Egoera politikoa irauli duten urteak

Summary: Egoera politikoa irauli duten urteak. Makrosumarioak, ETAren armagabetzea eta desegitea, presoen Euskal Herriratzea, Iparraldearen erakundetzea, estatus politiko berri baten aldeko ekina, Altsasu... Euskal politika zeharo aldatu da hogei urteotan, eta BERRIA hamaika gertakariren lekuko eta narratzaile izan da.

Ez da erraza Euskal Herriko politikagintzak hogei urteotan izandako aldaketaren berri hitz gutxitan ematea. Gertatutakoa behar bezala esplikatzeko, eskas dira lau orri, baita berrogei orri ere. Baina BERRIAren lehen zenbakiari errepaso azkar bat egiteak balio du aldaketa zenbatekoa izan den ulertzeko.

BERRIAren azaleko goiburu nagusiak zioen Espainiako Fiskaltzak kereila jarri zuela Juan Maria Atutxa Eusko Legebiltzarreko lehendakariaren eta Gorka Knorr eta Kontxi Bilbao Legebiltzarreko Mahaiko kideen kontra. Ilegalizazio garaiak ziren, Alderdien Legeak urtebete zeraman indarrean, eta SA Sozialista Abertzaleak taldea —ezker abertzaleko legebiltzarkideak biltzen zituen taldea— ez desegiteagatik iritsi zen kereila hori.

Aldi berean, udal eta foru hauteskundeak igaro berri ziren, eta ezker abertzalearen zerrendek —AuB Autodeterminaziorako Bilgunea eta bestelako plataformak udaletan— ez zuten lortu Auzitegi Konstituzionalaren langa igarotzea. Boto baliogabea eskatu zuten, eta horien arabera instituzioetan zegokien ordezkaritza aldarrikatu zuten. Garai haren ikur izan zen Lizartza, adibidez: historikoki, ezker abertzaleak izan du nagusitasuna han, eta Joseba Egibar jeltzalea izan zen alkate lau urtez, legez kanporatzearen ondorioz.

Alderdien Legeak aztarna sakona utzi zuen hurrengo urteetako politikagintzan. Ezker abertzaleari joko politikoan aritzeko bide guztiak itxi zizkioten Madrildik, eta hark zirrikitu guztiak baliatu zituen, izkin egin eta Euskal Herriko askotariko hauteskunde esparruetan parte hartu ahal izateko. Gorabehera horietan joan zen hamarkada osoa, eta horien berri eman zuen BERRIAk. Ezker abertzaleak aurkeztutako hainbat zerrendak legez kanporatzeari izkin egitea lortu zuten udal batzuetan, baita Eusko Legebiltzarreko 2005eko hauteskundeetan ere —EHAK aurkeztu zen, legez kanporatutako Aukera Guztiak-en ordez—; baina, 2009an, PSE-EEko Patxi Lopezek Jaurlaritzako lehendakari izatea lortu zuen, polarizazio handiko garai batean, ezker abertzaleari aurkeztea galarazita eta PPrekin gehiengoa erdietsita. Lopezek lehendakari izateari utzi zionerako, ETAk utzia zuen jarduera armatua, eta ez zen gehiago zerrendarik legez kanporatu.

GATAZKA

2003ko ekainaren 21eko BERRIAra itzulita, honela dio 16. orriko tituluak: «Bilbon atxilotuetako bat erietxean, hiru kartzelara eta bi bermepean aske». Gatazkaren urte gogorrak izan ziren haiek. Arrastoa utzi zuten atentatu asko gertatu ziren BERRIA sortu zen urtean, baita ostekoetan ere... Eta atentatu horiek bazuten erantzuna: atxiloketak eta polizia operazioak, eta, handik egun gutxira, askotan, tortura salaketak —Kriminologiaren Euskal Institutuak Nafarroako eta EAEko gobernuentzat egindako ikerketaren arabera, 1960tik 2015era bitarte gutxienez 5.181 tortura kasu izan ziren Hego Euskal Herrian—. ETAren kontrako operazioez gain, «ETAren ingurua» deitzen zutenaren aurkako erasoak hasiak ziren BERRIAk lehen zenbakia atera baino lehenago ere, eta horietako bat zen, hain zuzen ere, Euskaldunon Egunkaria-ren itxiera eta ondorengo prozesu osoa. Hain zuzen, 2000ko hamarkada horretan izan ziren aurreko urteetan aterki horren pean abiatutako operazio polizial-judizialen hainbat epaiketa: Jarrai-Haika-Segi, Udalbiltza, 18/98, Euskaldunon Egunkaria, Bateragune auzia... Hamarraldi hori gainditu zuten makrosumarioak ere izan ziren, 2010eko hamarkadakoak baitira euskal presoen abokatuen eta presoen aldeko babes sareen kontrako 11/13 eta 13/13 sumarioak.

Sumario horien ikur bat aipatzekotan, ezin Arnaldo Otegi aipatu gabe utzi. 2016 martxoaren 1ean irten zen Logroñoko kartzelatik, sei urte eta erdiren ostean. Otegi eta harekin batera atxilotutakoak askatu zitzatela eskatzeko mobilizazio handiak izan ziren Euskal Herrian, eta oihartzun handia izan zuten atzerrian ere.

Baina azken hamarkada bietan Euskal Herria astindu duen auzibide bat izan bada, hori Altsasuko auzia da. Hainbat gaztek taberna batean zeuden bi guardia zibilekin izandako gaueko liskarra terrorismo delitutzat jo, eta Auzitegi Nazionalean eta espetxe zigorrekin amaitu zuen kasuak. Iruñean inoiz egindako mobilizaziorik jendetsuenak Altsasukoak aske lelopean egin ziren, bereziki 2018ko ekainaren 16koa.

GATAZKAREN KONPONBIDEA

Gatazkaren kazetaritzako kontakizunak ezagutu du beste alde bat ere: konponbide prozesuarena. «Agur armei, behin betiko», zioen BERRIAk 2011ko urriaren 21ean argitaratutako gehigarriko azalak. Bezperan, erakunde armatuko hiru kidek ahotsa jarri zioten adierazpen historiko bati: «ETAk bere jarduera armatua behin betiko amaitzea erabaki du». Horrela erantzun zion ETAk hiru egun lehenago Aieteko jauregian eginiko nazioarteko konferentziari.

Bide luze baten mugarria izan ziren Aieteko adierazpena eta ETAk bere jarduera behin betiko amaitzeko erabakia. 1998tik 1999ra bitarte ETAk emandako su etenak eta garai horretako PPren gobernuarekin izandako bake elkarrizketek porrot egin ostean, ezker abertzaleko eta PSE-EEko kideek elkarrizketa informalak abiatu zituzten 2000ko hamarkadaren hasieran, Elgoibarko Txillarre baserrian (Gipuzkoa). Elkarrizketa horiek modua eman zuten erakunde armatua zena eta Espainiako Gobernua berriro hitz egiten hasteko —ordurako, PSOE zegoen gobernuan, 2004ko martxoaren 11ko atentatu jihadistetatik hiru egunera Jose Luis Rodriguez Zapatero presidentegai sozialistak hauteskundeak irabazita—. 2005etik 2007ra bitartean iraun zuten elkarrizketek; Oslon lehenbizi, Genevan (Suitza) ondoren. ETAk 2006ko martxoan eman zuen su eten mugagabea, eta EAJk, PSE-EEk eta Batasunak Loiolan jardun zuten bake elkarrizketetan, baina saio hura ere zapuztu egin zen, eta erakunde armatuak 2007ko ekainean hautsi zuen su etena.

Ezker abertzalean, ordea, bake negoziazioen haustura barne prozesu baten hasiera ere izan zen. Horren emaitza izan zen 2010eko otsailean Zutik Euskal Herria dokumentua aurkeztu izana; «konfrontazioa estatuak ahulen diren eremura eramatea» proposatzen zuen, «eremu politikora», eta beraz, arlo militarretik ateratzea.

ETAren 2011ko urriaren 20ko iragarpen historikoak itxaropena zabaldu zuen, baina bakegintzarako bideak ez zion utzi malkartsua izateari. Adierazpen hartatik hilabetera, PPk irabazi zituen bozak Espainian, eta Mariano Rajoyren gobernua ez zen engaiatu gatazkaren ondorioen konponbidean, ETAren ordezkaritza bat Norvegian horretarako zain bazuen ere. Espainiako Gobernua ez zen agertu, eta ETAk 2013ko martxoan jakinarazi zuen elkarrizketa mahaia desegin zela. Justu hilabete horretan egin zuten lehen Foro Soziala, konponbidearen agendan eman beharreko pausoak zehazteko. Hamar urtez jardun du lan horretan, aurten arte, desegitea erabaki baitu, 2013ko gomendio ia denak beteta edo bideratuta daudela iritzita.

Puntu horietako bat zen «ETAren armak eta egitura militarrak desegiteko prozesu kontrolatu, ordenatu eta adostu bat diseinatzea». Baina nekeza izan zen, Madrilek oztopatu egin baitzituen horretarako pausoak. Blokeotik irteteko, 2016ko abenduaren 17an, ETAren armak erabileratik at uzteko saio bat egin zuten bakegile talde batek Luhuson (Nafarroa Beherea), baina Frantziako Poliziak atxilotu zituen. Bakegileak gizarte zibileko pertsona erreferenteak izanik, erreakzio handia eragin zuten atxiloketek, eta, azkenean, Luhusokoak bide eman zion, 2017ko apirilaren 8an, ETAk bere armategiak emateari. Urtebete geroago, 2018ko maiatzaren 3an, ETAk jakinarazi zuen erakundea desegiteko erabakia.

ETAren armagabetzeak eta desegiteak bestelako giro bat sortu zuen euskal presoen eta iheslarien auzian. Frantziako Gobernua 2018ko otsailean hasi zen lehen presoak hurbiltzen. Espainian, lau hilabete geroago iritsi ziren aldaketak: Rajoyren aurkako zentsura mozio bat irabazita, Pedro Sanchez PSOEko burua izendatu zuten Espainiako gobernuburu, eta abuztuan hasi zen presoak gerturatzen. Bost urte geroago iragarri zituzten Espainian zeuden azken euskal presoen Euskal Herriratzeak, aurtengo martxoaren 24an.

NAZIOGINTZA

Egin atzera orain 2003ko ekainaren 21eko zenbaki hartara; 12. orrialdera. «Departamendurako 'erdibidea' proposatu dute hainbat hautetsik», zioen izenburuak. Egin da aurrera arlo horretan ere; urteetako borrokaren ondoren, 2017an osatu zuten Euskal Hirigune Elkargoa Ipar Euskal Herrian, Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa biltzen dituen aurreneko egitura instituzionala. Autonomia estatutu bat eta departamendu baten sorrera galdetu ondoren, estatus bereziko lurralde elkargo baten eskaerak hartu zuen nagusitasuna 2010eko hamarkadan, sektore anitzetako hautetsien babesarekin. Parisen ezezkoa jasota, orduan ziren hamar herri elkargoak batu, eta 158 herriak bilduko zituen hirigune elkargo bakarra osatzea hobetsi zuen Lapurdi, Nafarroa Behere eta Zuberoako herriko etxeen gehiengoak.

Haatik, bestelakoa izan da joera Hegoaldean, eta, zehazki, Euskal Autonomia Erkidegoan; estatus politiko berri bat eskuratzeko bidea katramilatuta dago oraindik, Madrilen betoa jarrita eta euskal alderdien artean ados jarri ezinda. BERRIA sortu eta lau hilabetera, Juan Jose Ibarretxe Jaurlaritzako lehendakariak estatutu proiektu bat aurkeztu zuen, besteak beste erabakitzeko eskubidea eta Euskal Herriaren aitortza nazionala jasotzen zituena. Ibarretxeren egitasmoak Eusko Legebiltzarraren gehiengoaren oniritzia jaso zuen 2004ko abenduan, baina, bi hilabete geroago, Espainiako Kongresuak atzera bota zuen lege proposamena. Ibarretxeren gobernuak Kontsulta Legea aurkeztu zuen ondoren, 2008an, baina, orduan, Espainiako Auzitegi Konstituzionalak eten zion bidea estatus politikoaz galdeketa bat egiteari. 2012tik aurrera, Eusko Legebiltzarreko Autogobernu Lantaldeak jorratu izan du gaia, baina, 2018an estatus berri baten oinarri eta printzipioak adostu bazituzten ere, estatutua berritzeko prozesua kale itsu batean sartu da azken legealdian.

Hori horrela, herri mugimenduak hartu du protagonismoa burujabetzaren aldeko aldarrikapenean. 2013ko ekainean aurkeztu zuten Gure Esku Dago, eta, hamar urteotan, dinamika horren mobilizazioek milaka eta milaka lagun elkartu dituzte; 2014ko eta 2018ko giza kateetan eta urte horien artean 209 herritan eginiko galdeketetan, batez ere.

POLITIKA INSTITUZIONALA

Alor instituzionalari dagokionez, berriz, mugarri batzuk izan ditu azken hogei urteetako jarduera politikoak. Batetik, alderdi berrien sorrera: Bilduren sorrerak eta 2011ko maiatzeko udal eta foru hauteskundeetan izandako emaitzek panorama politikoa astindu zuten. Ezker abertzaleak eta Eusko Alkartasunak 2010eko ekainean Lortu Arte akordioa sinatu eta hamar hilabetera, Bildu koalizioa aurkeztu zuten EAk, Alternatibak eta ezker abertzaleari lotutako independenteek. Udal hauteskundeen kanpainaren atarian Bilduren zerrendek Auzitegi Konstituzionalaren oniritzia jasota, koalizioak 316.000 boto batu zituen. Gaur egun, Euskal Herriko bigarren indar politiko nagusia da. 2015ean, berriz, Ahal Dugu izan zen berrikuntza. Espainian, 2011ko maiatzaren 15eko protestetatik eratorrita sortu zen Podemos, eta ia 40 urteko bipartidismoa hautsi zuen 2015ean, Espainiako Kongresuan 69 diputatu lortuta. Urte hartako maiatzean, udal eta foru hauteskundeetan, 200.000 bototik gora eskuratu zituen Ahal Dugu-k Hego Euskal Herrian.

