Summary: Eusko Legebiltzarrak atzera bota du Lanbideren prestakuntza eskaintza euskalduntzeko eskaera. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk proposatu dute Lanbidek estrategia bat abia dezala lanbide guztietan bi hizkuntza ofizialetan komunikatzeko gaitasuna eskuratzeko. Aurka bozkatu dute EAJk, PSE-EEk, PP+C’s-ek eta Voxek.

Rebeka Ubera EH Bilduko legebiltzarkideak eraman du gaia osoko bilkurara, zera eskatzeko: estrategia bat martxan jartzeko Lanbideren prestakuntza eskaintzak EAEko bi hizkuntza ofizialetan berdintasunez eskaintzeko. Elkarrekin Podemos-IU taldearekin erdibideko zuzenketa adostu du koalizioak, baina ez dute onartu, gainerako taldeek aurka bozkatu dutelako. Haren ordez, EAJk eta PSE-EEk aurkeztutako osoko zuzenketak egin du aurrera, bi talde horien babesarekin. Onartu duten testuak Eusko Jaurlaritzari eskatzen dio Enpleguaren Plan Estrategikoan hizkuntza berdintasunari buruz ezarritakoa gara dezala, euskara lanpostuan sartzeko tresna gisa sustatuz eta Lanbide bidez euskara ikastea Lanbide Heziketan txertatuz. Apirilaren 1ean Idoia Mendia Jaurlaritzako Lan eta Enplegu sailburuak egindako adierazpenak gogoan hartu ditu Uberak hitza hartu duenean. Orduko hartan, Mendiak adierazi zuen langabetuek egindako 2.496 ikastaroetatik bat bera ere ez zela euskaraz egin. Aldiz, lanean ari diren herritarrei eskaini zaizkien 6.535 prestakuntza ikastaroetatik 11 euskaraz egiten ari direla jakinarazi zuen. «Oraindik ere ikusten dugu prestakuntza ikastaroak euskaraz ez eskaintzearen ardura nola jartzen den ikastaroa eskatzen duenarengan. Eta, oraindik ere, ikusten da lan eremu bakoitzari loturiko hizkuntza gaitasuna eskuratzeko metodologia gailendu beharra», salatu du Uberak. EH Bilduko legebiltzarkideak esan du Lan eta Enplegu Sailean ez dagoela borondaterik langileak euskalduntzeko, eta modu horretan «nekez» egin ahalko dela aurrera lan mundua euskalduntzeko prozesuan. Eta datu bat eman du: Enpleguaren Lan Estrategikoaren 180 orrietan «sei lerro» eskaintzen zaizkiola euskarari. «Nahikoa al da hori lan mundua euskalduntzeko? Mezua ezin da izan 'euskaraz ikas ezazu eskolan, baina gero lan munduan ez duzu behar izango'. Jaurlaritzaren xedea izan behar du lan mundua euskalduntzeak», ohartarazi du Uberak. Haren ustez, Lanbidek «astindu» bat behar du, batez ere estrategian, eta baita «aldaketa sakona» ere. Uberaren iritziz, lan mundua euskalduntzeko ez da nahikoa plan estrategikoan jasotakoa. «Euskararen alde egotea ez da nahikoa: ekintza zehatzak behar dira. Hitz politak baino gehiago, ekintzak eta proaktibitatea behar ditu, eta gobernuaren aldetik ardura behar du», adierazi du. Elkarrekin Podemos-IUko Jon Hernandezek bat egin du EH Bilduren kritikekin. Ezinbestekotzat jo du Lanbideren formakuntza eskaintzaren barruan «metodologia» bat martxan jartzea lan eremuan bi hizkuntzetan komunikatzeko gaitasuna lortzeko, batez ere gizarte eta osasun esparruan, eta baita ostalaritzan eta merkataritzan ere. Haren ustez, estrategia hori langabeei eskainitako ikastaroetan eta lanean daudenentzako prestakuntzan ezarri beharko litzateke. PSE-EEko Alberto Alonsok adierazi du Enpleguaren Lan Estrategikoan jasota daudela lan mundua euskalduntzeko helburuak. «Lan Sailak eta Lanbidek modu aktiboan egiten dute behar lana aurkitzeko orduan hizkuntza oztopo izan ez dadin», esan du. Haren ustez, xede hori erdiesteko ez da estrategia berririk behar. EAJko legebiltzarkide Aitor Urrutiaren iritziz, berriz, lan mundua euskalduntzeko emandako «aurrerapausoak» ez dira nahikoa izan, eta errealitatea «gordina» eta «kezkagarria» da: «Euskararen normalizaziorako bidean arlo zailenetako bat da lan mundua». Hala ere, Lanbidek euskarazko ikastaroen eskaintza bermatzeko konpromisoa duela berretsi du, plan estrategikoan hala jasota dagoelako: «Nahikoa al da? Seguru asko ez da nahikoa izango, baina norabidea markatuta dago. Estrategiaren epe muga amaitzen denean ebaluatu beharko dugu». Horrekin batera, Urrutiak «herri akordioak» eskatu ditu euskararen inguruan.


