Summary: Kanpo merkataritzak hazkunde handia izan du, industriak bultzatuta. Urtearen lehen erdialdean %23,9 eta %14 igo dira atzerriko salmentak EAEn eta Nafarroan, altzairugintzaren eta autogintzaren susperraldiagatik.

Ekonomia suspertzen ari dela dioten adierazleak bata bestearen gainean pilatzen ari dira. Azkena, kanpo merkataritzarena. Urte hasieratik koronabirusak ezusteak ematen jarraitu badu ere, lehen seihilekoko emaitzak oso onak izan dira Hego Euskal Herrian. Industriaren susperraldiak eta, bereziki, altzairugintzarenak eta autogintzarenak eragin nabaria izan dute esportazioen datuetan, eta, oraindik 2019koen azpitik dauden arren, orduko emaitzetara gerturatzen ari dira. Guztira, 17.328 milioi euroko balioa izan dute kanpoko salmentek urtearen lehen erdialdean, Espainiako Merkataritza Ministerioaren datuen arabera.

EAEko esportazioek %23,9ko igoera izan dute aurreko urteko aldi berekoekin alderatuta, baina pandemiaren aurreko urtekoak baino %4,5 txikiagoak dira oraindik. Bizkaia izan da lurralderik aktiboena, %27,8ko gorakadarekin. Arabak % 24koa izan du, eta Gipuzkoakoak, %19,1ekoa. Nafarroak, %14koa.

Enpresek duela urtebete baino gehiago saltzen dute kanpoan, eta, ekoizpen maila horri eusteko, lehengaien behar handiagoa dute;Âbestela esanda, inportazioek ere gora egin dute: EAEn %23,8, eta Nafarroan %33,8. Hortaz, 2021eko lehen erdialdean, balantza komertziala esportazioak ken inportazioak positiboa izan da Hegoaldean: 4.814 milioi eurokoa.

Siderurgiak hauspotuta

Esportazioen emaitzak ez dira hobeak izan produktu energetikoenek, bereziki petrolioko produktu finduek, behera egin dutelako, -%9,5, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, Eustatek emandako datuen arabera. Pandemiaren agertoki konplexuak baldintzatuta dago oraindik ere sektore hori. Adibiderik argiena petrolio findegiena da, eta Hego Euskal Herrian Petronorren eremu esklusiboa da hori. Iazko maiatzetik, Muskizko findegiak (Bizkaia) bere unitateetako bat etenda eduki du eskaeren erorialdiengatik, eta produkzioa %40 inguru gutxitu du; urrian hasiko da ohiko martxan.

Horrek beste sektore batzuetan ere izan du ondoriorik. Soldadurarik gabeko hodien esportazioak murriztu egin dira (-% 29,5), petroliora eta gasera bideratzen baita sektore horren ekoizpen gehiena.

Gainerako produktuek, aldiz, hazkunde tasa nabarmenak izan dituzte. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan siderurgiari lotutako produktuek izan dute igoerarik handiena, %31,7koa, hiru lurraldeak batera kontuan hartuz. Sektore hori oso egoera onean dago Euskal Herrian. Autogintzak ere sendo jarraitzen du, %28ko hazkundearekin hiru lurraldeetan, nahiz eta euskal enpresak ere mikrotxipen krisi globala nabaritzen ari diren, bereziki Gasteizko Mercedes eta Iruñeko Volkswagen. Nafarroako enpresa nagusia da Volkswagenena, eta lurraldeko esportazioetan hark du pisurik handiena. Agian horregatik dago EAE eta Nafarroaren artean ia %5en aldea esportazioetan.

Merkatuei dagokienez, aldaketarik ez da egon ohiko bezeroen artean. Bost herrialde izan dira euskal enpresen erosle nagusiak, eta esportazio guztien erdiak inguru hara joan dira. Ohi bezala, Alemania izan da lehenengoa, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako esportazioen guztizkoaren %16,8rekin. Haren atzetik, Frantzia (%16), Erresuma Batua (%6,7), AEBak (%6) eta Belgika (%5,4). Oraingoz, euskal esportazioek ez dute nabari brexit-aren eragina; azken 30 urteetan batez beste %7ko pisua izan du merkatu horrek.


Summary: Aburtok iragarri du portaera arduragabeekin «zero tolerantzia» izango dutela. Alkateak gogorarazi du Bilbon aurten ez dagoela Aste Nagusirik, eta jakinarazi polizia kopurua handituko dutela.

«Beste behin esango dut, eta espero dut azkenengo aldia izatea: Bilbon, aurten, ez dago Aste Nagusirik». Juan Mari Aburto Bilboko alkateak irmo hitz egin du gaur: argi utzi du osasun egoeraren ondorioz hirian ez dela jairik izango datozen egunetan, eta adierazi udalak «zero tolerantzia» izango duela «herritarren osasun orokorra zein pertsonen integritate fisikoa eta bizitza arrisku larrian jartzen dituen jokabide ororekin».

Hain zuzen, Aburtok gogorarazi du hamalau eguneko positiboak (100.000 biztanleko tasa) 500dik gora direla, eta azpimarratu du «une oro» presente izan behar dela hori: «Ez da broma bat [...], oraindik jendea dago ZIUetan, eta hildakoak ere badaude. Deitu ezazue nahi duzuen modura, baina hori da oraingo errealitatea».

Hori dela eta, udalak osasun neurriak betearaziko dituela esan du alkateak, eta, «desio ez den egoerarik» izan ez dadin, indarrean jarriko dutela Ertzaintzarekin eta Udaltzaingoarekin elkarlanean diseinaturiko dispositibo bat. Hala, azaldu du hiriko polizia kopurua handitu egingo dela datozen egunetarako, zenbat zehaztu gabe. Eta azpimarratu du isunak jartzen jarraituko dutela Bilbon, eta gogorarazi dagoeneko 19.000 isun baino gehiago jarri direla pandemia dela eta.

Halaber, Aburtok dei egin die herritarrei maskara erabiltzeko, distantziak mantentzeko, pilaketarik ez sortzeko eta, oro har, arduraz jokatzeko: «Bilbon, ez dira onartzen ez jokabide hezigabeak, ez portaera arduragabeak, ez osasun neurriak, betebehar zibikoak eta segurtasun betebeharrak urratzeko saiakerak, inolako aitzakiarik gabe». Donostiako alkatea, istiluei buruz: «Alferrik da»

Donostian, berriz, ohituraz egunotan ospatu beharko litzateke hiriko Aste Nagusia, eta, aurten jairik ez dagoen arren, festa egiten ari direnak badira, Eneko Goia alkateak Euskadi Irratiari eskainitako elkarrizketa batean onartu duenez: «Behar ez bezalako portaerak izaten ari dira [...], baita istilu txiki batzuekin bukatu direnak ere, gaur gauekoa adibidez».

Bart gauean, hain zuzen, Ertzaintzak bost pertsona atxilotu ditu Parte Zaharrean, hiru adingabe, besteak beste, goizeko hirurak aldera kalean zebiltzan poliziei botilak eta bestelako objektuak jaurti izana egotzita. Ez da hori gertatu den lehen gaua, eta, horretaz galdetuta, Goiak esan du «gutxiengoa» direla halako jarrera duten herritarrak, eta gertakari horiek orokortzea ez litzatekeela «justua» izango, herritar gehienek «mezua barneratuta» daukatelako.

Istiluekin zerikusia dutenei buruz, berriz, «alferrik dela» adierazi du, eta horien aurka neurri zorrotzagoak erabiltzearen alde agertu da: «Portaera batzuen aurka bai. Adibidez, botilak jaurtitze hori atxiloketen bidez bukatu da, eta ez dakit isunak-edo jarriko diren, baina hartu behar diren neurriak hartu behar dira. Eta hiri altzarietan kalteak eragiten badira, eta hartzen badira horien egileak, hori dagokion isunarekin ordaindu behar da».


Summary: Joanna Hogg eta Radu Jude Zinemaldiko Zabaltegi sailean. Orotara, hamazortzi filmek osatzen dute zerrenda: hamahiru lan luzek, ertain batek eta lau laburrek. Berlingo zinemaldiko bi garaile izango dira lehian, baita euskarazko lan bat eta galizierazko bat ere.

Berlingo zinemaldiko irabazleak, Veneziako eta Cannesko festibaletan erakutsitako ekoizpenak, nazioarteko bi estreinaldi, baita euskarazko lan bat ere, besteak beste. Guztira, hamazortzi pelikula lehiatuko dira Donostiako 69. Zinemaldiko Zabaltegi-Tabakalera sailean: zehazki, hamahiru lan luze, ertain bat eta lau labur bilduko ditu zerrendak; besteak beste, Johanna Hoggek, Radu Judek eta Gaspar Noek zuzendutako ekoizpenak ikusi ahal izango dira. Halaber, zenbait zinemagile berriro izango dira jaialdian: esaterako, Jean Gabriel Periot, Kiro Russo eta Laura Wandel.

Berlinen film luzearen eta laburraren Urrezko Hartzak bereganatu ondoren, hurrenez hurren, Donostian pantailaratuko dituzte Radu Juderen Babardeala Cu Bucluc Sau Porno Balamuc eta Olga Lucovnicovaren Nanu Tudor. Emi eskola irakaslea du protagonista lehenak: haren bideo sexual bat jarriko dute Interneten, eta eskolatik kanporatu dezaten ahaleginduko dira ikasleen gurasoak. Lucovnicovarenean, berori da protagonista: hogei urteren ondoren, aitona-amonen etxera itzuliko da, iraganeko gertaera oinazetsuei aurre egiteko.

Joana Hogg zuzendariaren kontakizun autobiografikoaren bigarren zatia ere hartuko du sailak: The Souvenir: Part II. Bera baino zaharragoa den gizon manipulatzaile batekin izandako harreman tirabiratsua askatzen saiatuko da Julie graduazio filmaren laguntzarekin, egiazko jazoerak eta fikzio hutsa bereiziz. Gaspar Noek, berriz, dementzia duten senar-emazte batzuen azken egunak agertu ditu Vortex filmean.

Veneziako zinemaldian inoiz parte hartu duen euskarazko lehen ekoizpena da Mikel Gurrea donostiarraren Heltzear. Film laburra da, 2000. urteko Euskal Herri artean gatazkatsuan dago girotua, eta 15 urteko Sara du ardatz. Eskalatzailea da gaztea, eta bere bizitzako maila igoerarik gogorrena erdiesteko entrenamenduak uztartuko ditu kanpoan duen anaiari idazten ari den gutunarekin.

Ekoizpen luze andana bat

Peter Kerekesen Cenzorka laneko Lesyari zazpi urteko zigorra ezarri diote erailtzeagatik, eta Odessako (Ukraina) emakume zentzategi batean bete beharko du ebazpena. Kiro Russoren El gran movimiento-k, berriz, Boliviako langile bat du ardatz, eta enpleguz zein etxebizitzaz aldatu berri du Kyoshi Sugitaren Haruharasan No Uta-ko Sachik. Bere bizilagun Yukiren suizidioa gainditzea lortu nahi du horrekin, baina adiskidearen irudia begien aurrean izango du etengabean, ilusio gisa.

Heriotza du hizpide, orobat, Helena Giron eta Samuel Delgado zuzendarien Eles transportan a morte ekoizpenak, galizieraz egina. 1492. urtean, heriotza zigorretik ihes egin duten hiru gizon doaz Kristobal Kolonen tripulazioan; Tenerifera heltzean (Espainia), ontzitik ere alde egingo dute. Garai berean, sendalari bat topatzeko helburuarekin bidaiatuko du beste emakume batek, hark hilzorian duen ahizparen bizia salbatzen lagun diezaion. Kolonizazioari kritika egiten dio obrak.

Ihesaz dihardu Florence Mialheren La Traversee-k ere. Kasu horretan, senideak halabeharrez bananduko dituzte, eta seme-alaba zaharrenak beren kabuz erbesteratu behar izango dira. Ezkondu aurreko bidaia bat du abiapuntu Noemie Merlanten Mi iubita, mon amour lanak: Jeanne Errumaniara joango da lagunekin, eta han Nino ezagutuko du, eta harreman bat izango du harekin.

Errusiar ekoizpenak dira Kirill Serebrennikoven Petrov’s Flu eta Kira Kovalenkoren Razzhimaya Kulaki filmak. Sobietar Batasuna desagertu ondorengo garaian dago girotua lehena, eta Petrov familiaren egun bat agertzen du gripe izurri betean: gaixotasunak jota dagoen komiki marrazkilari eldarniotsua da senarra, eta gizon oldarkorrak hiltzearekin gozatzen duen liburuzaina emaztea. Kovalenkok Ipar Osetiako mendietako meatze herri txiki batean kokatu du bere istorioa. Gertaera dramatiko batzuen ondorioz, gizon bat hara joan zen bizitzera seme-alabekin. Urteak igaro ondoren, aitaren diziplinatik ihes egin nahiko dute gazteek, eta oraindik sendatzeko dauden familia traumei aurre egin beharko diete.

Didier Eribonen Retour a Reims liburuan oinarritu da Jean-Gabriel Periot zinemagilea izen bereko obra ontzeko. Artxiboko materialez baliatuta, Frantziako langileen istorio intimo eta politikoa kontatzen du, 1950. hamarkadatik hasita. Anai-arreba batzuen arteko harremanaz jarduten du, berriz, Laura Wandelen Un monde ekoizpenak. Eskolara itzuli ondoren, beste ume batzuek anaia jazarriko dutela ikusiko du Nora zazpi urteko umeak. Harrapatuta egongo da, aitari abisatu nahi baitio, baina aldi berean anaiak isiltzera behartuko baitu.

Istorio ertain eta laburrak

Lucovnicova bezala, familiarenera itzuli da Xiao Lei, Zhang Daleiren Xia Wu Guo Qu Le Yi Ban filmeko protagonista. Zimurrek aldatu egin dituzte gurasoen aurpegiak, baina bere horretan jarraitzen du aitonaren etxe txikiko lasaitasunak; are, senideen eguneroko ohitura hutsalak ere atseginak egingo zaizkio gazteari.

Halaber, lan motzak dira Zinemaldian estreinatuko diren bi ekoizpenak ere. Zhang Daleiren filma bezala, familian oinarritzen da Lubna Playousten Le Cormoran. Uharte urrun batean bizi diren ama eta semea ditu ardatz, eta beren artean sortzen eta finkatzen diren loturak agertzen ditu. Aitzitik, adiskidetasunaz dihardu Laura Rius Aranek Les filles du feu ekoizpenean. 16 urte zituztenean, elkarrekin joan ziren bidaiatzera Magdalena, Oriane, Anna, Solene eta Morgane. Harrezkero ez dute elkar berriro ikusi, eta hamar urte joan dira dagoeneko.


Summary: Gutxienez 47 pertsona hil dituzte Burkina Fason. Dozenaka zauritu dituzte. Urte hasieratik 850 lagun hil dituzte talde jihadisten erasoetan.

Talde armatu batek zibilez betetako konboi bati eraso zion atzo Burkina Faso iparraldean. Erasoa Arbinda eta Gorgadji herrien artean egin zuten, Soum eskualdean, eta gutxienez 30 zibil, indar armatuetako hamalau kide eta gobernuaren aldeko hiru miliziano hil zituzten: 47 lagun guztira.

