen erabileran «jauzia» egiteko baldintzak inoizko onenak direla uste duela adieraziko du.

Horrez gain, Mikel Arregi Euskarabidea erakundeko zuzendariak azalduko du euskarak Nafarroan segurtasun juridikoa «bermatuko duen lege bat» behar duela.

Eta Iparraldeko Euskararen Erakunde Publikoaren buru Antton Kurutxarrik azaldu ditu zelako mugak dituzten euskara bultzatzeko orduan.

Iritziak

«Euskal soziolinguistikaren esparruan zalantzan jartzen ari dira orain arte baliagarriak izan zaizkigun sailkapenak». Besteak beste, mezu hori irakurri ahalko zaio Asier Basurto Arruti Soziolinguistika Klusterreko ikerlariari, iritzi artikulu batean.

Horrez gain, Euskal Konfederazioko Sebastien Casteten iritzia jasoko du urtekariak, eta Euskaltzaleen Topaguneko Jasone Mendizabal Altunarena, eta Kontseiluko Paul Bilbao Sarriarena.

Lan mundua euskalduntzeko Amaia Balda Emuneko koordinatzaileak eta Aitziber Salaberria Elhuyarreko euskara planen arduradunak eginiko lana ezagutu ahalko da.

Adibide batzuk besterik ez dira. Beste hainbat elkarrizketa eta erreportaje biltzen ditu urtekariak. Orri arinagoak ere baditu, sakontasunari uko egin gabe: Zaldieroak eta Olariagak euskararen inguruan urtean eginiko komikiekin irribarre egiteko aukera egongo da. Esaterako, euskara «eskualdeko hizkuntza» baino, eurohizkuntza dela baieztatzeko argudio eztabaidaezinak emango dizkiote irakurleari, edozein parlamentu, mahai inguru, sare sozial edo tabernan erabiltzeko moduan.

Euskararen urtekaria, gaur eta doan.


Summary: Mugiren deskontuaren luzapenak talka eragin du erakundeen artean. Gipuzkoako Foru Aldundiak iragarri du 2023an ere egungo deskontuari eutsiko diola, baina neurri hori nork ordainduko duen ez dago argi.

Gipuzkoako Garraio Agintaritzak kopuru bat jarri dio 2023an Mugi txarteletan %50eko deskontuei eusteak eragingo duen gastuari: 24,3 milioi euro. Gipuzkoako Foru Aldundiak asteon iragarri du gaur egun indarrean dagoen laguntza mailari eutsiko diola datorren urtean ere, garraio publikoa sustatzeko egokitzat ikusten duelako, baina ia 25 milioi euro horiek nork ordainduko dituen ez dago argi, eta, azken orduetan, erakundeen arteko talka eragin du kezka horrek.

Donostiako alkate Eneko Goiarentzat, «arduragabekeria» da deskontuak aurrera egingo duela iragartzea, oraindik ez baitago argi Espainiako Gobernuak gastu horren %30i aurre egingo ote dion, orain arte bezala. Eusko Jaurlaritzak deskontuaren %10 hartzen du bere gain, eta horrek ere bere horretan segituko duen ikusteko dago, Goiaren arabera. Baina zergatik kritikatu du Donostiako alkateak Gipuzkoako Aldundiaren erabaki hori, erakunde biak EAJren esku daudela jakinda eta gutxitan ikusten den aurkakotasun bat azalerazita?

Erakunde bakoitzaren aurrekontuetan dago erantzuna. Mugiren inguruko erabakiak aldundiari eragingo liokeen 9,5eko milioi eurorainoko defizita estaltzeko gai da foru erakundea, funts bat daukalako gorderik bere aurrekontuetan horretarako. Donostiako Udalak, ordea, 7,5 milioi euroko zuloari aurre egin beharko lioke Dbusek biltzeari utziko liokeen kopuruagatik.

PSEren ekinbidea

Gipuzkoako Foru Gobernua EAJk eta PSEk osatzen dute, eta azken alderdi horrek kudeatzen duen esparrutik abiatu da Mugiren egungo deskontuei 2023an ere segida emateko ekinaldia. Rafaela Romero Mugikortasun diputatuak deskontuen jarraipena iragartzen duen lehen herrialde gisa jarri du Gipuzkoa, eta, horrekin batera, tirabirak hasi dira Jaurlaritzako bazkideen artean, baina baita aldundian eta zenbait udaletan ere.

Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk garbi esan du «bidezkoa» dela garraio publikoaren %50eko deskontuei aurre egiteko finantzaketa gaur egun bezala egitea datorren urtean ere. Alegia, deskontuen %30 Espainiako Gobernuak ordaintzen segitzea nahi du Urkulluk. Beste %20 euskal erakundeen artean ordaintzen dute.

Baina hori horrela izango den ala ez ezin da ziurtatu oraingoz. Hasteko, Espainiako Gobernuaren ordezkari Denis Itxasok beste ikuspuntu bat helarazi du gaur bertan. «Garraio esparruan baditu eskunduntzak Euskadik, eta baliabide nahikoa ere bai garraioaren laguntzei eusteko», esan du Radio Euskadin. Erantsi du Espainiako Gobernuak eutsi egingo diola aldiriko trenen doakotasunari, eta 2023an tarte luzeko autobus batzuen txartelak ere ez direla pagatu beharko.

Beste garraio batzuetan eskunduntza euskal erakundeena dela gogoratu ondoren, Itxasok «ihes egiteko ariketak» aipatu ditu EAJko zenbait agintariren adierazpenak aztertzean, betiere ardurarekin lotuz jarrera hori. «Eskunduntzak bete daitezen hain jarrera zaindaria badugu, onerako eta txarrerako izan behar dugu», esan du.

Eta garbi helarazi du finantzaketa osoak euskal erakundeen esku egon beharko lukeela 2023an. Espainiako Gobernuaren ordezkariak uste du «Euskadik gaitasun nahikoa» duela %50eko deskontu guztia finantzatzeko, «erkidego aberatsa baita». Madrilek deskontuaren %30 finantzatzeari utzi beharko liokeela adierazteko, halaber, gogoratu du hazkunde handia dagoela ogasunen aurtengo bilketan: «Hain handia, ezen errenta zergan deflatazioak egitea ere proposatzen ari baitira».


Summary: Iparraldeko euskal hedabideek saio berezia egingo dute larunbatean. Euskara, hedabideetatik karriketara! izenburupean, hainbat gonbidatu izanen dituzte Merkatu plazan, 11:00etatik 12:00etara.

Euskaraldiaren eta Euskararen Nazioarteko Egunaren karietara, Iparraldeko euskarazko bost hedabideak elkarlanean arituko dira heldu den larunbatean, abenduaren 3an, 11:00etatik 12:00etara, Euskara, hedabideetatik karriketara! programa berezia eskaintzeko. Zuzenean arituko dira Baionako merkatutik, eta hainbat solaskide izango dituzte: Zilia Heredia, Iparraldeko Euskaraldiaren koordinatzailea; Eneko Gorri, Erabil taldeko kidea; Sebastien Castet, Euskal Konfederazioaren koordinatzailea; eta Antton Kurutxarri, Euskararen Erakunde Publikoko lehendakaria eta Hizkuntza politika eta kulturaren lehendakariordea Euskal Hirigune Elkargoan. Euskarari buruzko erreportaje batzuek emankizunaren parteak markatuko dituzte.

Saioa zuzenean ikusi ahalko da BERRIAren webgunean eta Iparraldekohitza.eus webgunean. Baita Herria-ren, Kazeta-ren eta Kanalduderen webguneetan ere. Gainera, irratiz entzun ahalko da Gure Irratian, Xiberoko Botzan, Irulegiko Irratian, Antxeta Irratian eta Amikuzeko irratian. Telebista bidez, Kanalduderen eskaintzak emango du modua ikusteko: Orangeren box-etik, 358. katea; eta Bouygues-en boxetik 338. katea. Iparraldeko euskarazko hedabide horien sare sozialetan ere emango dute luze eta zabal emankizunaren berri.


Summary: Diagnostikatu gabeko GIB kasuen inguruan ohartarazi dute ECDCk eta OMEk. Pandemia aurreko datuen aldean «ugaritze» bat ikusi dutela esan dute, eta testak egiteko bideak erraztu behar direla; eritasunaren nazioarteko egunaren harira mintzatu dira, gaur baita

Hiesaren Nazioarteko Eguna da gaur. Horren harira, hainbat datu plazaratu dira asteon, eta diagnostikatu gabe dauden GIB kasuez ohartarazi dute Europako gaitz infekziosoen prebentziorako zentro ECDCk eta Osasunaren Mundu Erakunde OMEk, besteak beste; izan ere, halakoak «ugaritzen» ari dira. Gaitzaren sorburua birus hori izaten da, eta, behar bezala atzeman ezean, gaitzaren transmisioa ezin da eten. Birusa berandu atzemanda, halaber, zailagoa izaten da pazientea ez eritzea, eta tratamendu egoki batekin asmatzea. Horregatik da kezkagarria ohartarazpena. Baina horra: iaz, COVID-19aren pandemia hasi aurretik baino %25 gutxiago izan ziren GIB diagnostikoak. Koronabirusaren pandemiak, beraz, ez du eragin onik izan GIBaren kontrako politika publikoetan.

Kontinente osoa kontuan hartuta emandakoa da datu hori. EB Europako Batasuneko herrialdeetara begira diagnostikatu gabekoen kopurua «apaltzen» ari dela esan dute, baina adi egon behar dela beti. Mundu osoko datuetan ere bada zer hobetua. OMEk eman berri dituen azken datuen arabera, munduan 38 milioi GIBdun daude, 5,9 miliok ez dute tratamendurik jasotzen, eta lau milioi inguruk ez dakite birusa dutenik ere.

ECDCk asteon jakinarazi dituen datuetan bada aldagai kezkagarri bat: iaz egin ziren diagnostikoen erdietan baino gehiagotan gaixoek zortzi edo hamar urte zeramatzaten ordurako birusarekin. Hainbat aldagai badira zeintzuen bidez ikertzaileek iragar dezaketen infekzioa noiz gertatu zen, eta horien azterketan oinarrituta eman dute datua. ECDCko zuzendari Andreas Ammonek horren arriskuaz ohartarazi du. «Egoera horretan daudenek arriskua dute larri gaixotzeko, eta, diagnostiko berantiarren ondorioz, hiltzeko ere bai». Era berean, diagnostikatu gabeko positibo horiek arazo larria dira «osasun publikoarentzat», gaitza transmititu baitezakete sexu harremanak dituztenean. Horiek horrela, ECDCk eta OMEk helburu dute «diagnostiko testak» egiteko bideak erraztea, kasuak lehenbailehen atzeman eta jendea GIBaren kontrako tratamendua hartzen hasteko. Izan ere, tratamenduarekin hasita, birusa atzemanezina izaten da pazienteentzat; eritasunik ez garatzea dakar horrek gehienetan, eta birusaren transmisiorako bidea ere eragoztea. Bide horretan, gaitzaren inguruan usu agertzen diren «estigmen eta aurreiritzien» kontra ere egin behar dela nabarmendu dute nazioarteko erakundeek, horrek erraztu egingo baititu prebentziorako urratsak ere. «Inork ez du sentitu behar beldurrik, lotsarik, etsipenik edo bakartzerik», esan du OMEko Europako zuzendari Hans Henri P. Klugek.

Drogen kontsumoarekin lotzen zen garai batean gaitza, eta sexu harremanen bidez transmititzeak ere badu zeresana; bi aldagai horien ondorioz, gaitzaren inguruko estigma benetako arazoa da oraindik.

«Ausardia» eskatu du OMEk Mundu osoko egoerara begira, «ausardia» eskatu du OMEko zuzendari Adhanom Ghebreyesusek. 2030erako hiesak mundu mailako «mehatxu» izateari uztea nahi dute: horretarako, ordea, «lidergo ausarta» behar dela aitortu du, eta adi erreparatu behar zaiela, bereziki, munduko desberdintasunei, traba handia baitira horiek osasun publikoan neurri egokiak hartzeko. Lehentasunen artean umeak jarri nahi dituzte. Bada zer hobetua. Azken datuen arabera, birusa duten helduen %76k tratamendua jasotzen dute; adingabeen artean %52 baino ez dira.

Nafarroako agerraldia Euskal Herrian ere hainbat ekitaldi egin dira gaur eguna gogora ekartzeko. Nafarroan, agerraldia egin dute Sarek, Hiesaren Aurkako Batzordeak, Kattalingorrik, Abiaztek eta Nafarroako Gazteriaren Kontseiluak. GIBdunen errealitatea «ikusarazi» egin behar dela gogoratu dute, eta gaitzaren inguruko «estigma» apaltzera egin behar dela oraindik Euskal Herrian ere.

Diagnostikoak lortze aldera egin beharreko urratsak lehentasunen artean jarri dituzte elkarteok ere. Plazaratu duten kalkulu baten arabera, Nafarroan egun 200 pertsona inguru daude birusarekin diagnostikatu gabe, eta horrek erakusten du arlo horretan zenbat lan egin behar den.

Nafarroako Osasun zuzendari Carlos Artundo izan dute aldamenean agerraldi horretan. Hiesarena usu «ahaztutako izurri» bat dela aitortu du, baina ezinbestekoa dela haren gainean lanean jarraitzea. «Aurrena, hobeto eta gehiago prebenitzen; gero, diagnostikoak ahalik eta azkarren egiten; ondoren, ahalik eta gehien tratatzen; eta, azkenik, gaitzaren inguruko estigmaren kontra egiten».


Summary: 339 milioi lagunek beharko dute laguntza humanitarioa 2023an, NBEren arabera. Inoizko finantzaketarik handiena beharko du NBEk —ia 50.000 milioi euro— 68 herrialdetan laguntza humanitarioa eman ahal izateko datorren urtean.

Datorren urtean 339 milioi pertsona izango dira laguntza humanitarioaren beharrean, NBE Nazio Batuen Erakundeko nazioarteko lankidetzarako programak gaur argitaratu duen txostenaren arabera. 2023an giza krisia okertu egingo da, aurten laguntza humanitarioa behar izan dutenak baino %19,1 gehiago izango direlako datorren urtean, NBEk aurreikusi duenez. Laguntza beharko duten 339 milioi pertsona horietatik gutxienez 230 milioirengana iritsiko direla ohartarazi du NBEk, eta, horretarako, 51.500 milioi dolarreko —ia 50.000 milioi euroko— finantzaketa beharko du. NBEko laguntza humanitarioa koordinatzeko bulegoak inoiz eskatu duen kopururik handiena da hori.