Hain zuzen ere, Nafarroan azken hogei urteetan izandako aldaketak ezin dira ulertu eskaintza politikoen berregituraketa hori eta alderdi sistemikoen krisia aintzat hartu gabe. 2000ko hamarkadak UPNren gobernuak baizik ez zituen ikusi, nahiz eta izan ziren aukerak bestela izateko; 2007ko abuztuan, zalaparta politiko eta mediatiko handia sortu zuen PSOEk betoa jarri izana PSNk NaBairekin eta Nafarroako Ezker Batuarekin gobernua osatzeko eginiko akordioari. Madrildik hartutako erabaki horrek UPNren esku utzi zuen Nafarroako Gobernua, eta kolpe handia eman zion PSNri. Sozialistak higatuta eta UPN ahulduta, 2015eko hauteskundeek modua eman zuten Geroa Baik, EH Bilduk, Ahal Dugu-k eta Ezkerrak aldaketaren gobernua osatzeko.


Desio eta imajinazio ariketa bat

Summary: Desio eta imajinazio ariketa bat.

BERRIAk hogei urte, eta ezin gogoari Egunkaria itxi zuteneko drama eta BERRIA sortu zeneko epopeia hartara joaten ez utzi. Batzuontzat hor dago mugarria, batzuontzat hor egon zen aurretik eta ondoren bat. Ezin gogoa, ezta ere, Torrealdairengana joaten ez utzi. Egunkaria-k 25 urte betetzen zituela-eta —horietatik hamabi itxita eta BERRIAk berriz dozena bat urte zuela— Torrealdairi Jakin aldizkarirako egin nion elkarrizketa berrirakurtzen, begira jotzen du Egunkaria-ren ekarpenaz dioenak: «Zuentzako ez du asko esan nahiko akaso, baina guretzat normalizazioa hitz gakoa da. Tristea da, baina besteak bezalakoa izatea da beti bilatu duguna, normalizazioa, homologazioa. Gu oso egoera marjinaletik gentozen, eta normalizazioa nahi genuen, alegia, plaza publikoan duintasun osoarekin egoteko eskubidea, besteen eskubide berdin eta berekin». Egoera asko aldatu dela sarri iruditzen zaigun arren, sakoneko auziak antzeratsu jarraitzen du, baina erauntsiaren neurriak ez.

Torrealdai gu ginen belaunaldi berri bati ari zaigu, nondik zetozen azaltzen. Orain belaunaldi berriei gu ari gara, antzera esaten. Memoria kolektiboa partekatzeak eta elkarrizketa mahaia beti prest izateak, beharrezkoa izateaz gain, uste dut indar eraginkor handi bat sor lezakeela, pizten gaituela, hanka bat sustraitzen eta bestea aurrerarazten duela eta norabide bat markatzen. Komunikazio kanalak eta sareak eta mahaiak irekita behar ditugu. Hori da egunkari baten, komunikabide baten egiteko nagusia. Fakultatean erakutsi ziguten egunkari on bat «bere buruarekin hitz egiten duen nazio bat dela» zioela Arthur Miller idazleak. «Egunkariak herri egin gaitu», Torrealdaik.

Kontua da egunkari bat —komunikabide bat— herri proiektu bat dela beti, bere geografia fisiko, humano, ekonomiko, politikoa eta kulturala barne duela; eta herri horrek bere burua egiten eta berregiten jarraitzeko bere buruari kontuak berritu behar dizkiola etenik gabe. Kontuak berritu BERRIAk egiten dizkigu. Jarraitzen du gu herri egiten, plaza publikoan duintasun osoarekin egoteko eskubidea gauzatzen.

Sozialki existituko bagara

Herria —kultura edo komunitatea deitu nahi bada— komunikazioarekin eta eremu publikoarekin hertsiki lotuta dago. Ez dago sozialki existituko den kulturarik bere burua ikusia izateko eta zabaltzeko sistemarik ez badu; hau da, ez bazaio kultura hori komunikatzen komunitate bati. Ez da existitzen ez kultura hori, ez komunitate hori. Hori da herri txiki eta txikiagotuen arrisku behinena. Eta hizkuntza minorizatuetako komunitateena. Gurea. Hizkuntza, lurraldea eta lurraldearen batasuna, sistema soziala, sistema politikoa, eskubide sozialak, burujabetza politikoa, besteak beste, normalizatuta ez dituen komunitate askotariko bat, plaza publikoan egoteko ekosistema komunikatibo bat ezinbesteko duena, komunitate izango bada.

Ariketa horrek badu desio eta imajinazio ariketatik asko. Ez den Euskal Herri bat imajinatzen eta gauzatzen du. Legeetan edo arkitektura instituzionalean ez dagoena, balego legez jokatuz eta de facto normalizatzen lagunduz. Besteak beste, hizkuntzaren errealitatean oinarrituta, baina ez bakarrik. Emantzipazio soziala, berdintasuna eta aniztasuna aldarrikatu, praktikatu eta prestigiatzen, eta ideia, kontzeptu, poema, kanta, aldarri... multzo jakin bat zirkulazioan jartzen. Hori da jende mordo bat, jende multzo bat, elkar ezagutzen ez duena, komunikazio artefaktu bera irakurtzen, entzuten, ikusten, interpelatzen, eztabaidatzen, une berean eta horrekin elkarren berri ematen. Noiznahi mundu konpartitu bat jasotzen, nor bere lekuan, bere euskarriarekin, eta mundu konpartitu bat biziarazten.

Komunitatea imajinatu, irudikatu, trinkotu eta gorputz emateko bitarteko sinbolikoetako bat da BERRIA euskarazko ekosistema komunikatiboaren barruan. Gizarte berrikuntza sistema bat. Eraldaketarako giltza bat. Elikadura, onura soziala. Herri egiten gaituena.


Summary: Ion Aranbururen aurkako «eraso faxista» salatu dute Donostian. Dozenaka lagun bildu dira Ion Aranbururi Sorian (Espainia) egindako erasoa salatzeko. Koman dago oraindik, «egoera kritikoan».

Maiatzaren 27an, Ion Aranburu Soriara (Espainia) joan zen lagun batzuekin Numantzia-Cornella futbol partida ikustera. Festa eguna izan behar zuen, baina ez zen halakorik izan azkenean: eskuin muturreko talde batzuek eraso egin zioten Aranbururi, eta, ondorioz, ZIUan amaitu zuen. Gaur arratsaldean, gertatutakoa salatzeko, elkarretaratzea egin dute dozenaka lagunek Donostian. Argi mintzatu dira senideen eta lagunen ordezkariak: «Antolatutako eraso faxista» izan zen Soriakoa.

Elkarretaratze amaieran irakurritako oharraren arabera, Aranburu eta lagunak giro onean igarotzen ari ziren eguna, baina Leganeseko eta Orgullo Numantino taldeko ultrek eraso egin zieten, Aranbururi eta haren lagunei ez ezik, baita Soriako bizilagunei eta Cornellako jarraitzaileei ere: «Harriak, botilak eta tabernako altzariak jaurti zituzten haurren eta helduen kontra, bereizi gabe». Nabarmendu dute Aranbururi «basaki» eraso egin ziotela.

Agerikoak izan dira ondorioak. Aranburu «oso larri» eraman zuten ospitalera, eta koma eragin zioten nahita. Agerraldian azaldu dutenez, oraindik koman dago, nahiz eta komunikabideek eta Espainiako Poliziak esan izan duten «arin» zauritu zutela: «Egoera kritikoan dagoela azpimarratu eta gaitzetsi nahi dugu».

Poliziaren jarduna gaitzesteko ere baliatu dute agerraldia: «Desegokia izan zen, horrelako kirol ekitaldi baterako patruila kotxe bat bakarrik jarri zuten eta». Soriako komunikabideen jokamoldea ere ez dute gustuko: «Gertatutakoa zale taldeen arteko borroka jendetsu bat izan zela justifikatu nahi izan dute». Ez daude ados: «Eraso faxista antolatu eta planifikatu bat izan zen; eguna giro onean eta inongo istilurik gabe zihoan».


89 urteko emakume bat hil dute Bilbon

Summary: 89 urteko emakume bat hil dute Bilbon. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak BERRIAri baieztatu dio hilketa matxista bat izan dela. Ertzaintzak 28 urteko gizonezko bat atxilotu du, hark bere burua entregatu ostean. Emakumezkoa labanaz hil duela aitortu du, Ertzaintzaren arabera. Ustezko hiltzailea eta biktima senideak dira. Epaileak espetxera bidali du gizona.

Bart gauerdian, gizonezko batek Ertzaintzaren patruila bat gelditu du Bilboko Santutxu auzoan. 28 urteko gizonezkoak esan die senide bat hil duela.

Poliziak gizonezkoak emandako helbidera joan direnean, 89 urteko emakumezko bat topatu dute hilda, labanaz eginiko zauriak zituela. Arma gorpuaren aldamenean topatu dutela adierazi du Ertzaintzak.

Osasun langileak etxera joan dira, eta emakumezkoa hilda zegoela baieztatu dute. Gizonezkoa atxilotu egin dute, hilketaren egilea delakoan. Gaur utzi dute epailearen esku eta hark espetxera bidaltzea erabaki du.

Ertzaintzak ikerketa abiatu du berehala, eta Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Saileko iturriek kazeta honi baieztatu diote kasua hilketa matxista bat izan dela. Zehaztu dute «etxeko indarkeria» dela mota penala, ustezko hiltzailea eta biktima familia berekoak direlako. Istanbulgo Protokolokoak dioenari erreparatuz, tankera horretako kasu guztiak «indarkeria matxista» edo «emakumeen aurkako indarkeria» gisa hartzen ditu Segurtasun Sailak, eta hor sartzen dira, besteak beste, indarkeria matxista, etxeko indarkeria, erasoa, ezkontza behartua edo sexu esplotaziorako emakumeak salerostea.

Aurtengo hirugarrena Aurten Euskal Herrian hirugarren hilketa matxista da. Maiatzaren 16an, gizon batek bikotekide ohia hil zuen Orion (Gipuzkoa), eskopeta batekin tiro eginda. 50 urteko andre bat zen biktima: Lourdes del Hoyo. Bikote harremana etenda zeukaten. Kale erdian gertatu zen hilketa, arratsalde betean; asaldura handia eragin zuen. Bere buruaz beste egin zuen gero hiltzaileak. Maiatzaren 28an, bestalde, gizon batek 32 urteko emakume bat hil zuen Gasteizen, apartamentu hotel bateko logela batean. Senideek aurkitu zuten hilotz Maialen Mazon, 32 urteko andrazkoa, hiru urteko alaba alboan zuela; hura onik zegoen. Ikerketa abiatu zuten berehala, gorpuak indarkeria zantzuak baitzituen. Haren bikotekide ohia, Jaime Roca, Zaragozan (Espainia) atxilotu zuten, handik ordu batzuetara.

Iaz, lau andre hil zituzten bikotekideek, eta semeak emandako tratu txarren ondorioz hil zen beste bat. 2003tik, 120 andrazko hil dira indarkeria matxistaren ondorioz Euskal Herrian, eta 11 haur.


Summary: Kanaldudek herritarrekin gogoetatu nahi du egiten duenaz. Hausnarketa egun bat antolatu du telebista kateak, ekainaren 24ko, Bidarrain. Herritarrei gomita egin die herri telebistari buruz gogoetatzeko. Internetez izena eman behar da parte hartzeko.

Kanaldude telebistak hausnarketa egun batera gomitatu ditu herritarrak, ekainaren 24ko, Bidarrain, Arrume gelan (10:30). Internet banatzaileen boxetan sartzeak ekarri hedadura berriaren eta biharko telebistaren inguruko pentsaketak partekatu nahi ditu herri telebistak. Eguerditan, bertan bazkaltzeko manera izanen da; halaber, arratsaldeko saioaren ondotik, afaltzeko. Izena aitzinetik eman behar da, Internetez.

Berriki, Kanaldudek jakinarazi du Internet hornitzaileen boxetan sartu dela eta etxeko telebistetan ikusgai bilakatu dela horren medioz. Kanaldudeko Eki Pagoagak dio hausnarketa partez horri lotua dela: “Horri esker, Kanaldudek beste ikusgaitasun bat lortu du. Telebista izendapenari egiazkotasuna ematen dio”. Hedapen horretaz, herri telebistak gaur egun egiten duenaz eta har ditzakeen norabideez mintzatu nahi du orain. “Ez dugu gure xokoan eraman nahi proiektu hori”, erran du Pagoagak. “Kanaldudek beti hola definitu du bere burua: ‘Euskarazko telebista parte hartzaile bat'”.

Parte hartze hori funtsezkoa zaio Kanaldude kateari, Pagoagak dioenez, baita euskara ere, egitasmoaren ardatz gisa: “Ikus-entzunezko proposamen bat da, baina proiektua euskarak du eramaten. Jokoan dena da lurralde euskaldun bat irudikatzea”. Euskalgintzako eragile gisa definitu du Kanaldudek bere burua “euskararen normalizazioaren edo onarpenaren” bidean.

Lehentasunezko beste ikuspegi bat azpimarratu du Pagoagak: tokian tokiko berri jakinaraztea. “Bertatik bertarako ikuspegia da gurea, goitik behera etortzen zaigun ikuspegi orokorretik ateratzeko. Gure errealitatearen irakurketa guhaurrek egitea”.

Bi alditan deskribatu du ekainaren 24ko gogoeta eguna. Lehenik, gaur egun egiten denari buruz oharren biltzea herritarrengandik: “Zer da Kanaldude gaur? Zuek zer diozue proposamen horren parean? Zer da ongi, zer eskas?”. Hortik, atera daiteke “programa ideia berriak asmatu edo partekatzea”. Eta parte hartzearen ildotik, “laguntzaileen parte hartzea nola sustatu?” galdetu nahi dute Kanaldudekoek.

Bigarren aldia gogoeta zabalagoa irekitzeko izanen dela adierazi du Pagoagak: “Zer da kateari eman nahi diogun norabide orokorra? Nolako telebista nahi dugu bihar Iparraldean?”.

Zinema indartu

Ekoizle bezala artetan, egile bezala bakanago, eta hedatzaile bezala gero eta gehiago, Kanaldudek zinemaren atala garatu du azken urteetan. Olde beretik segitzeko asmoa du geroan ere.

Akitania-Berria eskualdearekin duen hitzarmenetik, film laburren sorkuntza bultzatzen du urtero proiektu deialdiak eginez, baita dokumentalak ere. “Urte guziz bizpahiru proiektu laguntzen ditugu. Gero eta inportanteago zaigun gai bat da euskal zinemagintzaren garapena Iparraldean. Sektore bat ari da pizten”.