Uste da Burkina Faso inguruko talde jihadistak daudela erasoaren atzean: Ansarul Islam, Islamaren Babeserako Taldea eta JNIM Musulmanak; guztiak Al-Qaedaren gertukotzat dituzte agintariek. Burkina Fasoko Informazio Agentziaren arabera, 58 pertsona hil eta hemeretzi zauritu zituzten indar armatuen eta erasotzaileen arteko borroketan.

Azken sei urteotan gora egin dute talde jihadistek herrialdean egindako erasoek. Iragan ekainean egin zuten orain arteko sarraskirik larriena: Al-Qaedarekin lotutako taldeek 160 lagunetik gora hil zituzten, Sahel eskualdean. Hain zuzen, eskualdeak muga egiten du Malirekin eta Nigerrekin, eta herrialdeko eremurik zaurgarriena da.

Urte hasieratik, indarkeriak 850 hildako utzi ditu herrialdean, eta bi urtean 1,3 milioi pertsonek beren etxea utzi dute, ACNUR Nazio Batuen Errrefuxiatuentzako Goi Mandatariak uztailean emandako datuen arabera.


Despopulazioaren aurkako borrokan

Summary: Despopulazioaren aurkako borrokan. Nafarroako Pirinioetako udalek eta tokiko eragileek 2016. urtean ekin zioten despopulazioaren aurkako lanari, eta, gobernuarekin batera, lau milioi euroren plana abiatu dute aurten.

Tantaka-tantaka eta isilean, despopulazioa aurrerantz doa Pirinioetan. Nafarroako eskualde guztien artean egoerarik larriena bizi dute han. Erroibarretik Aezkoara eta Zaraitzutik Erronkarira, guztira 5.418 herritar bizi dira 32 udalerrietan, 2019ko erroldaren arabera. Gainbeheraren adierazle, hiru datu: lehenik, populazioaren erdia inguru galdu du azken mende erdian; bigarrenik, dentsitate apalena du —4,1 biztanle kilometro koadroko , Nafarroako batez bestekoa baino hamazazpi aldiz gutxiago; azkenik, zahartze indize handiena du —haur bakoitzeko lau adineko, batez beste—.

Azken urteetan, ahalegin betean ari dira borrokan Pirinioetan, despopulazio joeraren aurka. Egoeraz jabetzeko eta diagnostikoa egiteko lana lehendik badator ere, 2016an ezarri zuten mugarria. Inguru horretako gizarte eragileek eta udalek ozen jakinarazi zieten alderdiei eta gobernuari despopulazioari aurre egiteko neurriak eta plan bat behar zirela.

Pirinioetako despopulazioa. Nafarroako gobernua

Bost urteotan, bide esanguratsua egin da. Arazoaren erroak eta zergatiak askotarikoak dira, eta, eragile guztien arteko elkarlana funtsezkoa den heinean, Gu Pirinioak egitasmoa sortu dute. Mahai horrek hiru hanka nagusi ditu: lehenik, udalak, Pirinioetako Mahaiaren bidez; bigarrenik, gobernua, Lursarea agentziaren bitartez, eta, hirugarrenik, tokiko eragile ekonomiko eta sozialak, Cederna Garalur agentziaren bidez. Gai nagusiak lantzeko 11 lantalde osatu dira, eta lau langile dabiltza lanean. Guztiak koordinatzen ari da Arantxa Arregi Lursareko teknikaria: «Gobernantza berria deitzen diogu. Kontua ez da behetik gora edo goitik behera lan egitea, baizik eta denok parte hartzea erabaki horietan».

Hala, Nafarroako Gobernuak Pirinioetako Plana aurkeztu du aurten, eta 4,4 milioi euroren inbertsioak eta laguntzak jasotzen dira hartan. «Gauza guztiak bezala, lehenago etorri izan balitz, hobeto izango zen, baina ongi datorkigu orain ere. Bide egokia egiten badugu, aukera ona dugu», baloratu du Ana Sagardoik, Pirinioetako Mahaiko lehendakariak.

Planaren zutarrietako bat digitalizazioa da. «Internet bada, etxetik lan egin daiteke. COVID-19 ailegatu da, eta ikusi da telelana beharrezkoa dela. Turismorako eta beste jardueretarako aholkularitza eman daiteke Internet bidez», azaldu du Arregik. Orografia zailagatik eta dentsitate apalagatik, enpresa pribatuek ez dute inbertitzen. Gobernuak bi milioi euroko inbertsioa egingo du Itzaltzutik Garderaino zuntz optikoa hedatzeko, eta ibarreko zazpi udalei obraren %20 finantzatzeko eskatu die (400.000 euro).

Era berean, udalek bultzaturiko inbertsioak eta azpiegiturak finantzatzeko 1,8 milioi euroren laguntza deialdia ireki da; 35 proiektuk jada lortu dute finantzaketa: Hiriberriko jarduera ekonomikoa bultzatzeko proiektua; Erron, erabilera anitzeko eraikinaren zaharberritzea; Zaraitzuko Erremendia abeltzaintza egitasmoa; Abaurregainan eta Espartzan, energia berriztagarrien arloko inbertsioak; hainbat natur bide eta turismo baliabideren hobekuntza... Ruben Goñi gobernuko proiektu estrategikoaren arduradunak dioenez, «aurrekaririk gabeko» egitasmoa da.

Jarduera ekonomiko bati ekitean, etxebizitza lortzean edo zerbitzuak erabiltzean, egunerokoa zailtzen duten «traba txiki asko» daude. Sagardoik azpimarratu du giltzarria dela eguneroko traba horiek kentzea: «Gauzak errazten baditugu, helburua lortuko dugu». Horretarako, baina, administrazioaren landa eremuarekiko begirada malgutu behar dela uste du. «Pirinioetako egoera ez da Iruñekoa edo beste toki batekoa. Hona etorri behar da, eta gauzak nola dauden ikusi, bulego batetik ez baita ikusten. Egoera erreala ukitu behar da, erantzun zuzenak eman».

Pirinioetan ez dago enpresa handirik, eta 2.600 biztanle aktiboren artean, 1.500 lanpostu inguru daude: gehienak autonomoei dagozkie. Arantxa Arregiren arabera, egungo egoerak zerikusia du lehen sektorearen gainbeherarekin, eta, horregatik, funtsezkoa deritzo alor hori biziberritzeari. Laborarien eta abeltzainen %11 baino ez dira 41 urtetik beherakoak. «Errelebo falta arazo larria da».

Halaber, iturginak, arotzak, argiketariak eta halakoak behar dira. Basogintzak ere tradizio handia du, eta hor aukerak ikusten dituzte: «Orain arte, oihanaren kudeaketa enkante bidez adjudikatu da, eta baliabideak herritik ateratzen dira. Baliabideok eskualdean bertan erabili ahal izateko modua aurkitu nahi dugu», azaldu du Arregik.

Aezkoak (Aribe), Zaraitzuk (Izize) eta Erronkarik (Burgi) poligono bana dute, eta Nasuvinsak eremuak sortu ditu negozio bat jarri nahi dutenentzat. Otsagabian eta Abaurregainan ere lanean ari dira Opposaren eraikin zaharra baliagarri izan dadin. Inkesta bat egiten ari dira eskualde osoan, zer behar dauden neurtzeko.

Turismoa soilik ez

Turismoak ere lana sortu du. Dena den, Ana Sagardoiren ustez, zuhurtziaz jorratu behar da bide hori: «Hasieran, esaten zen turismoa lagungarria izan zitekeela, eta, orain, konponbide bakar moduan ikusten da. Jende asko bizi da turismoari esker, baina ez litzaioke begiratu behar arlo horri soilik».

Turismoak ondorioak ditu etxebizitzen parkean ere. «Etxe asko turistentzat alokatzen dira, eta beste zenbait beste nonbait bizi eta gutxi etortzen direnenak dira. Hemen bizi eta geratu nahi dutenek ez dute aukerarik alokairuan hartzeko», dio Sagardoik. Arregik gaineratu du eskaintzarik gabe ezin dela jakin zenbatekoa den eskari erreala. Horregatik, alokairu publikoko etxeak merkaturatuko dituzte Auritzen eta Aurizberrin.

Arregiren ustez, udalek badute zeresana. Ideia berritzaileak ezar ditzakete, eta, ohiko zerbitzuez gain, herriak biziberritzeko onak diren beste batzuk kontratatu. Adibidez, hutsik diren eraikinak tabernak edo dendak kontratatzeko balia ditzakete, funtsezkoa baita orotariko zerbitzuak eskaintzea herritarrek bertan bizitzea hobets dezaten. Baita adinekoek ere. «Bestela, seme-alaben etxera joaten dira, eta akabo. Etxe bat ixten da, eta herri bat hiltzen duzu».

Bihar: Zuberoa.

Koldo Landa. Orbaizetan bizi da, eta Carrefourren supermerkatu bat ireki zuen martxoan, Ariben. Gasolindegiarekin batera, 11 enplegu sortu ditu; pozik da emaitzarekin. Pirinioetan lan eta bizi leloa bere egin du Koldo Landak. Hogei urterekin Iruñetik Aezkoara joan zen bizitzera, Orbaizetara. Zortzi urtez Aribeko gasolina zerbitzugunearen ardura hartu zuen, baina kontratua berritzerako orduan ez zen ados jarri jabearekin. «Gero eta gehiago eskatzen zidan, eta esan nion ez nuela beretzat lan egingo». Nasuvinsak egokitu egin du Opposa sozietateak garai batean Ariben zuen eraikina, eta negozioak jartzeko gune bihurtu. Aukera ikusirik, Landak ehun metro koadroko Carrefour saltokia ireki zuen martxoan.

Landa garapeneko planaren barruan, nekazaritzakoak ez diren jarduerak sortzeko inbertsio laguntza eman dio Nafarroako Gobernuak, eta babesa eskertu du. Nasuvinsaren alokairu prezioa ere «oso ona» dela deritzo: «Erraztasunak ematen dituzte. Bestela, ezingo nuke aurrera atera». Obra eginda, eskaintza bat egin zion gasolina zerbitzugunearen jabeari, eta beste bost urtez ustiatzeko akordioa lortu du; epea amaituta, erosteko aukera du.

Pozik dago martxotik izandako bilakaerarekin. «Batzuek diote ez dutela nahi Carrefourren moduko marka handirik, baina gehienek oso ongi hartu dute. Egunerokoa dendan erosi, baina erosketa handia Iruñean egin ohi zuten. Orain, supermerkatuan egiten dute erosketa handia». Era berean, Carrefour markak jende ugari erakartzen du.

Landaren ustez, zaila da Pirinioetara enpresa handi bat etortzea, baina lanbide bat izateko edo negozio txikiak irekitzeko erraztasunak daude: «Niretzat, zailtasun handiena da hemen gelditu nahi dutela esan, baina gero Iruñean zortzi ordu lan eginda kezkarik gabe egon nahi dutenak. Hemen ezin da hori egin».

Oraingoz, 11 enplegu sortu ditu. Gainera, gasolina zerbitzuguneko denda eta taberna zeuden eremuan zerbait jartzeko aukera eman zien bi ezaguni: batek burdindegia jarri du, eta besteak telebista eta tresna elektrikoak salduko ditu aurki. Garrantzitsutzat jo du Aezkoan zerbitzu hori izatea. «Prezioa apur bat garestiagoa da, baina bestela Iruñera jaitsi, ikusi, gastatu eta arazorik baduzu erreklamazioa jarri behar da».

Tete Sanz. Hogei urtez Zaragozan argiztatze saltoki bat izan ostean, Zaraitzuko poligonora mugitu zen iazko otsailean, konfinamendua ezarri aurretik. Oso pozik dago aldaketarekin. Erretiroa hartutakoan Zaraitzura bizitzera joatea pentsatua zuten Tete Sanzek eta haren senarrak, hangoa baita gizona, baina bizitzaren nondik norakoek amets hori aurreratzeko parada eman diete biei. Pozik dago emaitzarekin. «Oso ongi nago. Lasaiago, eta neure buruarekin konektatuago».

Ez da hasiberria, eta esperientziak haren alde jokatu du. 1999an, Zaragozan (Aragoi, Espainia), Logroñoko errepideko poligono batean, argiztatze eta dekorazio denda bat ireki zuen, Liderlamp. Bi hamarkadatan, argiztapen sektoreko ekoizle, hornitzaile eta ordezkari komertzial izan da. 2015ean, Internet bidezko salmentari ekin zion: «Interneteko salmentak hobetu ahala hasi ginen amesten hona etortzearekin». Denda alokairuan hartua zuten, eta 2019an jabeak hura saltzeko aukeraz hitz egin zien. Ordurako, Interneteko negozioak dendarena gainditua zuen, eta jauzia emateko garaia zela ikusi zuten. «Urtebete emateko eskatu genion, egokitzeko. Denda nahiko handia zen; hogei urteren ondotik, biltegian produktu asko zeuden, eta, negozio eredua aldatu dugunez, ez genuen dena ekarri nahi. Likidazioan saldu genituen produktuak».

Izizeko poligonoan ezarri ziren, Zaraitzun; nabarmendu du Nasuvinsa sozietate publikoaren laguntza izan dutela. «Babes handia eman digute. Zaragozakoekin alderatuta, alokairuaren prezioak oso ondo daude».

Zaragozako denda iazko urtarrilaren 29an itxi zuten, eta, otsailaren erdialderako, Izizekoa irekita zuten. «Berriz martxan jartzea oso ondo joan zen. Konfinamenduak ez gintuen harrapatu egun gutxigatik. Zortea izan dugu».

Beste negozio askorentzat ez bezala, COVID-19ak eragindako egoera aukera bat izan da. «Konfinamenduak etxean egotera behartu gintuen; behin han izanda, jendeak gutizia bat eman nahi izan dio bere buruari: eraberritzeak, altzariak eta argiztapena».

Orain, zerbitzua hobetu eta digitalizatzeko prozesu betean dira. Udazkenerako prest egotea espero du. Hori baita bere kexu nagusia: zuntz optikoa oraindik ez da ailegatu Izizera.


Joseba Fernandez presoa aske geratu da

Summary: Joseba Fernandez presoa aske geratu da. 11 urte egin ditu kartzelan.

Sortuk jakinarazi duenez, Joseba Fernandez Aspurz euskal presoa aske geratu da Madrilgo aireportuan, Frantzian espetxealdia bete eta handik Espainiaratu eta gero.

Fernandez Iruñeko Txantrea auzokoa da. 11 urte egin ditu kartzelan, eta Mureten egon da preso, Euskal Herritik 425 kilometrora. 2010eko martxoan atxilotu zuten, Jean Serge Nerin jendarmearen hilketaren harira. Nerin izan zen ETAk eragindako azken biktima. 2015ean epaitu zituzten Fernandez eta beste bost lagun, eta hamasei urteko zigorra ezarri zioten.

Herenegun, berriz, Aitor Fresnedo askatu zuten, 25 urteko zigorra bete eta gero.