Gainera, goseteak 45 milioi pertsonari eragin liezaioke 2023an, eta elikagaien segurtasuna, berriz, ez dute bermatua izango 222 milioi lagunek, NBEren txostenaren arabera. Aurten, 157 milioi laguni eman diote laguntza humanitarioa; gehienei —127 milioiri—, elikadurarekin loturikoa.

«Laguntza humanitarioa beharko duen biztanleria munduko herrialde jendetsuenetan hirugarrenekoa [Ameriketako Estatu Batuetakoa] bezainbestekoa da», ohartarazi du gaur Martin Griffiths NBEren laguntza humanitariorako idazkaritza nagusiko kideak.

Etiopia, lehen lerroan

Munduko 68 herrialdetako biztanleei laguntza humanitarioa emango dietela aurreikusi du NBEk, eta laguntza gehien behar duen herrialdea Etiopia dela nabarmendu du txostenak. 28,6 milioi pertsonak beharko dute, aurten baino %30ek gehiagok. Atzetik ditu Afganistan eta Kongoko Errepublika Demokratikoa; 28,3 milioi eta 26,4 milioi lagunek beharko dute, hurrenez hurren, nazioarteko kooperazioaren laguntza.

Haitin, biztanleriaren %50ek jaso du laguntza humanitarioa 2022an. Ukrainan, berriz, gerrak kooperazioa handitzea eragin du, eta, aurten, 15,4 milioi pertsonari lagundu diete. Are, Ukrainakoa izan da munduan finantzaketarik handiena jaso duen laguntza humanitarioa; 3.000 milioi euro ingurukoa izan da.


Summary: Jaurlaritzak esan du irakasleen %33,1ek bat egin dutela hezkuntzako grebarekin. Atzo greba egin zuten Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako eskola publikoetan, ELA, LAB eta Steilas sindikatuek deituta. Haien arabera, parte hartzea %60koa izan zen.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren aurka, bi greba deialdi egin zituzten sare publikorako ELA, LAB eta Steilas sindikatuek. Atzo egin zuten horietako lehenengoa, eta abenduaren 14rako daukate jarrita bigarrena. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak atzoko grebaren parte hartzearen datuak eman ditu, ikastetxe guztien datuak jaso ostean: «Irakasleen %33,1ek egin zuten atzo bat greba eskubidearekin». Sindikatuek ziurtatu zuten parte hartzea handiagoa izan zela: haien esanetan, langileen %60k bat egin zuten.

Grebari babesa adierazi ziotenek hamar aldarrikapen zabaltzeko erabili zituzten goizean Bilbon eta arratsaldean Bilbon, Donostian eta Gasteizen egin zituzten manifestazioak: Hezkuntza Legeak publikoa izatea «ardatz»; segregazioari aurre egitea eta gizarte kohesioa bermatzea; publifikazio esparru eta araudi orokorra eta adostutakoa ezartzea; legea «propioa» izatea; inbertsio eta baliabide nahikoa jasotzea; euskara erdigunean jartzea; betebehar eta kontrol mekanismo zehatzak ezartzea; hezkuntza sistemako langile guztien lana eta «lan baldintza egokiak» bermatzea; merkatuen interesen gidaritzatik eta enpresa pribatuen negozio esparrutik at egotea; eta lege parte hartzailea izatea, langileak aintzat hartuko dituena.

Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburu Jokin Bildarratzek hizpide izan zuen greba deialdia. Haren ustez, greba eguna hezkuntzarako «egun tristea» izan zen, «mugatu» egin zuelako ikasleek hezkuntza garatu ahal izateko eskubidea.


Summary: 'Irati' filma bost Goya jasotzeko hautagai da. 'Ainhoa: Black is beltza 2' filma da hautagaien artean beste euskarazko lan bakarra

Jadanik plazaratu dute Goya sarietarako hautagaien zerrenda, eta hainbat garaikur jasotzeko aukerak ditu Paul Urkijoren Irati filmak. Bost saritarako izendatu dute lana, zehazki. Besteak beste, gidoi egokiturik onenaren aitortza jaso dezake filmak, ikusizko efekturik hoberenen sarirako izendatu dituzte Jon Serrano eta David Heras, eta jantzi diseinu onenaren saria jasotzeko hautagai da Nerea Torrijos.

Bestalde, Irati filmean baliatutako musikak bi izendapen ditu Goya sarietarako. Batetik, kanturik hoberenaren aitortza jasotzeko izendatu dituzte Aranzazu Calleja, Maite Arroitajauregi eta Paul Urkijo. Hain justu, bi sari irabazteko aukera dute hiru izendatu horietako bik: Aranzazu Callejak eta Maite Arroitajauregik. Jatorrizko musika hoberenaren saria jasotzeko hautagaien zerrendan ere ageri dira.

Halaber, euskarazko beste film batek ere badu Goya saririk erdiesteko aukera: Fermin Muguruzaren Ainhoa: Black is beltza 2 filma hautagai da animaziozko film luze hoberenaren saria jasotzeko.

Gainera, euskarazkoa ez den baina euskal herritar batek egina den beste lan bat ere izendatu dute. 11 sari jasotzeko hautagai da Alauda Ruiz de Azua zuzendari barakaldarraren Cinco lobitos. Besteak beste, film hoberenaren, jatorrizko gidoiaren eta emakumezko aktore nagusi hoberenaren (Laia Costa) sariak jaso ditzake lanak.

Otsailaren 11n eginen dute sari banaketa, Sevillan (Espainia).


Summary: Enplegu Publikoaren Legea onartu du Eusko Legebiltzarrak. Europako Batasunetik kanpokoek aukera izango dute Osakidetzan eta Ertzaintzan lan egiteko. EH Bilduk, Elkarrekin Podemosek eta sindikatuek salatu dutenez, arauak ez du amaiaraziko behin-behinekotasun handia.

Eusko Legebiltzarrak Enplegu Publikoaren Legea onartu du, Jaurlaritza osatzen duten bi alderdien (EAJ eta PSE-EE) aldeko botoarekin eta PP+Cs koalizioaren abstentzioarekin. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk kontra bozkatu dute, eta gogoratu dute sindikatuen babesik ere ez duela. Lege berriak Euskal Autonomia Erkidegoko administrazio guztietan diharduten 100.000 beharginen jarduna antolatu eta arautzen du —lan eskaintza publikoak, eskalak, enplegu publikoko organoen eta haien eskumenen erregulazioa, eta abar— 1989tik indarrean zegoen araudia ordezkatuko du, aurreko hiru legegintzaldietan legea berritzeko saioek porrot egin ondoren.

Berrikuntzen artean, Europako Batasunetik kanpokoek aukera izango dute EAEko administrazioan lan egiteko. Aurreko araudiak ez zuen horretarako aukerarik ematen. Orain, esparru jakin batzuetan egin ahal izango dute, baldin eta aldez aurretik horretarako «lege sektorial» bat onartzen bada.

Aldaketa horrekin «behar objektibo» bati erantzun nahi zaio, bereziki langileen falta dagoen arlo batzuetan; Osakidetzan, nagusiki. Osakidetzarako ez ezik, informazio eta komunikazio teknologiekin loturiko lanetarako eta segurtasunekoetarako —Ertzaintza eta udaltzainak— aurreikusita dago berrikuntza hori. EH Bildurentzat eta Elkarrekin Podemos-IUrentzat «motz» geratu da legearen puntu hori.

Horrez gain, funtzionarioek administrazioaren barruan aurrera egin ahal izateko prozedura batzuk berritu dira; nagusiena, Zuzendaritza Publiko Profesionalaren figura edo mekanismoaren sorrera. Horren bitartez, zuzendaritza mailako izendapenak prozedura publikoaren bidez eta merezimenduak baloratuta egingo dira. Orain arte, kargu horietako asko modu zuzenean edo lehiaketa publikorik gabe izendatzen ziren.

Legeak, halaber, «genero berdintasunaren printzipioak» txertatzen ditu; adibidez, sexu indarkeria jasan duen funtzionario batek beste herri edo administrazio batera aldatzeko aukera izango du.

Eta «desgaitasun intelektuala» dutenentzat ere berrikuntza batzuk jasotzen ditu: hautaketa prozesu independenteak egin ahal izango dira.

Euskararen «erabilera bermatzea»

Euskararekin loturik, arauak dio helburua dela bi hizkuntza ofizialen erabilera bermatzea administrazio guztien barneko zein kanpoko harremanetan. Horretarako, besteak beste, Eusko Jaurlaritzak dagokion administrazioekin batera zehaztuko du lanpostu bakoitzaren hizkuntza eskakizuna zein den. Hautaketa prozesuetan, euskarak gutxienez puntuazio osoaren %5 balioko du, baina ezingo du %20 gainditu. Derrigorrezkoa ez den kasuetan, meritu gisa baloratuko da.

Legeak PP+Cs koalizioaren abstentzioarekin egin du aurrera. Akordio batera iritsi zen Jaurlaritzarekin Espetxeetako Erakundeetako lanpostuen eskala sortzeko, plaza horiek lehiaketa publikora ateratzeko.

Hori izan da gobernuak onartutako zuzenketa bakarrenetariko bat. Eta hala gogoratu diote EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk. Biek azpimarratu dute araudi berriak ez duela amaituko administrazio publikoan egun dagoen behin-behinekotasun handia (%30etik gorakoa), eta «pribatizazioaren eta azpikontratazioen» atea zabalik uzten duela.

EH Bilduko Pazis Garciak azaldu du behin-behinekotasunari %8ko muga jartzeko eskatu ziotela Jaurlaritzari, baina ez duela aintzat hartu. Horrekin batera, salatu du lege berriarekin ez dela «funtsezko urratsik» egin administrazioa euskalduntzeko.

Elkarrekin Podemos-IUko Jon Hernandezen arabera, arauak ez ditu langileen baldintzak homogeneizatzen, eta horrek «bidegabekeriak» sortzen ditu, soldatetan eta lan baldintzetan. Era berean, salatu du araudi berriak erabakiguneetan sindikatuek duten parte hartzea murrizten duela eta negoziazio kolektiboa indargabetzen duela.

Hain zuzen ere, administrazioan ordezkaritza duten sindikatu guztiak oso kritiko azaldu dira lege berriarekin. ELAren arabera, Patxi Lopezen (PSE-EE) agintaldian bultzatu baina onartu ez zen legearen «kopia» bat da lege berria. Salatu du sektore publikoak dituen arazo nagusiak betikotzen dituela —«behin-behinekotasuna, pribatizazioa, enpleguaren suntsiketa eta murrizketak»—, eta «interes pribatuen eskuetan» uzten dituela langileak eta zerbitzu publikoak. LABen iritzian, araua Espainiako Estatuaren oinarrizko legediaren «garapen hutsa» baino ez da, «anbiziorik gabekoa», eta negoziazio kolektiboa ukatu eta «inposizio eredua» betikotzen du. UGTren ustez, araudi berria «aukera galdu bat» da.


Summary: EAJ eta PSE-EEk ELAri esan diote Aritzetako isurketen auzia epaitegietan argitu behar dela. Gipuzkoako Batzar Nagusietan agerraldia egin du ELAk, eta Eusko Abertzaleak eta Eusko Sozialistak taldeek «akusazio larriak» egitea egotzi diote.

Gipuzkoako Batzar Nagusietan gaur egin duen agerraldi batean, ELAk salatu du Gipuzkoako autobideak kudeatzen dituen Bidegi enpresa publikoak azpikontratatutako enpresek ez dituztela betetzen kontratuaren baldintzak, eta langileen lan baldintzei eta naturari kalte egiten dietela. Horrekin batera, Bidegiri egotzi dio azpikontratetan ezkutatzen dela, eta irregulartasun horiek argitzeko «ikerketa sakon bat» eskatu du. Batzar Nagusiak osatzen dituzten alderdi guztietako ordezkarien aurrean egin ditu sindikatuak adierazpen horiek, eta, besteak beste, Eusko Abertzaleak eta Eusko Sozialistak taldeek sindikatuari esan diote «akusazio larri horiek frogatzen dituzten elementuak» baditu auzitara jotzeko.

Hain zuzen, BERRIAk gaur argitaratu duen informazioa helarazi diete sindikatuek Gipuzkoako Batzar Nagusiak osatzen dituzten taldeei: urte luzez Gipuzkoako autobideetan batutako hondakinak Usurbilgo Aritzeta (Gipuzkoa) eremuan, AP-8 autobidearen bazterreko mendialde batean, legez kanpo botatzen aritu direla aldundiak azpikontratatutako zenbait enpresa. Horrez gain, ELA sindikatuak adierazi du enpresa horietan lanean ari diren beharginen lan baldintzak ez direla errespetatzen. Eta, hain zuzen, greban dira beharginak azken zazpi hilabeteotan, hori salatzeko.

EH Bildu eta Elkarrekin Gipuzkoa alderdiek eskatuta, Batzar Nagusien Donostiako egoitzan egin du agerraldia sindikatuak, eta haren aurrean izan dira goizean goizetik greban dauden errepideetako langileak ere, beren egoera salatzeko. Kanpoaldean beharginen oihuak entzuten zirela hasi dute bilera.

Kontratuak haustea

Sindikatuak egoera azaldu ostean, hitza hartu du Elkarrekin Gipuzkoako Arantza Gonzalez batzarkideak, eta Igor San Jose ELAko ordezkariari galdetu dio ea Bidegik kontratuko pleguak aldatu dituen—besteak beste, plegu horietan zehazten da beharginek lehen mailako ofizialen ikuskaritzapean lan egin behar dutela, eta, kontratuan maila horretako hamaika profesional egon behar direla zehazten den arren, sindikatuak salatu du bi bakarrik daudela—. San Josek azaldu duenez, ELAk ez dauka kontratu horiek aldatu izanaren berri, baina adierazi du, profesionalen mailari buruz galdetzean, Bidegik adierazi duela «Aldundiaren baimena» daukatela modu horretan jarduteko. Gonzalezek, horrez gain, azaldu du Bidegiko administrazio kontseiluari azalpenak eskatu dizkiotela pleguetako baldintzak betetzen ez dituztelako, baina ez dutela erantzunik jaso.