Ideia berrietan, haurren saila garatu nahi lukete. “Momentuan ez da proposamenik haurrentzat Kanalduden; beraz, hor bada lan bat egiteko”. Bestalde, aste guziz proposamen berriak heltzen zaizkiela dio Pagoagak, baina dituzten ahalekin ibili behar dutela: “Ahal gehiago bagenitu, egingo genuke gehiago. Ikus-entzunezko eduki baten sortzeak lan anitz eskatzen du; beraz, hautuak egitera behartuak gara”.

Beste berrikuntza bat aipatu du Pagoagak: Kanaldude.eus Internet atariaren berritzea, duela hilabete bat inguru. “Erronka zen ekoizpenaren aniztasuna hobeto islatzea. Diseinu kontu bat izan da, eta, bestalde, gure ekoizpenen sailkapena berrantolatzeko gogoeta lanketa eraman dugu”. Gainera, orenez oreneko programazioa ere agerian ezarri dute, noiz zer den jakiteko.

Eskualdeko diru laguntzei esker, bestalde, kanpoko film ekoizpenen erosteko ahal handiagoa du Kanaldude telebista kateak. Egun hauetan, konparazione, Asier Altunaren Amama filma zabaldu du, eta, orain, Koldo Almandozen Oreina filma erakutsiko du.

Hausnarketan parte hartzeko klikatu hemen.

Boxetarik, etxeetako telebistetan

Ikusgaitasun handiagoa eta telebista izaera betea ematen dio Kanalduderi Internet banatzaileen boxetan sartzeak —Bouygues, Orange, Free, eta laster SFR—, Bidarrain egoitza duen telebista kateko arduradunek esplikatu dutenez. Baimenak ematen dituen Arcom Frantziako ikus-entzunezko komunikazio eta digitalaren erregulazio agintetik 2021ean erdietsi zuen zerbitzu publikoaren izaera. «Hori lorturik, Internet hornitzaileak behartuak dira kate horiek hedatzera beren boxetan».


Elkartasuna izan nahi zuten pizgarri

Summary: Elkartasuna izan nahi zuten pizgarri. NUPeko ikasle Edurne Turrillasek 1970eko hamarkadako Iruñerriko lantegien inguruko ikerketa egin du. Mapa interaktibo bat osatu du fabrika nagusiekin, eta zentro horietan piztutako lan gatazkak aztertu ditu. «Frankismoaren aurka» egiten zuten.

Lantegi gehienak desagertu arren, gorde behar dugu egin zuten lanaren memoria. Ezin dugu hori galdu”. Horixe nabarmendu du Edurne Turrillasek (Iruñea, 2001), 1960ko eta 1970eko hamarkadetako Iruñerriko langile borrokari buruz. Turrillas NUPeko Historia eta Ondarea graduko ikaslea da, eta ikerketa bat egin du, Nafarroako Memoria Historikoaren Dokumentazio Funtseko zenbait ikertzailerekin batera: mapa interaktibo bat osatu du 1960ko eta 1970eko hamarkadetan Iruñerrian zeuden lantegi eta enpresa nagusiekin —60 inguru zenbatu, eta 32 jaso ditu Memoria-oroimena.unavarra.es/fabricas helbidean—, eta fabrika bakoitzeko lan gatazken eta langileen mobilizazioen berri eman du txosten batean.

1950eko hamarkadatik aurrera garatu zen Iruñerriko industria; dozenaka lantegi ireki zituzten urte haietan, eta fabrika horietan piztu ziren gerora —1960ko hamarkadaren amaieran eta 1970eko hamarkadan— lan gatazka nagusiak. 1980ko eta 1990eko hamarkadetan, lantegi horietako anitz itxi egin zituzten; zenbait tokiz aldatu edo multinazionalen esku gelditu ziren. “Ahaztu egin da fabrika eta enpresa horien historia, eta ahaztu da fabrika eta enpresa horietan lan egiten zuten pertsonen historia ere”.

Ahanzturari aurre egin nahi izan dio Turrillasek, hain zuzen, eta helburu horrekin egin du bere ikerketa lana. Langileen arteko elkartasuna nabarmendu du, eta elkartasun horrek gora baino ez zuela egiten langileok errepresioa sufritzen zutenean. Gizonak ziren nagusi lantegi gehienetan, baina Turrillasek emakumeek bete zuten “funtsezko” rola aipatu nahi izan du, ahanztura, emakumeon kasuan, are sakonagoa izan baita.

1965etik aurrera

“Gisa honetako ikerketa lan bat egin dudan lehen aldia da; zaila izan da, desindustrializazioaren inguruko bibliografia urria baita”, kontatu du Turrillasek. Eskertu du Izaskun Rodriguezen, Imanol Satrustegiren eta Nerea Perez Ibarrolaren laguntza eta parte hartzea, eta eskertu du, batez ere, ikerketa egin izanak irakatsitakoa.

Turrillasek aitortu du ezezaguna zitzaiola 1960ko eta 1970eko hamarkadetako langileek egindako bidea. “Nafarroa herrialde kontserbadoretzat dugu, baina garai hartan, frankismo berantiarraren garai hartan, langileak ia egunero mobilizatzen ziren”. Iruñeko Frenos Iruña lantegiak 1965ean egindako greba aipatu du Turrillasek, ordutik aurrera bertze hamaika fabrikatan eta enpresatan gertatu ziren mobilizazioak piztu zituelako, neurri handi batean. “Garai hartan, langileen arteko elkartasuna eta babesa handia zen; lantegi bateko gatazkak bertze fabriketakoa pizten zuen”, azaldu du ikerketaren egileak.

Lan baldintzak hobetzeko aldarriek altxarazi zituzten langileak, baina Turrillasek zehaztu du langile mugimenduak lan esparrutik harago jo zuela, eta, soldata hobeen eta hitzarmen kolektibo egokien aldeko mezuekin batera, frankismoaren aurkakoak zabaldu zituela. “Garai hartako borrokari esker ditugu egun ditugun eskubideak”.

Emakumeen rola

Mugimendu kristauen erradikalizazioa dago langile mugimenduaren oinarrian, Turrillasek azaldu duenez. Frenos Iruñarekin batera, bertze hainbat lantegik eta enpresak elikatu zuten mugimendu hori. Motor Iberica eta Potasas de Navarra nabarmendu ditu Turrillasek, bertzeak bertze. “Motor Iberica lantegiak 1973an egin zuen greba; 1975ean, berriz, hamabost eguneko itxialdia egin zuten Potasas de Navarrako langileek. Itxialdi horrek greba orokor bat eragin zuen. Fabrika bat gelditzen zenean, beste guztiak ere gelditzen ziren. Elkartasuna zen nagusi”, berretsi du.

Potasas de Navarra lantegiko gatazkak hautatu ditu Turrillasek gradu amaierako bere lana egiteko, hain zuzen. 1970eko langile borrokari buruzko ikerketa egin eta gero, esparru horretan sakontzen jarraitu nahi izan du. Alderdi jakin bati erreperatu nahi izan dio, gainera: emakumeek langile borrokan bete zuten rolari, alegia.

“Egungo gazteok gutxi dakigu 1970eko langile mugimenduaz, eta are gutxiago emakumeek egindako lanaz”, nabarmendu du Turrillasek. Ahozko iturrietara jo du, eta zenbait emakume elkarrizketatu ditu. “Hasieran, haiek ez zutela deus egin esaten zuten; baina solasaldiaren amaieran, egin zuten guztiaz jabetzen ziren. Izan ere, gizonek ezin zuten greba egin edo lantegian itxi emakumeek parte hartzen ez bazuten. Emakumeek gelditu behar zuten haurrak eta etxea zaintzen; kontraturik gabeko lanak egiten zituzten dirua lortzeko; jatekoa eta mantak eramaten zizkietan gizonei lantegian ixten zirenean”.

Turrillasek nabarmendu du frankismoaren errepresioari egin behar izan ziotela aurre, eta horrek eragin zuela mugimenduan. “Elkarrizketatu ditudan emakumeek ez zuten manifestazioetan parte hartzen; beldur handia zuten, eta, batez ere, ardura, senarrari zerbait gertatuz gero haurrak ezin zituztelako bakarrik utzi”.

“Gizonen borroka eredua nagusitu da, eta, ondorioz, bestelako ereduak bazter gelditu dira. Ematen du emakumeek ez zutela deus egin, baina ez da egia. Kontua da emakumeen borroka ereduak gutxietsi egin direla”, erran du Turrillasek.

Orain ere hori gertatzen dela uste du ikerlariak, eta Cordovillako H&M dendako emakume langile grebalarien borroka jarri du adibide: “Otsailean bideo bat egin zuten euren egoera salatzeko, eta Shakiraren abesti bat erabili zuten. Batzuek hori kritikatu zuten. Hori gertatzen da emakumeak direlako”. Zahar etxeetako langileen protestak ere aipatu ditu, eta salatu du, oro har, toki gutxi dutela hedabideetan. H&M dendako edo zahar etxeetako emakume langileak egungo gazteentzat “eredu” izan daitezkeela garbi du Turrillasek; Azkoiengo Huerta de Peraltako langileen borroka ere aipatu du. Iraganeko ereduak eta esperientziak oroitu behar direla uste du, eta bide berriak bilatu, aldi berean.

“Langile klasea gara”

Lan hori “zaila” dela uste du, halere. “Patronalak indibidualismoa sustatzen du langileen artean, eta prekaritateak dena zailtzen du. Dugun apur hori galtzeko beldurra dugu. Elkartasunik eza da nagusi”, erran du.

Nafarroako langile borrokari buruz egindako ikerketa lanak, dena den, erakutsi dio non ikasi. “Aurrera egiteko lan egin behar badugu, langile klasea gara. Oporrak izateak ez gaitu goi mailako bilakatzen. Hori da patronalaren estrategia: langileak banatzen ditu. Beste langileekin aberatsekin baino askoz lotura estuagoa dugu, ordea”.


Summary: Bixente Goihenexpe: «Ikastola haurren eskola da, baina bada gure eskola ere». Sohütako Epherra ikastolak 50 urte beteko ditu aurten, eta Alozekoa ere sartu da ospakizunetan, bost urte berantago sortu bazen ere. Bixente Goihenexpe da Sohütako ikastola kudeatzen duen elkarteko presidentea.

Zuberoako ikastolen 50 urteak ospatzeko zenbait ekitaldi antolatu dituzte ikasturtean zehar, eta ekainaren 24rako ekitaldi nagusia antolatu dute, bertso ibilbide, bazkari eta Xiberoots, Kilimak, Frigo eta DJ Üzkülüzen kontzertuekin. Sohütako Epherra ikastola kudeatzen duen Habia elkarteko burua Bixente Goihenexpe da (Paue, Okzitania, 1981), eta bi ikasleren aita.

Pauen handitu, eta gaur egun Zuberoan bizi zara, eta euskaraz.

Aitaren familia Zuberoakoa zen; aita ere Pauen sortu zen, baina euskaraz bazekien, haren aita-amekin beti euskaraz ari baitzen. Ama biarnesa izanez, Pauen bizi ziren. Aitañi hiltzean, ene aitak eta amak haren etxea hartu zuten Ospitalepean, eta asteburu oroz jiten ginen familiarekin. Momentu batez, ene anaiarekin, aitari eta amari erran genien aski genuela Pauen bizitzeaz eta Ospitalepean bizi nahi genuela. Jadanik errugbian hasiak ginen Maulen. Mauleko San Frantses kolegioan sartu ginen, eta lagun batzuk egin; zenbaitzuek euskaraz bazekiten eta zenbaitzuek ez, eta herrian, berdin.

Zer ikusi zenuen?

Emeki-emeki, ikusi dut zer zen euskaldun giroa bestetan. Ene anaia baino bi urte geroago, AEKn sartu nintzen baxoaren ondotik, inportantea baitzen. Maskarada bat egin nuen 15 urterekin, euskal giro eta kultura ikusi nituen, baina enetako ez zen normala maskarada egitea euskaraz jakin gabe. Gau Eskolan sartu, ikastaldi batzuk egin, beste lagunak egin, abertzale mundua deskubritu, emeki-emeki utzi nuen errugbia eta Maulen gaztetxe bat sortzeko dinamikan sartu nintzen. Bai gau eskolari esker eta bai lagunei esker, euskara txar bat bildu dut.

Bi haur badituzu orain. Ikastolara eramatea gauza normala zen?

Bai, ez zen dudarik. Euskararen menperatzeko, bizitzeko eta maila bat ukaiteko bada tresna bat eta bakarra: ikastola. Murgiltze sistema baliatzen baita, eta murgiltzearekin ikasi dugu guk ere AEKn. Gizarte honetan badakigu behar dela halako sistema bat hizkuntza menperatu ahal izateko.

Ikastolako guraso izateak, halere, gutieneko inplikazio maila eskatzen al du?

Bai, baina ene xantza da lagun anitz ikastolatik iragan direla, eta banekien zer inplikazio ekartzen zuen haurrak ikastolan ezartzeak. Ikusi nuen Müsikaren Egünean edo pastoralean bazkariak prestatzen zituztela, banekien garbiketa egin behar zutela ere…, baina ikusten nituelarik jende horiek lanean, beti kontent ziren. Nik, elkarteetan eta, beti plazer hartu dut besteekin lan egitean.

Ikastolak 50 urte beteko ditu. Zer diozu egin den bideaz?

Lehen ikastola hamabi ikaslerekin sortu zen, hemengo familiekin. Ama eskola lehenik, eta emeki-emeki handitu da. Gaztetan entzuten eta ikusten nuenez, banekien zenbaitzuek begi onez ikusten zutela, eta besteek zernahi erraten zuten ikastolaz. Nik Gau Eskolarekin eta lagunekin ikusia nuen zer zen dinamika hori, eta begi onez ikusten nuen: inplikazioa eta zabaltasuna, beti prest borrokatzeko. Ikusten zen, lehen, egiazko militanteak zirela. Energia horrekin militanteak borrokatzen ziren, batzuk batere ez zirelarik alde, herri eskola egiteko. Ene ustez, orain, ikastolak bere probak egin ditu, hori segur. Gazteetan-eta euskara ematen duten lehenak ikastolatik jiten dira. Orain, ene ustez, jendeek badakite tresna horren bidez haur batek hizkuntza menperatzen ahal duela. Hizkuntzaren lotura hori eta murgiltze sistemaren defendatzea beti hor da gurasoen artean. Eskola publikoak ez du holako eskaintzarik proposatzen.

Orain hasiko dira.