Summary: Zezenketak bukatu dira Gijonen, zezen bati 'Nigeriano' eta beste bati 'Feminista' deitu ondoren. Gijongo Udalak hartu du erabakia, iritzita zezenketak ezin direla erabili «giza eskubideen aurkako ideologia bat hedatzeko».

Gijonen (Espainia) abuztuan egin ohi duten Begoña zezenketa feriako aurtengo azken zezenketa egin zuten joan den igandean. Zezenetako bat Feminista deitzen zen, eta beste bat Nigeriano, eta horrek elkarte animalisten eta feministen haserrea eragin du. Gijongo Udalak erabakita zeukan ez berritzea El Bibio zezen plazan zezenketak egiteko enpresari bati 2016an emandako kontzesioa, baina igandean gertatutakoak erabakia aurreratu du.

«Bukatu da zezenketa feria». Argi mintzatu zen atzo Ana Gonzalez (PSOE), Gijongo alkatea. Kazetarien aurrean nabarmendu zuenez, zezenketak ezin dira erabili «giza eskubideen aurkako ideologia bat hedatzeko». Uste du hainbat «marra gorri» zeharkatu direla. «Emakumeen eta gizonen berdintasunean eta integrazioan sinesten duen hiri batek ezin du halakorik onartu».

Zezen plazaren adjudikazioaren bidez, 50.000 euro inguru poltsikoratzen zituen urtero udalak, baina alkateak argi utzi du ez duela berriro luzatuko zezenketa feriak antolatzeko emandako kontzesioa. «Plaza beste gauza batzuetarako erabiliko dugu; esaterako, kontzertuak egiteko», adierazi du gaur, kazetarien galderei erantzunez. Beste agerraldi bat egin du auziaz aritzeko.

Alkateak argudiatu du, gainera, zezenketak «guztiz auzitan» daudela igandekoa baino lehen ere. «Zezenketak igandean ikusi genuena baldin badira, ez diote ekarpen handirik egiten Gijon bezalako hiri bati».


Summary: Emakume bat eta bi urteko alaba etxegabetu dituzte Bilbon. AZET Etxebizitza Sindikatuak jakinarazi duenez, gaur goizean atera dituzte etxetik, Bilboko Iturribide auzoan.

Gaur goizean, emakume bat eta bi urteko alaba etxegabetu dituzte Bilboko Iturribide kalean, AZET Etxebizitza Sindikatuak adierazi duenez. Sindikatuak salatu du etxebizitzara «bi furgoneta, hainbat auto, armak agerian zituzten agenteak...» gerturatu izana. Horrez gain, kaleratzea gauzatu ostean, hustutako etxebizitzan «okupazioaren aurkako ate bat» jartzen ari zirela esan dute. Kaleratzea «oso modu bortitz eta neurrigabean» egin dela esan du sindikatuak.

Sindikatuak BERRIAri emandako informazioaren arabera, duela hilabete inguru sartu ziren bizitzera Bilboko higiezin enpresa baten esku dagoen etxe batean. Goizean, etxebizitzan ama-alabak zeuden bakarrik, baina emakumearen bikotekidea ere bertan bizi zen. AZETek baieztatu du «17 edo 18 urte» dituztela bi gazteek.


Summary: Talibanen aurkako protestak izan dira Afganistanen. Talibanen aurkako eta Afganistango banderaren aldeko mobilizazioak egin dituzte hainbat hiritan, eta talibanek gutxienez hiru manifestari hil dituzte. Matxinoek eta trantsiziorako kontseiluak «segurtasuna» bermatzeko akordio bat erdietsi nahi dute.

Talibanen aurkako protestak izan dira gaur Afganistanen, herrialdearen independentziaren 102. urteurrenarekin batera. Ehunka lagun atera dira kalera herrialdeko bandera beltz, gorri eta berdea eskuetan. Sputnik agentziak jakinarazi duenez, Asadabad hirian eginiko protestetan hiru lagun hil dituzte talibanek, tiroz. Bien bitartean, matxinoen eta trantsiziorako kontseiluaren arteko bilerek aurrera jarraitzen dute. HCNR Adiskidetze Nazionalerako Kontseilu Nagusiko presidente Abdullah Abdullahren arabera, bi aldeek «segurtasuna» mantentzea dute helburu.

Matxinoen bulego politikoko kide Anas Haqqani Abdullahrekin eta Hamid Karzai Afganistango presidente ohiarekin bildu zen atzo, bi aldeen arteko negoziazioei hasiera emanez. Talibanek bi politikari horiek gidatutako taldea jo dute herrialdeko buruzagi politiko eta etnikoekin trantsizio prozesu bat abiatzeko bitartekari gisa, «gobernu inklusibo bat» eratzeko.

Abdullah, Karzai eta beste hainbat buruzagi politiko —tartean Fazal Hadi Muslimyar senatuko presidentea— Khalil Al-Rahman Haqqanirekin ere batzartu ziren; Haqqani Sarea talde armatuko buruetako bat eta talibanen ordezkarietako bat. HCNRko buruak adierazi duenez, Kabulgo eta Afganistango segurtasuna eta «herrialdearen etorkizunerako kooperazioa» izan zituzten hizpide, eta «justizian oinarritutako Afganistan independente eta batu baten» defentsa egin zuen hark bileran. Abdullahk gehitu duenez, Haqqanik ere «segurtasuna bermatzeko» asmoa adierazi zuen, eta lider politikoen eta adinekoen laguntza eskatu horretarako. Halere, sareetan hainbat izen agertu diren arren, talibanek ez dute Emirerri Islamikoa gidatuko duen organigramaren inguruko azalpenik eman. Laster egingo dute, ordea, matxinoek azaldu dutenez.

Trantsiziorako kontseiluak elkarrizketaren aldeko apustua egin duen bitartean, Afganistango presidenteorde ohi Amrullah Salehk talibanen aurkako erresistentziarako deia egiten jarraitzen du. Axraf Ghani presidentearen ihesa medio, bere burua presidente «legitimotzat» jo du hark, eta Panjxir eskualdean dago, talibanen esku ez dagoen eremu bakarrean. Handik, beste hiri batzuetan eginiko protestak txalotu ditu. Atzo, Jalalabad hirian gutxienez hamabi lagun hil eta dozenaka zauritu zituzten talibanek, Afganistango bandera plaza batean kokatzen saiatu zirenean. Gaur are gehiago izan dira mobilizazioak; hala nola Kabulen, eta Nangarhar, Laghman eta Kunar eskualdeetan.

«Inoiz ez diot traizio egingo nire heroi Ahmad Xah Massud komandante, legenda eta gidariari. Inoiz ez naiz egongo talibanen teilatupe berean», adierazi du Salehk. Massud, Panjxirko lehoia bezala ezaguna, sobietarren eta talibanen aurkako gerretako izen nagusietako bat da; heroi nazional izendatu zuen Karzaik. Hura, ordea, 2001eko irailaren 11ko atentatuak baino bi egun lehenago hil zuen Al-Qaedak, ustez AEBen balizko inbasio bat zailtzeko. Orain, Salehk haren seme eta oinordeko Ahmad Massuden laguntza du talibanen aurka.

Erresistentzia horren presentzia indar politiko eta mugimendu sozialen arteko elkarrizketa ezinbestekoa denaren adibide da, Errusiako Atzerri ministro Sergei Lavroven esanetan. Hala, «behin betiko konponbide bat» ekar dezakeen negoziazio prozesu baten beharra nabarmendu du, eta horretarako nazioarteko elkarrizketa foroa berriz sustatzeko prest agertu da. Afganistango indar politikoez gain, AEBek, Txinak, Iranek, Pakistanek eta Errusiak berak hartuko lukete parte.

Mahai horretan zaila litzateke Ghani egotea. Hark azaldu du «odola isurtzea» eragozteko egin zuela ihes Arabiar Emirerri Batuetara, eta Afganistanen alde lan egiteko asmoa duela. Kabuldik, baina, hainbat milioi euro lapurtu izana egotzi diote. Horrez gain, Etxe Zuriak ere gehitu du hura jada ez dela kontuan hartu beharreko aktore politiko bat.

EB aireportura begira

Europarlamentuko Atzerri gaietarako batzordeak ezohiko bilera bat egin du gaur. Han, EB Europako Batasuneko diplomaziaburu Josep Borrellek adierazi du bere ardura nagusia Bruselarentzat lan egin duten langileak eta euren familiak Europara ekartzea dela; 400 lagun inguru. Horietatik ehun bart iritsi dira Madrilera, Europako Batzordeko presidente Ursula Von der Leyenek jakinarazi duenez.

Kabulgo aireportura iristea da Afganistandik ateratzeko bidaiaren zatirik zailena, Borrellen esanetan. Horregatik, talibanekin hitz egiteko beharra nabarmendu du, ebakuazioak errazte aldera. Izan ere, azpiegitura hartan eta haren inguruko kaleetan tentsioak gora egin du berriz, asteartean eremua «egonkortuta» zegoela esan zuten arren. AEBetako Estatu idazkariorde Wendy Shermanek azaldu du talibanak aireportura sartzeko oztopoak jartzen ari direla zibil afganistandarrei, bi aldeek adostutakoaren aurka. Hala, Etxe Zuriak gehitu du egoera bideratzeko eta «jazarpena eteteko» harremanetan jarri direla matxinoekin.

Ebakuazioa, ordea, ez da talibanekin harremanetan jartzeko arrazoi bakarra. EBko diplomaziaburuak gehitu du ezin dutela «egoeraren kontrola» Errusiak eta Txinak hartu zain egon, haiek talibanen «babesle» bihurtu daitezkeelakoan. Hala, «botere harremanak aldatu» aurretik matxinoekin komunikatzeko bide berriak ezartzeko asmoa adierazi du; besteak beste, laguntza humanitarioa bideratuz. Hori guztia «zuhur» jokatuz egin behar da, haren esanetan, orain talibanak «euren aurpegi abegikorra» soilik ari direlako erakusten.

Txinak, berriz, talibanek azken egunetan emaniko «mezu positiboak» eskertu ditu, baina Wang Yi Atzerri ministroaren esanetan, badira ezarri beharreko hainbat marra gorri. Horietako bat da «terrorismoari babesik ez ematea». Zehazki, Txinako Xingjian eskualdeko talde armatu uigurrak dira Pekinen kezka. Hala, Borrellek adierazi arren Txinak talibanen agintea onartu duela, Wangek azaldu du matxinoek egin ditzaketen ekintzen araberakoa izango dela nazioartearen erantzuna.

Nazioartearen gutxiengo babes edo onarpen bat lortu ezean, talibanen arazo nagusietako bat ekonomikoa izango da. NDF Nazioarteko Diru Funtsak argitaratu du Kabulek ez duela sarbiderik izango erakundearen larrialdi erreserbetatik egokitu zitzaizkion 340 milioi euroetara. COVID-19ak eragindako kalteei aurre egiteko asmoz, garapen bidean dauden herrialdeetara bideratutako funtsen zati dira, eta datorren astelehenean banatu behar zituen erakundeak. Nazioarteko presioen ondorioz, ordea, Kabulek ezingo ditu erabili. «Afganistango Gobernua aitortzearen inguruko argitasun falta dago nazioartean», azaldu du NDFk.


Summary: Kapitolio ondoan bonba bat zuela esan duen gizonak bere burua entregatu du. Poliziak esan du lehergailu bat dagoela kamioneta baten barruan, eta hori miatzen ari dira.

AEBetako Kapitolioko Poliziak (Washington) jakinarazi du, Euskal Herrian 16:30 inguru zirenean, bonba mehatxu «aktibo» bat zegoela Kongresuko liburutegiaren kanpoaldean. Kamioneta susmagarri bat zegoen Poliziaren arabera, eta, haren barruan, detonagailuak edo lehergailuak zituela esaten zuen gizon bat. The Washington Post egunkariak kaleratu duenez, gizonarekin hitz egiten aritu dira. Eta Kapitolioko Poliziak berak adierazi berri du bere burua entregatu duela gizon horrek. Nolanahi ere, iturri horiek berek nabarmendu dute lehergailu bat dagoela kamionetaren barruan, eta hura miatzen ari direla.

Mehatxuaren berri eman eta berehala, Cannon eta Jefferson eraikinak hutsarazi dituzte. Aste honetan ez dago osoko bilkurarik Kongresuan.

Kapitolioaren inguruak orduak daramatza hesituta; Kapitolio Hegoaldea metro geltokia itxi egin dute, eta autobusak desbideratu.

Kapitolio ingurua guztiz hesitu dute. Efe


Summary: Zilarrezko domina enkantean jarri du Andrejczykek, zortzi hilabeteko semeari egin beharreko ebakuntza bat ordaintzeko. AEBetan egin beharreko ebakuntza finantzatzeko dirua lortu du xabalina jaurtitzaile poloniarrak.

Maria Andrejczykek Poloniako xabalina jaurtitzaileak zilarrezko domina kolkoratu zuen duela bi aste bukatutako Tokioko Olinpiar Jokoetan. Baina lortutako domina hori enkantean jarri behar izan du, zortzi hilabeteko semeari egin beharreko bihotzeko ebakuntza bat ordaindu ahal izateko. Enkantea astelehenean hasi zen, Facebooken, eta hasieran 200.000 zlotyko prezioa jarri zion dominari (43.000 euro inguru). Azkenean, baina, Zabka Poloniako supermerkatu kateak 106.000 euro eskaini zituen, eta enkantea irabazi.

Atletak Facebooken eman du domina enkantean jartzeko erabakiaren berri: «Ez nuen askorik pentsatu. Topatu nuen lehen aukera izan zen, eta banekien egokiena hori zela». Andrejczyken arabera, Polonian ez dago aukera bideragarririk haurrari laguntzeko, eta Stanforden (AEB) haurrari egingo dioten ebakuntzan jarria du azken itxaropena.

Azaldu du 1,5 milioi zloty behar dituela ebakuntza ordaintzeko; hau da, 289.000 euro. Kopuru horren erdia bazuen, eta, enkantean lortutakoarekin, ebakuntza pagatu ahal izango du.

Eta, gainera, ez dio domina Zabkari eman beharko. Hala iragarri du supermerkatu kateak: «Haren keinuak hunkitu egin gintuen. Beraz, babestea erabaki genuen. Eta iruditzen zitzaigun, gainera, dominak Mariaren esku egon behar zuela, bikaina dela erakutsi baitu».


Etapa Cortentzat, lidergoa Roglicentzat

Summary: Etapa Cortentzat, lidergoa Roglicentzat. Danimarkarrak ihesean irabazi du Espainiako Vueltako seigarren etapa, bukaeran hautagaiek eginiko erasoei tinko eutsita. Etapak gutxirengatik egin dio ihes Roglici, baina elastiko gorria berreskuratu du, Elissonderen kaltetan.