Jorge Martin Euskal Sozialistetako ordezkariak, berriz, adierazi du «zalantzan» jartzen duela aldundiak irregulartasun horien berri eduki izana. Horrez gain, gehitu du «epaitegietan konpondu beharreko auzia» dela, eta ez arlo legegilean: «Erratu egin zarete, Biltzar Nagusiek ezin dute auzi honetan esku hartu». Eusko Abertzaleak taldeko Eric Galvez ere bat etorri da: «Esaten ari zaretena frogatzeko gai bazarete, joan auzitegietara. Guk hemen egin dezakegun bakarra entzutea eta adorea ematea da». Horrez gain, azpimarratu du ELAk egin dituen akusazioak «oso larriak» direla: «Diru publikotik etekina ateratzeko antolatuta dagoen talde kriminal batez ari gara, modu zorrotzean bete behar diren pleguak betetzen ez dabilen talde batez».

San Josek, ordea, adierazi du Aritzetako zerbitzugunean hondakinak modu ilegalean isurtzen dituztela erakusten duten argazki eta bideoak aldundiaren esku utzi dituela, eta gehitu du «denon artean» konpondu beharreko auzia dela: «Gertatzen ari dena aldundiko erantzuleei helarazi behar diegu, eta horretarako gaude hemen. Biltzarkideak zareten heinean, zuek ere badaukazue erantzukizuna auzi honetan esku hartzeko». Esan du ezin dela «baloia langileen eta sindikatuaren teilatura» bota, «prekarizatuenak» baitira. Horrez gain, biltzarkideak gonbidatu ditu Aritzetan hondakinak isuri diren eremua bisitatzera.

Azpikontratatutako enpresen auzia

Lan publikoetarako enpresa pribatuak azpikontratatzeko zilegitasuna izan da beste eztabaida puntu garrantzitsu bat. Galvezek adierazi du legeak «baimendu» egiten duela gisa horretako lanetarako beste enpresa batzuk azpikontratatzea. Horrez gain, gehitu du ez dela ohikoena prozedura horri jarraitzea: «Errepideen arloan, azpikontratatutako enpresak %23 dira».

Elkarrekin Gipuzkoako Gonzalezek, ordea, adierazi du ez duela «derrigortzen», baimendu arren: «Beharrezkoa bada enpresa horiek kontratatzea, legeak dio justifikatu egin behar dela zertarako egiten den kontratazio hori. Gure taldeak aspaldi proposatu du kontratazio horiek kontrolatzeko behatoki bat sortzea». ELAko San Josek, berriz, esan du azpikontratazioak «lan puntualetarako» bakarrik egin beharko liratekeela, ez «modu iraunkorrean».

Bitartekaritzarik ez

ELAk, bestalde, Preco Gatazkak konpontzeko prozedurara jo duela ere azaldu du, baina, adierazi duenez, Bidegik ukatu egin du bitartekaritza prozesu bat hastea. Gonzalez «harrituta» agertu da enpresaren erabakiaren inguruan, eta esan du Bidegiri galdetuko diola bere taldeak erabaki horren inguruan. EH Bilduko Oskar Bordesek, berriz, galdetu du «ze aukera» dauden, beraz, Preco prozeduraren bidez gatazka hori konpontzeko.

Zazpi hilabetez greban

Errepideetako langileek gaur bete dituzte zazpi hilabete greban, eta Batzar Nagusietako egoitzaren aurrean salatu dute baldintzak «etengabe» urratzen zaizkiela. «Zazpi hilabete daramagu greban, eta inork ez digu kasurik egiten. Zarauzko bidesarian egunero egiten dugu protesta. Gure egoera jasanezina da; inork ez du erantzukizunik hartzen zerbait gertatzen zaigunean; gure gain jausten da erantzukizun guztia», adierazi dio BERRIAri Aitor Yarza azpikontratatutako enpresa bateko langileak.

Errepideko zerbitzuen arteko «koordinazio falta» ere salatu du, eta adibidetzat jarri du Gipuzkoako tuneletan askotan gertatzen dena: «Guk, adibidez, tunel batean egiten dugu lana; lerro mantsoan bidea mozten digute guk lana barruan egiteko, eta bat-batean baimena ematen diote lerro mantsoan bakarrik ibili daitekeen kamioi bati tunel barrutik pasatzeko. Orduan, kamioia pasatzen da, eta gu barruan gaude lanean... eta ez da gure segurtasuna bermatzen».

Horrez gain, langileen segurtasunaren erantzukizuna inork hartzen ez duela adierazi du: «Gure enpresari horrelako egoerak helarazten dizkiogunean, errua Bidelani edo Eusko Jaurlaritzari botatzen diote, eta beraiek gure enpresari».

Langileen ratioetan ere hutsuneak daudela diote langileek eta sindikatuak: administrazio kontratu horiek zehazten dituzten gutxieneko langile txandak betetzen direla diote baldintza agiriek, baina egiatan paperean baino langile gutxiago ari direla. Gainera, kontratuan ezartzen diren lanekin «zerikusirik ez duten beste lan batzuk egitera» behartzen dituztela ere azaldu dute, eta, horrez gain, «gaixoaldiak eta oporrak» ere ez direla betetzen: «Bidelanek kontratatutako enpresa batean egiten dugu lan, eta Bidelaneko langileek baino ordu gehiago egiten ditugu: asteburuetan arazoren bat badago, guri deitzen digute».


Summary: EAJk eta PSEk ez dute ontzat jo arrazakeria instituzionalari buruzko diagnostiko bat egitea. Elkarrekin Podemos-IUren legez besteko proposamenaren alde egin du EH Bilduk, eta abstentziora jo du PP+C’-k. Eusko Legebiltzarrak onetsitako testuak Eusko Jaurlaritzari eskatzen dio landu ditzala «diskriminaziorik eza» sustatzeko analisiak, Ikuspegirekin batera.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan arrazakeria instituzionala egon badago. Horretan bat datoz EAJ, PSE-EE, EH Bildu, Elkarrekin Podemos-IU eta PP+C’s. Arazoari irtenbidea emateko bidean, aldiz, ñabardurak badira batzuen eta besteen artean, Eusko Legebiltzarreko osoko bilkuran gaur agerian geratu denez. Elkarrekin Podemos-IU taldeak eraman du eztabaidarako ekinbidea bilkurara. Arrazakeria instituzionalak hiru lurraldeetan duen garrantziari eta eraginari buruzko diagnostiko bat egitea proposatzen zuen legez besteko proposamenak. Iñigo Martinezek egin du haren defentsa. Gogoratu duenez, 1995az geroztik Espainiako SOS Arrazakeria Elkarteen Federazioak arrazakeriaren eta xenofobiaren egoera aztertzen du, eta urteko txosten baten bidez azaltzen diren tipologiak eta espazioak erakusten ditu. Azken urteotan txosten horiek erakutsi dute salaketen kopururik handiena erakunde arrazismoarekin lotuta dagoela. «Arrazismo instituzionala erakunde publikoetatik datorren praktika da, arau, balio eta jarreren multzoa finkatu, sustatu eta bultzatzen duena», ohartarazi du. Martinezen iritziz, fenomeno horrek nahitaez behar du «metodologia, arau, prozedura eta ekintzei buruzko ikerketa eta diagnostikoa». Hori hala izanik, bi eskaera egin dizkio Eusko Jaurlaritzari. Batetik, sei hilabeteko epean, lkusgune-rekin elkarlanean, arrazismo instituzionalaren irismenari eta eraginei buruzko diagnostikoa egitea. Txosten hori egiteko, migratzaileen elkarteek, arrazakeriaren aurkako elkarteek eta giza eskubideak sustatzen esperientzia dutenen parte hartzea bermatu beharko litzateke, eta ikuspegi intersekzionala aintzat hartuko litzateke, testuak jasotzen duenez. Diagnostiko hori egin ostean, Elkarrekin Podemos-IUk Jaurlaritzari eskatu dio «berariazko neurri eta baliabideekin» ekintza plan bat egin dezala, administrazioko langile guztiek metodologia eta tresna egokiak erabiliko dituztela bermatzeko eta arraza berdintasuna sustatzeko. EH Bilduk baino ez du proposamen hori babestu. Oihana Etxebarrieta EH Bilduko legebiltzarkideak adierazi duenez, arrazakeria instituzionala amaitzeko «tresna eraldatzaileak» abian jarri behar dira, eta, besteak beste, arrazaren inpaktuari buruzko txosten bat lantzea funtsezkoa da. «Gu guztiok deseroso egoteko unea da, perspektiba horren falta dugulako». Etxebarrietaren iritziz, gainera, berebiziko garrantzia du komunikabideetan lan horren gaineko «pedagogia» egiteak, migrazioarekin lotutako albisteak emateko garaian «populismotik» aldentzeko. Eskaera hori eransteko zuzenketa aurkeztu dio EH Bilduk EP-IUri, baina hura ere ez da onartu. EAJren eta PSEren zuzenketa, aurrera EAJk eta PSE-EEk adostutako zuzenketa izan da Eusko Legebiltzarrak onetsitakoa. Bi talde horiek adierazi dute Eusko Jaurlaritzak indarrean dituen tresnak nahikoak direla arrazakeriari aurre egiteko, eta ez dela baliabide berririk behar. Hala, gobernuko kideek ondutako testuak Eusko Jaurlaritzari eskatzen dio jarrai dezala kultura aniztasuna kudeatzeko «euskal ereduan» sakontzen. Hartarako, 2022-2025 Herritartasunaren, Immigrazioaren eta Asiloaren Kulturarteko VI.Plana eta 2024 Udaberri estrategia tresna egokitzat jo dituzte. Horrez gain, gobernuari galdegin diote Ikuspegirekin lankidetzan, lanean jarraitzeko «aniztasunaren» eta «diskriminaziorik ezaren» alde, txostenak eta analisiak egiten. EAJren eta PSEren proposamena bozkatzerakoan, abstentziora jo dute EH Bilduk, EP-IUk eta PP+C’s-k. PP+C’s taldearen izenean, bestalde, Carmelo Barriok «interesgarritzat» jo du arrazakeria instituzionala amaitzeko EP-IUk proposatutako ekinbidea, eta akordiorik lortu ez izana deitoratu du.


Summary: ETB2k %7,7ko ikusle kuota izan du azaroan, 2019ko udatik lortutako txikiena. ETB1en, lau eta erdikoaren finalak %24,5eko ikusle kuota lortu zuen, eta %1,9ko batezbestekoa izan du azaroan. ETB3k %0,2ko ikusle kuota du.

ETB2 katearen ikusle datuak ez dira onak azkeneko hilabeteetan, batez ere aurreko bi urteetako batezbestekoekin alderatuz gero. Irailean %8,2ko ikusle kuota izan zuen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan; urrian, %8ra jaitsi zen; eta, azaroan, %7,7ko ikusle kuotaraino jausi da. 2019ko abuztutik ez zuen kate publikoak hain datu txikia lortzen. Izan ere, 2020. urte osoan %10eko ikusle kuota bereganatu zuen ETB2k, eta iaz, %10,1ekoa. Horrenbestez, aurreko bi urteetako datuetatik nabarmen behera dabil. Teleberri albistegia da kateari datu onenak ematen dizkiona azkeneko hilabeteetan, nahiz eta behera egin duen. Azaroan, %16,9eko ikusle kuota izan dute ETB2ko albistegiek. Arratsaldeko programek zailtasunak dituzte azkenaldian ikusleak bereganatzeko.

ETB1ek, berriz, %1,9eko ikusle kuota lortu du azaroan. 2021eko urte osoko batezbestekoarekin alderatuta, txikiagoa da, %2,2ko kuota izan baitzuen iaz euskarazko kateak. Dena den, ETB1en kuota azaroan txikiagoa izango litzateke lau eta erdiko txapelketako finalerdiak eta finalak eman izan ez balitu. Sekulakoa izan zen Ezkurdia-Altuna finalak lortu zuen datua: %24,5eko ikusle kuota —euskaldunen artean, %38,3koa—. 322.000 herritarrek egin zuten bat uneren batean pilota partidaren zuzeneko emanaldiarekin. Azkeneko bost urteetako lau eta erdiko finalen artean ikusle daturik onenak lortu zituena izan zen Ezkurdiak Altunari 22-21 irabazi ziona.

Haurrentzako ETB3 katea, bestalde, eskas samar dabil: %0,2ko ikusle kuota du. Bere horretan mantentzen da ETB4 katea, %0,8ko kuotarekin.

Katalunian, TV3 katalanezko kate publikoa liderra da, %14,8ko ikusle kuotarekin. Galizian, galegozko TVGk %11,7ko kuota izan du azaroan.

Telebista kontsumoari dagokionez, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan herritar bakoitzak egunean 196 minutu pasatu zituen telebista tradizionalaren aurrean. Galizian, kontsumoa 207 minutukoa da. Eta Katalunian, 178 minutukoa.

EITBko irratien datuak Estudio General de Mediosek denboraldiko lehen neurketaren datuak eman ditu. Horren arabera, Euskadi Irratiak 126.000 entzule ditu «Euskal Autonomia Erkidegoan eta eragin esparruan». Gainera, euskarazko kate publikoa liderra da Gipuzkoan. Radio Euskadik, berriz, 146.000 entzule ditu eremu geografiko berean. Gazteak 77.000 entzule ditu, aurreko neurketa batzuetan baino gutxiago. EITB Musika irratiarentzat, berriz, datua oso ona da: 40.000 entzule, azkeneko lau urteetako onena. Radio Vitoriak 24.000 entzule ditu.

Telebistari dagokionez, EGMren arabera, 686.000 ikus-entzulek egiten dute bat egunero ETBko kateekin. Irratiak eta telebistak batuz gero, EITB taldeak 1.067.000 ikusle eta entzule ditu.


Summary: Errusiak ez du onartuko Ukrainako gerra krimenetarako auzitegirik. Kremlinek «ilegitimotzat» jo du Europako Batzordeak egindako proposamena. Zelenskiren arabera, sei milioi herritar daude argindarrik gabe Ukrainan.

Errusiak Ukrainan egindako «gerra krimenak» zigortzeko asmoz, «auzitegi berezi bat» eratzeko proposamena egin zuen atzo Europako Batzordeko presidente Ursula Von der Leyenek: «Errusiak estatu subirano baten [Ukraina] aurka egindakoagatik ordaindu behar du». Bada, Kremlinek argi erantzun dio Bruselari: «Errusiak ez du onartuko Ukrainako gerra krimenetarako auzitegirik; ilegitimotzat jotzen dugu, eta guk geuk zigortuko ditugu Kieveko erregimenak egindako gerra krimenak», zehaztu du Kremlineko eledun Dmitri Peskovek, eguneroko prentsa agerraldian.