Summary: Greba mugagabea hasiko dute Gipuzkoako Aldundiko lokalen garbitzaileek. Ekainaren 6tik aurrera egingo dituzte lanuzteak. Hitzarmenean KPIaren araberako soldata igoera bermatzeko eskatu dute.

Gipuzkoako Foru Aldundiko eraikinak eta lokalak garbitzen dituzten Euleneko langileek greba mugagabea hasiko dute ekainaren 6an, negoziatzen ari diren lan hitzarmenean KPIaren igoera bermatzeko. Langileek enpresari eta aldundiari argi utzi nahi diete KPIaren igoerarik gabe ez dela akordiorik egongo eta ziurtatu dute «borroka horrekin amaierara arte jarraitzeko prest» daudela. Langileek hemeretzi greba egun egin dituzte orain arte.

Horren berri emateko protesta bat antolatu dute aldundiaren egoitzaren aurrean, ELAk, LABek eta ESK-k deituta. Sindikatuek azaldu dutenez, urtebeteko negoziazioaren ondoren, Eulenek 2021erako soldatak izoztea proposatu die langileei, eta 2022rako %1,5eko igoera eta 2023rako %1,75ekoa. Salatu dute proposamen horrek ez duela KPIarekin loturarik. Gogoratu dute 2021a «pandemia urtea» izan zela, garbiketa lanak «inoiz baino funtsezkoagoak» izan zirela, «eta oraindik ere funtsezkoak» direla. Sindikatuen iritzian, «lotsagarria da langileen ahalegin guztien ondoren soldata izoztea.

Era berean, salatu dute aldundia «bere arma guztiak» erabiltzen ari dela greba eta kolektiboaren borroka oztopatzeko. «Beste behin ere, administrazio publikoak esku hartu du langileen interesen aurkako eta patronalaren interesen aldeko gatazka batean: administrazio publikoarentzat eta enpresa pribatuarentzat gutxieneko zerbitzuak dekretatzeko baino ez gara funtsezkoak». Azpimarratu dute eraikinen garbiketa sektoreko langileak emakumeak direla bereziki. «Oraindik ere emakume pobre ikusezin horiek gara, eta ez dugu eskubiderik soldata duinik izateko, ezta KPIari lotutako soldata igoerarik izateko ere».


Summary: Langile elbarrien %77k kontratu mugagabea dute. EHLABE elkartearen arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan desgaitasunen bat duten 8.153 langile daude guztira, eta kolektiboko langabezia tasa %16,5 da. Batez besteko soldata, berriz, 1.150 euro inguru.

Araba, Bizkai eta Gipuzkoako enpresetan elbarritasunen bat duten 8.153 langile daude guztira, iaz baino 79 gutxiago, baina, Asier Vitoria EHLABE Euskal Herriko Lan Babestuaren Elkarteko presidentearen ustez, ez datu txarra, besteak beste 221 langile igaro direlako enplegu zentro berezituetatik lanpostu arruntetara. «Iazko lorpenik handiena da elbarritasunen bat duten langileen enplegua mantendu egin dela. Pandemiak eta beste krisiak igaro diren arren, lana mantendu egin da, eta hori da integrazio sozialerako biderik onena».

EHLABE hamahiru elkartek osatzen dute, eta bertan daude, besteak beste, Gureak, Bidaideak eta Lantegi Batuak egitasmoak. Txosten mamitsu batean, elkarteak desgaitasunen bat duten langileen argazkia egin du. Esaterako, kolektiboaren langabezia tasa %16,5 da, «Espainiakoa baino askoz apalagoa, han %23,5 baita», zehaztu du Vitoriak. Sektoreka, %55ek industrian dihardute, eta %45ek, zerbitzuen sektorean.