Garaipenak alde handiz lortzen dira batzuetan. Beste batzuetan, ordea, ospatzeko ia betarik ere ez da izaten. Hala gertatu zaio gaur Magnus Corti (Education First), Espainiako Vueltako 6. etapan. Danimarkarrak azkenera arte estutu behar izan du eguneko ihesaldia biribiltzeko, gain-gainean izan baitu Primoz Roglic (Jumbo Visma). Esloveniarrak erritmo aldaketa bizia egin du Cullerako gaineko azken metroetan, baina ez zaio aski izan Cort harrapatzeko. Ahalegina, nolanahi ere, ez da hutsala izan, aldea atera dielako beste hautagaiei, eta elastiko gorria bereganatu duelako berriro. Liderraren jantziak egun bakarra iraun du Kenny Elissonderen (Trek) soinean.

Bi kilometro eskas zen amaierako koska, baina %9,4koa zuen batez besteko pendiza. Min egin zitekeen, eta, asmo horrekin, azpi-azpitik erritmo bortitza ipini du Ineosek. Berehala erasoka hasi dira faboritoak, baina soilik Roglicek lortu du alde egitea, bukaerako estutuarekin. Esloveniarrak lau segundo atera dizkio Aleksandr Vlasovi (Astana) eta Enric Masi (Movistar); zortzi Egan Bernali (Ineos) eta Alejandro Valverderi (Movistar);âeta 25 Adam Yatesi (Ineos). Mikel Landak (Bahrain), berriz, 27 segundoko galera izan du. Sailkapen nagusian 1.12 ateratzen dio jada Roglicek, gaurko gainsariak tarteko. Liderrak Mas du atzetik, 25 segundora, eta Lopez dago hirugarren, 36ra.

Hautagaien artean, Hugh Carthy (Education First) izan da galtzaile nagusia. Iazko hirugarren sailkatuak latz sufritu du igoerara heldu aurretik, haize babesak eragiteko izan den saiakeretako batean, eta tropelera itzultzea lortu zuen arren, 2.50eko atzerapena izan du bukaeran. Bere txarrean, haren taldekide Cortek irabazi du etapa. Danimarkarrak laugarren garaipena du Vueltan, baina gaurkoa ez du esprintean lortu, ihesean eta maldan gora baizik. Joan Bou (Euskaltel-Euskadi), Bert-Jan Lindeman (Qhubeka), Ryan Gibbons (UAE) eta Jetse Bolekin (Burgos BH) batera egin du alde tropeletik, eta boskotea 20 segundo eskasen aldearekin iritsi da amaierako igoerara.

Apurka amore eman dute denek, Cortek izan ezik. Michael Matthews (BIke Exchange) etsi-etsian saiatu da danimarkarra harrapatzen, baina alferrik izan da. Askoz ere gertuago egon da Roglic. Azken metroetan ihesaldia zapuztear izan da, aurtengo Paris-Nizan Gino Maederrekin egin bezala. Alabaina, egun osoan zehar egindako lanak saria izan du gaur. Ondo merezita lortu du Cortek.

Mendiko lehen etapa jokatuko da bihar, Gandia eta Balconada d’Alacant artean. Lehen mailako mendatea da hori –8,4 kilometro eta %6,2ko pendiza–, eta, hara iritsi aurretik, beste bost igoera gainditu beharko dituzte: lehen mailako bat, bigarren mailako bi eta hirugarren mailako beste bi. Oilarren artean jokatuko da etapa, betiere tropelak ihesaldia gaur baino hobeto kontrolatzen badu.


Summary: Aske utzi dituzte Ertzaintzari objektuak botatzea egotzita Donostian atxilotutako hamar pertsonak. Atzo beste bost lagun atxilotu zituzten Poliziarekin izandako liskarren harira.

Poliziei beirazko botilak eta beste objektu batzuk jaurtitzea egotzita Ertzainak Donostian atxilotutako hamar pertsonak aske utzi dituzte, epailearen aurretik igaro ondoren. Hori jakinarazi du Eusko Jaurlaritzaren Segurtasuna Sailak. Jaurlaritzaren arabera, COVID-19aren aurkako neurriak betetzen direla kontrolatzen ari ziren poliziak, eta haietako lau zauritu zituzten. Atxilotutakoen eta aske utzitakoen artean, bi adingabeak dira; gainerakoek 18-32 urte dituzte.

Segurtasun Sailaren arabera, istiluak goizaldeko hirurak aldera sortu dira, Parte Zaharreko Ikatz kalean. Ertzainek istiluen aurkako materiala erabili zuten, eta hamar atxilotuei desordena publikoak eragitea leporatu diete.

Ostegun goizaldean, berriz, bost lagun atxilotu zituzten Donostian Poliziarekin izandako istiluen harira.


Summary: Facebookek segurtasun neurri berriak jarri ditu martxan, Afganistanen dituen erabiltzaileak babesteko. Sare sozialak aldi baterako ezabatu du Afganistango erabiltzaileen lagunen zerrenda ikusteko aukera, «jendea erasoetatik babesten laguntzeko». «Klik bakarreko tresna» ere jarri dute abian, herrialdean daudenek beren kontuak «azkar blokeatzeko». Instagramen ere hartu dituzte zenbait neurri.

Nathaniel Gleicher Facebookeko segurtasun politikako buruak Twitterren zabaldu duenez, Facebookek segurtasun neurri berriak jarri ditu martxan, Afganistanen dituen erabiltzaileak babesten laguntzeko. «Gure taldeak lanean aritu dira eguneko hogeita lau orduetan, jendea seguru mantentzen laguntzeko», adierazi du txio batean. Eta gaineratu du «segurtasun neurri batzuk» ezarri dituztela afganiarrek «beren kontuak babes ditzaten».

Facebookek aldi baterako ezabatu du Afganistango erabiltzaileen lagunen zerrenda ikusteko aukera, «jendea erasoetatik babesten laguntzeko». «Klik bakarreko tresna» ere jarri dute abian, eta, horren bitartez, Afganistanen daudenek aukera dute beren kontuak «azkar blokeatzeko». «Profila blokeatuta dagoenean, lagunak ez direnek ezin dute profileko argazkia deskargatu edo partekatu edo beren kontuko argitalpenak ikusi».

Ez Facebooken bakarrik, Instagramen ere hartu dituzte zenbait neurri. Esate baterako, «pop-up alertak» zabaltzen ari dira Afganistanen, erabiltzaileen kontuak babesteko jarraibide zehatzekin. Horrez gain, Gliecherrek jakinarazi du sare sozialak «operazio berezien zentro bat» sortu duela «mehatxu berriei erantzuteko». Eta gaineratu du «gertutik» aztertzen ari direla egoera nola garatzen den, eta neurriak hartuko dituztela «jendea denbora errealean babesten laguntzeko».

Gleicherrek azaldu duenez, neurriak sortzeko kazetarien, erabiltzaileen, ekintzaileen eta gizarte zibileko beste kide batzuen gomendio eta aholkuei jarraitu diete. «Lankidetza estuan ari gara industrian, gizarte zibilean eta gobernuan ditugun beste alderdiekin, ahal dugun laguntza guztia emateko pertsonak babesten laguntzeko», adierazi du Facebookeko segurtasun politikako buruak.


Summary: Espainiako eraikuntza enpresa nagusiak zigortu dituzte, errepideen kontratuak banatzeagatik. CNMCren arabera, 2014 eta 2018 artean kartel gisa funtzionatu zuten eta bideen kontserbatze kontratuen %70 eskuratu zituzten. «Kafea hartzeko bileretan» zehazten zituzten irizpideak.

Espainiako Merkatuen eta Lehiaren Batzorde Nazionalak 61,28 milioi euroko isuna jarri die hamabi enpresari, errepideen kontserbatze eta ustiatze zerbitzuen lizitazioetan kartel bat osatzeagatik. Isuna jaso dutenen artean daude Espainiako sei eraikuntza enpresarik handienen filialak, errepideen sektorean aritzen direnak. Zehazki hauek dira zigortutakoak: Acciona Mantenimiento (2,34 milioi); Aceinsa (3,21); Alvac (5,9); API (ACS) (11,8); Audeca (Elecnor) (2,63); Copasa (5,6); Elsamex (4,04); Elsan (OHL) (3,02); Ferroser (Ferrovial) (5,71); Innovia (Copcisa) (3,35); Matinsa (FCC) (8,54); eta Sacyr Conservación. (5,17). Isun ekonomikoaz gain, errepideetako lizitazioetara aurkezteko debekua jarri die. Aukera hori 2017ko Kontratu Publikoen Legearen erreforman sartu zen. Enpresek, dena den, administrazioarekiko auzi errekurtsoa jar dezakete Espainiako Auzitegi Nazionalean, eta auzibideak iraun bitartean erabaki hori ez litzateke indarrean sartuko. Hala gertatu da aurretik: enpresa horietako batzuk 2019an zigortu zituen CNMCk, abiadura handiko trenaren lanak banatzeko kartel bat osatzeagatik. Ikerketaren arabera (hemen osorik, espainieraz), kartelean parte hartu zuten enpresek Espainiako Gobernuaren Sustapen Ministerioak 2014tik 2018ra atera zituen 101 lizitazioetatik 71 eskuratu zituzten. Guztira, 530 milioi euro baino gehiagoko lanak, Ministerioak esleitutako zenbatekoaren % 63.

Errepide horien artean ez dago bakar bat ere Hego Euskal Herrian, eta euskal enpresarik ere ez da ageri zigortutakoen artean. Jarduteko modua

CNMCk bere oharrean azaltzen duenez, karteleko kideak «kafea hartzeko» bileretan zehazten zituzten Ministerioan aurkeztu beharreko eskaintza ekonomikoen irizpideak, eta kontratu multzo bakoitzerako berariaz diseinatutako formula bat aplikatzen zuten. Oro har, sistema horren bidez, enpresek «pizgarriak» jasotzen zituzten adjudikazio aukerak lizitazio kopuru mugatu batean kontzentratzeko. Halaber, lizitazio guztietan eskaintzak aurkeztera konprometitzen ziren, nahiz eta lanak haiei adjudikatzeko aukera gutxi edo batere ez izan; hori eginda, karteleko beste enpresei «estaldura eskaintzen» zieten, taldetik kanpo zeuden beste enpresa batzuen eskaintzak kontratazio prozesutik baztertzeko. CNMCk baieztatu duenez, 2014ko otsailetik 2018ko abendura bitartean jardun zuen kartelak, baina 2009tik haien arteko «elkarrizketa batzuk» aurkitu ditu. Ikerketan zehar eskainitako «kolaborazioa» dela eta, Aceinsa enpresari zegokion zigor ekonomikoa txikitu du CNMCk, eta lizitazioetara aurkeztu ahal izango da.


Eskasiatik eskaintzara

Summary: Eskasiatik eskaintzara. Euskal Herriko lurralderik txikienean, biztanleriaren desagertzea arazo geroz eta kezkagarriagoa da. Zuberoa enklabe lurraldea da, eta lana eskaintzeko gaitasunak izan arren, biztanleriaren kopurua apalduz doa urtez urte. Egoera hobetze aldera, hainbat elkarte sortu dira azken urteetan, enpresen sorrera bultzatzeko asmoz.

Zuberoak, 1999ko biztanle kontaketaren arabera, 15.484 biztanle zituen. 2019aren urtarrilaren 1ean, berriz, 12.716 zenbatu zituzten. Beherakada horrek segitzen du, eta herrien arabera desberdintasunak izanik ere, emaitza orokorra argi da: Zuberoa despopulatzen ari da. Hala ere, aipatzekoa da Ipar Euskal Herriko lurralde txikienean, herritarrak haien eskualdeari hats berri bat emateko lanetan ari direla, lekuko ekonomia sustatzeko proiektuak sortuz, adibidez.

Horietako bat da ODACE, Ekintzaren eta Lankidetza Ekonomikoaren bidezko Garapenerako Erakundea. 1995ean sortu zuten; Zuberoan plantatu eta garatzeko helburua duten enpresak laguntzen dituen elkartea da. Gazteek lurraldean bertan haien proiektu berriak eraman ditzaten, eta bide horretatik, lekuko ekonomia bultzatua izan dadin, hainbat ekintza eramaten ditu.

ODACEko lehendakari orde Jean Jacques Karrikiribordek erakundearen lan ildo nagusiak aipatu ditu. Lehenik, enpresa mintegiek duten funtzioa zehaztu du. «Mauleko enpresa mintegiak, adibidez, bulego desberdinak ditu, eta prezio onean jarriak dira gazteek haien enpresa has dezaten sostengu batekin». Bestalde, formakuntzaren beharra azpimarratu du, argi baitu formakuntza ezinbestekoa dela. «Aurten hasi gara hautetsiekin biltzen, ondoko hilabeteetan formakuntza gure helburu nagusia izanen da. Gazteak beste lekuetara joaten dira ikastera, eta ez baitezpada berriz jiten». Zuberoan, formakuntza teknikoak badira, Goi Mailako Teknikariaren Ziurtagiria, adibidez; baina, haren arabera «ez da aski». Karrikiriborde: «Uztaritzeko (Lapurdi) Eztia ingeniaritza eskolarekin Maulen modulu zenbaiten sortzeko nahia dugu, edo formakuntzaren hirugarren urtea Zuberoan egitea; kostaldeko ikasleak ere gure lurraldera hurbildu daitezen eta hemengo industriak ikus ditzaten». Baionako Unibertsitatearekin ere ber motako proiektuak eramateko xedea dute.

Plataforma berri baten sorrera ere aipatu du Karrikiribordek. ODACEk plataforma tekniko berri bat plantatu nahi luke, baina, hautetsiekin ikustekoa dute oraino. «Zuberoan zentratzen ahalko genuke plataforma hori arlo batzuk garatzeko; izan errobotika, teknologia berriak, elektronika, informatika industriala...». Sail horietako batean lanean aritu nahi izanez gero, plataformaren bidez egitea da asmoa.

Etorkizunerako pentsatzen dituen proiektuez gain, egunerokoan, ODACEk enpresaburu berriak laguntzen ditu dosier administratiboak osatzen, behar diren paperak betetzen, eta banketxeei edota egitura bereziei laguntzak eskatzen. Sostengu administratibo horri esker, haien enpresaren sorrerarako akuilatuak dira gazteak.

Herritarren mobilizazioa

CLEJ, Gazteentzako Tokiko Aurrezki Batzordea, Azia elkarteak sortu zuen 2000 urtean. Azia elkarteak zuberotar gazteek beren lurraldean duten inplikazioa sustatzen du, eta trukaketaren inguruan zentratutako ekimenak antolatzen ditu. Celine Etxeberriborde elkarteko kideak dioenez, CLEJaren funtzionamendua sinplea da: «Herritarrei galdetzen diegu dirua, 180 euro, eta oro biltzen dugu. Gero, diruarekin CLEJ bat sortu ondoren, gazteak jiten dira eta haien proiektua presentatzen dute». Zehaztu duenez, batzorde gisako bat dute CLEJarekin lanean aritzeko; profesionalez osatutakoa: kontulariak eta banketxeak, besteak beste. «Haiek dute erraten proiektua ontsa denez, eta, bai ala ez, dirua prestatzen ahal zaien. Dirua interesik gabeko mailegu baten bitartez prestatzen zaie gero». Gazteek, ondotik, hiru eta bost urte arteko epea dute haien enpresaren abiarazteko, eta dirua itzultzeko. «CLEJaren baliatzeko, Zuberoan berean bere enpresa sortu edo garatu nahi duen 18 eta 35 urte arteko gazte zuberotarra izan behar da».