Bai, baina ama eskolan soilik. Ezartzen duzularik zure haurra ikastolan, badu parada bere ikasketak ama eskolatik lizeora arte egiteko. Orain, publikoan, hori ez da posible. Ama eskolan murgiltze sisteman eta gero elebidunera pasatuz, badakigu etxean euskara ematen dutenek lortzen ahal dutela, baina, ez bada ingurumen euskalduna, bigarren hizkuntza bat bezala da. Ikastolan badakigu hizkuntza ofiziala euskara dela, eta bizitzeko hizkuntza ere euskara da. Erran nahi du kantinan, kanpoan, aktibitateetan eta, haurrak euskaraz ari direla. Pertsonalki, ene alabak ikastolan ezarri ditut, pribatuan, baina uste dut eskola publikoa izan behar dela. Hori segur, baina, oraingoz, ez da beste eskaintzarik. Gurasoentzat ikastola pribatua baita eta abar, eta bada inplikazioa, eta inplikazio horrekin ikasten dut nik. Haurren eskola da, baina bada gure eskola ere.

Bigarren Tulalaika besta izan zen joan den maiatzaren 28an.

Badira bi urte Tulalaika egin dugula; pario bat zen, Müsikaren Egüna bukatu zelarik, guk apairua eginez sos amiñi bat egiten baikenuen. Dinamika sortu zen bi ikastolen artean eta MEEK kolegioarekilan zerbaiten egiteko. Talde bat sortu zen aparte, eta anitz lan egin zuten, alimaleko plazerarekin. Iragan urtean eta aurten bazen jende, belaunaldi guztiak, familia bat bezala. Alimaleko lana badela egia da, baina ni baino haboro inplikatu direnak badira, eta denek giro onean lan egin dugu; ene ustez, giro hori erakusten diegu jendeei.

Aurten 50 urteak, ekainaren 24ko besta handiarekin. Alozekoa ere sartu da ospakizunetan, bost urte berantago sortu bazen ere.

Iragan udan hasi ginen aipatzen, oraingo gurasoekin, baina azken 50 urteetako zati ttipi bat bizitu dugunez, dei bat zabaldu genuen guraso eta ikasle ohiak, andereño ohiak eta oraingo gurasoak biltzeko. Ez da gure besta; denen besta da. Lantaldeetan antolatu gara: batek historia landu du, ikastolaren historia kontatzeko atera dugun liburu batean. Gero, ideia zen hilabete oroz zerbait antolatzea, eta izan dira Elsa Oliarjen filma, lehen ikastolaren sortzeaz hitzaldia, kantaldi bat oraingo eta lehengo ikasle eta gurasoekin, bertso afari musikatua, Gure Zirkua eta gure liburuaren aurkezpena. Ekainaren 24an bazkaria eginen dugu; gero, kontzertuak. Ideia zen 50. urtebetetzearen urteburua markatzea, baina besta hau ez dugu finitze bat bezala ikusi nahi; hau ospatu ondotik, berriz ere bilduko gara geroa aipatzeko.


Summary: «Nola hil nahi dugun esaten ikasi behar dugu». Organo emaileen 3.000. agiria jaso du Jose Roldanek, Transplanteak Koordinatzeko Nafarroako Bulegoaren arduradunak. Jasotako saria transplanteen inguruan hitz egiteko baliatu nahi du.

Deiak eta mezuak erantzuten ditu etengabe Jose Roldan (Iruñea, 1971) Transplanteak Koordinatzeko Nafarroako Bulegoko arduradunak: nola izan organo emaile? Zer egin daiteke laguntzeko? Bulegoak, joan den urtean ireki zutenetik, gizartea informatzea izan du helburu. Bulegoko arduraduna izateaz gain, Roldan ospitaleko koordinatzailea ere bada, eta, egindako lanarengatik, organo emaileen 3.000. agiriarekin saritu dute.

Non dago zure bi lanbideen arteko muga?

Erkidegoko koordinatzailearen eta ospitaleko koordinatzailearen eginkizunak nahasten dira. Ospitaleko koordinatzaileok organo emailearen familiarekin hitz egiten dugu. Erkidegoko koordinatzailearen lana bulegoan egiten da, baina bulegoa ospitaletik gertu jarri dugu. Emaileak ospitaleetan egoten dira, ez bulegoetan.

Ospitalearekin harremana izatea ezinbestekoa da?

Bai. Koordinatzaile autonomikoaren lanpostua hartu nuenean jarri nuen baldintzetako bat izan zen ez nuela utzi nahi niri benetan gustatzen zaidan lana. Lokatzean jarraitu nahi nuela, alegia.

Organo emaileen 3.000. agiria jaso duzu. Garrantzitsua izan da zuretzat saria jasotzea?

Bai. Koordinatzailea naizenez, agiria jaso nuen ordezkatzen ditudan profesionalen izenean. Pozik nago bozgorailu izan delako.

Gutxi hitz egiten da organoen transplantearen inguruan?

Gero eta gehiago hitz egiten da, baina ez da nahikoa. Ikastetxeetara joaten gara hitzaldiak ematera. Umeek ikasi behar dute organoak, hezur muina eta odola ematea garrantzitsua dela. Txikitatik hori jasotzen badute, etorkizunean normaltzat hartuko dute hiltzerakoan organoak ematea.

Heriotzaren gaia tabu bat da?

Bai. Heriotza naturala da. Beldur txikiagoa izan beharko genioke, eta heriotzaz hitz egiten ikasi. Ez dakigu noiz hilko garen, baina nola hil nahi dugun esaten ikasi behar dugu. Jendeak aurretiazko borondatean islatzen du kezka hori.

Organo emailearen agiria izatea, hori ziurtatzeko metodoa da?

Jendeak organo emailearen agiria egin dezake, baina, gehienetan, zerbait sinbolikoa da. Noski, guk nahi dugu jendeak organo emailearen agiria izatea, baina baita ingurukoei organo emaileak direla esatea ere.

Nafarroan organo emaile asko daudela esan ohi da. Mitoa ala errealitatea?

Gizarte eskuzabala da Nafarroakoa, baina ez beste komunitateak baino askoz eskuzabalagoa. Profesional bikainak daude emaitza horien atzean. Gero, erabiltzaileak osasun sisteman duen konfiantza ere esanguratsua da. Hiltzear dagoen seme edo alaba baten familiari haren organoak eman nahi dituen galdetzerakoan, ez du deus ulertzen. Normala da, ospitaleko itxarongelan baitaude eta maite duten senidea hiltzear baitago. Baina, gehienetan, baietz esaten dute. Zergatik? Zutaz fidatzen direlako.

Konfiantza hori arriskuan dagoela esango zenuke?

Bai. Pandemiaren eta lehen mailako arretan egon diren arazoen ondorioz, gizarteak galdu egin du osasun sisteman zuen konfiantza. Lanean jarraitu behar dugu konfiantza horri eusteko.

Nafarroan, 36 paziente daude organo transplante baten esperoan. Nola murriztu itxaron zerrenda?

Lehen transplantatzea ezinezkoa zen jendea itxaron zerrendan sartu dugu, eta horregatik igo da urte batetik bestera. Itxaron zerrendarik ez egotea nahiko genuke, baina ia ezinezkoa da; hala ere, bidean bikaintasuna bila dezakegu. Itxaron zerrenda luzatu egingo da urte batzuetan, beste batzuetan jaitsi, baina oreka mantendu nahi dugu.

Zein da zure lanbidearen zailtasun nagusia?

Begi hutsez, familia batekin hitz egiteak eta organoak eskatzeak zailena dirudi. Baina nik gozatzen dut jendearen gizatasunarekin. Batzuetan desatsegina da, ez zaigulako gustatzen berri txarrak ematea, baina lagundu dezakezula jakitea da dagoen gauzarik politena. Bulegoaren alor burokratikoa da zailena niretzat.

Emaile bat aurkitzea lorpen pertsonaltzat daukazu?

Organo bat behar duen pazienteak aurrera eginen duela ikusten dugunean, lorpen pertsonala da guretzat. Organoak biltzeko eta emateko gaude hemen, gure lana da, baina paziente bat laguntzeko emailea aurkitzeak laguntzen digu aurrera egiten.

Osasun langileentzat ere bada onuragarria transplantatzea?

Bai. Organoak ematea onuragarria da hiru aldeentzat. Hasteko, pertsona baten bizitza salbatzen da. Gero, emailearen familientzat lagungarria da, hil berri den senidearen organoak behar dituenari ematean nolabaiteko kontsolamendua aurkitzen dutelako. Pazienteei ere laguntzen die gaixotasuna pixka bat hobeto kudeatzen, badakitelako beste bat lagundu ahal izango dutela. Azkenik, osasun langileentzat ere onuragarria da; izan ere, paziente batekin luze egoten zarenean, eta zoritxarrez hiltzen denean, organo emailea dela ikusterakoan zure lanak zerbaiterako balio izan duela ikusten duzu.


Summary: «Oso natural bizi izan ditut beti euskara eta euskal kontzientzia». Gaztetatik abokatu lanetan aritu izan da Elena Laka Muñoz. Unibertsitateko ikasketak amaitu berritan ireki zuen bere bulegoa, lankide batekin, eta abokatu lanean ari da oraindik ere. Besteak beste, Euskaltzaleen Topaguneko lehendakari ere izan zen, 2014tik 2019ra.

Zuzenbide arloko liburuz betetako pareta bat alde batean, bulegoko mahaia eta ordenagailua beste aldean, eta, tartean, bezeroekin elkartzeko mahaia. Hantxe eserita dago Elena Laka Muñoz (Eibar, 1966). Abokatua da, gaztetatik argi izan zuen hori, baina euskaltzalea izatea ere bada haren izaeraren parte. Pausoa emanda, Euskaltzaleen Topaguneko lehendakaria izan zen 2014tik 2019ra.

Beti izan duzu argi zuzenbidea zela zure bidea?

Bai, nahiko argi nuen hori. Orduko BBP eta UBI egiten ari nintzenean, gustatzen zitzaidan zuzenbidea; banekien letren bidetik joango nintzela, nahikoa zaletasun nuelako gaiaren inguruan. Litekeena da filmek ere bultzadatxo bat eman izana, gai horrekin lotura zuten filmak ikustea gustatzen baitzitzaidan. Argi dut familiak bultzatuta, behintzat, ez zela izan, familiako lehenengoa izan bainintzen unibertsitatean ikasten, nahiz eta gero nire anaiak nire bide berbera hartu zuen.

Erabakia argi zenuen, baina espero zenuen bezalako urteak izan ziren unibertsitatekoak?

Tira, uste dut inoiz ez direla izaten esperotakoak, baina oso urte politak izan ziren, asko disfrutatu nuen. Garai hartan langabetuen fabrika esaten zioten unibertsitateari, izugarrizko langabezia tasa baitzegoen, eta ikasketa luze bat aukeratzeak ez baitzuen gaur egun duen garrantzirik. Hala ere, ehunka lagun elkartu ginen gure graduan, barrakoietan banatuta; ikasi, zerbait ikasi nuen, noski, baina, batez ere, oso lagun onak egin nituen.

Ikasteaz gain, lanean ere aritu zinen urte haietan?

Unibertsitateko 3. mailara arte ikasketetan zentratu nintzen; 4. maila hasi behar nuenean, ordea, Donostiako Udalak itzultzaile postu bat atera zuela jakin nuen. Nik ez nuen ikasi itzulpengintza, baina zertxobait egina nuen noizbait; nire familia beti izan da oso euskalduna eta euskaltzalea, eta aurkeztu egin nintzen. Aurkeztu, eta lortu; bat-batean, zortzi orduko lanaldi batean ikusi nuen neure burua, 21 urterekin. Ikasketekin jarraitu nuen, baina klasera joan gabe.

Lanean ari zinen, baina lan hori egin nahi zenuen benetan?

Ez. Argi nuen tarte baterako ondo zetorkidala lan hura, baina nik ez nuen hor jarraitu nahi. Jende askok esaten zidan lan seguru eta ona nuela eta ez uzteko. Nik, ordea, ikasketak amaitu nituen, beharrezkoak ziren praktika juridikoak egin nituen, eta itzultzaile lana utzi nuen. Ez dira egongo lana uzten duten funtzionario asko; nik, ordea, ez nuen jarraitu nahi eta lau urtez lanean aritu eta gero, utzi egin nuen.

Hortik aurrera laneko beste etapa bat hasi zenuen, beraz.

Eibarrera itzuli nintzen, eta erabaki nuen ikasitakoa eta gustuko nuena nire lanbide bihurtu nahi nuela. Egungo egoeratik begiratuta, agian, nahiko erokeria handia izan zen, baina egin egin nuen: beste lankide batekin abokatu bulego bat ireki nuen. Gaztea nintzen, eta ez dakit zergatik baina ez nuen beste baten bulegoan sartzeko asmorik. Saiatzeko garaia zen, eta, ondo ateratzen bazen, aurrera egitekoa.

Nolakoak izan ziren zuen bulegoko lehen pausoak?

Toki bat topatu genuenean, txartelak banatu eta kontaktuak egitea izan zen lehen pausoa. Hala hasi ginen; lehenik, ezagunei banatu genizkien, eta, ondoren, zabaltzen hasi ginen pixkanaka. Ez zen erraza izan; lan asko egin genuen, eta, bat-batean, 30 urte igaro dira. Hasiera batean, kide batekin aritzen nintzen, eta urte batzuk geroago kidea aldatu nuen. Inoiz ez naiz bakarrik aritu, baina luzea eta gogorra izan da bidea. Borrokan aritu gara beti. Lehenik, bezeroak lortzeko; ondoren, bezero horiek erabat konbentzitzeko; epaitegiekin ere bai, langileekin, kontratuekin… Abokatu lana etengabeko borroka da, eta horretan jarraitzen dugu.

Nolakoak izan ziren abokatu gisa defendatu behar izan zenituen lehen kasuak?

Denetik izaten genuen. Gogoan dut lehen kasua, oso berezia izan zelako. Udalari egindako erantzukizun zibileko erreklamazio bat izan zen, eta irabazi egin genuen. Kontua da herritar batek bere aita Eibarko kanposantuko horma-hobi batean zuela. Hamar urte inguru zeramatzan han, eta egun batean, hilobia bisitatzera joan zenean, irekita topatu zuen; poltsa bat zegoen ondoan, giza hezurrez betea. Esan zioten ez zuela ordaindu eta hobia hustu egin behar zutela, baina ez zen hala; udalak egindako okerra izan zen, eta kalte ordain bat lortu genuen. Berezia eta bitxia izan zen, eta guretzat polita, lehen kasua irabazi genuelako.

30 urte pasatu dira jadanik pauso hori eman zenuenetik. Gaur egun nolako kasuak izaten dituzue, bereziki?