ESLA Europako Segurtasun Lankidetzako Antolakundeko kide diren herrialdeetako Atzerri ministroak Lodzen (Polonian) biltzekoak dira gaurtik biharrera. Hain justu, Von der Leyenen gisan, EB Europako Batasuneko diplomaziaburu Josep Borrellek ere iragarri du Ukrainako «gerra krimenak» epaituko dituen «auzitegi berezi bat» sortzea bultzatuko duela. Esan du EBk mila milioi euroko ekarpen gehigarria egingo duela Kievi laguntzeko, ESLAko goi bileratik kanpo hedabideei egindako adierazpenetan.

Kremlineko ordezkari Sergei Lavrov ez da bilkura horretan izango, Errusiak Ukraina inbaditzearekin lotutako zigorren zerrendan baitago. Hain zuzen, Lavrovek esan du Mendebaldeak «benetako» aukera zuela Ukrainako gatazka saihesteko. «Baina NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen hedapena gelditzeko eta Kieventzat segurtasun estatus berezi bat adosteko Errusiaren proposamenak baztertzea erabaki zuen», zehaztu du, Reuters albiste agentziak jasotakoaren arabera.

Moskun emandako prentsaurreko luzean, Lavrovek salatu du Mendebaldeko aliatuek Kievera armak bidaltzeaz gain, Ukrainako soldaduak beren lurraldeetan entrenatzen dituztela, baita «mertzenario arriskutsuak» trebatu ere. Errusiako Atzerri ministroaren ustez, urriaren hasieran Krimeako penintsula eta Errusia lotzen dituen zubia suntsitzea «azpiegitura zibil baten aurkako erasoa» izan zen. Bestalde, justifikatu egin ditu Ukrainako armadari, bereziki azpiegitura elektrikoei eta komunikazio sareei, egindako erasoak.

Ikusi gehiago: Krimeako anexioaren ikur den zubiaren zati bat hondatu dute

Horrekin lotuta, Ukrainako presidente Volodimir Zelenskik jakinarazi du oraindik sei milioi herritar daudela argirik gabe Ukrainako lurraldean, Errusiako indarrek joan den astean instalazio elektrikoen aurka egindako azken bonbardaketen ostean. Gaueko hitzaldian, zehaztu zuen egoera «bereziki zaila» dela hiriburuan eta beste bost probintziatan. Hori dela eta, konpainia elektrikoei eskatu die erabiltzaileei «zehatz-mehatz» jakinarazteko noiz etengo duten argindarra.


Summary: Planeta bati eta haren izarrari 'Su' eta 'Gar' izenak jartzea proposatu du astronomo talde batek. NBEren Hizkuntza Indigenen Hamarkadaren harira, Astronomoen Nazioarteko Batasunak eskatu du izenak proposatzeko 20 planetarentzat.

Gliese 486 du orain behin-behineko izena Lurretik 26 argi urtera dagoen izar batek, eta haren planetetako bati Gliese 486b esaten diote. Baina baliteke hori laster aldatzea, eta sistemari euskarazko izena jartzea. Astronomo talde baten proposamena onartzen badute, Su eta Gar objektuak egongo dira aurki Euskal Herriko zeru gainean.

Hamaika objektu dago espazioan, eta ez da erraza izen egoki bat asmatzea bakoitzarentzat. Nazioarteko Astonomoen Batasunak erabakitzen du zein izen jarri galaxia, izar, planeta edo ilargiei, eta, ebatzi bitartean, behin-behineko izen tekniko batekin egiten dute lan zientzialariek.

Prozesua errazteko, astronomo komunitateari dei egiten dio tarteka batasunak. Aurten ere, hogei exoplanetarentzako eta haien izarrentzako izenak proposatzeko eskatu dute. Nazio Batuen Erakundeak 2022-2032ko tartea Hizkuntza Indigenen Hamarkada izendatu duenez, oraingoan bereziki hartuko dute kontuan proposaturiko izenak hizkuntza indigenetan egotea.

'Su' eta 'Gar' izenak proposatu dituztenen artean daude iaz planeta topatu zuen taldeko Jose Antonio Caballero astronomoa; EHUko Itziar Garate-Lopez, Naiara Barrado Izagirre, Santiago Perez Hoyos eta Agustin Sanchez Lavega irakasleak; eta Pedro Migel Etxenique Landiribar fisikaria. Horrez gain, batasunak eskatu bezala, gizarteko bestelako hainbat ordezkarik bultzatu dute ekinaldia. Tartean dira Kike Amonarriz Gorria, Garazi Andonegi Beristain, Ana Galarraga Aiestaran, Juanma Gallego Moya, Juan Ignacio Perez Iglesias eta Ilaski Serrano Urkidi.

Zergatik 'Su' eta 'Gar'?

Beroarekin loturiko izenak aukeratu dituzte, tenperatura beroak baitituzte Gliese 468 izarrean eta Gliese 486b haren planetan. Izan ere, ezingo litzateke Su planetan bizi, nahiz eta Lurraren modukoa den, han beruna urtzeko moduko beroa egiten duelako. Lurraren masa baino 2,8 aldiz handiagoa da planeta horrena, baina haren diametroa %30 handiagoa da. Beraz, Lurra baino dentsoagoa da (%30 gehiago), eta litekeena da harrizkoa izatea, eta burdinazko nukleo bat edukitzea.

«Euskal mitologian, gainera, etxeko sua etxeko jenioa da, eta mesedeak eskatzen zaizkio. Bereziki sakratuak ditugu Gabonetako eta San Juan eguneko suak», idatzi dute proposamenean. «Gar izan da, bestalde, izarrarentzat aukeratutako izena, gori-gori dagoen gasezko bola bat baita».

Horrez gain, astronomiarako pasioa dutenek su eta gar lan egiteko ohitura dutela nabarmendu dute.

Proposamenak eragin du meme umoretsurik sare sozialetan.

Dena den, proposamena onartuko balute ere, Su eta Gar ez lirateke espazioko lehenengo euskarazko toponimoak. 2002ko irailetik, Galdakao kraterra dago Marten, Xabier Orue-Etxebarria EHUko geologia eta paleontologia irakaslearen eraginez. 35 bat kilometroko diametroko kraterra da, meteorito batek edo beste objektu baten talkak sorturikoa; planeta gorriaren hego hemisferioan dago, Gusev kraterraren ondoan.

Badira euskarak zientziari emaniko beste hainbat izen, tartean Lirainosaurus astibiae dinosauro lerdena, Musturzabalsuchus krokodiloa, eta Parkinsonen gaitzarekin loturiko dardarina proteina.


Summary: Mercedesek produkzioa geratuko du ostiralean eta larunbatean, metalgintzako grebagatik. Enpresak langileei adierazi dienaren arabera, Mercedesenak ez diren arazo batzuengatik hornidura arazoak dituzte.

Bizkaiko metalgintzako greba hornidura arazoak sortzen ari da hainbat enpresatan, Arabako Mercedesen esaterako. Material falta dela eta, enpresak produkzioaren sektore batzuk geratzeko erabakia hartu du, ostiralerako eta larunbaterako. Bihar, ostirala, muntaketa gordineko langileen hiru txandak —goizekoa, arratsaldekoa eta gauekoa— bertan behera geratuko dira, eta pintaketako eta amaierako muntaketako langileetan, berriz, arratsaldekoa eta gauekoa geratuko dira bertan behera.

Larunbatean, berriz, aipatutako hiru sektoreetan eguneko hiru txandak geratuko dira bertan behera. Prototipoetan jarduten duten langileak ez ditu geldiaraziko.


Summary: Kutxabankek beste 150 milioi banatuko dizkiei dibidentuetan BBK, Kutxa eta Vital fundazioei. Aurten, 322,7 milioi euro jaso dituzte guztira. Dirua egitasmo sozialak garatzeko erabili behar dute.

Kutxabankek beste 150 milioi euro banatuko ditu BBK, Kutxa eta Vital fundazioen artean. Haiek dira bankuaren jabeak, eta, aurten, orotara 322,7 milioi jasoko dituzte, 2019ko, 2021eko eta 2022ko irabaziengatik.

Azken ordainketa ostegun honetan jaso dute, akziodunen batzar nagusiak administrazio kontseiluaren proposamenari baiezkoa eman ondoren.

Aurten ere mozkin oparoak banatuko ditu Kutxabankek, irabaziak ere halakoak izan direlako, bereziki, Interes tasen igoeragatik. Aurrera begira, baina, baliteke irabazien kontua apaltzea, Espainiako Gobernuak bankuei ezarriko dien zerga berezia dela eta. Interesek eta komisioek ematen dizkioten irabazien %4,8 ordaindu beharko dituzte 2022an eta 2023an. Kutxabankek kalkulatu du 110 milioi euro inguru ordaindu beharko dituela zerga horrengatik.

2011. urtean Kutxabank eratu zenetik, hiru fundazioetako akziodunek 1.241 milioi euro baino gehiago jaso dituzte. Diru hori egitasmo sozialak garatzeko erabili behar dute.

Atzotik, presidente berria du Kutxabankek: Anton Arriola durangarrak hartu du Gregorio Billalabeitiaren tokia.


Summary: Euskarazko hedabideak «bereziki babestu» behar direla esan du Eusko Legebiltzarrak. EAJren eta PSE-EEren ekinbidea onartu du ganberak. EH Bilduk Eusko Jaurlaritzari galdegin dio molda dezala diru laguntzen agindua, eta baldintza berriak ezar ditzala tokiko eta euskarazko hedabideekin batera adostuta.

EH Bilduren ekimenez, Eusko Jaurlaritzak hedabideentzako sei miloi euroren diru laguntzen inguruan eztabaidatu dute gaur Eusko Legebiltzarrean. EH Bilduren izenean, Jasone Agirrek «gaztelaniazko komunikabide handiak» babestea leporatu dio Eusko Jaurlaritzari, eta dei egin dio erabakitzeko zein den bere «apustu estrategikoa». Hala, eskatu dio hedabideei ezohiko diru laguntzak banatzean, aintzat har ditzala bereziki euskarazko hedabideak. Era berean, Jaurlaritzari galdegin dio aurtengo diru laguntzen aginduan beharrezkoak diren moldaketak egin ditzala eta baldintza berriak ezar ditzala tokiko eta euskarazko hedabideekin batera adostuta. Halaber, eskaerak aurkezteko ezohiko epe bat zabaltzeko eskatu dio. EH Bilduren ekinbideak ez du babes nahikorik jaso, eta ez du aurrera egin. EAJk, PSE-EEk, PP+C’s-k eta Voxek aurka bozkatu dute, eta abstenitu egin da Elkarrekin Podemos-IU. Ekinbide horren ordez, EAJk eta PSE-EEk hitzartutako osoko zuzenketa bat onartu dute. Haren bitartez, legebiltzarrak adierazi du euskarazko hedabideak «bereziki» babestu behar direla, «euskal komunikazio ekosisteman daukaten garrantziagatik», eta herritarrek euskaraz informatzeko eskubidea bermatzen dutelako. Bestalde, Jaurlaritzari eskatu diote euskarako hedabideei «babesa» emateko, sektoreak dituen beharrizanetara egokitu daitezen, eta hedabideen sektoreak bizi duen egoerari «arreta» jartzeko diru laguntzak bideratzeko orduan.

Diru laguntzen banaketa, «zalantzazkoa» Eusko Jaurlaritzak bost milioi euroko diru laguntza zuzenak banatu zituen iaz Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan argitaratzen diren paperezko egunkari eta irratien artean, COVID-19 dela eta, egunkarien salmenten beherakadak eta irratien kasuan, publizitatearen jaitsierak eragindako kalteak arintzeko. Diru banaketa horretatik at geratu ziren, ordea, egunkari digitalak, aldizkari orokorrak zein espezializatuak, tokiko hedabideak eta herri telebistak. EH Bilduko legebiltzarkideak salatu du banaketa egiteko moduak berak «zalantza asko» sortu zituela maila juridikoan, baina batez ere «ezinegona» eta «kezka» eragin zuela bost milioi euroetatik euskal hedabideek %6,6 baino ez zutelako jaso, eta euskarazko komunikabide txikiak laguntzetatik at geratu zirelako. Aurtengo laguntzen aginduan zuzendu egin dira maila juridikoan izandako arazoak, baina, Agirrek ohartarazi duenez, «ez dirudi aurten banatuko diren sei milioi horien zati handirik helduko denik euskarazko komunikabideetara». Haren ustez, dekretuaren baldintzak moldatzen ez badira, iaz bezala, aurten ere diru banaketa horretatik kanpo geratuko dira euskarazko hedabideak, tokikoak, herri telebistak, eta hainbat egunkari digital zein aldizkariak.

Gustavo Angulo Elkarrekin Podemos-IUko legebiltzarkideak azpimarratu du egungo diru laguntzen ereduak «trabak» jartzen dizkiela tokiko hedabideei. Gogoratu du pandemiaren krisiak kolpe handia eman ziela hedabideei, eta bost milioi euroko laguntzak komunikabide gutxi batzuen artean banatu zirela, kanpoan utzita hedabiderik txikienak. «Jaurlaritzaren politika motz geratu zen, eta hedabide handiei mesede egin zien», salatu du. Aurten berriro ere eredu bera errepikatu duela deitoratu du, «hedabide txikienak albo batera utzita eta irizpide kuantitaboak lehenetsita». Diru laguntzak banatzean irizpideak berrikusi behar direla adierazi du Angulok, «aniztasuna bermatuz» eta tokiko hedabideei ahotsa emanez. Euskara ere aintzat hartu beharko litzatekeela gaineratu du. EH Bilduren jatorrizko ekinbidearekin bat egin du EP-IUk, baina diru laguntzak hedabide gehiagotara zabaldu asmoz zuzenketa aurkeztu du. Jaurlaritzaren dekretua «motz» geratzen denez, proposatu du mahai bat eratzea tokiko hedabideekin, eta bertan adostea diru laguntza eredu «egonkor eta orekatu bat», non euskarak laguntza horien banaketan kontuan hartu beharreko irizpideetako bat izan behar duen.

PSE-EEren izenean, Alberto Alonsok Eusko Jaurlaritzak komunikabideentzako diru laguntza ezberdinak aletu ditu, eta esan du administrazioak ez dituela alde batera utzi euskarazko hedabideak..