Zazpigarren CLEJa oraindik irekia da, eta zortzigarrena abiatu berria; horrek erran nahi du, aitzineko sei CLEJen laguntza eskuratu zuten gazte guztiek dirua gibel itzuli dutela. 2000 urtetik geroz, 21 urtez, Gazteentzako Tokiko Aurrezki Batzordeari esker, 200.000 euro baino gehiago prestatuak izan dira, 64 proiektu buru lagunduak, eta, 100 lanpostu baino gehiago sortuak. Ber funtzionamenduarekin, Emazte Enpresaburuentzako Tokiko Aurrezki Kluba, CLEFE, izeneko laguntza bat ere eskuratu daiteke emazte enpresa buruen sostengatzeko.

Hiriburu ahula

Proiektu horiek izanik ere, lurralde mota horri dagozkion arazo demografikoek handiak izaten segitzen dute Zuberoan. Mauleko herria adibidetzat har daiteke: lurraldeko herririk populatuena da, saltegiak baditu eta zerbitzu eta aktibitate gehienak hark ditu eskaintzen. Alta, urteak aitzina joan ahala, biztanleriaren zenbakiak beherantz doaz. Mende erdi batez, 1968 eta 2018 urteen artean, Frantziako Estatistika Institutuaren arabera, 4.500 biztanleetatik 2.950 biztanleetara pasa da Maule-Lextarreko herria: kasik 2.000 biztanleko beherakada.

Robert Elizondok, Ikerzaleak elkarteko lehendakariak, azalpen historiko batzuk eman ditu demografiaren beherakadari buruz. Ikuspuntu historiko batetik, espartingintzaren eta oskigintzaren krisia aipatu ditu: «Krisiak Maule gaizki jo du, eta ondorioa jendeen apaltzea izan da. 1980an krisi gorria zen, lantegiak zerratu zituzten; 1982an 4.099 biztanle baziren eta 1990an 3.533ra jautsi zen. Hala ere, 90. hamarkadan industria berriak sortu ziren, kautxuarena eta hazkurri industriarena batez ere. Baina, garai berri hartatik goiti ere, populazioak gibelatzen jarraiki du». Bere ustez, garaiko bizimoduak eragina du egoera horretan, eta hiri exodoak ere bai. «Orduko familiek, gaur egunekoek bezala, etxe bat nahi zuten, garajearekin, eta kanpoko eremuarekin. Maulen ez zen eskaintza aski, Sohütako eta Bildozeko auzo herrietara joan behar zuten bederen. Gainera, hiri exodoa gertatu zen. Mauleko industrian enplegu anitz bazen baina gaizki pagaturik, orduan, urrunago joaten ziren hobeki pagatutako enpleguen xerka».

Gaur egungoari dagokionez, honela mintzatu da Elizondo: «Gazteek ikasketa handiak egiten dituzte, eta, gero, beharbada lan sariak apalegiak direla Zuberoan. Gainera, etxebizitzaren gaiak arazo bat izaten segitzen du. Gazteek ez dute bortxaz nahi luketena aurkitzen, eta hiriburutik haraino begiratu behar dute».

Lena Lougarot Maulen kokatua den etxe agentzia baten buru da, eta, Elizondorekin bat egin du Zuberoako etxebizitzaren gaiari dagokionez. «Ez da eskaintza handirik Zuberoan, ez dugu beti zer proposatu, eta, parean, galde anitz ditugu. Gazteek aurkitzen dute non bizi, baina ez Maulen bakarrik, jadanik Zuberoan lortzen badute garaipen handi bat da». Hala ere, erraten duenez, Ipar Euskal Herriko kostaldeak azken urteetan ezagutu duen prezioen igoera handia Zuberoak ez du oraindik hainbeste jasan; baina, bere ustez, «jadanik sentitzen da presio hori eta prezioak fite aldatuko dira Zuberoan ere».

Azkenean, lan kalifikatuaren eta etxebizitzaren gaiak Zuberoako demografia apaltzearekin lotu daitezkeela argi dute Karrikiriborde, Elizondo eta Lougarotek. Arazoari aurre egiteko, Zuberoako gazteengan jarri nahi dute arreta. Ikasketak egin ondotik gazteak Zuberoara berriz itzultzen motibatu behar direla uste dute. Horretarako, lurraldearen erakargarritasuna eta ekonomia sustatze aldera, Mauletik kanpoko herrietan ere zerbitzuak izatea erronkatzat jo dute. ODACE, eta CLEJ gisako egitasmoekin despopulazio egoera iraultzeko bideak ireki izana espero dute hiruek.

Bihar: Karrantza harana.

Zuberoan demografia arazoak izan arren, Atharratzeko herria, adibidez, garatzen ari da: saltegi eta zerbitzu anitz bertan plantatu dira berriki, tartean, Larroriren optika denda.

Maialen Larrori (1988, Iruri, Zuberoa). Hamar urtez optika dendetan lan eginik, Joka Optika enpresa ireki zuen joan den maiatzean. Bere lana beste manera batez egiteko gogoa du; izan ere, hurbiltasunari lehentasuna eman dio. Atharratzen (Zuberoa) kokatutako saltegian egiten duen lanaz gain, jendearen etxeetara ere doa kontsultak egitera.

Zergatik Zuberoan plantatu zara?

Enetako ebidentzia bat izan da betidanik, eta, bereziki Basabürüa eskualdean. Irurin handitu naiz, eta orain Ligin bizi naiz. Inbeia nuen Atharratzen ene enpresaren plantatzea. Herri ttipi bat da, eta oso goxoa ere bai. Inportantea iruditzen zait dinamika baten atxikitzea herri ttipietan, eta hurbiltasuna ere.

Zein izan dira ODACE eta CLEJen rolak zure enpresaren sortzeko urratsetan?

Ni hatsarrean Macron legeari interesatu nintzaion: ahalbidetzen zuen langabezia laguntza eskuratzea hainbat baldintza segituz. Gero, lekuko organismoekin prozesua izigarri ontsa iragan da. ODACEri ene proiektua aipatu nion, eta lagundu ninduen CLEJaren laguntzaren ukaiteko ene dosierra muntatzen eta osatzen. Gero, CLEJak bilkura bat antolatu zuen, ene proiektua presentatu nien, eta azkenean diru laguntza onartu zidaten.

Zerbitzu eskasiari erantzunez muntatu duzu enpresa. Funtzionatzen du?

Oharrak ukan ditut zentzu horretan jadanik. Jendeak kontent dira holako zerbitzu baten ukaiteaz Basabürüan. Gero, Atharratzen badira ere bai Baretous (Biarno) herrialdeko jendeak jiten direnak. Gainera, proposatzen dut etxez etxe ere kurritzea, eta hori, jende zenbaitek gustuko dute.

Gaur egun, zertan da zure enpresa ekonomikoki? Ontsa abiatu zara?

Bai, ontsa hasi naiz. Hasieran, CLEJari 3.500 euro galdegin nizkion, eta laguntzen du hatsarrean enpresaren plantatzeko. Gero, momentuko, herriko etxeak gela bat prestatzen dit Atharratzen, nire saltegia oraino obretan baita. Berant heltzen zait ene denda ukaitea, agerian izan dadin, herriko plaza nagusian izanen baita. Bestela kontent, hatsarrea ontsa iragaten ari da, eta, gainera, jendeak kontent dira. Lanean aritzeko manera goxoagoa ere iruditzen zait, eta badut lan beraz kontent naiz.

Atharratzen komertzio anitz plantatu dira azken hilabeteetan...

Nik atzematen dut gauza anitz higitu direla: jende anitz instalatu da. Ni kontent naiz bederen, merkatari gisa horretan parte hartzea. Uste dut herri ttipi goxo bat dela Atharratze. Orotarik badugu, orotarik atzematen. Gazteak ausartzen dira, eta azken denboran plaza arrabizi da.


Summary: Mendekotasunaren itxaron zerrendetan zeuden 1.424 herritar hil dira aurten. Egoera berean zeuden 2.720 lagun hil ziren iaz Hego Euskal Herrian.

Mendekotasunaren itxaron zerrendetan zeuden 1.424 herritar hil dira Hego Euskal Herrian urteko lehenengo zazpi hilabeteetan. Espainiako Eskubide Sozialen Ministerioak ostiral honetan argitaratu ditu azken datuak, baina ez ditu eman probintzia bakoitzeko datuak. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 1.308 herritar hil dira itxaron zerrendetan zeudela. Horietatik 1.214 lagunek aitortua zuten prestazioa jasotzeko eskubidea, baina jaso gabe zeuden oraindik; beste 206, berriz, mendekotasun mailari buruzko ebazpena noiz emango zain zeuden.

Nafarroako itxaron zerrendetan, berriz, 116 herritar hil dira zazpi hilabete horietan, eta horietatik 112k jada aitortua zuten prestazioa jasotzeko eskubidea, baina jaso gabe oraindik. Gainera, beste lau herritar mendekotasun mailari buruzko ebazpena noiz eman zain zeuden.

Espainiako Eskubide Sozialen Ministerioak gaur argitaratu dituen azken datuetan, azpimarratzekoa da Hego Euskal Herrian mendekotasun sistemako onuradunen kopurua nabarmen jaitsi dela. 345 lagun gutxiago izan dira sistema horretako onuradunak: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 266, eta Nafarroan, 79.

Iaz 2.720 herritar hil ziren Hego Euskal Herrian mendekotasuneko itxaron zerrendan zeudela. Horietatik 2.492 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta 228 Nafarroan.


Summary: Zhang Yimou txinatarraren film berriak abiatuko du Zinemaldia. Txinako Herri Errepublikako Iraultza Kulturalaren garaian lan esparru batetik ihes egiten duen gizon bati buruzkoa da Yi miao zhong filma, irailaren 17an Donostiako 69. Zinemaldiko Sail Ofiziala zabalduko duena.

Irailaren 17a eta 25a bitarte egingo da Donostiako 69. Zinemaldia. Gaur goizean jakinarazi dituzte Sail Ofizialean lehiatzeko falta ziren hiru filmen izenburuak eta zuzendarien izenak: Zhang Yimou (Txina, 1951), Yi miao zhong / One Second ; Thierry de Peretti (Korsika, 1970), Enquête sur un scandale d’Etat / Undercover; eta Michael Showalter (AEB, 1970), The Eyes of Tammy Faye.

Denera, hamasei filmek parte hartuko dute lehian. Arestian aipatutako hirurez gainera, beste hauek: Laurent Cantet (1961), Arthur Rambo; Terence Davies (1945), Benediction; Ines Barrionuevo (1980), Camila saldrá esta noche; Alina Grigore (1984), Crai nou / Blue Moon; Claudia Llosa (1976), Distancia de rescate; Tea Lindeburg (1977), Du som er i himlen / As in Heaven; Lucile Hadzihalilovic (1961), Earwig; Fernando Leon de Aranoa (1968), El buen patrón / The Good Boss; Paco Plaza (1973), La abuela; Iciar Bollain (1967), Maixabel; Zhang Ji, Ping Yuan Shang De Mo Xi / Fire on the Plain; Jonas Trueba (1981), Quién lo impide; eta Claire Simon, Vous ne désirez que moi.

Sail Ofizialean izango dira, baina lehiatik kanpo, Espainiako lau film gehiago ere: Carlos Sauraren Rosa Rosae, La Guerra Civil; Daniel Monzonen Las leyes de la frontera; Manuel Martin Cuencaren La Hija / The Daughter; eta Alejandro Amenabarren La fortuna.

Aurten Zinemaldiari hasiera emango dion Zhang Yimou zinemagilea estreinakoz lehiatuko da Sail Ofizialean, baina 1997an epaimahai ofizialeko burua izan zen, eta lau pelikula erakutsi izan ditu Perlak sailean. Yi miao zhong film berriak, hain zuzen, Txinako Iraultza Kulturalaren garaian lan esparru batetik ihes egiten duen gizon baten istorioa kontatzen du, eta urte askoan ikusi gabeko alabaren irudi batzuen bila ibiliko da. Wei Fan eta Yi Zhang aktoreek jokatuko dituzte filmeko pertsonaia nagusien rolak.

Thierry de Peretti zuzendari, aktore eta gidoilariaren Enquête sur un scandale d’Etat filmak narkotrafikoaz dihardu. Poliziaren ustelkeriaren lekuko den antzinako espioi baten garaiko kazetaritza ikerketa batean sakontzen du. Roschdy Zem, Pio Marmade, Vincent Lindon eta Julie Moulier ageri dira aktoreen artean.

Michael Showalter Oscar sarirako izendatua izan zen The Big Sick pelikularengatik (2017). The Eyes of Tammy Faye film berriak telebistako ebanjelista ospetsu baten gorakada eta gainbehera kontatzen ditu. Jessica Chastain, Andrew Garfield eta Vincent D’Onofrio dira aktore nagusiak.


Summary: Astebetean %18 handitu da ZIUetako arta behar duten gaixo kopurua. Duela astebete baino %46 positibo gutxiago atzeman dituzte: 756.

Pixkanaka-pixkanaka baretzen ari da izurria. Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak eman dituzten datuen arabera, beste 756 lagunek eman dute positibo COVID-19an. Beheranzko joera nabari da: duela astebete, abuztuaren 13an, 1.104 positiboren berri eman zuten; hau da, gaur baino %46 gehiago. Atzo egindako proben %10,8k positibo eman zuten, OME Osasunaren Mundu Erakundeak izurri bat kontrolpean edukitzeko zehaztuta daukan %5eko muga baino bi aldiz gehiago.

Ordea, egoera kezkagarria da ospitaleetan, astelehenetik ospitaleratuen kopurua apaltzen ari bada ere. Orotara, COVID-19a duten 411 gaixo daude Osakidetzako eta Osasunbideko ospitaleetan, duela astebete baino %7 gutxiago. Atzo beste 50 gaixo ospitaleratu behar izan zituzten, halere. Okerragoa da ZIUetako egoera: 103 gaixo daude larri, duela astebete baino %18 gehiago. Halere, atzo baino bi gaixo gutxiagok behar dute ZIUetako arta. Gainera, Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez, 79 eta 89 urteko bi gizon hil dira gaitzak jota.

Datuak lurraldez lurralde errepasatuta, Bizkaian atzeman dituzte kasu gehien: 325. Baina positibo gutxiago egon dira gainerakoetan: Gipuzkoan, 171; Nafarroan, 137, eta Araban, 110. Azken hamalau egunetako 100.000 biztanleko intzidentziak erakusten duenez, Arabak du egoerarik makurrena: 521 kasu. Gainerako lurraldeak 500 kasuko langaren azpitik daude: Bizkaian 493 kasu dituzte; Nafarroan, 382, eta Gipuzkoan, 379.


Summary: «Perfektuak ez diren marrazkiek asko komunika dezakete». Lehenik ikus-entzunezko komunikazioan trebatu bazen ere, azkar konturatu zen bere adierazteko modua marrazkia zela. Hainbat liburu ilustratu ditu, eta, 2018an, bakarkako lehen lana argitaratu zuen, ‘Lohia’.