Batetik, alor zibiletik, familia eta oinordetza kasuak, kontratuak, erreklamazioak, lan istripuak eta antzekoak eramaten ditugu guk. Bestetik, zigor alorra ere lantzen dugu, delituena. Nire lankideak, gainera, atzerritarren kasuak ere lantzen ditu, paperak eta behar izaten dituzten erreklamazio eta laguntza guztiak.

Zuen lanbidea asko aldatuko zen urteotan guztiotan, ezta?

Bai. Bulegoak eta kideak aldatzeaz gain, dena aldatu da. Bulegoa saldu genuenean, bigarren eskuko Macintosh ordenagailu bat erosi genuen guk, eta 114.000 pezeta balio zituen [685 euro]. Eibarren beste inork ez zuen halakorik, eta horrekin egiten genuen lan guk. Geroago, datu baseak hasi zirenean, ni izan nintzen horiek erabiltzen hasi zen lehena, eta gauza bera gertatu zen Internetarekin ere. Moduak aldatu dira gehien; jakinarazpen guztiak ordenagailuz jasotzen ditugu orain, eta liburuak ez dira erabiltzen; bezeroekin, berriz, whatsappez asko hitz egiten dugu. Arazoak ere asko aldatu dira, eta baita egoerak ere; gu hasi ginenean, gurasoak banantzen zirenean, aitek haurrak hamabost egunean bi egunez bakarrik ikusten zituzten, eta orain ez da hala gertatzen.

Abokatua zara ofizioz, baina euskaltzaletasunak ere garrantzi handia du zure egunerokoan, ezta?

Bai, noski. Familia beti izan da oso euskaltzalea. Amak ez daki euskaraz, baina aitarekin beti hitz egin izan dut euskaraz. Hala ere, nahiz eta ez jakin, ama da euskara gehien defendatzen duenetako bat. Eskolan hasi behar nuenean, aitak argi zuen ni ikastolan hasiko nintzela eta hala egin nuen, 4 urterekin. Oso natural bizi izan ditut beti euskara, euskal kontzientzia eta euskaltzaletasuna.

Euskararekiko lotura estu horrek militantziara eraman zintuen?

Bai. Eibarrera itzuli nintzenean, aitak aipatu zidan talde txiki bat sortzen hasi zela eta biak batera hasi ginen militatzen. Hor hasi nuen nire bidea. Eta Kitto-n aritu nintzen gero, eta ondoren iritsi nintzen Euskaltzaleen Topagunera.

Hainbat alorretan aritu zinen lanean Euskaltzaleen Topagunean.

Hala da. Hasiera batean, beste militante bat nintzen; beranduxeago, zuzendaritza batzordera iritsi nintzen, eta sei edo zortzi urte inguru igaro nituen han. Hor tartean, lehendakari izatea eskaini zidaten; niretzat ez zen unerik egokiena, eta ezezkoa eman nuen. Baina 2014. urtean berriz eskaini zidaten lehendakari izateko, eta onartu egin nuen. Hasieran, ez nekien oso ondo zer egin behar nuen, baina martxa hartu genuenean urte horietan jauzi kualitatibo bat ematea lortu genuela uste dut.

Zein pauso eman zenituzten? Zein lorpen aipatuko zenituzke?

Topagunea zabaltzea lortu genuen; beste eragile guztiekin harremanetan jartzea eta elkarlan bat lortzea. Oso pauso garrantzitsua izan zen hori, izugarria izan zelako Euskal Herriko eragile asko elkarlanean jartzea, eragile horien guztien artean harreman ona izatea. Beharbada, euskara elkarteak ez genituen espero bezainbeste indartu, eta hori da niri gelditu zaidan gabezia edo arantzatxoa. Baina gauza asko lortu genituen, eta Euskaraldia izan zen horren gailurra, nolabait esatearren.

Nola bizi izan zenuen lehen Euskaraldia?

Izugarrizko ilusioa genuen, eta oso polita izan zen. 2017an hasi ginen lanean, eta lan asko egin genuen, Euskal Herri osora iritsi nahi genuelako. Oso polita izan zen euskararen inguruan hainbeste jende mugitzea. 2018an aurkeztu genuen Euskaraldia eta espero baino arrakasta handiagoa izan genuen. Herriak oso ondo erantzun zuen hasieratik, eta bi urtez behin egiten jarraitzen dugu oraindik.

Euskaraldia, beraz, ekitaldi berezia da zuretzat, ezta?

Bai. Hau ez da nik bakarrik egindako zerbait, inondik inora ere ez; baina horren parte izan naiz eta ederra da. Euskaraldiaren barnean saretu ginen erakundeak, eragileak eta Euskaltzaleen Topagunea, eta Euskal Herriarentzat eta euskararentzat garrantzitsua zen lan txukun hori egitea.

Nola uztartu zenituen abokatu lana eta Euskaltzaleen Topaguneko lehendakari kargua?

Oso gogorra izan zen. Lan bat nuen nik, abokatu lana, nire lana. Baina ondo egin nahi nituen lehendakari lanak eta militantzia lan guztia ere. Muga batera iritsi nintzen azkenean; antsietate krisi batekin amaitu nuen 2019. urtea eta orduan erabaki nuen espero baino pixka bat lehenago uztea Topaguneko lehendakari kargua. Horrek ez du esan nahi militatzen jarraitzen ez dudanik, baina oso gogorra da lan hau, borrokan ibili behar izaten dugulako egun guztian. Askotan, gainera, etxera edo ametsetara eramaten dugu lana. Beraz, onena dena ondo antolatzea eta neure burua zaintzea zela ikusi nuen.


Summary: Enpresaren kalte ordainak jasoko ditu Azpeitian bere buruaz beste egindako langilearen familiak. Luis Enrique Soriano gazteari eragindako mina eta kalte moral eta materialak aitortu ditu Mecanizados Manuel Aizpuru enpresak, epaiketa eragozte aldera.

Epaiketarik gabe amaituko da Luis Enrique Soriano langilearen auzia. 20 urteko gazteak bere buruaz beste egin zuen 2021. urteko uztailaren 30ean, lan egiten zuen tokian, Azpeitiko Mecanizados Aizpuru SM enpresan. Senideek eta haiei babesa eman dien Elkar-ekin taldeak lantokian jasotako tratu txarrei egotzi zieten suizidioa, eta auzitara jo zuten, ESK sindikatuaren laguntzarekin.

Zigor arloko auzia berehala itxi zuen Azpeitiko epaitegiak, baina arlo zibilekoak aurrera egin zuen, eta hilaren 26an egitekoa zen epaiketa, Donostian. Epaiketa saihestu duen akordioa asteazkenean lotu zuten Sorianoren senideek, eta Mecanizados Manuel Aizpuruk eta haren aseguru etxeak.

Horren bitartez, enpresak eta aseguru etxeak kalte ordain ekonomikoak emango dizkiote Sorianoren sendiari, eragindako min eta kalte moral eta materialen ondorioz. Ordaina zenbatekoa izango den ez dute jakinarazi.

Enpresaren kexua

Ostegunean zabaldutako agiri baten bidez, Mecanizados Manuel Aizpuruk «deitoratu» egin du bere langilearen heriotza, eta doluminak adierazi dizkie haren senideei. Baina, aldi berean, ukatu egin du lan baldintzak izan zirela suizidioaren arrazoi bakarra eta, hortaz, erantzukizun zuzena duela. «Adostasun mediko erabatekoaren arabera, jendeak ez du bere buruaz beste egiten gertaera bakar batengatik, mingarria izanagatik, eta baldintza sozialek, bere hartan, ezin dute suizidioa azaldu».

Gogorarazi duenez, Osalanen ikerketak zera zioen: «Ekintza borondatezkoa izan zenez, eta kausa askok eragindakoa, ezin da esan lan arriskuko faktoreak izan direla haren kausa zuzena».

Gauzak horrela, deitoratu egin du «eragile batzuek [...] egindako epaiketa paralelo bidegabea, ez baitator bat enpresaren eta haren langileen funtzionamendu normalarekin».

Elkar-ekin taldearen erantzuna

Zuzenean aipatu gabe, kritika horiek Azpeitiko Elkar-ekin taldeari egindakoak dira, hark eman baitzuen Sorianoren kasuaren berri, eta hark lotu baitzuen suizidioa lan baldintzekin. Agiri baten bidez, Elkar-ekin taldeak ontzat jo du auzibidea akordio baten bidez itxi izana: «Lorpen esanguratsuak daudela pentsatzen dugu. Enpresaren aldetik, eragindako kalte moralen eta materialen errekonozimendu argia dago».

Baina enpresaren salaketei ere erantzun die Elkar-ekin taldeak. Batetik, «informazio okerra» ematea egotzi dio, enpresak ez baitu esaten kalte ordainak berak ere ordainduko dituela, eta ez aseguru etxeak bakarrik.

Bestetik, «zur eta lur» dagoela dio, enpresak dioelako baldintza sozialek ezin dutela berez suizidio bat azaldu. «Suizidioen kausak konplexuak direla jakitun gaude, baina argi dugu baldintza sozialek eta materialek (lanak, etxebizitzak, hil amaierara iristeko presioak, enpresa batean jasotako tratu txarrak eta abar) goitik behera zeharkatzen dutela gizakion osasun mentala. Egoera horiek daude eritasun psikologiko askoren oinarrian, eta horien ondorioz hainbat suizidio kasu gertatu dira. Horrela jasotzen da, besteak beste, epaitegi ezberdinek antzeko kasuetan eman dituzten sententzia ezberdinetan».

Auzia salatzeagatik «presioak, xantaiak eta difamazioak» jaso dituela azaldu du Elkar-ekin taldeak, baina pozik azaldu da bere lanak fruitua eman duelako: «Lasai gaude esan eta egin dugunarekin».

Elkar-ekin taldeak uste du «esplotazioa eguneroko ogia» dela herritar askorentzat, eta horrek kalte egiten diola osasun fisiko eta mentalari. «Ez gaitezen isildu injustizia lazgarri horien aurrean, eta, bereziki, ez dezagun ahaztu: esplotaturiko jendea dago, esplotatzen duen jendea dagoelako».

Oihuak eta irainak

Soriano Dominikar Errepublikan jaio zen, eta 2018an iritsi zen Azpeitira, 17 urterekin. Mecanizados Manuel Aizpuru SM enpresan aurkitu zuen lana, baina han presio handia zuela azaldu zuen bere garaian Elkar-ekin taldeak: «Hamabi orduko lanaldiak egiten zituen, eta baziren [ordu] gehiago sartzen zituen egunak. Larunbatetan ere lanera joaten zen: kontaezinak ziren astean egiten zituen lanorduak. Behartu egin zuten horretara».

Nagusiak oihu eta irain egiten bide zion «akatsen bat egiten zuen bakoitzean», elkarteak azaldu zuenez. Piezaren bat gaizki egiteagatik soldata murriztu ere egin zioten inoiz. COVID-19 gaitzak jota egon arren lanera joatera ere behartu zuen nagusiak: «gauez eta bakarrik» aritu zen orduan.

Taldeak esplikatu zuenez, uztailaren 30ean pieza bat gaizki atera zitzaion Sorianori, eta nagusiak gogor hartu zuen. Gau hartan hilotz aurkitu zuten langilea, lantegian bertan.


Summary: Hualde izango da Nafarroako Parlamentuko presidente berriro. Geroa Baik, PSNk, EH Bilduk eta Zurekin Nafarroak bozkatu dute Geroa Baiko hautagaiaren alde. UPNk Iñaki Iriarte aurkeztu du hautagai gisa, eta PPren eta UPNren botoak jaso ditu. Voxeko bi parlamentariek zuri bozkatu dute.

Hasi da ofizialki XI. legealdia Nafarroan. Behin 50 parlamentariek karguaren zina egin ostean, adin mahaiak zuzenduta, parlamentuko lehendakaria aukeratu dute. UPNk Iñaki Iriarte aurkeztu du, eta Geroa Baik, aurrez esan bezala, Unai Hualde.

Legebiltzarkideak banan-banan deitu dituzte, eta sekretupeko botoa eman dute, hautetsontzian utzita.

Hualdek aldeko 30 boto lortu ditu, eta Iñaki Iriartek, berriz, 18. PSNk, EH Bilduk, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak egin dute Hualderen alde. Iñaki Iriartek, berriz, UPNko 15 parlamentarien eta PPko hiruren botoak jaso ditu. Voxeko biek zuri bozkatu dute.

Lehendakaria aukeratu ostean, Parlamentuko Mahaiko beste kideak hautatu behar izan dituzte. Lehenik, lehen presidenteordea eta bigarrena; gero, lehen idazkaria eta bigarrena. Iragan legealdian berritu zen Parlamentuko Araudiari jarraituz, hautagaitza aurkeztu behar izan duten alderdiek gizonezko bat eta emakumezko bat aurkeztu behar izan dituzte. Hala, irabazle ateratzen dena ez da izango aukeratu berri den lehendakariaren sexu berekoa, eta bigarren presidenteordea bai.

Lehendakariordeen bozketan, PSN gailendu zaio (21 boto) UPNri (18 boto), eta, ondorioz, lehen lehendakariordea Ainhoa Unzu izango da. Bigarren lehendakariordea, berriz, UPNkoa izango da: Juan Luis Sanchez de Muniain. PSNren hautagaiaren alde bozkatu dute sozialistek, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak; UPNkoaren alde UPNk eta PPk. EH Bilduk eta Voxek zuri bozkatu dute. Bitxikeria gisa, PSNren gizonezko hautagaia Jorge Agirre izan da, eta UPNren emakumezko hautagaia, Yolanda Ibañez.

Idazkarien bozketan, UPNk irabazi dio lehia (20 boto) EH BIlduri (19 boto). Gainerako bozketen zentzua aldatu, eta Voxek eskuineko hautagaitzaren alde egin du. Oraingo honetan, PSNk ere zuri bozkatu du. Hala, PP eta Voxen botoak gehituta, UPNko Yolanda Ibañez izendatu dute lehen idazkari; ondorioz, Geroa Bairen eta Zurekin Nafarroaren botoak gehituta, Mikel Zabaleta izango da bigarren idazkariordea. EH Bilduren beste hautagaia Arantxa Izurdiaga zen, eta UPNkoa, Pedro Gonzalez.

Gonbidatu ugari

Legealdiko lehen osoko bilkurak arrandia handiko kutsua du. Txibitek aurreko legealdiko parlamentua desegin eta hilabete eta erdira, parlamentura itzuli dira legebiltzarkide beteranoak. Berrientzat, ordea, dena da berri. Saioa hasi aurreko minutuetan, talde bakoitza bere kideen inguruan bildu da parlamentuko atari handian.