Garikoitz Mendizabal jeltzaleak, berriz, bere balioa eman die Jaurlaritzak eta beste erakundeek euskal komunikabideei ematen dizkien laguntzen irizpideari. Haren ustez, euskarazko ekosistema «sendo» bat dago, eta euskarazko komunikabideak ez daude «larru hutsik». Adierazi du «inoizko diru laguntzarik handienak» jasotzen ari direla euskarazko hedabideak, eta Eusko Jaurlaritza «sekulako ahalegina» egiten ari dela. «Eztabaida lokaztea» egotzi dio EH Bilduri, halaber.

PP+C’s alderdiaren izenean, Carmelo Barriok euskarazko hedabideentzako diru laguntzak kritikatu ditu. «Dirutza handia bideratzen zaie», salatu du. Barriok esan du diru laguntza horiek «diskriminatzaileak» direla beste enpresa pribatuekiko, eta euskarazko hedabideentzako laguntzek gainerako komunikabideak «baztertzen» dituztela. «Enpresa pribatuak diren heinean, egokitu daitezela gainerako hedabideentzako laguntzen baldintza berberetara», ohartarazi du


Summary: San Tomas egunean Plaza Barriko postuak lekualdatuko dituztela salatu dute baserritarrek. Bilboko Udalak ostalaritza «lehenetsi» duela eta baserritarrak «baztertu» dituela salatu du Enba sindikatuak.

Hiru urte dira San Tomas jaia behar bezala ez dutela ospatu Bilbon, eta aurten bai, bueltan izango dira urteroko postuak eta taloak. Baserritarrek, ordea, danbatekoa hartu dute: abenduaren 21eko azoka ez da ohi bezala itzuliko. Plaza Barrian eta Areatzan izaten dira baserritarrak, dozenaka postutan, baina aurten ez da hala izango. Bilboko Udalak Plaza Barria postuz hustea erabaki du, Enba sindikatuak jakinarazi duenez. Horiek horrela, Areatzan bilduko dira postu guztiak. Nekazarien sindikatuak salatu du udalak ostalaritza «lehenetsi» duela, eta baserritarrak «baztertu». Dena dela, Bilboko Udala, Enba eta BBK gaur bilduko dira, akordio bat egiteko xedez.

Bilboko Udalaren erabakiak «kritikoki» eragingo dio hainbat ekoizlek parte hartu ahal izateari, Enbaren hitzetan. San Tomas eguneko azoka «baserritarren azoka da, elikagaiak ezagutarazteko eta etxeko despentsa betetzeko eguna. Parranda egun bat baino askoz gehiago da», gehitu du sindikatuak.

Txosnak ere lekuz aldatuko dira Bizkaiko hiriburuan: aurten, Arriaga antzokiko atzeko plazan eta Erripako kaian —itsasadarren bestaldean— jarriko dituzte.


Summary: Xabier Leteren obra osoa argitalpen bakarrean bildu dute. Hiru liburukitan batu dituzte idazle eta kantariaren poema eta abesti guztiak. Alex Gurrutxaga eta Lourdes Otaegi arduratu dira edizioa apailatzeaz —1.000 orritik gora, denera—, eta bost argitaletxek elkarlanean eman dute argitara.

«Lan hau, batez ere, Leteren ondran eta alabantzan egina da; hari eginiko omenaldi bat. Bere obra da 1.000 orri hauen protagonista». Mende erdi baten kantua gordetzen duten orriak, bilakaera baten testigu direnak; egile baten bilakaerarena, eta hura inguratu zuen bizimodu sozial-politiko-kultural guztiarena. Hamabi urte beteko dira igandean Xabier Lete hil zen goiz negutar hartatik, eta, urtemugaren bezperan, haren lirika osoa bildu dute —bai poesia eta bai abestietako hitzak, argitaratuak zein argitaragabeak— hiru liburukiz osatutako kutxa batean. Lourdes Otaegi eta Alex Gurrutxaga Leteren obran aditu eta unibertsitateko irakasleak arduratu dira haren ondare osoa aztertu, oharrez jantzi eta atontzeaz, eta emaitza bost argitaletxek plazaratu dute elkarlanean, Gipuzkoako Foru Aldundiaren babesarekin.

Gaur goizean egin dute aurkezpen ekitaldia, Foru Aldundiaren egoitzan, eta Markel Olano diputatu nagusiak gogora ekarri du erakundeak Leterekin izandako lotura —Kultura diputatu izan zen 1980ko hamarkadan—. Han dago, halaber, Xabier Leteren funtsak biltzen dituen artxibategia, eta «ezinbesteko tresna» izan dela azpimarratu du, hain justu, Otaegik. Literatur ondareari buruzko «ikuspegi nazional bat» erakusten duela ere erantsi du, bere ustez, «sendotu beharrekoa».

Sarrera gisara, ehun orri pasako hitzaurrea idatzi dute Otaegik eta Gurrutxagak —bertan oroitu dituzte, besteak beste, aurrez Leteren inguruan egindako ikerlanak—, eta ondotik, hiru adarretan zatitu dute Leteren ekarpen liriko osoa: gazte garaiko hiru liburuak lehenengo liburukian; helduaroko poesiagintza bigarrenean; eta sakabanaturiko poemak, argitaratu gabe utzitakoak, itzulpenak eta abestietako hitzak azkenekoan.

«Edizio honetan eskaini nahi izan duguna da publiko zabalarentzat liburu sorta bat, ez adituentzako edizio kritiko seriosoa; serioa bai, baina irakurle orokorrarentzat egina», azpimarratu du Otaegik. Transmisioak «edizio argituak» behar dituela defendatu du, eta euren egitekoa, hain justu, hori izan dela aipatu; hitzaurreaz gain, testu bakoitzari argibideak erantsi baitizkiote oin-oharretan. «Modu horretan, pentsatzen dugu euskaldun denon ondarea den Leteren poesia hau dastatu, ezagutu eta disfrutatu ahal izango dugula. Hori izan da, behintzat, gure jomuga».

50 urteko bilakabidea

Zehatzago, Egunetik egunera orduen gurpilean (1968), Bigarren poema liburua (1974) eta Urrats desbideratuak (1981) poema bildumak biltzen ditu lehen liburukiak, publikatu zirenetik ez direnak inoiz berrargitaratu; eta Zentzu antzaldatuen poemategia (1992), Biziaren ikurrak (1992) eta egilearen azken liburua izan zen Egunsentiaren esku izoztuak (2008) bigarrenak. Horrek mende erdi bateko ibilia esan nahi duela oroitu du Gurrutxagak, eta erantsi du saiatu direla irakurlea hurbiltzen tarte horretan Letek izandako aldakuntza filosofiko, estetiko, linguistiko eta bestelakoetara.

Lehen bien aldean, hirugarren liburukia da desberdinena, «balio erantsi» aipagarriena ematen diona edizioari, Gurrutxagaren esanetan. Lehen apustua poemen ondoan kantuak biltzea izan dela aipatu du, eta defendatu ezin zela bestela izan, ezin dela Lete partzialki ulertu. «Aniztasun hori da bere ezaugarrietako bat. Ez dago Lete poeta ulertzerik Lete abeslaria gabe, eta alderantziz».

Abestiak, oro har, kronologikoki antolatu dituzte, argitaratuak zein argitaragabeak, eta bakoitzaren iturria ere zehazten ahalegindu dira, ahal izan dutenetan; diskoetako erreferentziei segituta batzuetan, eta artxiboko pistei jarraituta besteetan. «Kontzertuetan banatzen ziren esku-orrietan begiratuta, adibidez».

Argitaratu gabeko poemen multzoa antolatzea ere lan «konplexua» izan dela aitortu dute, eta garbi utzi ez dituztela «zirriborroak» aintzat hartu, soilik amaituta antzeman daitezkeen testuak baizik. Bi dira argitaratzeko prestatu baina azkenean argitara atera ez ziren Leteren poema sortak: Arrastoak eta itzala (1968) —«Juan San Martinek aipatu ere egin zuen publikoki Letek prest zeukala testu hori»— eta Itsaso eragotziaren kanta gogoetatsuak (1976). «Oso poemario ederra», Gurrutxagaren hitzetan, «biltzen dituena garaiko kezka kulturalak, Leteren kezka estetikoak eta kezka soziopolitikoak».

Lete bat eta kontrakoa

Hitzaurrea luze gelditu zaien jakitun, momentuak hala eskatzen zuela argudiatu dute ikertzaileek, «barkamena» eskatu arren, umorez. Mende erdiko ibilbidearen bilakabidea askotarikoa izan dela eta horrek ohar bibliografiko eta biografiko asko gehitzea eskatu diela esan du Gurrutxagak, eta nabarmendu, oroz gain, Leteren «konplexutasuna esplikatzea» izan dutela eurek helburu. «Lete bat eta kontrakoa, eta kontrakoaren kontrakoa izatera iritsi zen Lete bere konplexutasun horretan; horregatik ere luzatu gara».

Otaegi, bestalde, Egunsentiaren esku izoztuak lanera itzuli, eta kasu bitxia dela ohartarazi du. «Gure hipotesia da bere azken liburu hori dela bere emaitzarik umotuena, eta hori poesian gauza harrigarria da. Esaten da poetak gaztetan egiten dituela bere lanik inspiratuenak. Leteren kasuan, gastatuaren gastatuz, jardunaren jardunaz iritsi zen depurazio horretara, tonu orekatu eta neurtu horretara». Irakurlea hori estimatzera heltzea nahiko lukete. Eta, gisa berean, nahi lukete irakurlea jabetzea Leteren literaturak Euskal Herriaren historia hurbileko «argi-itzalez» gogoetatzeko aukera eskaintzen duela. «Obra hunkigarria burutu zuen, disidentziaren, oinazearen eta maitasunaren bidegurutzeetan erroturiko poesia. Modu horretan, euskal lerro nagusietan kokatzen du bere burua».

Bada gai arantzatsu bat Leteren ibilbide gorabeheratsu horretan: 1990eko urteetan, Rainer Maria Rilkeren eta Carles Ribaren dozena bat poema inguru plagiatu zituela jakin zen 2017an. Ez dutela ezkutatu esan du Gurrutxagak, are, hitzaurrean ere jorratu dutela gaia: «Bigarren liburukian daude poema horiek, eta egin duguna da, beste guztiekin bezala, poema horien jatorria non dagoen adierazi. Ez dugu ezer ezkutatu, kontrakoa». Horri lotuta aipatu du, gainera, abestiekin egiteko zegoela azterketa, eta horretan jardun dutela orain. «60ko urteetan oso tipikoa izan zen kantari frantsesen doinuak-eta hartzea, ez Letek bakarrik, garaiko jende pila batek».

Hitz eta doinu askoren jatorria ikertzeko Joxan Goikoetxea musikariarekin aritu dira eskuz esku lanean, eta, hari bezala, Anjel Lertxundiri eta Joxerra Garziari ere esker oneko aipamen berezia egin diete aurkezpenean, bildumaren lehen irakurleei. «Beti da ona begi gehiagoren oharrak izatea».

«Geure buruaren ezagutza eta estimazioa»

Elkarlan baten fruitua izan da bilduma, eta horrek ere egiten du ezohiko. Euskal Editoreen Elkartearen bitartez, Alberdania, Elkar, Erein, Pamiela eta Txalapartak hartu dute parte argitalpenean, eta Xabier Mendiguren Elkarreko editoreak hitz egin du guztien izenean. Gisako bilduma bat sustatzeak «poza eta ohorea» itzuli diela aipatu du —«bai obraren edertasun eta kalitateagatik beragatik, bai egileak euskaldun guztion oroimen kolektiboan duen leku nabarmenagatik»—, eta transmisioaren beharra ere izan du gogoan.

Izan ere, Mendigurenen arabera, Leteren kantu eta poemen «edertasunaren kontzientziak» bizi-bizirik segitzen du adin batetik gorako euskaldunengan; aldiz, mirespen hori belaunaldi gazteagoetan asko apaltzen delakoan da —40 urtetik beherakoak aipatu ditu—. «Alde batetik, normala da, nork bere garaian ezagutu duena miretsi dezake; ezagutzen ez dena, ezin maitatu. Herri bizi batek, baina, behar ditu mitoak, heroiak, belaunaldietan zehar iraungo duten erreferentzia konpartituak», adierazi du, eta Lete mito horietako baten mailan kokatu: «Giza bizitzaren korapiloak norbere barruan sentiarazteko gaitasunagatik, gai sakonenak hurbil egiteko dohain harrigarriagatik, bere karisma izugarri horregatik».

Lete itsasargi batekin erkatu du Elkarreko kideak azkenik, eta ohartarazi du hark argia ematen jarraituko badu, ezinbestekoak izango direla tresnak eta baliabideak aurrerantzean ere. «Ikus-entzunezkoak, komunikabideak, eskolak, argitalpenak... geure esku izango direnak eta geure buruaren ezagutza eta estimazioa bultzatuko dutenak. Horretarako ere kontzientzia sendo bat behar baita, korrontearen kontrako igerian aritu behar dugunontzako».


Summary: Nafarroako Gobernuak 2020-2024ko eperako ekarpena hitzartu du Madrilekin. Bihar goizean koordinazio batzordea bilduko da, eta arratsaldean emango dituzte azalpenak.

Hiru urteko atzerapenarekin, baina, azkenik, Nafarroako Gobernuak hitzartu du Espainiako Gobernuarekin 2020-2024rako ekarpenaren kalkulua. Zehazki, 2020an Nafarroak bere gain hartu gabeko eskumenen truke ordaindu beharreko ekarpenaren nondik norakoa lotu dute, eta, behin hori eginda, ondorengo lau urteetako diru kopuruak eta mugimenduak zehaztu dituzte.

Berez, 2020rako egon behar luke hitzartuta, baina negoziazioak atzeratuz joan dira. Azken asteetan, Elma Saiz Nafarroako Ekonomia eta Ogasun kontseilariak maiz aipatu die komunikabideei negoziazioak bide onetik zihoazela eta «diskrezioz» jorratzen ari zirela elkarrizketa.

Alta, orain arte ez dute jakinarazi akordioa nekez lortuko zuten edo akordioa lortzeko zorian zeuden. Azkenean, gaur etorri da albistea, gobernuak jakinarazi baitu biharko agendan sinatuko duela akordioa.