Irudia komunikatzeko tresna bat da Maite Mutuberriarentzat (Eltzaburu, Nafarroa, 1985), eta haren obrari aplika dakioke ideia hori, asko adierazten duten marrazkiak sortzen baititu. Literatura lanak ilustratzen ditu nagusiki; hala nola Iñigo Astizekin sortu zuen Joemak eta polasak (Elkar, 2019), iaz Haur eta Gazte Literaturako Euskadi Saria jaso zuena. Haren lanik pertsonalena Lohia da (Pepitas de Calabaza, 2018), eta aurki beste bat argitaratuko du.

Arbolidades. Kalandraka, 2020. Testua: David Hernandez Sevillano.

Betidanik marraztu izan duzu?

Bai, guztiok marrazten dugu txikitan; batzuek marrazteari uzten diote, eta beste batzuek jarraitzen dugu. Nik jarraitu nuen, eta ogibide bihurtu.

Noiz erabaki zenuen ogibide bihurtzea?

Batxilergo artistikoa ikasi nuen, baina, lanbidea errazagoa izango zelakoan, Ikus-entzunezko Komunikazioa egin nuen. Madrilera joan nintzen lanera, baina utzi nuen; marrazkiari lotutako zerbaitetan hasi nahi nuen, bestela ez nuelako inoiz egingo. Ilustrazioa ikasi nuen, eta lanean hasi nintzen, 26 urte ingururekin.

Zure biografiak dio horren aurretik zientzien eta artearen artean erabaki behar izan zenuela.

Bai. Zientziak gustatzen zitzaizkidan, eta horretara bideratzen ninduten, ikasle ona nintzenez arteetara bideratzea desegokia zelakoan. Baina batxilergoa hasi aurretik ekarri zizkiguten txostenetan ikusi nuen artistikoan pintzelak-eta agertzen zirela, eta hori egitea erabaki nuen.

Zeintzuk izan ziren zure lehen urrats profesionalak?

Publizitate agentzia batean hasi nintzen; hezkuntzarako liburuak ere egiten nituen. 2013an, Elkarrentzat lan bat egin nuen, eta, urte berean, Etxepare saria irabazi nuen Leire Bilbaorekin batera. Sariek ikusgaitasuna ematen dutenez, deika hasi zitzaizkidan, antzeko lanak eskatuz. Literaturan murgiltzen hasi nintzen, eta hori da gehien gustatzen zaidana.

Etxeko urak. Susa, 2020. Testua: Leire Bilbao.

Zer motatako liburuak ilustratzea maite duzu gehien?

Poesia asko ilustratzen dut: gustuko dut oso irekia delako, irudiz beteta dagoelako, eta askatasuna ematen duelako.

Zeure kabuz sortzean, zein izan ohi da lehen txinparta?

Denetarik. Batzuetan, ikusi dudan zerbait marrazten dut: iaz, bidaia batean ikusi nuen kakalardo berezi batetik abiatu nintzen. Beste batzuetan, nola sentitzen naizen islatzen saiatzen naiz.

Ondoren, erritualik ba al duzu prozesuan?

Pixkanaka, erritual bat sortu dut, bai. Besteen testuekin lan egin ohi dudanez, testua sakonki irakurtzen dut, eta, gero, alde batera uzten dut, askatasunez marrazten hasteko. Hor ematen ditut behar diren egun guztiak. Inprobisazioan sortzen zaizkit ideiak. Bozetoak egiten ditut, eta hasieran irekitako bidea estutuz joaten naiz.

Ilustrazioa irudiekin komunikatzea dela diozu. Zergatik?

Neure burua ez dut jotzen artistatzat. Iruditzen zait artistak adierazkortasuna lantzen duela, baina nik norbaitentzat ilustratzen dut, eta hori kontuan izaten dut. Saiatzen naiz argi izaten zer komunikatu nahi dudan, eta horretarako nire baliabideak dira koloreak, formak, konposizioa... Iruditzen zait lan funtzional bat dela.

Lohia lana krisi pertsonal batek bultzatuta sortu zenuen. Zure ibilbidean mugarri garrantzitsua izango zen...

Gauekoak (afixa). Jatorrizko ideia: Jon Maia Sein. Kukai Dantza, 2019.

Bai, nik horrela bizi izan dut. Pauso handia izan zen niretzat. Libreago sentitzen naiz liburu hori egin nuenetik: aurretik saiatzen nintzen marrazkiak formalki eta estetikoki asko zaintzen, eta orduan ikusi nuen nire marrazteko modua koadernoetan nuen hori zela agian. Ikasi nuen perfektua ez den marrazki batek ere asko komunika dezakeela.

Nola bizi izan zenuen Iñigo Astizek Euskadi Saria jaso izana?

Oso pozgarria izan zen, laguna dudalako, eta maitasun handiz egindako lan bat izan zelako. Oso polita izan zen elkarlanean aritzea: elkarrekin ikasi genuen txikitan, eta orduan beti ibiltzen ginen elkarrekin gauzak egiten. Horretara bueltatzea izan zen.

Zer duzu esku artean orain?

Irri Mola liburua egin nuen Elkarrekin, baina oraindik ez da atera. Leire Bilbaorekin Barruko zaratak poema liburua egiten ari naiz. Beste proiektu pertsonal bat daukat, baina ezin dut gehiago esan.


Behitegia, kinka larrian

Summary: Behitegia, kinka larrian. Bizkaiko herririk handiena Bilboren eremua halako hiru da, eta 2.700 biztanle baino ez. Azken urteetan kopuru horri eutsi dio, baina udalak hiru traba handi ikusten ditu joera mantentzeko: hirigintza araudia, uraren kudeaketa eta garraio publikoa. Eta, noski, horrek jardun ekonomikoari eragiten dio, bereziki abeltzaintzari.

Datu gutxi batzuk ematea nahikoa da Karrantzaren berezitasunak ulertzeko: Bizkaiko udalerri handiena Bilboren eremua halako hiru da; 47 auzotan banaturiko 2.745 biztanle ditu, eta lau behi baino gehiago daude pertsonako. Bizkaiko behitegien %70 bertan daude, eta esnegintza da jarduera ekonomiko nagusia. Hala ere, populazioa ez da hazten. Azken hogei urteetan ez da gorabehera handirik egon, baina urrun daude 1950eko hamarkadan zituen 4.800 biztanleak, eta herritarren %29,1ek 65 urte baino gehiago dituzte. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako batezbestekoa %22 da.

Karrantza haraneko Concha auzoaren irudi panoramikoa. Basoz eta larrez inguraturiko herria da. Aritz Loiola, FOKU

Euskal Herriaren mendebaldeko muga ezartzen du Karrantza haranak, Enkarterrietan. «Baina askotan guk ere Bizkaia eta Euskal Herria garela gogoratzeko gogoa izaten dugu. Bazter batean gaude geografikoki, eta erakundeengatik baztertuak sentitu izan gara maiz. Iraganean izoztuta gelditu gara», kritikatu du Raul Palacio alkateak, Karrantza Zabala alderdikoak. Udaletxetik mintzo da, Concha auzoan. Badaki herriak zer arazo dituen, eta argi du zeintzuk diren garapen sozioekonomikoa gehien oztopatzen duten hirurak: «Hirigintza legeak, uraren kudeaketatik eratorrikoak eta garraio publikoa».

Garraio publikoaren arazoaren bandera tren zerbitzua hobetzearen aldeko plataformak hartu du, baina Palaciok ere aletu ditu zerbitzu eskasak sortzen dituen trabak: «Bilbotik 54 kilometrora gaude; autobusa bi orduz behin pasatzen da, eta ordu eta erditik gora eta auto aldaketa bat behar du bidea egiteko. Trenarena, berriz, ezaguna da: duela 30 urte baino denbora gehiago behar du. Autorik gabe ezinezkoa da Karrantzan bizi eta Bilbon ikastea. Autoaren menpekotasun erabatekoa duzun toki batean bizitzea ez da bideragarria».

Beste bi arazoek azalpen zabalagoa merezi dute, eta harreman estua dute Karrantzak duen hedadurarekin eta auzokako egiturarekin. «2006ko zoruaren legearekin, etxe berri bat eraikitzea oso zaila da gurean», azaldu du Palaciok. Karrantzako auzo gehienak landagune gisa hartuta daude, eta legea eskuan hartuta ezin dira gehiago hazi. «Karrantzan bizitzen gelditzeko modu naturala gurasoen etxe alboan beste etxe bat eraikitzea edo lursail bat erostea da. Legeak, baina, landaguneak babesten ditu, eta asko jota sei etxeko muga ezartzen du. Baina gu jota uzten gaitu, auzo asko beteta daudelako. Guk ez dugu luxuzko txaletik edo eraikin handirik nahi; guk jendea bizi dadin nahi dugu, eta ia 50 auzo ditugu herrian».

Muga horrek berritutako etxeetara murrizten ditu kasik bizitoki berri bat lortzeko aukerak, eta merkatuaren arauak sartzen dira hor. Zoru industrialarekin ere arazoak dituzte, 47 auzoetatik bi bakarrik baitira hiri lurzorua, eta, herri oso handia izan arren, haiengandik gertu eraiki beharko lirateke. «Araudiak ez ditu kontuan hartzen gure berezitasunak. Gainera, guk ez dugu asko handitu nahi herritar kopurua; ditugunak ez galtzearekin, pozik».

Uraren gatazka luzea

Urarena, berriz, aspaldiko arazoa da herrian; soka politiko luzea ekarri du, eta abeltzaintzari ere eragiten dio. Oinarria 2011n du, udalak eta Bizkaiko Aldundiak ur zikinak depuratzeko planta bat egiteko akordioa sinatu zutenean. Horretarako, baina, udalak CABB ur partzuergoan sartu behar zuen. 2012an, Karrantza Zabalak alkatetza lortu zuen, eta, partzuergoan sartzeko baldintzak garbi ikusten ez zituenez, prozesua eten zuen behin-behinean, diputazioak plantarekin jarraituko zuelakoan. «Gerora ikusi genuen partzuergoan sartuz gero bederatzi milioi eurotik gorako inbertsioa egin behar genuela ur edangarriaren sarea konpontzeko. Alderatzen jarrita, gure urtebeteko aurrekontua lau milioi eurokoa da, eta sartu ginenean 2,8 milioi euroko zorra zuen udalak. Badakigu sarea berritu egin behar dela, baina ezin dugu kostu hori inola ere onartu».

Auzia epaitegietan dago, eta URA agentzia ere sartu da tartean, udalari isunak ezarriz. Partzuergoan sartuz gero, baina, abeltzain askorentzat ere hondamendia litzateke, uraren prezioa asko garestituko litzakeelako: «Egun baino gehiago ordaindu behar dutela uste dugu, baina partzuergoan sartuko bagina 15.000 euro inguru igoko litzaieke uraren faktura ganaduzale handienei [150-200 behi dituztenei], eta guztien %70ek porrot egingo lukete». Ez da iritzi subjektibo bat: erakundeek egoera aztertzeko eskatu zioten Deloitte aholkularitzari, eta hark 2018an eginiko txosteneko ondorioetan ageri da iragarpen hori.

Eta Karrantza nonbaitetik bizi bada, behitegietatik da. Egun 8.600 behi esne daude herrian, eta 103 ganaduzale. Horiei haragi behiak ere gehitu beharko litzaizkieke —2014an 11.605 behi zeuden guztira—. «Abeltzaintzan belaunaldi aldaketa zaila dago, eta uraren prezioa Damoklesen Ezpata da. Joera arriskutsu bat garatzen ari da: ganaduzale gutxiago eta behi gehiago».

Herriko beste lantoki handiak ardi eta untxi haztegiak, harrobia, zahar etxea eta, batez ere, udalaren esneki fabrika dira. Udalak Iparlaten urte luzez kudeatu ondoren, egun TGT enpresak kudeatzen du. Han 70 pertsona inguruk egiten dute lan. Karrantzan langabezia tasa %13,4koa da, eta per capita errenta, 13.400 eurokoa. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako errenta baino 7.000 euro txikiagoa da.

Gloria Luxan. Tren zerbitzu duin baten aldeko borrokak piztu egin du herria. Egunean hiru baino ez dituzte Bilbora, eta trenbidea txarto dago. Erakundeen inplikazioa nahi dute. Karrantzak kolore bat badu, hori mendi eta basoen berdea da. Azkenaldian, baina, beste batek lehia egiten dio: horiak. Hura baita, hain zuzen, herrian tren zerbitzu duin bat eskatzen duen plataformaren banderaren kolorea, eta nahi beste ikus daitezke balkoietan. «Oso gutxi eskatzen dugu: gurekin eser daitezela; trena bi orduero Bilbora, joan eta etorri ahal izateko, eta azpiegitura hobetzea», azaldu du Gloria Luxan plataformako kideak. Azpiegitura nola dago, bada? «Trenbidea bere osotasunean elektrifikatzea eskatzen dugu. Santander eta Bilbo arteko bidean dauden bi tunel ezin izan dituzte elektrifikatu, eta trena gasolioz dabil. Trenbidea oso gaizki dago gainera, beldurra ematen du».

Plataforma sorrarazi zuen erabakia, baina, zerbitzuen murrizketa izan zen, bereziki Bilborantz. Pandemia betean, Renfek eguneko tren bakarrera murriztu zuen, eta Karrantzan hura da hiriburura joateko ohiko modua. Egun, joateko hiru zerbitzu daude, eta itzultzeko, bi, eta azkenekoa eguerdian da: «Bilbora bazoaz, ezin zara itzuli, eta autobusa hartzea oso zaila eta nekeza da, batez ere adinekoentzat. Bost axola diegu. Renferen argudioa da ez dagoela erabiltzailerik; nola egongo dira, zerbitzurik ez badago?». Arazoak, dena den, gehiago dira: bidaiaren iraupena, puntualtasunik eza, zerbitzu etenak... Erakundeen ateak jo dituzte: udalak, Bizkaiko Aldundia, Jaurlaritza, Kantabriako Gobernua... EAJk eta EH Bilduk auzia Madrilera eramateko konpromisoa hartu dute: «Agian trena ez da beren eskuduntza izango, baina pertsonak, bai», aldarrikatu du.

Gloria Dehesa. 30 urte daramatza landetxe bat kudeatzen, eta sinetsita dago natura bizia oinarri duen turismo eredu jasangarri batek mesede egingo liokeela Karrantzari. Krisiaren aurretik, gipuzkoar asko etortzen ziren; orain, gutxiago. Behin, mendizale talde batek aste osorako alokatu zidan etxea. Gora eta behera ibili ziren, eta aste osoan pertsona bakarrarekin egin zuten topo: artzain bat». Esaldi bakarrean argi azaldu du Gloria Dehesak bere herriaren amu turistiko handietako bat. 30 urte daramatza Fuenternilla landetxea kudeatzen, eta erreserbei dagokienez inoizko udarik onena du aurtengoa, Madril inguruko bezeroei esker batez ere. «Nik uste turismo jasangarri bat antolatu daitekeela bailaran. Kalitatezko turismoa mesedegarria litzateke, eta Karrantzak asko du eskaintzeko. Hori, gainera, erabat bateragarria da abeltzaintzarekin».