Gonbidatuen harmailak bete egin dira. Bihar Iruñeko udalbatzan egongo diren hautagaiak izan dira han, kasurako; hots, Cristina Ibarrola (UPN), Joseba Asiron (EH Bildu), Elma Saiz (PSN), Koldo Martinez (Geroa Bai) eta Carlos Garcia Adanero (PP).

Gainera, saioan izan dira, besteak beste, Enrique Maia Iruñeko jarduneko alkatea, Jon Gondan Zizur Nagusiko alkatea, Alberto Catalan UPNko senataria, Idoia Villanueva Ahal Dugu-ko europarlamentaria, Mikel Buil Ahal Dugu-ko parlamentari ohia, Miren Zabaleta EH Bilduko kidea, Garbiñe Bueno EH Bilduren Iruñeko zinegotzia, Sergio Sayas diputatu eta PPko hautagaia, Bel Pozueta EH Bilduko diputatua eta Koldo Leoz Lizarrako jarduneko alkatea.


Summary: Esne Beltza, Ezpalak eta Ibil Bedi Aste Nagusi Piratan. Abuztuaren 12tik 19ra izango diren kontzertuak iragarri dituzte Donostiako Piratek.

Bi hilabete eskas falta dira Donostiako Aste Nagusia hasteko. Abuztuaren 12tik 19ra egingo dute aurten, eta Donostiako Piratek prest dute egitaraua dagoeneko. Hamabost talde ariko dira guztira Flamenka guneko oholtza gainean.

Iratzar erromeriak irekiko du aurtengo aldia, abuztuaren 12an, eta hurrengo egunetan beste hainbat talde entzuteko aukera egongo da. Besteak beste, Mugan eta Ibil Bedi, abuztuaren 13an; Esne Beltza eta Nogen, abuztuaren 14an; Olaia Inziarte eta Sua, abuztuaren 15ean; La excavadora eta Delirium Tremens, abuztuaren 16an; Janus Lester eta Kilimak, abuztuaren 17an; Ezpalak eta Niña Coyote eta Chico Tornado, abuztuaren 18an; eta, azkenik, Herenegun eta Xsakara, abuztuaren 19an.


Nork hartuko duen makila

Summary: Nork hartuko duen makila. Larunbat honetan osatuko dira Bizkaiko 112 udalak. Gehienetan, maiatzaren 28an argi geratu zen nor izango den alkatea, baina hamabost bat herritan biharko bozketan jakingo da.

Udal hauteskundeek gehiengoak argi utzi ez zituzten lekuetan, bukatu da itxaronaldia. Bihar osatuko dira Bizkaiko 112 udalak. Hala ere, oraindik leku batzuetan ez da segurua zein alderditako alkategaiak lortuko duen aginte makila. EAJk eta PSE-EEk sinatutako akordioak gehiengoa erraztu du hamazazpi udaletan; tartean, Bilbokoa. Baina beste hamabost bat udalerritan independenteek edo PPk hartuko duten erabakiaren zain daude egoera argitzeko. Lehen bozketan, hautetsien gehiengo osoa behar da alkatetza lortzeko; halakorik ezean, bozetako irabazleak jasoko du aginte makila.


Aldaketa esanguratsu bat

Summary: Aldaketa esanguratsu bat. Alkatea hautatzeko udalbatzarrak egingo dituzte bihar, eta Hondarribian Abotsanitzek EAJren tokia hartuko du. Deban plataformak EAJ babestuko du, EH Bilduren kaltetan.

Bihar osatuko dituzte udalak, eta hautatuko alkateak. Lehen bozketan, hautetsien gehiengo osoa behar da alkatetza lortzeko; halakorik ezean, maiatzaren 28ko hauteskundeetako talde irabazleko buruak hartuko du aginte makila. Hondarribian gertatuko da aldaketarik esanguratsuena, alardearen auzia aintzat hartuz gero: Abotsanitz jarriko da alkatetzan.


Summary: Sudango armadak RSFri egotzi dio Darfur mendebaldeko gobernadorea hiltzea. Asteazkenean hil zuten, telebista kate batean esan ondoren talde paramilitarra «genozidio» bat egiten ari zela Darfurren. Gatazkak bi milioi desplazatu baino gehiago eragin ditu.

Bi hilabete igaro dira Sudango armadaren eta RSF Azkar Laguntzako Indarrak talde paramilitarraren arteko borroka hasi zenetik, eta, ordutik, gatazkak ez du etenik izan. Boterea eskuratzeko lehian ari dira bi aldeetako buruzagiak, armadako buru Abdel Fattah al-Burhan eta RSFko Mogamed Hamdan Dagalo. Apirilaren 15ean Khartum hiriburuko zenbait gune hartu zituen RSFk, eta armadak erantzun egin zuen. Dagalok gobernu zibil baten sorrera eragoztea leporatzen dio armadari, eta armadako buru al-Burhanek, berriz, «estatu kolpe bat ematen saiatzea».

Darfur mendebaldeko gobernadore Khamis Abbakarren hilketaren harira, egunotan gora egin du bi aldeen arteko tentsioak. Masalit etniako kidea zen Abbakar, eta Sudango Koalizio Mugimendua talde armatuko buruzagia. Herrialdeko telebista kate batean hitz egin zuen herenegun; Darfurren «genozidio» bat egitea leporatu zion talde paramilitarrari, eta handik ordu gutxira hil zuten. Armadak RSFri egotzi dio hura «bahitzea eta hiltzea». Talde paramilitarrak ukatu egin ditu salaketak.

Masalit etniako ehunka zibil hil dituzte gatazka hasi zenetik. Medikuak, abokatuak, ekintzaileak eta irakasleak ziren gehienak. Izan ere, gerrak beste norabide bat hartu du Darfur mendebaldean. Etnien artekoak dira borrokak: zehazki, komunitate arabiarren eta afrikarren artekoak. Horrek segida eman dio duela hogei urte hasi zen gatazkari. Omar Hasan al-Baxir zen presidente garai hartan, eta zera leporatzen zioten: herritar arabiarrak lehenetsi eta Darfurko zaghawa, fur eta masalit etniak diskriminatzea.

Halere, herrialde osoan pairatzen ari dira borrokaren albo kalteak. Gatazkak hirurogei egun bete dituen honetan, herrialdeko zenbait herri eta auzo ia erabat suntsituta daude. NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, bi milioi lagunek baino gehiagok alde egin behar izan dute etxetik. Herrialdeko beste toki batzuetara ihes egin dute batzuek, eta atzerrira besteek, hots, 528.000 pertsona inguruk.

Txaden aurkitu dute babesa gehienek, baina Gurutze Gorriak birritan ohartarazi du okerrera egin dezakeela hara joaten diren iheslarien osasun egoerak. Izan ere, «oso azkar» heltzen ari dira, eta han ez dute nahikoa baliabide iheslari guztiei aterpea eskaintzeko. Egiptora eta Etiopiara ihes egin dute beste milaka herritarrek, horiekin ere muga egiten baitu Sudanek. Egiptora sartu nahi dutenek egun luzeak eman behar dituzte zain Halfako mugan. Zenbait GKEk salatu dutenez, «oso mantso» ematen dituzte herrialdera sartu ahal izateko baimenak. Bada, hori are zailagoa izango da aurrerantzean; Sudango herritarrek muga igarotzen saiatu baino lehen eskuratu beharko dute Egiptora sartzeko baimena.

Bestalde, milaka zibil hil dira bi aldeen arteko erasoetan, 2.000 baino gehiago. NBEren arabera, 25 milioi pertsonak giza laguntzaren «berehalako premia» dute.

Bete gabeko meniak

Gatazka hasi zenetik, hainbat su eten adostu dituzte bi aldeek; hiru, lau, bost, sei eta baita zazpi egunekoak ere, AEB Ameriketako Estatu Batuen eta Saudi Arabiaren bitartekaritzarekin. Halere, sinatu eta ordu gutxira huts egin dute horiek guztiek. Bi aldeek elkarri egozten diote su etenak ez errespetatzea.

Maiatzaren hasieran adostu zuten azkeneko menian, «su etena errespetatzeko erabateko konpromisoa» hartu zuten bi aldeetako buruzagiek, «zibilen segurtasuna bermatzeko». Saudi Arabian bildu ziren, kostako Jidda hirian. Baina hori ere ez zuten bete, eta armadak negoziazioak bertan behera utzi zituen hilaren 31n. Aurreko bilkuretan adostutakoa «ez betetzea» leporatu zion talde paramilitarrari; okupatu zituzten ospitaleetatik eta zibilen etxebizitzetatik alde egitea, alegia.

Dagoeneko zazpi su eten adostu dituzte, eta guztiek huts egin duten arren, eztabaidekin jarraitzeko deia egiten du nazioarteak. Musa Faki AB Afrikako Batasuneko Batzordearen presidentearen arabera, Sudango gerrak ez du irtenbide militarrik, eta armak uztera dei egin die bi aldeei.

Bi aldeetako buruzagiak aliatuak izan dira azken urteetan, biek batera kendu baitzuten boteretik al-Baxir presidente ohia, 2019an. Elkarrekin gobernatzeko akordiora iritsi ziren handik bi urtera, baina gutxi iraun zuen barealdiak, eta etenik gabeko lehian amilduta daude orain.


Summary: Hegoafrikako presidentea Kieven da, gerrako bi aldeei bake plan bat aurkezteko. Ramaphosa Zelenskirekin batzartzekoa da gaur, eta, ondoren, Putinekin; «konfiantza sustatzeko neurri batzuk» proposatuko dizkie. Kievek salatu du Errusiak hiriburua bonbardatu duela. Txetxeniako indarrak Ukrainarekin muga egiten duen Belgorod eskualdera joango dira.

Gaur goizean heldu da Hegoafrikako presidente Cyril Ramaphosa Kieveko tren geltoki batera, Afrikako estatuburuen misio baten buru. Hain zuzen, Ukrainako buruzagi Volodimir Zelenskirekin batzartzekoa da gaur, eta, ondoren, San Petersburgora joatekoa da Errusiako presidente Vladimir Putinekin aurrez aurre biltzeko. Bi herrialdeetako agintariei bakerako bitartekaritza plan bat eskaintzeko asmoa du Ramaphosak.

Hegoafrikako presidentetzaren arabera, Ramaphosa Zambiako, Komoreetako, Kongoko, Egiptoko, Senegalgo eta Ugandako buruzagiekin batera joan da bidaian. Iritsi aurretik, Ramaphosak adierazi du Afrikako misioak «ikuspegi afrikarra» duela, zeinak bake prozesu bat abian jartzeko eskatzen baitu, «Ukrainako liskarrak amaitzeko». Era berean, Hegoafrikako agintaria «pozik» azaldu da, bai Zelenskik bai Putinek Afrikako buruzagiei harrera egin dietelako eta haien proposamenak entzuteko prest daudelako.

Reuters berri agentziak dokumentuaren zirriborroa eskuratu du, eta zabaldutako informazioaren arabera, bake misioak «konfiantza sustatzeko neurri batzuk» proposatzen ditu bitartekaritzako hasierako ahaleginetan. Funtsean, misioaren helburua da, «bakearen garrantzia sustatzea eta bi aldeek diplomaziarako urratsa egitea, negoziazio prozesu bat onartzera bideratzeko».

Zirriborroaren arabera, proposatutako neurrien artean jasotzen dira, besteak beste, Errusiako tropak erretiratzea, Bielorrusiako arma nuklear taktikoak baztertzea, Putinen aurkako Nazioarteko Zigor Auzitegiak Putinen aurkako atxilotze agindua indargabetzea eta Mendebaldeak Moskuren aurka ezarritako zigorrak arintzea.

Horrekin lotuta, Kremlineko eledun Dmitri Peskovek eguneroko prentsaurrekoan zehaztu duenez, Putin «edozein harremanetarako prest zegoen eta dago Ukrainako arazoa konpontzeaz eztabaidatzeko». Interfax Errusiako berri agentziak jaso ditu Peskoven adierazpenok. Moskuk behin baino gehiagotan adierazi du atea irekita duela gatazkari amaiera emateaz negoziatzeko, beti ere Ukrainak «errealitate berriak» onartu behar dituela gogoratuz, Errusiak iazko irailean anexionatu zituen lau eskualdeak barne: Zaporizhia, Kherson, Donetsk eta Luhansk.

Afrikako ordezkariak Kievera iritsi berritan, sirena hotsak entzun dira Ukrainako hiriburuan. Suspilne Ukrinako estatuko kateak leherketa baten berri eman du, eta, albistea jakinarazi eta gutxira, Kieveko agintariek esan dute aireko defentsa sistema martxan ezarri dutela, baita alerta egoera indarrean jarri ere. Erasoan gutxienez bi hau eta adineko emakume bat zauritu dituzte. Gainera, Ukrainako armadak aditzera eman du Kieverantz zihoazen sei Kinzhal misil balistiko, sei Kalibr gurutzaldi misil eta bi drone erorarazi dituela. Kievek Moskuri egotzi dio zuzenean hiriburuari eraso egin izana.

Bozak, Moskuk okupatuak dituen eremutan

Errusiako berri agentzia atzo jaso zuenez, Kremlinek hauteskundeak egiteko plan bat iragarri du Errusiak Ukrainan okupatuak dituen lurraldetan. Defentsa Ministerioak eta FSB Errusiako Segurtasun Zerbitzu Federalak ondorioztatu dute bozak irailean egitea «aukera bat» izango litzatekeela. Errusiak Ukrainako lau eskualde anexionatu zituen iaz: Zaporizhia, Kherson, Donetsk eta Luhansk. Dena den, ez du lurralde horietako bat bera ere erabat kontrolatzen. Kievek, berriz, esan du Moskuk Ukrainako lurraldean antolatutako edozein hauteskunde «baliogabea eta legez kanpokoa» izango dela.

Ukrainaren kontraerasoa abiatu den honetan, armadak aurrez galdutako eremuak «askatzen» segitzen du. Oleksii Hromov jeneralaren arabera, «ehun kilometro koadroko azalera baino gehiagoko» kontrola berreskuratu dute, eta erantsi «mailaz mailakoa, baina etengabeko aurrerapena» egiten ari direla. Halere, oroitarazi du Errusiako indarrak hegoaldeko frontean ezarritako «erresistentzia indartsu bat» dutela aurrean, batez ere Bakhmut hiri inguruan, Donetsk eskualdean. Errusiako Wagner talde paramilitarrak maiatzean aldarrikatu zuen Bakhmuten kontrolaren jabe egin zela, baina Kievek ukatu egin zuen halakorik.