Lan baldintzei dagokienez, azken urtean %3 handitu da lan finkoa duten langileen kopurua, eta egun %77ek dute kontratu mugagabea. Jardunaldiari dagokienez, «%90etik gora» dira lanaldi osoa dutenak, eta ez duten gehienek euren desgaitasunak eragozten dielako ez dute. Soldatari dagokionez, gehienek gutxieneko soldata gehi %1,5 irabazten dute: 16.100 euro gordin urtean, hau da, 1.150 euro gordineko hamalau ordainketa. Ikerketa aletzen hasita, Vitoriak nabarmendu du langileen %59 laguntza handiena behar dutenen multzokoak direla. Elbarritasun motaren araberako entresaka eginda, %37ek desgaitasun fisikoa dute; %30ek, adimen gaitasuna; %25ek, gaixotasun mentala; eta %8k zentzumen gaitasuna.

Arlo ekonomikoari dagokionez, EHLABEko enpresek 303 milioi euro fakturatu zituzten iaz —pandemiaren aurretik baino 63 milioi gutxiago—, eta horietatik 211 industria salmentatatik iritsi ziren. Enpresen autofinantzaketa %74koa da. Epe motzera begira, baina, EHLABEn uste dute kosta egingo zaiela hazten jarraitzea: «Lan merkatuak eskatzen dituen malgutasun ezaugarriekin, gero eta zailagoa izango da enplegua lortzea».

Lanbide da Jaurlaritzaren eta EHLABEren arteko zilbor hestea, eta, Idoia Mendia lehendakariordeak azaldu duenez, azken bi urteetan %16,6 handitu da lan babestuko elkarteak erakundeetatik jasotzen duen diru kopurua. «Egun 66,8 milioi euro ematen dizkiegu urtean, sailaren ardura hartu genuenean baino hamar gehiago». EHLABEren kalkuluen arabera, euren jardunak 786 milioi euroko inpaktua du gizartean. Kopuru hori Deustuko Unibertsitateari eta EHUri eskaturiko ikerketa batetik lortu dute. Bertan sartu dituzte, besteak beste, soldatak, formakuntza, lan orientazioa, pentsio ez-kontributiboetan aurrezturiko dirua, edota familiei egokituko zitzaizkien kontziliazio edo zaintza denbora. «Erakundetatik jasotzen dugun euro bakoitzeko zortzi itzultzen ditugu», laburbildu du Vitoriak.


Summary: Gipuzkoako Futbol Federazioak Euskararen Plan Estrategikoa egin du aurreneko aldiz. Lau urterako da, eta etorkizunerako bisioa, lau erronka nagusi eta estrategiak definitu ditu EMUN aholkularitzarekin batera. Euskarari «hauspoa eman» nahi diote, «eragile» ere badiren aldetik. Aurtengo Ekintza Plana abian da.

Kirolak sekulako indarra dauka Euskal Herrian. Indar horren atzetik herritar asko ari dira lanean, hainbat esparrutan. Futbola da nagusi, eta haren bueltan, gizartearen zati bat mugitzen da. Horregatik, Gipuzkoako Futbol Federazioa (GFF), eragilea den aldetik, garbi ikusi zuen euskararen gaian asko eragin dezakeela. Zuzendaritza berria dauka erakunde horrek 2020tik, eta haren programan aparteko lekua zeukan euskararen gaiak. Orain, hari horri tiraka, aitzindari den zerbait aurkeztu du, EMUN aholkularitzarekin batera diseinatua: Euskararen Plan Estrategikoa. 2022tik 2025erako iraupena izango du oraingoz, eta lehen aldiz ari da egiten lan hori Gipuzkoako futbolaren ardura duen erakundea. Horrekin batera, Euskara batzordea sortu zuen zuzendaritzak, eta Beñat Larrañaga presidenteordeak hartu zuen Euskara arduradunaren zeregina.

Gaur egin dute aurkezpena, Larrañaga eta Amaia Balda EMUNeko kidea bertan zirela, eta Planaren oinarrien berri eman dute: etorkizunerako bisioa, lau erronka nagusi, eta estrategiak. Pentsamolde honen gainean eraiki dute: «Kirolak eta futbolak hizkuntzaren transmisiorako duen garrantziaz jakitun izanik, eta Gipuzkoako Futbol Federazioa gizarte eragile den heinean, bere erreferentzialtasuna, lidergoa eta eredugarritasuna erabiliko ditugu, euskararen erabilera sustatu eta ahalbidetzeko kanpo eta barne harremanetan, partidetan eta entrenamenduetan».

Bisio hori ardatz hartuta, lau erronka marraztu dituzte:

1. Hizkuntza instituzionala euskara izatea eta euskararen erabileran erreferente eta eredu izatea.

2. Klubetan euskararen erabilera sustatzea eta bultzatzea.

3. Partidak euskaraz epaitzeko aukera bermatzea.

4. Entrenamenduak euskaraz egiteko baliabideak ematea eta aukerak sortzea.

Erronka horiek lortzeko bidean, urtez urteko Ekintza Plana prestatu dute. 2022koan, hauek dira ekintzak:

-GFFren hizkuntza irizpideak zehaztea.