Herrian 10-12 bat landetxe eta hotel txiki daude, eta turismoan jende gehien erakartzen duten bi guneak Karpin animalien parkea eta Pozalaguako leizeak dira. Bizkaian bisitari gehien jasotzen dituzten hirugarren eta laugarren guneak dira hurrenez hurren, Guggenheim eta Arte Eder museoen atzetik. Bisitari gehienak eskola umeak eta bidaia antolatuak dira. Pandemiaren aurretik leizeek 35.000 bisitari hartzen zituzten urtean, eta haiek 150.000 euro inguru uzten zituzten udaleko kutxan.

Zentzu horretan, Dehesak uste du Karrantzaren inguruko mito bat deuseztatu behar dela: «Karrantza ez dago urrun; Bilbotik ordubetera gaude». Zehaztapena egin du, halere: «Hori bai, autoz. Lehen, bisitari batzuei Bilbora egun pasa joateko aukera aipatzen nien, trena hartuta; orain, okurritu ere ez zait egiten».

Eder Santisteban. Abeltzaina eta Bizkaia Esnea kooperatibako kidea da. Uste du araudi zorrotzen eta oztopoen eraginez hainbat esne ekoizlek aurki jarduna utziko dutela, eta ez du inor ikusten haien lekukoa hartzeko gogoz. Karrantza ezin da ulertu abeltzaintzarik gabe. Esne bilketa eta haren eraldaketa da jarduera ekonomiko nagusia, baina apurka handitzen ari da haragirako behien kopurua. «Abeltzaintza txikia kinka larrian dago; ganadutegi asko itxiko dituzte aurki: uraren prezioa, purinen kudeaketa, eskakizunak... 57-58 urtetik gorako ganaduzaleek erretiroa buruan dute, eta ezin dituzte inbertsio horiek egin. Nekatuta daude, eta atzetik ez dator belaunaldi berririk haien lekukoa hartzeko». Iragarpen beltz hori Eder Santisteban 39 urteko ganaduzalearena da. Udalerrian dauden kooperatibetako bateko kidea da, Bizkaia Esneakoa. Beste kooperatiba handia SAT da, Eroskirentzat esnea biltzen duena. Ganaduzale gutxi batzuek, halaber, Kaikuri saltzen diote bildutakoa.

Ekoizle kopuruen datuek Santestebanen beldurra berresten dute. Egun 70 ganaduzale inguru direla dio, eta berak 200eko garaiak ezagutu dituela: «Karrantza abeltzaintza da; ez dago askoz gehiagorik. Esneak mugitzen du ekonomia, haragi behiek baino askoz gehiago. Hura gabe, bailara hil egingo da. Esne ekoizleok lan asko sortzen dugu: langileak, abeltzainak, garbitzaileak, kamioilariak...». Are gehiago, turismoarentzako ere haien jarduna garrantzitsua dela uste du: «Gure larreak eder badaude, ganaduzaleengatik da. Gu gabe, sastrakek irentsiko lukete dena».

Santistebanen kooperatiban 0,39 eurotan ordaintzen dute esne litroa, eta preziorik onena eskaintzen dutenak direla uste du. Ez du besteez hitz egin nahi, baina argi du bere iritzia: «Merkatuan esne litroa merkatzen badute, ganaduzaleari kenduko diotenaren seinale. Ziur asko gurea izango da merkatuan dagoen esnerik garestiena». Dioenez, esne kontsumoa behera egiten ari da; esnekiena, berriz, gora, eta hortik joko du etorkizunak. Kontsumitzaileei ere dei egin die, eta Karrantzaren erradiografia bat egin du era berean: «Hiria eta hiritarrak gero eta urrunago sumatzen ditut. Umeak eta eskolak etortzen dira bisitan gurera, eta esnea brikean datorrela uste dute! Eta ziur nago haietako askoren aitona-amonak baserritarrak zirela».


Summary: Mercedeseko langileak astelehenean itzuliko dira, erregulazioaren mehatxupean. Sindikatuek diote "astebeterako lana" dagoela, erdieroleen eskasia dela eta.

Uztailaren 29tik derrigorrezko oporretan daude Gasteizko Mercedes lantegiko 5.000 beharginak; astelehenean itzuliko dira lanera, baina luze gabe ekoizpenean berriro arazoak egon daitezkeela jakinda. "Bakarrik astebeterako dago bermatua lan karga", esan dute sindikatuen iturriek, zuzendaritzak horrela helarazi dielako. Osagaien eskasiak —batez ere erdieroaleenak— eragin ditu geldialdiak urteko lehen zazpi hilabeteetan, eta, aurrerantzean ere, ekoizpena berriro geldi dezake Alemaniako multinazionalak.

Horiek horrela, lan poltsan lau egun baizik ez zaizkie geratzen beharginei, eta, gero, aldi baterako enplegu erregulazioa irits daiteke. Urtea amaitu arteko epemugarekin, 30 eguneko erregulazioa adostu zuten sindikatuen gehiengoak eta zuzendaritzak uda hasieran. Osagaien eskasiak eragin zezakeen etenari aurre egiteko aldi baterako enplegu erregulazioa da adostu zena, aldeek jaso zutenez. Udaren atarian, 2021erako aurreikusi baino 7.599 ibilgailu gutxiago ekoitziko zirela jakinarazi zuen zuzendaritzak, eta 141.001 alekoa izango zela, beraz. Horrez gain, uztailaren 5ean hasita, gaueko lanaldia murritzagoa da muntatze lanetan.

Sindikatuek espero dute datorren astean xehetasun gehiago jakitea osagaien hornitzaileen egoeraren inguruan, eta horrek Gasteizko fabrika handian nola eragingo duen. Bien bitartean, milaka furgoneta pilatu dituzte lantegiko orube batean eta Araiako beste batean, merkaturatu aurretik falta dituzten osagai batzuen esperoan.


Summary: Laneko heriotzak erakunde publikoen erantzukizuna ere badirela salatu dute sindikatuek. Lan istripuen eta lan heriotzen aurkako elkarretaratzea egin du gaur gehiengo sindikalak Donostian.

Berrogei pertsona inguru bildu dira gaur Donostian, Jaurlaritzaren eraikinaren aurrean, lan istripuen eta lan heriotzen aurkako elkarretaratzean. Gehiengo sindikalak deitutako protesta horretan, hainbat lagunek egin dute langileen eskubideen alde; besteak beste, Gema Pousa LABeko bozeramaileak eta Maia Beitia ELAko bozeramaileak.

«Zoritxarrez, gaur, berriz elkartu behar izan dugu beste lan heriotza batzuk salatzeko», adierazi du Beitiak, lehenik eta behin. Izan ere, urte hasieratik hona 39 behargin hil dira, eta azken sei egunetan izan dira heriotza horietatik hiru. «Urretxuko Usabiaga almazenetako langile bat, eskorga batek harrapatuta; Construcciones Moyuako beste bat Ormaiztegin, eta Donostiako Garbiketako beste langile bat», izendatu ditu Pousak.

Azken egunetakoez gain, LABeko eledunak gogora ekarri ditu aurreko hilabeteetan basolanetan ari zirela hildako langileak, eta haien egoera «guztiz prekarioa» zela salatu du. ELAko bozeramaileak, berriz, Luis Enrique Soriano gaztearen ezbeharra aipatu du, eta azpimarratu du Azpeitiko tailer batean hilik aurkitutako gaztea ere «baldintza prekarioetan» ari zela lanean.

Heriotzak aipatzeaz gain, hainbat istripuk gaixoaldiak ere eragiten dituztela azpimarratu dute bi eledunek. Pousak esan duenez, aurtengo lehen zazpi hilabeteetan, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 21.520 beharginek aldi baterako utzi behar izan dute lantokia lan istripuen eraginez. Iazko datuekin alderatuta, aurtengoa «larritzeko kopurua» dela azpimarratu du, 3.400 gehiago izan baitira.

Egoera ikusirik, erantzuleei mintzatu zaizkie bi bozeramaileak. «Argi dago patronalak langilearen osasunaren gainetik jartzen dituela irabazi ekonomikoak», esan du Beitiak, eta zera erantsi: «Erakunde publikoek ez dute ezer egiten; eskuak garbitzen dituzte, eta salatu nahi dugu haien erantzukizuna ere badela».

Beitiaren hitzekin ados agertu da Pousa. «Hiltzen duen lan eredu hau eteteko zer egingo duzue?», galdetu dio administrazioari, eta eskaera bat egin dio: «Jar ezazue egoera larri hau zuen agenda politikoaren erdigunean». Salaketen eta eskaeren ondoren, hildako langileen familiez eta lagunez gogoratu dira. «Behargin bakoitzak familia bat, lagunak, kideak ditu, eta horiek ere lan eredu prekario honen eraginak sufritzen dituzte», esan du Pousak, eta, azkenik, galdera hau egin dio administrazioari: «Zer esango diezue haiei?».


Summary: Kilian Jornet, amildegiaren ertzean korrika. Erabiltzaileak ikaratu eta txunditu dituen ia minutu bateko bideo bat partekatu du korrikalari kataluniarrak Twitterren. Aholku bat ere eman die bere jarraitzaileei: «Aire zabalean korrika egiteko aholku nagusia ez erortzea da».

«Ba al duzu bide gogokoenik?», galdetu du Kilian Jornet atleta kataluniarrak Twitterren, eta erabiltzaileak ikaratu eta txunditu dituen ia minutu bateko bideo bat partekatu du: ibiltzea ezinezkoa dirudien harrizko bidexka estu batetik ari da korrika, amildegiaren ertzean. Aholku bat ere partekatu du bere jarraitzaileekin: «Oso logikoa dela dirudi, baina ez da inoiz txarra gogoratzea: aire zabalean korrika egiteko aholku nagusia ez erortzea da. Eta zure gaitasun teknikoez ziur ez bazaude, ez joan». Zenbait erabiltzailek galdetu dute ea non dabilen korrika, baina Jornetek ez du zehaztu.

Txiolari batzuek «miresten» dutela esan diote korrikalariari, eta askok euren bide gogokoenak partekatu dituzte. Hala ere, badaude horrelako arriskua hartzea beharrezkoa ikusten ez dutenak. Erabiltzaile batek, esaterako, zera erantzun dio: «Zure bizia arriskuan jartzea ez da heroismoa edo balentria aipagarria. Eta are gutxiago beste batzuek euren bizia jokatu behar badute. Uste dut isuna jarri beharko lizuketela horrelako erokeriak egiteagatik».

Mendiko kirolaria munduko onenetakoa da ultratraileko lasterketetan; bederatzi aldiz irabazi du Zegama-Aizkorri mendi maratoia, eta, abuztu hasieran, bederatzigarrenez irabazi zuen Sierre-Zinal lasterketa. Datozen asteetan Suedian eta Eskozian lehiatuko da Jornet.


Summary: Bilboko Konpartsen eskaintza urriagoa, udalaren debekuengatik. Udalak debekatutako ekitaldiak ez dituzte egingo konpartsek, baina Bilboko Irrian hainbat ekintza izango dira hilaren 25etik 29ra bitartean Udalaren jarrera kritikatu dute; «erabaki politikoa» izan dela uste dute

Bilboko Irriak ezin izango du barre algararik egin. Bilboko Irria egitasmo kulturala antolatzeko asmoa zeukaten konpartsek, baina udalaren debekuen ondorioz egitaraua murriztu behar izan dute. Juan Mari Aburto Bilboko alkateak herenegun adierazi zuen konpartsek antolatutako ekintza gehienak ez zituela baimenduko, Aste Nagusiaren «alternatiba argia» zirelakoan. Konpartsek azaldu dute Bilboko Irria egitasmoko jarduerak«margo beltzez ezabatu» dizkietela. Horrela irudikatu zuten atzo Bilboko Areatza plazan egindako prentsaurrekoan. Bilboko Udalaren ikurra zeramaten bi kidek irribarrea estali zioten margo beltzez Bilboko Irriari.

Konpartsek uste dute udalak ezarritako debekua «erabaki politikoa» dela, atzo aurkeztu zuten azken egitaraua. Konpartsakideen arabera, haien eskaintza «oso formatu txikikoa eta segurua zen», eta ikuskapen teknikoen onespena izan dute. Hala ere, jarduera gehienak bertan behera utzi behar izan dituzte. Alkatearen erabakiaren atzean arrazoi argi bat dagoela uste dute: «Antolatzailea nor den da gauza batzuk onartzeko eta beste batzuk galarazteko jarraitzen duten irizpide bakarra», zehaztu du Uxue Elgorriaga Carrasco Bilboko konpartsakideak. «Bezperan balio zuenak ez du balio biharamunean». Bilbon egin diren bestelako ospakizun batzuk jarri dituzte horren adibidetzat:«Milaka lagun bildu izan dira Miribillan eta San Mamesen , eta Bilborocken kontzertuak baimendu dira». Aldiz, salatu dute haiei aire librean egitekoak ziren kontzertu akustikoak galarazi dizkietela. Alkateari egotzi diote konpartsen irudi oker bat eman nahi izana.«Ez gara arduragabe batzuk. Adibidez, exajeratzeko helburuz, alkateak esan zuen barrak jarri nahi genituela, baina errealitatea da xumeagoak eta seguruagoak ziren terrazak ebatsi dizkigutela, Harro egunean ez bezala», adierazi du Elgorriagak. Nabarmendu dute, egitaraua antolatzeko momentuan osasun egoeraren bilakaera kontuan hartu dutela, eta ondorioz, haien egitarau proposamena «osasun egoerara egokitzen» joan dela. «Segurtasun eta distantzia neurri guztiak betetzen dituen ekitaldi sorta zabal bat antolatu dugu, jende pilaketak saihesteko ekitaldi ez-jendetsuak». Baina, uda honetaz gain, beste garai batzuetan ere konpromiso berdina erakutsi dutela gogoratu dute. «Ez dituzue konpartsakideak kale zurrut jendetsuetan arduragabe jokatzen ikusiko, baina bai, ordea, 1983ko uholdeen basatzak garbitzen, edo elkartasun sareetan parte hartzen. Badirudi egiten duguna egiten dugula, ez duela balio, soilik guk antolatzen dugulako».

Eskaintza, bost gunetan

Alkateak adierazi zuenez, aurkeztutako hasierako egitarautik, bost jarduera baino ez ziren baimenduko. Bilboko Konpartsek Aburtoren esanak gezurtatu dituzte, alegia, bost gune ezberdinetan gauzatuko dituzte jarduerak abuztuko bost egun horietan zehar. Bertan behera utzi behar izan dituzten ekintzak , ordea, «lapurreta» gisa ikusten dituzte. «Lapurreta» horiek salatu dituzte aste honetan. «Ostu digutena ez da ezer materiala izan. Bilboko Irria kultur jardunaldietarako ezabatzen joan diren ekitaldiez ari ginen, eta azken egunetan ere, hitzordu gehiago ostu dizkigute. Herritik eta herriarentzat segurtasunez antolatutako ekitaldi xumea lapurtu digute», argitu du Elgorriagak. Atzo aurkeztutako egitaraua behin-behinekoa dela azaldu dute, azken momentuko aldaketak izan ditzakeelako. Nabarmendu dute osasun egoera «serioegia» dela, eta Bilboko Irria ez dela ez jai egitaraua, ez «ez-jai» egitaraua. «Ez da jaietarako garaia, eta konpartsetatik oso argi izan dugu ez dugula bultzatuko inor gaixotu dezakeen egoerarik. Bilbotarren animoak jasotzeko ekarpena egin nahi genuen, eta benetan sentitzen dugu egin nahi genuen hori ezin gauzatzea, ez digute utzi».