Iragan astean Kherson eskualdean suntsitutako Nova Kakhovkako presak eragindako uholdeen ondorioz 25 pertsona hil direla jakinarazi dute Errusiak han ezarritako buruzagi militarrek; beste 17 lagun desagertuta daude, Errusiako RIA Novosti berria agentziak jaso duenez. Orotara, 8.000 zibil ebakuatu dituzte Dnieper ibaiaren ondoko herrietatik; horietatik, 500 inguru dira haurrak. Moskuk eta Kievek elkarri egotzi zioten urtegi estrategiko hura txikitu izana. Bada, Ukrainako fiskaltzari laguntzen dion legelari talde batek gaur adierazi duenez, hasierako ondorioen arabera, «oso litekeena da» indar errusiarrek ezarritako lehergailuek presaren suntsiketa eragin izana.

Bestalde, Errusiako Defentsa Ministerioko eledun Igor Konaxenkov teniente jeneralak gaur goizean egindako agerraldian adierazi duenez, Ukrainako indarrek Donetsk-eko herri errepublikan egindako hamar eraso geldiarazi ditu armadak; hain zuzen, Pervomaiskoje, Petrovskoje eta Staromikhailovka herrietan. Konaxenkovek ziurtatu du, halaber, fronte horretan, 215 militar ukrainar, borrokarako hiru ibilgailu blindatu, bost ibilgailu eta bi D-20 obus suntsitu dituztela azken egunotan.

Errekrutatuak, lehen lerroan

Ukrainarekin muga egiten duen Errusiako Belgorod eskualdeari behin baino gehiagotan egin diote eraso Kremlinen aurkako Errusiaren Askatasuna Legioa eta Boluntario Errusiarren Taldea miliziek; besteak beste, gutxienez bi zibil hil zituzten hil honen hasieran. Horiek horrela, Txetxeniako presidente Ramzan Kadirovek haren aldeko indarrei agindu die Belgorodeko muga babestera joateko.

Bada, Meduza Errusiako hedabide digitalaren arabera, errekrutatuak izan diren pertsonak ezarri dituzte mugatik oso gertu dauden lehen bi defentsa lerroetan. Putinek iragan asteartean aitortu zuen hori, Belgorodeko borroketan parte hartzen ari ziren berriemaile eta blogari militarrekin izandako bilera batean, eta horrek herritar asko sumindu ditu, zalantzan jarri baitute mugaren zaintza.

Horiek horrela, egun horretan bertan, Errusiako behe ganberako diputatu Adam Delimjanov Belgorodeko gobernadore Viatxeslav Gladkovekin, Defentsa Ministerioko ordezkariekin eta Errusiako Guardiako eskualdeko departamentuko buruzagitzarekin bildu zen, mugaren babesa Kadiroven aginduz zehazteko. Buruzagi txetxeniarrak ziurtatu duenez, Ukrainako mugaren ondoko lurraldeetako bizilagunak «lasai» egon daitezke.

NATOren bilera

Ukrainak kontraerasoarekin aurrera jarraitzen duen bitartean, Ameriketako Estatu Batuetako Defentsa idazkari Lloyd Austin eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kide diren herrialdeetako beste goi funtzionario batzuek ministroen arteko bigarren bilera egiten ari dira Bruselan. Austinek atzo adierazi zuen «luzaroan» jarraituko dutela Kiev militarki babesten, eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kideei ohartarazi zien, bide batez, Ukrainako gerra ez dela «esprint bat, maratoi bat baizik». Bestalde, Jens Stoltenberg NATOko idazkari nagusiak bere agintaldia luzatzeko aukera zabalik utzi zuen atzo, aliantza militarreko kide diren estatuetako ordezkarien babesa jaso ondotik.


Summary: Metro gutxik salbatu dute Suitzako Brienz herria, oraingoz. Maiatzean hustu zuten herria, aldameneko mendia erortzear zegoelakoan. Gaur gauerdian amildu da, eta milaka tona harri eskola harrapatzeko zorian geratu dira.

Iragarrita zegoen, eta bart gertatu da. Suitzako ekialdeko Brienz herriaren ondoan dagoen mendia erori egin da. Oraingoz, ordea, zorionekoak dira hango etxeen jabeak, milaka metro kubo harri jausi diren arren eraikinetatik metro gutxira geratu baitira. Baina adituek oraindik ez dakite luizia amaitu den, edo gauerdikoa hondamendiaren hasiera besterik ez ote den.

Inork ez du minik hartu, halere, herriko ehun biztanleak handik atera zituztelako maiatzaren 12an.

Bart amildu da mendia, 23:00ak eta gauerdi artean. 1,9 milioi metro kubo harri erortzeko arriskuaz ohartarazi zuten geologoek, eta oraindik ez dute esan zenbat erori den dagoeneko. Halere, udalak adierazi du badirudiela materialaren «zati handi bat» amildu dela. Herriko eskolaren ondoan, «metro askoko» harri multzoa pilatu da, udalak adierazi duenez.

Inor ez da lasaitu, ordea. Agintariek adierazi dute ezin dela baztertu mugimendu gehiago gertatzea, eta segurtasun neurriak are gehiago estutu dituzte. Errepide gehiago itxi dituzte, eta trenbide bat. Horrez gain, aldameneko Surava herriko bi etxe hustu dituzte.

Azken boladan, mendia 36 metro mugitu da urtero, eta maiatzean ikusi zuten luizia asko azkartzen ari zela. «Espero dugu datozen egunetan edo asteetan amiltzea herrirantz», esan zuen orduan Christian Gartmann Albula udaleko krisi batzordeko buruak. Udal horretako parte da Brienz (ez da nahastu behar Bernako kantoian Brienz lakuaren ondoan dagoen izen bereko herriarekin).

Orduan eman zuten agindua herria husteko. Herritarrek egun batzuk izan zituzten ondasunak, altzariak eta abereak ateratzeko.

Jakin-min handia zegoen geologoen artean, inork ez baitzekien mendia harri txikietan amilduko ote zen herria ukitu gabe, edo, kontrara, arrapaladan erori eta dena azpian hartuko ote zuen. Azkenean, lehenengo aukera gertatu da.

Azken Izotz Arotik ari da mugitzen mendia, geologoen arabera, baina azken urteotan azkartu egin da, klima larrialdia dela eta. Iazko udan, izotzaren %6 galdu zuten Suitzako glaziarrek, eta bolumenaren erdia azken mendean. Izotza guztiz lotuta dago mendi askoren egonkortasunarekin, horien harriak beren lekuan mantentzen dituztelako, itsasgarri gisa. Izotza urtuta, harriak aska daitezke, eta amildu, bart gertatu bezala.

Gainera, ez litzateke lehen aldia Suitzan.

Eiger menditik harkaitz handiak erori ziren 2006. urtean. 2017an, berriz, Bondo herriaren erdia azpian hartu zuen luizi batek, Brienzetik gertu. Zortzi pertsona hil ziren.


Summary: Donostialdeko ESIko langileen arabera, Osakidetzarekiko negoziazioetan hainbat emaitza «atzeratu» dira. Bost eskabide nagusi egin dituzte osasun profesionalek, eta, «aurrerapauso txikiak» antzeman badituzte ere, beste batzuk bete gabe daudela salatu dute

Iazko abenduan sortu zen gatazka, eta agerian geratu zen Donostia ospitaleko atarian; hainbat langilek, tartean erietxeko zerbitzuburu asko, protestak hasi zituzten Donostialdea ESI erakunde sanitario integratuan egindako hainbat kargugabetzeren harira. Ondoren, aldarri gehiago ere egin zituzten, eta, ororen buruan, esan zuten Osakidetzako zuzendaritzak aldatu egin behar duela gauzak egiteko duen jokabide «bertikala». Ordutik hainbat negoziazio egin dituzte mahai gainean jarri zituzten bost eskabide nagusiren harira, eta asteon ohar bat plazaratu dute, esateko negoziazio puntu batzuetan «aurrerapauso txikiak» eman badira ere beste batzuetan emaitzak «atzeratu» egin direla: «Datarik eta eperik gabe».

Martxoaren 13an, hainbat elkarrizketaren emaitza gisara, hitzartutako hainbat akordio jaso zituen akta bat izenpetu zuten bi aldeek. Ordutik, ESIko profesionalek aktan jasotako puntuen “jarraipena” egin dute, eta horren berri eman nahi izan dute atera duten agirian.

Horra, puntuka, zertan den egoera:

Aurren-aurrena, Donostia ospitaleko profesionalekin osatutako zuzendaritza mediko bat izendatzeko eskatu zuten, eta integraziorako zuzendaritza lehen mailako arretatik hautatzea. «Puntu hori bete da», onartu dute langileek.

Bigarren eskea zen ESIaren estrategia lantzen parte hartuko duen egitura tekniko bat eratzea. Alde horretatik hilabeteotan aurrerako urratsak egin direla azaldu dute langileek oharrean; Asistentziarako Batzorde Klinikoa eguneratu da, eta edozein profesionalek eska dezake bertako kide izatea. Ospitaleko Kontseilu Kliniko Asistentzialari ere egitura eman zaiola esan dute. Badira, ordea, oraindik, horien antolaketa fintze aldera egiten ari diren eskeak.

Ebaluazioa eta gardentasuna

Zerbitzuen aldizkako «ebaluazioa» zen hirugarren eskea, eta erdi mailako kargudunen ebaluazioa ere egitea. Alde horretatik, ebaluatzeko ereduaren zirriborro bat egin dela esan dute, eta Osakidetzaren zuzendaritzak onartzea falta dela orain.

Laugarren eskeak giza baliabideen politikekin egon ziren lotuta. Batetik, «gardentasuna» eskatu zuten politika horietan. ESI bakoitzaren giza baliabide sanitario finkoak eta aldi baterakoak argitaratzeko eskatu zuten, kategorien eta arloen arabera banatuta. Administrazioak bere gain hartu zuen informazio hori emateko «konpromisoa», baina langileek esan dute oraindik ez dutela deus jaso. Lantaldeen tamainari buruz eta lanpostu funtzionalen eta espezifikoen mapari buruz ere argibideak eskatu zituzten, baina horretan ere ez dute eskatutakoa jaso.

Laugarren puntua erreferentziazko unitateen eta terapia berezien kokapenarekin lotuta dago. Gatazkaren harira hedabideetan agertu ziren goiburu askotan, esan zen Donostia ospitaletik hainbat unitate kendu nahi zirela beste erietxe batzuetara eramateko. Langileek ez dituzte hauspotu nahi izan ildo horretako informazioak, eta esan dute gai hori ere hizpide izan dutela eta Osasun Sailaren asmoa dela antolaketa lanarekin jarraitzea «lankidetza esparruan».

Prestakuntza espezifikoa

Langileek kezka azaldu zuten, gainera, prestakuntza «espezifikoa» duten langileen ezaugarriak ez direlako aintzakotzat hartzen lan eskaintza publikoetan, eta horrek arazoak sortzen dituelako gero lantaldeei eusteko, eta hainbat zerbitzu espezifiko ematen jarraitzeko. Alde horretatik Osakidetzaren «konpromisoa» badutela esan dute, eta, adierazi dutenez, behin lan eskaintza publiko bat ebatzi ondoren asistentzia arazoak sortzen badira gaitasun jakin bat duten profesionalak ez izateagatik, era egingo da asistentzia prozesua zentro berean egiten dela «ziurtatzeko».

Mahai gainean dagoen azken puntua Onkologikoarekin dago lotuta. Zentro hori sistema publikoan «integratzeko» lana egitear dago, eta kezka iturri da hori. Osakidetzak adierazi die Onkologikoa sistema publikoan «integratuko» dela, Gipuzkoako minbiziaren asistentzia arreta guztia Donostialdea ESIan integratuko dela, eta urratsak ikusi dituzte norabide horretan. «Baina asko dago definitzeko».


Summary: Finlandiako kontserbadoreek eskuin muturrarekin batera gobernatuko dute. Petteri Orpo eskuindarrak lau alderdiko koalizio bat eratu du, eta hurrengo lehen ministroa izango da.

Zerbait aldatzen ari da Europa iparraldeko herrialdeetan. 2021eko udazkenean, hango bost estatuetako agintariak sozialdemokratak ziren, baina iaztik bestelako paisaia politiko bat irudikatzen ari da eskualde horretan: Suedian eskuinak gobernatzen du, eskuin muturraren kanpo babesarekin, eta orain Finlandian jarri dira ados kontserbadoreak eta ultraeskuindarrak. KK Koalizio Nazionala alderdiaren buruzagi eta hurrengo lehen ministro Petteri Orpok atzo gauean eman zuen akordioaren berri, eta azaldu zuen, herrialde bizilagunean ez bezala, haren koalizio gobernuaren parte izango dela Finlandiarrak eskuin muturreko indar politikoa, RKP Finlandiako Alderdi Popular Suediarrarekin eta SK Kristau Demokratekin batera.

Finlandiako hedabideen arabera, Orpok osatu duen gobernua herrialdeak ekonomiaren ikuspuntutik ia 80 urtean izan duen «eskuindarrena» izango da; eta, oro har, aldaketa nabarmena izango da iragan legealdiarekin konparatuz gero, Antti Rinn (2019an) eta Sanna Marin (2019tik) sozialdemokratak buru zituen bost alderdiko koalizio batek gobernatu baitzuen —jardunean ari da orain—. Hain justu, KKren buruak bazuen aukera SDP Sozial Demokratak Alderdiarekin elkartu, eta zentro-ezkerreko edo zentro-eskuineko beste indar txiki batzuekin ados jartzeko, baina azkenean erabat eskuinekoa den aliantza bat eratzearen alde egin du.

«Gai batzuen inguruan desadostasunak izan ditugu, baina batzen gaituena da Finlandian gauzak konpondu nahi ditugula», azaldu zuen atzo kontserbadoreen buruzagiak. Adierazpen horrekin, Orpok agerian utzi zuen bi hilabete eta erdi inguru iraun duten negoziazioak ez direla erabat errazak izan; batez ere, Finlandiarrak alderdiak eta RKPk eztabaida handiak izan dituztelako hainbat aferaren inguruan. Asteotan aitortu dutenez, migrazioaz, ingurumenaz eta gutxiengoen hizkuntza eta kultur eskubideez aritzean izan dituzte talka handienak.