Geroa Baik ez zekien

Geroa Baiko iturriek onartu dutenez, eurek ez zekiten akordioaren berri. Politikaren epeei begira, susmatzen zuten laster etor zitekeela, baina berez erabakiaren berri eman baino ordu erdi lehenago jakin dute gobernuko bi bazkideek; Geroa Baik eta Ahal Dugu-k, alegia.

Aurretik ere, iazko abenduan, Elma Saizek Hitzarmen Ekonomikoaren legearen berritzeari buruzko ituna jakinarazi zuenean, haren edukia azken orduan jakin zuela salatu zuen Geroa Baik, gobernuko bazkideetako batek. Atzo bertan, Uxue Barkos Geroa Baiko eledunak gobernuari eskatu zion akordioaren arabera diru soberakinak egonez gero diru hori itxarote zerrendak murrizteko eta Osasun departamentua sendotzeko baliatu beharko litzatekeela.

Xehetasunik gabe

Oraindik ere ez dituzte xehetasunak ezagutarazi. Akordioan, 2020eko ekarpenarekin batera, zerga doikuntzek lotuta egon behar lukete. Hala, estatuaren eta Nafarroaren arteko diruaren joan-etorriak zehaztuko dituzte bi aldeek. Ekarpenaren kalkulua egiteko, bere gain hartu gabeko eskumenen truke erreferentzia gisa %1,6ko egozpen indizea erabiltzen da —Espainiako ekonomiaren aldean, %1,6ko pisua ematen zaio Nafarroari eta kopuru hori 1990eko Hitzarmen Ekonomikoan zehaztu zen—.

Hala, behin lehen urteko ekarpena eta diru mugimenduak zehaztuta, 202ean eta 2022an ordaindu dena ere likidatu egingo da. Ondorioz, akordioa egin aurretik, Nafarroak aurreko hiru urteetan aurreikusi baino gehiago ordaindu badu, Madrilek diferentzia pagatu beharko dio; eta alderantziz.

Nafarroako kontuetan ageri denez, Nafarroak 2020ean 549,5 milioi pagatu zituen ekarpen gisa, eta 2021ean, 534,9 milioi —urte horietako aurrekontuetan kopuru handiagoak jarri ziren, baina urte amaieran gutxiago pagatu zen—. Aurtengo aurrekontuetan, kontzeptu horri dagokionez, 573 milioi pagatu ditu, eta, 2023ko aurrekontuetan, 635 milioi pagatzea zeuden aurreikusita.

Bihar ikusiko da nolakoa den akordioa eta ea azken emaitza Nafarroaren aldekoa den edo ez.

Jaurlaritzak ere bai

Nafarroaren aldean, Jaurlaritza azkarrago ibili da. 2022-2026rako kupoaren akordioa iragan azaroaren 17an erdietsi zuen Espainiako Gobernuarekin. Deigarria da Eusko Jaurlaritzak akordio hori bost urteko epe horren lehen urtearen barruan egin duela; aldiz, Nafarroan, bi gobernuetako bazkide nagusiak alderdi sozialistakoak izanik ere, hiru urte behar izan dituzte akordioa lortzeko.


Summary: Bai Sarearen aipamen berezia jaso du BERRIAk, 'Gure gorputzetik' praktikarengatik. Hileroko koparekin bateragarriagoak diren komunen berri emateagatik egin diote aipamen berezia BERRIAri. Hiru enpresa ere saritu ditu Bai Sareak.

Urteroko batzarra egin du Bai Sareak, Emakundek sustatutakoak, eta berdintasun jardunbiderik onenen sariak banatu dituzte bertan. Tartean, BERRIAri aipamen berezia egin dio sareak, Gure gorputzetik praktikarengatik. Lankide batek kezka ala kexa bat plazaratu zuen, BERRIAko komun nagusien antolaketaren inguruan. Garbitokia aparte dute horiek, eta ez ziren «erosoak» ezta «jasangarriak» ere hileroko kopa erabiltzen duten lankideentzat. Eraikinean, ordea, badira garbitokia alboan bertan duten komunak, lankide berri eta gazte gehienek ezagutzen ez zituztenak.

BERRIAren berdintasun batzordean landu zen gaia. Bertan, proposatu zen hileroko kopa erabiltzearekin bateragarriagoak diren komun horien berri ematea, non diren esanez eta horiek erabiltzeko animatuz. Bai Sareak «genero perspektibatik egin daitezkeen eta egin behar diren hobekuntzak» errekonozitu nahi izan ditu aipamen bereziarekin.

Jardunbide egokiengatik, berriz, hiru enpresek jaso dituzte sariak. Lehena Mariezcurrena-Zubieder eraikuntza enpresa izan da, Lasarteko obra batean puntu beltza —emakumeentzat arriskutsuak diren tokiak— kentzeagatik. Arabako Gurutze Gorria ere saritu dute, oinarrizko premiak zuzen banatzeko eta hilerokoak izateak desberdintasun gehiago ez sortzeko partida bat sortzeagatik. Azkenik, Goiztiri elkartea, harrera prozesuan berdintasunaz sentsibilizatzeagatik. 2018ko martxoan sortu zuten Bai Sarea, eta BERRIAk ordutik parte hartzen du.


Summary: Felipe Juaristik ‘Harrizko gaitz hau’ poema bilduma eman du. Mina du ardatz olerki liburuak, eta isiltasunak eta gelditasunak zeharkatzen dute, egileak azaldu duenez. Balea Zuria argitaletxeak plazaratu du.

«Zenbait gertaeraren aurrean isilik geratzen gara, ez zaigulako hitzik ateratzen esan nahi genukeena esateko». Amaren heriotzaren harira hasi zen Felipe Juaristi bere lan berriko lehen lerroak idazten, eta, beste behin ere, poesian aurkitu zituen mina adierazteko eta hari buruz gogoeta egiteko behar zituen hitzak. Baita babesleku bat ere. 61 poema bildu ditu Harrizko gaitz hau liburuan, eta bost urte bete berri dituen Balea Zuria argitaletxearekin plazaratu du lana.

Amaren heriotzak, «hunkitzeaz gainera, gogoetaren gurpilari bultzada» eman ziola azaldu du idazleak, eta bere bizitzari errepasoa egiten hasi zela. «Iragana aztertzen hasi nintzen, ordura arte ez bezala». Eta jabetu zen amaren irudia beretzat «mundutik gordetzeko txuloa» zela. «Zenbat aldiz ez ote dudan pentsatu txiki-txikia egiten nintzela, eta amaren eskuan kabitzen, babes hartuta». Orain, mundua sarritan «arrotz» zaionean, bere burua «gorde eta ezkutatzeko esku-txuloa» nahiko lukeela aitortu du. Eta poesian topatu du ezkutaleku hori. «Poesia, liburu hau eta bertan bildutako poema multzo hau nire txokoa da, nire etxea, nire gordelekua; bera da, ez izutzeko keinu eginez, lasaitzen nauen eskua, neure baitara erakartzen nauen laguna».

Isiltasuna da lanaren ardatzetako bat, Juaristik adierazi duenez. «Isilik geratu nintzen, eta isiltasun horri forma berriak ematen saiatu naiz, eskultore batek burdina, zura edo marmola lantzen dituen bezala». Langintza horretan, aditz eta adjektibo gehienak kenduz joan zen, eta «biluztasuna, poemak bere biluzian» geratu zitzaizkion; «isiltasuna adierazi nahian». Izan ere, kontzeptu horri garrantzi berezia eman dio egileak bere obraren nondik norakoak azaltzean. «Isiltasuna zer den ikasten dugunean hasten gara benetan bizitzari nolabaiteko arrastoa hartzen».

Poema bildumaren beste ardatzetako bat gelditasuna da, zeina isiltasunaren «bigarren izaera» den, idazlearen iritzian. «Pausoa ezin eman, hitzik ezin esan, biak antzeko ekintzak dira; gelditasuna gorputz atalen isiltasuna da». Eta bi kontzeptu horiekin azaldu du lanaren izenburua ere, haren hitzetan, «biak batera» doazelako, eta bai isiltasunak bai gelditasunak «harrizko» bihur dezakeelako duelako norbera.

Ideia horiei tiraka, hitz gutxiko poemategi bat ondu du, eta hasieran idatzi zituen 120 poemetatik erdia baino ez ditu jaso bertan azkenean, bi ataletan banatuta: Biluzik da lehenengoa, eta Itzalezko izate hau du izena bigarrenak.

Minaren aldarria, orainean

Bildumak mina ardatz izan arren, ez dela «liburu tristea edo pesimista» zehaztu du Juaristik, baizik eta «momentu bat adierazi nahia» islatzen duela. «Badakit minak bere prozesuak dituela, eta gaitz batek bere denbora behar duela sendatzeko. Liburu honekin ate bat ireki dut nik, eta orain kanpora noa berriro. Zer aurkituko, hori beste kontu bat da».

Soilik izenburuari erreparatuz gero, liburua «zerbait iluna, edo garai ilunetako kronika bat» dela pentsa litekeela adierazi du Juan Ramon Makuso idazle eta Balea Zuria argitaletxeko kideak. «Baina ez da horrela», ohartarazi du segituan. «Hasiera-hasieratik, lehen orrialdetik, ohar moduko bat duela esango nuke, eta ohar horretan gordeta bizipozaren aldarri bat dagoela. Badago gizaki baten ibilbide bat ere, existentzialismo bat; existentzialismoak bere uhinak izan zituen, eta poetak bereak azaltzen ditu».

Makusoren ustez, «mina erreibindikatzea» da liburuaren beste ezaugarri nagusietako bat, lerroz lerro minaren itzala hor dagoelakoan. «Paradoxa bat izan liteke, baina da zentzu presente batean dagoelako, presentziala delako».

Haren ustez, «bizi testamendu bat» ere bada liburua, zeinetan poesia «bere indar guztiarekin» agertzen den, artifiziorik batere gabe. Halaber, Juaristiren «lirika eder eta bertutetsua» goraipatu du, horren erakusgarri iruditzen zaion poemetako bat ekarrita: «Hainbeste joanez denbora espaziora,/ harri bilakatzen./ Hainbeste joanez espazioa denborara,/ aire bihurtzen».


Summary: Filipe Aramendik ez du salaketarik jarriko azaroaren 11ko pankartagatik. Lehen Mundu Gerlako oroitzarren harira Frantziak erailak zioen pankarta «iraingarritzat» jo zuen Urruñako auzapezak, eta soldaduak «askatasunaren defentsan» hil zirela erran zuen. Bere adierazpenekin desados agertu zen EH Bai.

Filipe Aramendik ez du salaketarik jarriko azaroaren 11n Urruñan (Lapurdi) pankarta jarri zutenen kontra. Hala jakinarazi du Sud Ouest egunkariak. Aramendik esplikatu du herriko etxeko gehiengoko taldean hartu dutela erabakia, «gauzak lasaitzearren».

Lehen Mundu Gerraren armistizio eguna da azaroaren 11, eta besta eguna da Frantziako Estatuan: «Frantziaren alde hildakoak» omentzeko zeremoniak antolatu ohi dituzte herri zenbaitetan, gerlaren ondotik eraiki zituzten oroitarrietan. 1914-1918 Frantziak erailak zioen ezezagun batzuek ezarritako pankartak, euskaraz; frantsesez, berriz, Morts pour la Patrie (aberriaren alde hildakoak) esaldi famatuari aspalditik egin izan zaion desbideraketa: «pour la patrie» marratu eta «par la France» (Frantziaren eskuetan) agerrarazita.

«Iraingarritzat» jo zuen mezua Aramendik, eta salaketa jartzeko borondatea agertu zuen. «Bizitzeko eta pentsatzeko dugun askatasunaren defentsan bizia galdu zuten soldaduei begirako errespetu eta aitortza falta dira». EH Baik ohar bat atera zuen, eta jakinarazi zuen ez zuela bat egiten Aramendiren hitzekin. Historiaren ikuspegitik ere adierazpenak okerrak zirela erran zuten hainbat adituk.


Summary: Ernaik gazteen bizitza «duintzeko» eskatu du, zortzi ekintza deszentralizatu eginda. Besteak beste, EHUren Leioako campuseko errektoretza «blokeatu» eta Bergarako San Prudentzio auzoko biribilgunea moztu du gazte antolakundeak.

Euskal Herriko zortzi lekutan hainbat ekintza egin ditu Ernai gazte antolakundeak, «gazteen bizitzen duintzea» eskatu, eta «neurri zehatzak eta erroko eraldaketa» aldarrikatzeko. Gazteak «belaunaldi krisian» daudela salatu du, hala. Horren erakusle dira, Ernairen arabera, bizi baldintzen «prekarizazioa» eta bizitzaren garestitzea, hezkuntzaren «merkantilizazioa», «balio eta jarrera matxista eta autoritarioen gorakada, faxismoaren gorakadarekin batera» eta «indibidualismoaren hedatzea eta bizi eredu kapitalista eta patriarkalen indartzea».

Joera horiei aurre egiteko, hainbat aldarrikapen plazaratu ditu gazte antolakundeak. Goizean, esaterako, EHUko Leioako campuseko errektoretza «blokeatu» dute, «hezkuntza ereduaren eta pribatizazioaren aurka». Gasteizko Kutxabanken sukurtsalean, berriz, «aberastasunaren banaketa» salatu dute, kartelak itsatsita. Nafarroan, hiru argindar egoitza «markatu» dituztela ere jakinarazi du gazte antolakundeak. Arratsaldean ekintza gehiago egin dituzte. «Garraio publiko duina» aldarrikatzeko, San Prudentzioko (Bergara) biribilgunea moztu dute, eta Bizkaiko Mercadona katearen saltoki batean produktuak lapurtu dituzte, «bizitzaren garestitzea salatu eta erroko eraldaketa sozioekonomikoa eskatzeko».

Bizi duinak exijitzeaz gain, «errokok eraldaketa sozioekonomikoa» aldarrikatu du Ernaik, eta, norabide horretan, baita «langile eta gazte guztien bizitza duinak eskuratzeko zentralak diren neurriak garatzea» ere; hala nola merkatuan esku hartzea, oinarrizko zerbitzuak publiko bilakatzea, aberastasuna banatzea, zaintza sistema publiko komunitarioa eraikitzea eta «hezkuntza publiko, burujabe eta nazionala» garatzea. Halaber, «bizi eredu eraldatzaileen» aldeko alternatibak gaurdanik eraikitzearen garrantzia azpimarratu du gazte antolakundeak. Testuinguru orokorrari erreparatuta, mundua «hankaz gora» dagoen arren, gazte antolakundeak uste du badagoela aukera dena aldatzeko: «Orain egiten ez badugu, agian, bihar, beranduegi izango baita. Orain egingo diogu aurre bizitzen uzten ez digun krisi eta kapitalismo zisheteropatriarkalari«. Horrekin batera, «Euskal Herri aske, sozialista, feminista eta euskalduna» lortu arte «borrokan» jarraituko duela berretsi du.