Summary: Groenlandiako izotz geruzako lekurik gorenean euria erregistratu dute aurrenekoz. Toki horretan, tenperaturak nabarmen egoten dira 0 gradutik behera. Abuztuaren 14aren bueltan, eta hiru egunez, ezohiko tenperaturak neurtu zituzten Groenlandian; urteko sasoi honetan ohikoak direnak baino 18 gradu beroagoak zenbait tokitan.

Ezohiko fenomeno bat gertatu da Groenlandian. Izan ere, uhartearen %80 inguru estaltzen duen izotz geruza erraldoiaren tokirik gorenean, 3.216 metrora, euria erregistratu dute aurreneko aldiz. Normalean, tenperaturak 0 azpitik beherakoak izaten dira han, nabarmen; horrenbestez, prezipitazio horiek klima larrialdiaren adierazle garbi bat dira, adituen arabera.

AEBetako Zientzien Fundazio Nazionaleko zientzialariek ikusi zuten euria ari zuela abuztuaren 14an, baina ez zeukaten gailurik erortzen ari zen ura neurtzeko, gertaera ustekabekoa izan baitzen. Groenlandian pentsatzen dute 7.000 milioi tona ur erori zirela. Abuztuaren 14aren bueltan, eta hiru egunez, ezohiko tenperaturak neurtu zituzten Groenlandian; urteko sasoi honetan ohikoak direnak baino 18 gradu beroagoak zenbait tokitan. Horrek euria ekarri zuen, eta, beraz, Erresuma Batua halako lau den zati bat urtu zen Groenlandian.

CNN hedabideak gertatutakoaz galdetu dio Ted Scambosi, Coloradoko Unibertsitateko Elurraren eta Izotzaren Datuen Zentro Nazionaleko zientzialariari: «Gertatzen ari dena ez da bi hamarraldi epel tokatu direla nora gabe dabilen klima eredu batean. Honek ez du aurrekaririk. Eta hau ez da aldatuko aireari egiten ari gatzaizkiona doitu arte».

Joan den maiatzean zientzialariek ohartarazi zutenez, inflexio puntu batera hurbiltzen ari da Groenlandiako izotz geruza; behin horretara helduta, berotze globala etenda ere, urtze azeleratua ezingo litzateke eragotzi.

Urteko bigarren urtzea

Uztailean ere beste urtze bat gertatu zen, abuztukoa eragin duen fenomeno berarengatik: aire beroa Groenlandiara heldu zen, eta han gelditu. Adituen esanetan, «blokeo» horiek ez dira ezohikoak, baina gero eta larriagoak bihurtzen ari dira.

Azkeneko 30 urteotan lau urtze orokor erregistratu dituzte Groenlandian: 1995ean, 2012an, 2019an eta aurten. Adituen arabera, azken 12.000 urteotan inoiz ez bezala urtzen ari da Groenlandiako izotza, azkarrago: 2019an, gutxi gorabehera milioi bat tona izotz galtzen zen minutuero uhartean. Eta horrek, noski, itsas mailari eragiten dio. IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldearen azken txostenak argi utzi zuen: herrialdeek euren konpromisoak bete eta mende amaierarako karbono neutraltasuna lortuko balute ere, itsasoaren mailak 28 eta 55 zentimetro egingo luke gora.


Summary: Herrialdea berreraikitzeko laguntza eskatu diote talibanek nazioarteari. Aireporturako sarbideak itxi dituzte miliziek. Gobernu berria irailetik aurrera jakinaraziko dute.

Oraindik ez dago argi zer-nolakoa izango den Afganistango Gobernu berria, ez nork osatuko duen ere. Ostegunean zabaldutako informazioaren arabera, baliteke ministro kontseilu batek zuzentzea herrialdea, Haibatullah Akhundzadaren gidaritzapean. Talibanen buruzagiak presidente batek baino eskumen gehiago izango lituzke kasu horretan, lider politikoa izateaz gain erlijiosoa ere izango bailitzateke. Gaur talibanen bozeramaile batek jakinarazi duenez, ordea, hori guztia irailetik aurrera argituko da, eta abuztuaren amaieran AEBetako tropak irten arte itxarongo dute gobernu berria osatzen hasteko. Hura osatu artean, baina, talibanek «nazioartearen laguntza» eskatu dute, eta trukean herrialdeko natur baliabideak eskaini. «Gerra aro bat utzi berri dugu atzean, eta garai berri honetan Afganistango herriak beste estatu batzuen laguntza behar du», iragarri du Suhail Xahinek, talibanen nazioarterako eledunak.

Bitartean, nazioarteko hegazkinak Kabulgo aireportuan lurreratzen ari dira etengabe, beren herritarrak eta azken urteetan haiei laguntzen aritu diren afganiarrak handik ateratzeko helburuarekin. AEBek eurek iragarri dute militarren egonaldia hilaren amaiera arte luzatuko dutela, «jende guztia» handik atera arte —9.000 pertsona atera dituzte abuztuaren 14tik—. Hegazkin horietara heltzea da afganiar askoren helburua ere, baina talibanen kontrolek ia ezinezko egiten dute aireportura sartzea. Gaur, hara joateko errepide nagusiak itxi dituzte, eta tiroz hartu dituzte oinez sartzen ahalegintzen zirenak.

UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren eledun Shabia Mantook ohartarazi du afganiarrei irteten laguntzea ondo dagoela, baina ez litzatekeela alde batera utzi behar bertan geratzen direnei giza laguntza banatzeko lana: «Afganiar gehienek ez dute modurik herrialdetik ohiko bideetatik ateratzeko, edo ez dute nahi. Ez ditugu horiek ahaztu behar». Mantook Afganistanekiko mugan dauden estatuei eskatu zien manten zitzatela mugako pasabideak zabalik, asiloa eskatu nahi dutenek horretarako aukera izan dezaten.

Etxez etxeko miaketak

Bestelako oharra ere zabaldu du NBE Nazio Batuen Erakundeak. Haren iturrien arabera, talibanak etxez etxeko miaketak egiten ari dira hainbat hiritan, AEBetako armadarentzat eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearentzat lan egin duten herritarren bila. Miliziek aste honetan egindako prentsaurrekoan esan zuten ez zela mendekurik izango, bai eta emakumeek ikasten eta etxetik kanpo lanean jarraitu ahal izango zutela ere. NBEren informazioak, ordea, bestelakorik frogatzen du. Nazioarteko Analisietarako Norvegiako Zentroak bildutako datuen arabera, beren burua entregatu ez dutenen familiak ere atxilotu dituzte aireportu inguruetan, eta «xariaren arabera zigortu».

Emakumeak ere hasiak dira bazterketa jasaten. Xabnam Dawran kazetari eta telebista publikoko aurkezleak salatu du kaleratu egin dutela. Haren esanetan, soilik gizonezkoei onartu diete komunikabidean lanean jarraitzea, eta emakumezko aurkezleak kanporatu egin dituzte sistema aldatu egin dela argudiatuta.

Gainera, NATOko kide diren estatuetako Atzerri ministroek bilera egin dute, gaur. Bilera osteko agerraldian, Jens Stoltenberg idazkari nagusiak iragarri du nazioarteko tropek herrialdean jarraituko dutela atzerritarrak eta haiei lagundu dieten herritarrak irten arte. Horrez gain, gogorarazi du 2001ean Afganistani eraso ziotenean «terroristak geldiaraztea» zela helburua, eta ohartarazi haien aurkako borrokan «konprometiturik» jarraitzen dutela.


Summary: Storerrek irabazi du Vueltako lehen mendiko etapa. Australiarrak indarra eta adimena uztartu ditu ihesaldian gailentzeko. Valverde erretiratu egin da, erori egin da eta. Roglicek ozta-ozta eutsi dio lidergoari.

Erasoa noiz jo jakitea, eta ahaleginari eusteko gaitasuna izatea dira etapa bat irabazteko oinarrizko osagaiak. Biak lapikoan sartu ditu gaur Michael Storerrek (DSM), eta emaitza asegarria lortu: bere egin du Espainiako Vueltako lehen etapa menditsua. DSM taldeak eguneko ihesaldian sartu duen bost ziklistetako bat izan da Storer. Ez da beti hala gertatzen, baina txartel gehien zuenak irabazi du. Romain Bardet zen karta nagusia, baina, haren ordez, australiar gazteak lortu du garaipena. Iheskideen saiakerei behin eta berriz erantzun die, harik eta hiru kilometro falta zirela alde egin duen arte. Gorputza bihurritu behar izan du Balconada dAlacanten zegoen helmugara iristeko. Bigarren izan da Carlos Verona (Movista); ezin izan dio garaipena eskaini Alejandro Valverderi, lurrera jerori eta etxerako bidea hartu behar izan baitu. Pavel Sivakov (Ineos) sartu da hirugarren postuan.

Guztira 30 lagunek egin dute eskapu tropeletik, etapa hasierako eromena baliatuz. Lehen mailako mendate bat zegoen aurreneko kilometroetan, eta mila zatitan puskatu da lasterketa. Ihesaldiak bidea egin du ondorengo igoeretan, eta arriskuan izan da Primoz Roglicen (Jumbo) lidergoa. Lehenik, Jan Polanc (UAE) jarri da behin-behineko lider, eta geroago, Felix Grossschartner (Bora). Haatik, faboritoek bizi igo dute azken mendatea, eta, horri esker, elastiko gorriari eutsi dio esloveniarrak; hori bai, zortzi segundo eskasengatik. 3.33ko atzerapenarekin helmugaratu da, faborito gehienekin batera. Haiekin 30 segundo galdu du Mikel Landak (Bahrain), berriz ere atzean gelditu ostean.

Collaon, eguneko laugarren mendatean egon da lehiarik handiena oilarren artean. Oraindik beste bi igoera gelditzen ziren, baina zuhaitza astintzea deliberatu du Movistarrek. Aurrera bidali du Valverde, baina ustela izan da apustua, espainiarrak oso modu itsusian erori baita. Taldekidearen ezbeharrak xaxatu egin du Miguel Angel Lopez. Roglicek berak atera behar izan du kolonbiarraren atzetik. Jumbo taldeak lanak izan ditu sua itzaltzeko.

Mendate horren ostean xehatu da ihesaldia. Mugimendu taktikoa egin du Lawson Craddockek (Education), eta harekin bat egitea lortu dute Storerrek eta Sivakovek. Bi ziklista horiek heldu dira buruan Balconada dAlacanteren magalera. Harrapatu egin ditu Veronak, eta indarrez abiatu da 4 kilometro falta zirela. Storerrek odol hotzez jokatu du, aurrez izan diren erasoetan bezala. Eserita erantzun du, eta aurkariei azkena emateko zutitu da bakarrik. Oso malda pikoak zeuden bukaeran, eta herio larrian egin behar izan du garaipena berresteko ahalegina.

Ibilbide askoz ere lauagoa izango du biharko etapak: ez dute mendate bat bera ere igoko. Hortaz, atseden hartuko dute igotzaileek, etzi Velefique gogorrean amaituko den etaparen aurretik.

Zazpigarren etapa

1. Michael Storer (DSM) 4.10.13

2. Carlos Verona (Movistar) 21era

3. Pavel Sivakov (Ineos) 59ra

4. Sepp Kuss (Jumbo) 1.16ra

5. Jack Haig (Bahrain) 1.24ra

27. Mikel Landa (Bahrain) 4.03ra

Sailkapen nagusia

1. Primoz Roglic (Jumbo) 25.18.35

2. Felix Grossschartner (Bora) 8ra

3. Enric Mas (Movistar) 25era

4. Miguel Angel Lopez (Movistar) 36ra

5. Jan Polanc (UAE) 38ra

6. Egan Bernal (Ineos) 41era

7. Jack Haig (Bahrain) 57ra

8. Sepp Kuss (Jumbo) 59ra

9. Aleksandr Vlasov (Astana) 1.06ra

12. Mikel Landa (Bahrain) 1.42ra


Summary: Afganistango emakumeen aldeko elkarretaratzeak egin dituzte. Talibanen agintepean Afganistango emakumeen eskubideak murriztu egingo direla salatzeko egin dituzte protestak Bilbon, Donostian eta Iruñean

Euskal Elkartasun Feministak deituta, elkarretaratzeak egin dituzte gaur Bilbon, Donostian eta Iruñean, talibanen agintepean Afganistango emakumeen eskubideak murriztu egingo direla salatzeko.

Bilbon, hainbat lagun Espainiako Gobernuaren ordezkaritzaren aurrean bildu dira, deialdiari erantzunez. Hainbat gazte afganiar ere baziren, Afganistango bandera astinduz. Leloak oihukatu dituzte: esaterako, «feminismoa nazioartekoa da», «emakume afganiarrak gure ahizpak dira», edo, besteak beste, «bat ukitzen badute, denok ukitzen gaituzte».

Elkarretaratzearen amaieran manifestu bat irakurri dute, eta nabarmendu protesten helburua zera dela, giza eskubideei dagokienez afganiarrek pairatuko duten atzerakada salatzea; «bereziki, neskek eta emakumezkoek». Euskal Elkartasun Feministak Espainiako Gobernuari eskatu dio azkartu ditzala iheslari afganiarrei asiloa emateko prozedurak eta estu har ditzala nazioarteko agintariak talibanen jazarpenaren aurkako neurriak har ditzaten.

Bide batez, EB Europako Batasunaren jarrera ere kritikatu dute manifestuan, «ez delako neurri eraginkorrak hartzen ari muturreko erlijiosoen jokabidea gelditzeko».


Summary: Krokodriloen erasoen beldurrez Kenyako Katuit eskualdean. «Krokodrilo beltza» esaten dioten espezie orain arte ezezaguna agertu da, eta jendeari eraso egiten hasi zaio.

Katuit eskualdean, laku eta ur ertzetan bizi dira jende asko, horiek eta euria baitituzte ur iturri bakar. Tokiko faunarekin batera, elkarbizitza kultura bat eratu dute urte askoan, baina oreka hori arriskuan jarri da. Krokodilo espezie ezezagun bat azaldu da eskualde hartako uretan, zenbait ume eta zaharri eraso egin, eta haietako batzuk desagertu egin dira.

Langabeziak itotako eskualde bat da Katuit, eta arrantzale aritzen dira herritar asko. Baina arrantzaleak ere beldur dira, kanoa txikietan eskuak dituztela arraun, eta harriekin eta makilekin armatuta dabiltza, izututa. Bideo honetan azaldu dutenez, ez dira sartzen belaunetik gorako uretan.