Edonola ere, badirudi hori konponduta dagoela, eta koalizio gobernu eskuindarrak gehiengo osoa izango duela bermatuta parlamentuan (108 aulki 200dik). Eta, beraz, printzipioz 2027ra arte iraun beharko lukeen legealdiak berekin ekarriko du eskuin muturra Finlandiako agintera itzultzea; azken aldia 2015 eta 2017 bitartean izan zen, eta gutxi iraun zuen, koaliziokideek gobernutik bota zituztelako —Zentroko Alderdiak eta kontserbadoreek—.

Aurtengo kanpainan azaldu zuenez, Orpok helburutzat izango du, besteak beste, «presio fiskala arintzeko», eta gastu publikoa txikitzea. Atzo ez zuen koalizio gobernuaren programaren berri eman, eta esan zuen gaur zela horren edukiaz mintzatzekoa; edonola ere, Finlandiako hedabideek aurreratu dute murrizketak egingo dituztela zerbitzu sozialetan eta langabezia sarietan, eta sendagaien, kulturaren eta kirol ekitaldien gaineko zergak igoko dituztela, kasurako. Langabezia txikitzea ere xede dute.

«Arazoak handiak dira»

Finlandiako lehen ministro berria izango denarentzat, «arazoak handiak dira» bere herrialdean, eta horiek «elkarrekin konpontzeko» asmoa dutela esan zuen atzo: «Oso egoera zailean gaude. Hortaz, aurrezteko neurriak aurkitu behar izan ditugu nonahi».

Errusiaren Ukrainako inbasioaren ondorioz, Finlandiak aldaketa bat izan zuen orain arteko jarreran, eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kide bilakatzea erabaki zuen. Halere, joan den apirilaren 2an egindako hauteskundeen kanpainako gaiak ez ziren horiek izan, egoera ekonomikoa baizik; esaterako, inflazioa eta zorra.

Oraindik ere lehen ministro karguan jardunean dagoen Marinek babes handia jaso du nazioartean, bai Ukrainako gerran jokatutako rolagatik, baita Finlandia NATOn sartzeko egindako ahaleginagatik ere. Etxean, ordea, kritika ugari jaso ditu haren agintaldian zor publikoa barne produktu gordinaren %70era heldu delako; besteak beste, pentsioetan eta hezkuntzan egindako inbertsioen ondorioz.


Summary: Aldaketa, baldin eta PSNren esku ez badago. Udal askotan, itunen menpe egonen da alkatetza, eta, gehienetan, sozialistek zirt edo zart egin beharko dute.

Bihar eratuko dituzte maiatzaren 28ko bozetatik ateratako udalbatzak Hego Euskal Herrian, eta, Nafarroan, indar politikoek adostuko dituzten itunen menpe dira udal garrantzitsu asko. Iruñean, Zangozan, Lizarran, Zizur Nagusian, Barañainen eta Eguesibarren, kasurako, zinegotzi kopuru bertsuak dituzte eskuineko eta ezkerreko blokeek, eta PSN izanen da balantza alde batera edo bestera mugiaraziko duena. Uste izatekoa da eskuinera lerratuko direla udal horiek, PSNk iragarri baitu 2019an eginiko jokaldiari eutsiko diola eta, beraz, ez dizkiola bere botoak EH Bilduri emanen.

Iruñeko Udalean islatuko da beto horren eragina. Maiatzaren 28ko bozen ostean, 9 zinegotzi ditu UPNk, 8 EH Bilduk, 5 PSNk, 2 PPk, 2 Geroa Baik eta zinegotzi bakarra Zurekin Nafarroak. 11 eledun ditu bloke bakoitzak, beraz. PSNko Elma Saizek esana du ez diela babesik emanen ez Cristina Ibarrolari (UPN) ez Joseba Asironi (EH Bildu), eta ziurrenik bere hautagaitza aurkeztuko du. Praktikan, baina, litekeena da Ibarrolak hartzea aginte makila, UPNren zerrendak bildu baitzuen boto gehien.

Beste horrenbeste gerta daiteke Lizarran eta Barañainen: UPNk eskura ditu alkatetza horiek baldin eta PSNk orain arteko estrategiari eutsi eta EH Bilduri ateak ixten badizkio. Zangozan, UPNk ez du hautagaitzarik aurkeztu, baina, haren ordez, AISS talde independente kontserbadorea da aginte makila lortzeko aukera gehien duena: AISSk eta EH Bilduk bosna zinegotzi dituzte, eta PSNren boto bakarraren menpe egonen da alkatetza. Ez badu inoren alde egiten, eskuinak irabaziko du.

Ezkerreko indarren arteko itunak

Egoera oso bestelakoa da indar aurrerakoiek PSNren botoen beharrik ez duten lekuetan. Tafallan, adibidez, Xabier Alkuaz (EH Bildu) izanen da alkate, Iniciativa por Tafalla, Zurekin Nafarroa eta Geroa Bai taldeekin akordioa lortu ostean. Zizur Nagusian, berriz, Jon Gondanek (Geroa Bai) alkate karguari eutsi ahal izanen dio baldin eta EH Bilduren babesa lortzen badu; eta Burlatan, litekeena da EH Bilduk agintea lortzea, Zurekin Nafarroaren eta Geroa Bairen botoei esker.

Ezustekorik ez dute izanen beste hainbat udalerri handitan, zerrendetako batek gehiengo osoa lortuta: Tuteran, bigarren agintaldia izanen du UPNko Alejandro Toquero alkateak; Altsasun, Geroa Baiko Javier Ollok eutsiko dio aginte makilari; eta Atarrabian eta Berriozarren, berriz, aise gobernatzeko moduan izanen dira EH Bilduko Mikel Oteiza eta Iker Mariezkurrena, hurrenez hurren.


Euriborrak %4ko langa gainditu du

Summary: Euriborrak %4ko langa gainditu du. Europako Banku Zentralak interes tasak handitu ondoren, 2008ko azarotik ikusi gabeko mailara heldu da hipotekak kalkulatzeko gehien erabiltzen den indizea.

Ustekaberik ez da izan. Europako Banku Zentralak interes tasak puntu laurden igo eta biharamunean, beste salto bat egin dute bankuek elkarri kobratzen dizkieten interesek. Hamabi hilabeteko Euriborra, tasa aldakorreko maileguak kalkulatzeko gehien erabiltzen dena, %3,965etik %4,020ra igo da, eta azken hamalau urte eta erdian lehen aldiz, %4ko langa gainditu du.

Hurrengo egunetan gehiago handitzea espero da, Christine Lagarde EBZko presidenteak argi utzi zuelako gutxienez beste igoera bat izango dela, uztailean ziur aski, eta hortik gora egitea ere ezin dela baztertu. Horrenbestez, litekeena da hileko batezbestekoa %4tik gora geratzea; hori da garrantzitsuena, haren arabera kalkulatzen baitira maileguen kuotak.

Gaurko igoerarekin, ekaineko batezbestekoa %3,929koa da. Maiatzekoa baino pixka bat handiagoa da (%3,862), baina, batez ere, duela urtebetekoa baino lau puntu handiagoa, orduan %0,852an geratu baitzen. Duela urtebete, EBZ interes tasak igotzear zen —uztailean igo zituen—, baina bankuek jada igoera hori deskontatu zuten haien arteko maileguetan, eta horren haritik hasi ziren maileguak garestitzen.

3.500 euro gehiago urtean

Interes tasen igoera bortitzak —%0tik %4ra igaro dira hamaika hilabetean— igoera historikoak eragin ditu hipoteken kuotetan ere. Esaterako, duela urtebeteko tasarekin, 180.000 euroren mailegu bat itzuli behar zuenak, Euriborra gehi %1eko tasarekin, 750 euro ordaindu ditu azken urtean, baina 1.045 ordaindu beharko ditu hurrengo hamabi hilabeteetan. Hau da, 3.500 euro baino gehiago urtean.

Horrek, ordea, ez du esan nahi hipoteka mailegu guztiak hainbeste garestituko direla. Hego Euskal Herrian sistema frantsesa deitutakoa erabiltzen da, eta horrek esan nahi du interesa ordaintzeko geratzen den kapitalaren gainean pagatzen dela. Hau da, herritar batek 180.000 euro eskatu baditu baina jada 80.000 itzuli baditu, 100.000 euro horiei dagozkien interesak ordainduko dituela. Sistema horrekin, maileguaren lehen urteetan interes asko ordaintzen dira, baina, urteek aurrera egin ahala, kapital gehiago itzultzen da.

Tasa aldakorreko maileguak ez ezik, tasa finkokoak ere garestitzen ari dira, bankuek halakoak emateko interes gutxiago dutelako azken urteetan baino. Edonola ere, mota horretakoak dira orain erdiak baino gehiago, interes tasen igoera ikusita, bezero askok hilero kuota bera ordaintzearen segurtasuna hautatzen dutelako.

Interes tasa handiagoen eta inflazioaren ondorioz, etxebizitzen salmenta moteltzen ari da: urteko lehen hiru hilabeteetan 8.005 etxebizitza salerosi dira Hego Euskal Herrian, iaz baino %2,4 gutxiago. Gutxitzen ari dira hipotekak ere: apirilean, iaz baino heren bat gutxiago izenpetu ziren.


Gino Maeder txirrindularia hil da

Summary: Gino Maeder txirrindularia hil da. Bahraingo txirrindulariak erorikoa izan zuen atzoko etapan, Albulapass mendatea jaisten ari zirela. 2021ean etapa bana irabazi zituen Italiako Giroan eta Suitzako itzulian.

Gino Mader Bahrain taldeko txirrindularia hil da, atzo Suitzako Itzulian izandako erorikoaren ondorioz. Hala jakinarazi du bere taldeak, Bahrainek. Maeder suitzarra zen, eta 26 urte zituen. Pello Bilbaoren eta Mikel Landaren taldekidea zen. «Lur jota gaude Ginoren heriotzarengatik. Haren talentua, lana eta grina gure inspirazio izango dira beti», adierazi du Milan Erzen taldeko zuzendariak.

Maederrek etapako 197. kilometroan izan zuen erorikoa, Albulapass (15 km, %6,7) mendatea jaisten ari zirela. Amildegi batetik erori zen, eta konorterik gabe geratu zen. Kolpe handia jaso zuen buruan. Medikuek suspertu egin behar izan zuten, eta helikopteroz eraman zuten oso larri, Churreko erietxera. Hantxe hil zen ordu batzuk geroago. Istripu horretan ere Magnus Sheffeld (Ineos) txirrindulariak min hartu zuen, baina arriskutik kanpo dago.

Etapa amaieran, hainbat txirrindularik kritikatu zuten ibilbidea, tartean Remco Evenepoelek (Quick Step).«Ez da ideia ona izan halako jaitsiera bat jartzea etapa amaitzeko. Beti gertatu behar dira halako gauzak neurriak hartzeko».

Maeder talentu handiko txirrindularia zen. Haren garaipen zerrendan daude, besteak beste, 2021ean Italiako Giroan eta Suitzako Itzulian irabazitako etapa bana. Gainera, postu onak lortu zituen Paris Nizan eta Espainiako Vueltan. Dimension Datak eman zion profesionaletan aritzeko aukera 2018an, eta 2021ean sinatu zuen Bahrainekin.


Summary: Udalak osatzeko eguna gaur Hego Euskal Herrian. Goiz-goizetik hasiko dira bilkurak. Lehenak Gasteiz, Durango eta Eibar izanen dira, 09:00etan.

Bilkura eguna izanen da gaur Hego Euskal Herrian, udalak osatuko baitituzte. Goiz-goizetik hasiko dira elkartzen: lehenbizikoak Gasteizkoak izanen dira, 09:00etan. PSEk EAJ eta PP behar ditu EH Bildu gainditu ahal izateko. Ordu horretan bertan, Durangon (Bizkaia) eta Eibarren ere (Gipuzkoa) bilduko dira. Durangon, EH Bilduk irabazi zituen maiatzaren 28ko hauteskundeak, baina EAJk alkatetza lortu dezake, betiere PSEren eta PPren babesa badu; Eibarren, berriz, PSEk jarraituko du alkatetzan, inoren babesik gabe.

Ordu erdi geroago, Zigoitian bilduko dira (Araba). Durangon bezala, han ere EH Bilduk irabazi zituen hauteskundeak, baina PPk botoa EAJri emanez gero, EAJ izanen da garaile. 10:00etan dute ordua Andoainen (Gipuzkoa), eta EH Bilduk eskuratuko du alkatetza, lehen indarra baita. 10:30ean, Donostiako eta Bermeoko (Bizkaia) udalen txanda izanen da; hiriburuan ez da aldaketarik egonen: EAJk jarraituko du agintean. Bizkaitarrek EH Bildu izanen dute udalean oraingoan, Guzan herri plataformarekin egindako akordio bati esker.

11:00etan, Hondarribian (Gipuzkoa) eta Lizarran (Nafarroa) eginen dute bilkura. Aldaketa eguna izanen da biharkoa Gipuzkoa herrian, Abotsanitz herri plataformak eskuratu baituko agintea –EH Bilduk lagunduta– ; orain arte EAJ egon da beti alkatetzan, alderdiaren hausturaren ondorengo garaian izan ezik. Lizarran, berriz, UPN izanen da buru, PSNk EH Bildu babesten ez badu behintzat.

Eguerdian, Iruñeko, Oiongo, Bernedoko (Araba), Irungo (Gipuzkoa) eta Burlatako (Nafarroa) udalen txanda izanen da. Nafarroako hiriburuan UPN egonen da alkatetzan, gehiengo alternatiborik ez badago, gutxienez. Arabako bi herrietan, berriz, PP da udala osatzeko gakoa: Oionen EH Bilduk irabazi zuen, baina EAJ garaile izan daiteke, PPk babesten badu; Bernedon, berriz, EAJk irabazi zuen, baina EH Bildurekin berdinduta dago, eta PPren zinegotzia da gakoa. Egoera sinpleagoa da Irunen eta Burlatan: PSEk jarraituko du alkate lehenbizikoan, eta EH Bilduk lortuko du alkatetza bigarrenean. 12:30ean, Gernikan (Bizkaia) bilduko dira, eta, azken ordukorik ez badago, babes handiena duen hautagaia izanen da alkate: EH Bilduko Jose Ramon Bilbao.

13:00etan, Bastidan (Araba) izanen dute bilkura, non EAJk PPri utziko dion alkatetza. Ordu erdi geroago, Guardiaren (Araba) txanda izanen da: PPk irabazi bazuen ere, EAJk hautagaia aurkezten badu hark eskuratuko du alkatetza.