Summary: Bizkaibuseko 80 ibilgailu baino gehiago sabotatu dituzte Trapagaranen. Zenbait autobus gurpilak zulatuta eta beirak margotuta agertu dira gaur goizean. Ezkerraldeko zerbitzuetan eragina izanen du gertatutakoak.

Trapagaranen (Bizkaia) Bizkaibusek duen garajean 80 ibilgailu sabotatuta agertu dira gaur goizean. Gurpilak zulatuak zituzten batzuek, eta beirak margotuta bertzeek. Margoketen ondorioz, gidariek ezin dute errepidea ongi ikusi; beraz, ibilgailu horiek ezin izanen dira erabili. Ezkerraldeko zerbitzuetan eragina izanen du gertatutakoak. Enpresako 600 langile inguruk hitzarmen kolektibo bat eskatzeko geldialdiak antolatu dituzte egunotarako.

Ez da horrelako zerbait gertatzen den lehenbiziko aldia, joan den azaroaren 8an antzeko ekintzak egin baitzituzten. Guti gorabehera bertze hainbertze autobus sabotatuak izan ziren, eta arratsaldera arte ezin izan ziren zerbitzuak martxan jarri. Ezkerraldetik Euskal Herriko Unibertsitateak Leioan duen campusera bitarteko zerbitzuak, adibidez, geldituta egon ziren denbora luzez.

Miguel Angel Gomez Viar, Garraioa eta Mugikortasun Jasangarria sustatzeko foru diputatuak lehenbiziko ekintza haiek «onartezinak» zirela erran zuen, «Bizkaiko herritar guztiei eragiten» zietela argudiatuz. Gainera, bai langileak, eta baita enpresa bera ere, «adostasun» bat erdiestera animatu zituen.


Summary: Lan merkatuak ez du asko antzeman geldialdia oraindik. Azaroan behera egin du langabeziak, eta gora langileen kopuruak. Hirugarrenez jarraian, kotizatzaileen marka hautsi du Hegoaldeak.

Udaz geroztik, moteldu egin da euskal ekonomia, baina ez lan merkatuari kalte handia egiteko adina. Indar handirik gabe izan bada ere, behera egin du langabeziak aurtengo azaroan ere. SEPE Espainiako enplegu zerbitzuaren arabera, hilaren amaieran 142.203 lagun zeuden langabe gisa erregistratuta Hego Euskal Herriko enplegu bulegoetan, iaz baino 817 langabe gutxiago.

Langabezia tasa %10,37ra jaitsi da, baina nabarmen handiagoa da emakumeen artean (%12,7). Azaroa hilabete ona izan ohi da enpleguarentzat. 2013az geroztik, urtero jaitsi da langabe kopurua hilabete horretan. Iaz, esaterako, 1.076 gutxiago zenbatu zituen SEPEk, eta 1.006 gutxiago 2019an.

Berriro ere, Nafarroa izan da salbuespena; lurralde horretan 218 langabe gehiago dituzte. Bizkaian, 602 gutxiago daude; Araban, 319 gutxiago; eta Gipuzkoan, 114 gutxiago. Nafarroarena ez da, gainera, datu bakan bat. Aurreko urteetan datu hobeak izan ondoren, 2022an ifrentzua iritsi zaio Nafarroari: azken urtean 209 langabe galdu ditu (-%0,66), eta 7.069 beste hiru herrialdeen artean (-%6).

Egoera kezkagarria dela ziurtatu dute Nafarroako sindikatuek, baina alde onari begiratu nahi izan dio Mari Carmen Maeztu Eskubide Sozialetako kontseilariak, «egoera orokorrean positiboa da» esanez. Langabeziari ez baizik Gizarte Segurantzako kotizatzaileen kopuruari erreparatu dio Maeztuk, eta aldagai horretan ez dago alderik Hego Euskal Herriko lau herrialdeetan, guztietan gora egin baitu azken hamabi hilabeteotan: %2,06 Araban, %1,88 Bizkaian, %1,81 Nafarroan eta %1,20 Gipuzkoan.

Mugagabeak, lautik bat

Zenbaki osoetan, azaroan batutako 3.658 kotizatzaileei esker, 1.295.540 langile daude Gizarte Segurantzan kotizatzen, inoiz baino gehiago. Badira hiru hilabete jarraian lanpostuen kopuruaren marka hautsi dela, eta gerta liteke abendua laugarrena izatea, hilabete horretan ohikoa baita afiliatuen kopuruak gora egitea, Eguberrietan merkataritzan eta ostalaritzan izan ohi diren kontratazioen ondorioz.

Edonola ere, epe laburrekoa izan ohi da enplegu hori, urtarrilean berriro milaka kotizatzaile galtzen baititu Gizarte Segurantzak. Horrela urrunduko da 1,3 milioi kotizatzaileen langatik, eta ikusteko dago udaberrian helduko ote den, egoera ekonomikoaren susperraldia ez baita uda arte espero.

Lana lortzen duten gehienek aldi baterako kontratu bat sinatzen dute, baina egia da azken lan erreforma indarrean jarri zenetik handitu egin dela kontratazio mugagabea. Azaroan sinatutako kontratuen %25,2 izan dira mugagabeak, iazko azaroan halako bi (%11,8). Are gehiago, azken lau hilabeteetan iaz bezainbeste kontratu mugagabe sinatu dira Hego Euskal Herrian.

Kopuru horiei ñabardura egin diete lan erreformaren aurka azaldu diren sindikatuek: asko dira aldizkako kontratu finkoak (%34,5, Espainian); beste askotan, langileak bota egiten dituzte sei hilabeteko probaldia amaitu ondoren, eta erdiak baizik ez dira jardunaldi osokoak.

Eta erdiak baino gutxiago dira langabezian egon arren hari lotutako sari bat eskuratzen dutenak: %26,7k dute langabezia sari arrunta, %17,5ek subsidioa, eta ia %2k besteren bat.


28 urteko surflari bat hil da Angelun

Summary: 28 urteko surflari bat hil da Angelun. Atzo arratsaldean gertatu zen ezbeharra, surfean zebilela. Suhiltzaileek ezin izan dute suspertu.

28 urteko gizon bat hil zen atzo arratsaldean, Angeluko Barrako hondartzan (Lapurdi). Lehen zantzuen arabera, surf egiten ari zelarik bihotz gelditze bat izan zuen, eta inguruko surflariek uretik atera behar izan zuten berehala. Suhiltzaileak ere gaztea suspertzen entseatu ziren, baina ez zuten lortu.

Frantziako Poliziak ikerketa abiatu du heriotzaren nondik norakoak agerzeko.


Summary: Almadia ondare immaterialeko kultur ondasun izendatu du Unescok. Burgin (Nafarroa) ilusioz hartu dute izendapena. Ospakizuna eginen dute bihar, ezkilak errepikan jarrita.

Nazioarteko aitortza jaso du almadiak: ondare immaterialeko kultur ondasun izendatu du Unescok. Gobernu arteko batzordeak berriki egin du, Rabaten, Kultur Ondare Immateriala Babesteko 17. bilera, eta bertan ondorioztatu du errekan behera jaisteko elkarri loturiko enborrek «zinez» merezi dutela halako errekonozimendua.

Zehazki, bost gobernuk aurkeztu zuten almadia hautagai gisan: Espainiak, Austriak, Poloniak, Alemaniak, Txekiar Errepublikak eta Letoniak. Nafarroako Almadiazainen Kultur Elkarteak ere hartu du parte.

Ikusi gehiago: Ibaiaren bidean

Burgin (Nafarroa) 30 urte baino gehiago dira Almadien Eguna ospatzen dela. Goizean goiz biltzen dira almadiazainak, presan behera egiteko bidea ondotik. Eguna iritsi aurretik, baina, almadiazainak buru-belarri aritzen dira enborrak elkarri lotzen, ibilgailu izanen duten azpiegitura prestatzen.

Hain zuzen, Unescoren izendapena ospatzeko, ezkilak errepikan jarriko dituzte bihar Burgin. 11:30ean eginen dute.


Iritsi da eski denboraldia

Summary: Iritsi da eski denboraldia. Larra-Belagua eta Arette eski estazioak bisitariak hartzeko prest egonen dira bihartik aurrera.

Urrun gelditu dira udako egun eguzkitsu eta beroak. Lekukoa hartu diete hotzak, euriak eta, leku aunitzetan, elurrak. Azken horrek poza eraginen die eski estazioetan neguko opor guztiak igarotzen dituztenei. Estazio batek baino gehiagok pistak irekiko ditu bihartik aurrera. Asteburuan eguraldia egonkorra izanen da, denboraldiari hasiera emateko tenperatura apartekin.

Larra-Belagua

Belaguan, Erronkarin (Nafarroa) kokatutako eski estazioa iraupen eskirako eta erraketekin ibilbideak egiteko prestatuta dago. Orotara eskiatzeko 24 kilometro baditu ere, hamahiru kilometro pasatxo ireki ditu oraingoz, zazpi pista, zehazki. Elur gogorreko pistak dira guztiak, hamar eta 50 zentimetro bitarte lodi direnak. Erraketekin egiteko 6,8 kilometroko ibilbidea ere prestatu dute. Hala ere, estazioak jakinarazi duenez, eguraldiaren arabera aldaketak egon daitezke.

Materiala alokatzeko zerbitzuak eta taberna irekita egonen dira. Gainera, aurtengo denboraldirako zenbait berrikuntza planteatu dituztela adierazi dute kudeatzaileek, hala nola gauez eskiatzea izarrak ikusi ahal izateko. Helduentzako egun osorako sarrerak 10 euro balio du, eta umeenak, berriz, 6 euro.

Arette - L.P.S. Martin

Okzitaniako Pirinioetan dago estazioa, Auñamendi eta Arlas mendien inguruan. Bihar irekiko da estazioa, eta berrikuntza andana dakartza: ilunabarrean zuziekin eskiatzea, elurra kentzeko makinetara igotzea mantentze lanak nola egiten diren ulertzeko, edota artzainen bordetan gelditzeko aukera.

Ostatuak, jatetxeak, garbiketa zerbitzua, kirol dendak eta bertzelako zerbitzuak eskuragarri egonen dira bisitariendako. Hasi berriendako sarrerak 23 euroko prezioa izanen du, eta orokorrak, 39 eurokoa.

Gourette

Gouretteko eski estazioa Pirinioetako zaharrena da, 1907tik dago martxan. Ikasten dauden horiek jarri ditu erdigunean estazioak, teleaulki berriak jarri dituzte, eta 17 euroko forfaita jarri dute, Pirinioetako merkeena. Aurreikusita zegoen bihar irekiko zela, baina estazioak bere webgunean jarritako ohar baten arabera, «ezinezkoa» izanen da aurreikuspen hori betetzea. Hala ere, ekitaldi kultural andana antolatu dituzte astebururako: Eguberrietako azoka, zinema emanaldiak edota antzerkiak, adibidez.


Summary: Indarkeria matxista epaitzeko jurisdikzio berri baten alde egin du Frantziako Asanbleak. Frantziako eskuineko Errepublikanoen alderdiak egin du lege proposamena. 577 diputatuetarik 81ek bakarrik bozkatu zuten: 41ek alde, eta 40k kontra.

Atzo gauean Frantziako Asanbleak indarkeria matxista epaitzeko jurisdikzio berri bat sortzearen aldeko lege proposamena onartu zuen. Frantziako eskuineko Errepublikanoen alderdiak egin du lege proposamena, eta, denbora eskasiaz oharturik —taldeel denbora mugatua izaki lege proposamenak egiteko—, oposizioko kideek zuzenketak kendu dituzte legea bozkatu ahal izateko. Nupes ezkerreko koalizioak, erraterako, zuzenketak kentzea erabaki zuen proposamena bozkatu ahal izateko. Horiek horrela, Errepublikanoek aurkeztu bezala onartu du lege proposamena Frantziako Asanbleak. Halere, nabarmentzekoa da oso diputatu gutxik parte hartu dutela bozketan: 577 diputatuetarik 81ek. Horietarik 41ek egin dute lege proposamenaren alde, eta 40k kontra. Gauerdian bukatzen zen bozkatu ahal izateko epea, eta 23:59ean egin zuten bozketa. Zehazki, «familia barneko bortizkerian berezitutako jurisdikzioa» deitu diote lege proposamenean.

Gaur-gaurkoz, Frantziako justizia sistemak ez du epaitegi berezirik «familia barneko bortizkeria» epaitzeko. Espainiako sistema bera proposatu dute errepublikanoek: penaleko eta zibileko epaileek osatuko lukete epaitegia, eta fiskaltza bakoitzak jurisdikzio horren erreferente bat luke. Frantziako Gobernuaren babesik ez du jaso lege proposamenak, eta Eric Dupont-Moretti Justizia ministroa kontra agertu da. Gisa berean, Isabelle Rome Gizonen eta Emazteen Arteko Berdintasunaren ministro delegatuak argudiatu du «hirugarren mailako» lege proposamena dela, eta oroitarazi du horren inguruko ikerketa parlamentario bat abiatzekoa zutela laster. Dena den, erran du batzorde bat osatuko dutela talde politiko desberdinen artean lege proposamena lantzeko.

Horiek horrela, lege proposamena Frantziako Senatuan aztertu beharko dute lehenik, eta, ondotik, berriz itzuliko da Frantziako Asanbleara bigarren azterketa egiteko.


Herritarren beroa jasoko du

Summary: Herritarren beroa jasoko du. Donato Larretxea aizkolariari omenaldia eginen diote gaur Arantzan (Nafarroa), haren sorterrian. 12:00etan herri kirol saio bat eginen dute, eta, gero, herri bazkaria izanen dute frontoian.

Sorterrian eginen diote omena: Arantzan (Bortziriak, Nafarroa). Arantzarra baita Donato Larretxea aizkolaria (1960). Bi urte zituela, Almandozera (Baztan, Nafarroa) mugitu zen haren familia, eta Almandoztik Berara (Bortziriak, Nafarroa) joan zen kirolaria gero. Estimu handian dute herrikideek, halere, eta horren seinale da gaurko antolatu dioten omenaldia. Plazan segitzen duen arren, Larretxeak orain arte egindako lan guztia oroitzeko eguna antolatu dute arantzarrek: herriko plazan ariko dira atzoko eta gaurko aizkolariak; tartean, baita Larretxea bera ere.

«Ez nuen espero», erran du Donato Larretxeak omenaldiari buruz: «Urduritzen nau jendearen aitzinean solastatu behar izateak», erantsi du. Goizeko omenaldia pasatuta, frontoian eginen duten bazkarian «lasaiago» egonen dela aitortu du. Eskertu du arantzarren aitortza: «Nitaz oroitzea nahikoa da».

Herri kirolen munduan, aurkezpenik behar ez duen izena da Donato Larretxearena. 18 urte zituela atera zen plazara lehenengoz, kasualitatez, anaia lesionatu eta haren ordez. Elizondon (Baztan, Nafarroa) egin zuen lehen plaza hura, Santiago bestetan, eta urte berean irabazi zuen gazte mailako txapela, Donostian. Aizkolaritzaren harra sartu zitzaion barruraino, eta geroztik horretan jarraitzen du. Dozena bat apustu baino gehiago egin du, modalitate ia denetan lortu ditu txapelak, eta Euskal Herriko zein mundu mailako hainbat plazatan aritu da. Zortzi aldiz izan da Ameriketako Estatu Batuetan aizkoran, eta egona da Europan eta Australian.

Larretxearen apustua

Larretxearen ibilbidean, aizkolariak egindako apustuak nabarmentzen dira. Joxe Mari Olasagastiren kontra lehiatu da lau aldiz, eta lauretan lortu du garaipena. Olasagastiz gain, Miel Mindegia izan da bere aurkari handienetakoa. Herri kirolzale anitzen memorian iltzatuta dagoen apustua da 2009an haren kontra jokatu zuena. Azken apustua izanen zela erran zuen Larretxeak, baina haren ondotik egin zuen bertze bat: 2015ean Arria V.aren kontra. Geroztik, alde batera utziak ditu txapelketak, baina tartean behin ateratzen da plazara.

Arantzako herritarrak aritu dira omenaldia antolatzen, eta tartean da aizkolariaren lehengusu Patxi Larretxea. Haren hitzetan, «aspalditik» merezi zuen omenaldia: «Nahiz eta noizean behin erakustaldi batean parte hartzen duen, erraten ahal da erretiratua dagoela, eta garai egokia zela pentsatu dugu omenaldia egiteko».

Izan ere, Patxi Larretxeak nabarmendu duenez, aizkolaria urte luzez aritu da herriaren alde lanean: «Anitz eman dio herriari Donatok. Mendi mutil lanean ari zela ere herritarrekin ibiltzen zen, eta gaur egun ere harreman estua du. Gazteen erakustaldietarako beti ekartzen du egurra, eta beti ibiltzen da laguntzen».

Gainera, herritarrek anitz maite dutela azaldu du Patxi Larretxeak: «Bere ibilbidean jarraitzaile anitz izan ditu, baina sutsuenak arantzarrak izan dira. Txapelketa eta apustu denetan izan da herritarren bat bera animatzen. Merezia du omenaldia».

Arantzako Udalak eta Gure Kirolen Klubak antolatu dute gaur 12:00etan plazan hasiko den ekinaldia. Larretxearekin urte aunitzez ibilbidea partekatu, eta gaur egun aizkora alde batera utzia dutenak ariko dira, eta, haiekin batera, azken urteetan Larretxeak plazan lagun izan dituen kirolari gazteagoak. Patxi Larretxeak azaldu duenez, Donato Larretxearen ingurua biltzen saiatu dira omenaldian: «Hogei kirolaritik goiti bilduko dira, ezinezkoa delako denak elkartzea, eta nonbait paratu behar delako muga». Herri kirolari denak aritzeko, bakoitzak lan motza egin beharko du; harri jasotzaileak ere ariko dira.

Gaurkoa herri kirolzaleen besta handia izatea nahi dute, eta, horregatik, herri kirolarien jardunaren ondotik, herri bazkaria izanen dute Arantzako frontoian; bazkaria eta arratsaldeko giroa berotuko dituzte Julen Zelaieta, Manolo Arozena eta Bittor Elizagoien bertsolariek, eta Andoni Mitxelena eta Beñat Mitxelena akordeoilariek. Gaurko eguna herri kirolzaleen memorian iltzatzea nahi dute antolatzaileek.


Summary: «Aldea dago familiek zer egin nahi duten eta zer egiten duten». Bizkaiko gurasoek zailtasunak dituzte gatazkak eta estresa kudeatzeko, Ainhoa Allenderen esanetan. Deigarria egin zaio ikustea umeei arreta jarri beharreko tarteetan ere sakelakoari adi egoten direla.

6 eta 12 urte arteko seme-alabak dituzten Bizkaiko 612 familia elkarrizketatu ditu BBK Familyk, umeak hazteko eta hezteko zer konpetentzia, ahulgune, indargune eta behar dituzten jakiteko. «Txikiagoak direnean, lan gehiago ematen du zaintzak. Adin horretan, ostera, nerabezarorako beharko dituzten konpetentziak lantzeko aukera izaten dute gurasoek, oro har, ez delako garai zaila edo gatazkatsua izaten», azaldu du Ainhoa Allende psikopedagogo eta BBK Familyko koordinatzaileak (Barakaldo, 1976). Ume eta nerabeak zaintzen lan egiten duten eragileekin landuko dute azterlanean bildutako informazioa.

BBK Familyk elkarrizketatutako 612 familiatan, mota asko egongo dira, ezta?

Bai, ia familia beste mota daude: guraso bakarrekoak; homosexualak; aita-amek eta seme-alabek osatuak; gurasoak banatuta dituztenak; batzuetan guraso batekin eta besteetan bestearekin bizi diren umeak; jatorri askotakoak; maila sozioekonomiko guztietakoak…

Zelan ikusten dute familiok beren burua?

Argazkian ondo atera direla esango nuke. Ikusi dugu aldea dagoela familiek egin nahi dutenaren eta egiten dutenaren artean: argi dugu marko teorikoa, baina gero ez gara konturatzen zer egiten dugun egunerokoan. Badakigu zer egin nahi dugun, baina ez dakit diogun hori egiten ote dugun.

Adibidez?

Esaten dute seme-alaben autonomia sustatu nahi dutela, baina gero galdetzen diegunean ea eskolako lanak egiten laguntzen diegun, gehienek erantzuten dute baietz; beraz, ez gara ari autonomia hainbeste sustatzen. Badakigu zer nahi dugun, baina egunerokoak beste era batera jokatzera garamatza.

Zer egin nahi dute, bada?

Autoestimu osasuntsua duten seme-alabak hezi nahi dituzte. Harreman ona sortu nahi dute seme-alabekin. Autonomia sustatu nahi dute. Garenaren eta egiten dugunaren arteko koherentziari eutsi nahi diote. Gatazkak eragotzi nahi dituzte. Horiek dira, oro har, neurtu ditugun konpetentziak.

Zenbateraino lortzen dute nahi duten hori egitea?

Dena lortzea oso zaila da. Item batzuetan, ez dabiltza ondo. Semaforo moduko bat egin dugu. Autoestimua eta nork bere buruaz duen irudia dira emaitzarik onena ematen dutenak; hori berdean dago. Gatazkari eta gurasoen estresari dagokien arloa atera da okerren: sarritan, seme-alaben aurrean eztabaidatzen dute gurasoek, estresak jota bizi dira, ez dute beren burua zaintzeko astirik —batez ere, andreek—… Hobetu beharreko beste arlo bat, emozioen kudeaketa eta adierazkortasuna dira. Erdibidean hainbat item geratu dira: seme-alabekiko harremana, gizartean jasotzen duten babesa, heziketa estiloa, autonomia…

Azterlanaren emaitzak ikusita, zerbaitek arreta eman dizue?

Sakelakoaren erabilerak seme-alabekin duten harremanean zer-nolako eragina duen ikusteak. %80k baino gehiagok esan dute seme-alabekin daudenean sakelakoarekin ibiltzen direla. Beraz, gurasoen arreta ez da erabatekoa.

Adin horretako umeek, oro har, ez dute sakelakorik erabiliko.

12 urtekoek eskolako kontuetarako erabiliko dute, eta gurasoek askotan esango diete ez erabiltzeko hainbeste. Baina hori esan, eta gurasoak eurak sakelakoarekin ibiltzen dira. Bagenekien halako gailuek zelako eragina duten guztion egunerokoan, baina deigarria egin zaigu. Egia da positiboa iruditu zaigula gurasoak konturatu izana arazo bat dutela horrekin.

Ohiko zalantza izaten da seme-alabak hezteko zigortu edo saritu behar diren. Horren inguruan zer diote?

Koherentziari eutsi nahi diotela esaten dute, baina gero ez dute betetzen. Adibidez, umeei esaten diete hau egiten badute beste hau izango duela ondorio. Baina ez da betetzen. Gero izkin egiten diegu ondorio horiei, nahiz eta aurrez iragarri ditugun. Beraz, ez diegu irakasten hartzen dituzten erabakiek ondorio batzuk dituztela, ezta ondorio horiek zeintzuk diren ere.

Oro har, gurasoek laguntzarik jasotzen dute heziketarako eta zaintzarako?

%85ek esan dute familian badutela babesik. Baina erdiak baino gutxiago dira laguntza eske lagunengana jotzen dutenak. Hala ere, badago aldaketa bat: lehen, familia zabalean topatzen zen laguntza: aitona-amonengan, izeko-osabengan…; orain, familia eredua aldatzen ari da, eta gehiago hitz egiten da familia loturez edo babestu nazaketen loturez. Horretan, presentzia handiagoa dute lagunek eta eskolak. Orain, gehiagotan bilatzen ditugu gure hezteko ereduaren antzekoagoak diren aliantzak, eta sarea zabalagoa da.

Laguntza motaren baten premia ikusten dute?

Guraso bakarreko familiek gehiago jotzen dute babes baliabideetara. Baina, oro har, familiek ez dituzte askorik erabiltzen konpetentziak hobetzeko. Esaterako, ez dira prestakuntza jasotzera joaten; batez ere, emakumek izaten dira halakoetara joaten direnak.

Nerabezaroak kezkatzen ditu?

Azterlan honetan, ez dugu aztertu garai hori, baina BBK Familyn badugu nerabeen gurasoek osatutako talde bat, eta haien kezka nagusiak sexualitatea, kontsumoak eta ipini beharreko mugak izaten dira, oro har.


Summary: Hizkuntza ohiturak aldatzeko ariketa sozialean jarraitzeko deia egin dute. Euskaraldia gizartean «txertatua eta normalizatua» dagoela esan dute sustatzaileek. Hirugarren edizioan 161.099 lagunek eta 6.634 entitatek eman dute izena, eta 8.563 egoitzatan sortu dituzte ariguneak. Hala ere, aurten «nahi baino txapa gutxiago» ikusi da kalean, eta aztertuko dute zergatik.

Amaitu da Euskaraldia, baina bidea ez da bukatu. Mezu hori eman dute Euskaraldiaren antolatzaileek gaur: bihartik aurrera ere hizkuntza ohiturak aldatzeko ariketa sozialarekin segitzeko deia egin diete parte hartu duten herritar eta entitate guztiei. «Jarrai dezagun hizkuntza ohiturak aldatzen eta euskararentzako gune erosoak sortzen». Milaka lagunek parte hartu dute Euskaraldian, baina zenbakietatik harago ariketak gizartean izan duen eraginari erreparatu diote sustatzaileek. «Euskaraldia gizartean txertatua eta normalizatua» dagoela sumatu dute. Sustatzaileen iritziz, Ahobizi eta Belarriprest rolen atzean dauden jokaera ezberdinak gero eta hobeto ulertzen dira: «Partaideek badakite hau ez dela euskararen aldekotasuna adierazteko kanpaina bat». Euskaraldia «ariketa efektiboa» dela azpimarratu dute, norberaren euskararen erabilera hazi egin delako eta entitateetan euskaraz «eroso» aritzeko neurriak hartu eta gune babestuak sortzen direnean ere euskaraz gehiago egiten delako. Euskaraldia amaitu den egunean, lankidetza argazkia egin dute Gasteizen, Artium museoan. Euskalgintzako eta instituzioetako eragileak izan dira agerraldian, batasun irudia emanez. Han izan dira Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburua, Ana Ollo Nafarroako Gobernuko herritarrekiko harremanetarako kontseilaria, Kike Amonarriz Euskaltzaleen Topaguneko lehendakaria eta Goiatz Urkijo Euskaraldiko koordinatzailea. Haiekin batera, Gasteiz, Arrasate, Tolosaldea eta Arrigorriagako batzordeetako kideak egon dira, eta baita hainbat entitatetako ordezkariak ere.

Parte hartzea «egonkortze bidean» Euskaraldian parte hartzea «egonkortze bidean» dagoela nabarmendu dute. Aurreko edizioaren parte-hartze kopuru berdintsua izan da: 161.009 lagunek izena eman edo izena berretsi dute. «Oso datu ona» dela uste dute sustatzaileek. Aurreko edizioan izena eman zuten askok ere parte hartu dute, eta izena eman dutenak baino herritar gehiago bildu dira txapak jasotzera antolatutako banaketa puntuetara. Haatik, nabarmendu dute jendeak ez dituela txapak une oro erabili: «Nahi baino txapa gutxiago ikusi dugu kalean». Jakinarazi dute aztertu egingo dutela zeintzuk diren atzean dauden arrazoiak eta zein aldaketa egin beharko dituzten aurrerantzean txapa gehiago ikus daitezen. Entitateetan ariguneak sortzeko proposatutako ariketa ere «geroz eta hobeto» ulertzen dela iritzi diote. Orotara, 6.634 entitatek eman dute izena Euskaraldian, eta 8.563 egoitzatan sortu dituzte ariguneak. Aurrera begira, hainbat erronka jarri dituzte Euskaraldiaren antolatzaileek. Rolak gizarteratzen jarraituko dute, txapa erabiltzearen garrantzia azpimarratzen eta Euskaraldia ariketa «praktikoa» dela gogoratzen.