-Kluben hizkuntza/harremanen azterketa eta aurrera begirako lanketa egitea.

-Euskararen aldeko ekimenak babestea eta parte hartzera gonbidatzea.

-Entrenatzaile ikastaroak euskaraz eskaintzea, eta erabileraren inguruko sentsibilizazioa lantzea (kopuruak).

-Epaileen hizkuntza gaitasunaren datu basea sortzea.

Plan Estrategikoa diseinatzeko eta etorkizunera begira jartzeko, lehenengo eta behin nahitaezkoa zen Gipuzkoako futbol federatuan euskararen erabileraren oinarrizko diagnostiko bat egitea. Batetik, Federazioaren euskararen erabileraren behaketa eta hausnarketa egin zen langile eta zuzendaritzako kideekin, eta, bestetik, Federazioaren interes taldeek zer espero duten ere jaso nahi izan zen; horretarako Gipuzkoako 40 epaile eta 40 klubetara bidali zen galdetegia, eta klubei eskatu zitzaien zuzendaritzako kide, entrenatzaile eta jokalari banak erantzuteko. Eta hori guztia, zehazki, hainbat esparrutan gaur egungo euskararen erabilera ezagutzeko, eragin guneak identifikatzeko, eta bidean izan daitezkeen indargune eta ahuleziak ere kontuan hartzeko.

Lanketan jasotako informazio eta ondorioekin, datozen lau urteetarako Plan Estrategikoa diseinatu, eta etorkizunerako bisioa, estrategiak eta erronkak definitu ziren.


Summary: Ertzaintzak Xabier Atristain atxilotu du, eta Martutenen espetxeratu dute. Donostiako Parte Zaharrean atxilotu dute. Otsailaren 17an utzi zuten aske Martutenen bertan, Europako Giza Eskubideen Auzitegiak inkomunikazio aldian haren defentsarako eskubidea urratu zela ebatzi ondoren. Sarek elkarretaratzera deitu du gaurko: 19:00etan bilduko dira, Donostiako Bulebarrean.

Ertzaintzak Xabier Atristain atxilotu du Donostiako Parte Zaharrean, 13:00etan. Handik Martuteneko espetxera eraman dute. Espainiako Auzitegi Gorenak atzo bere zigorra berriro ez aztertzea erabaki ondoren, Atristain bilatzeko eta atxilotzeko agindua emana zuen Espainiako Auzitegi Nazionaleko hirugarren zigor salak —aske utzi zuen berberak—, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez.

Otsailean geratu zen aske Atristain. Giza Eskubideen Europako Auzitegiak urtarrilean ebatzi zuen Espainiak «prozesu justu eta ekitatezkoa» izatea eragotzi ziola, ez baitzion utzi inkomunikazio aldian konfiantzazko abokatu bat aukeratzen. Espainiako Auzitegi Nazionalak Atristainen zigorra etetea erabaki zuen otsailean, Gorenak Estrasburgoko sententziaz ebatzi artean. Atzo, baina, Espainiako Auzitegi Gorenak ebatzi zuen inkomunikazio aldian egin zuen deklarazioaz gain badirela froga gehiago Atristainen kontra, eta deklarazio horiek gabe ere epaileak zigor ondorio bera atera izanen luketela. Ondorioz, ez du onartu haren aurkako hamazazpi urteko espetxe zigorra berrikustea.

Baina kontraesanezko jauzia egiten du sententziak. Izan ere, aipatzen du Estrasburgok erraten duela Atristainen zigorra «nagusiki deklarazioen harira lorturiko frogetan oinarritzen» dela: «Deklarazio horiek funtsezkoak izan ziren material esplosiboa aurkitzeko». Lehergai horiek froga gisa erabili izana ez du zalantzan jartzen, ordea, eta gaineratzen du horiek ez ezik «bertze akusatuen inkulpazioak, lekukoen deklarazioak eta akusazioaren galderen aurrean demandatzaileak izandako isiltasuna ere» erabili zituztela.

Bost hilabete hauetan jomugan izan da Atristainen auzia. Estrasburgok inkomunikazio aldiaren kontra hartu zuen ebazpenaren ondoren, Etxeratek, Sarek, EH Bilduk eta Sortuk eskatu dute Atristainen aldeko neurri hori beste euskal preso batzuei ere ezartzeko. Hala egin zuten Gorka Palaciosen eta Juan Carlos Iglesias Chouzasen kasuan; biak preso daude oraindik ere, baina beste zigor batzuk dituztelako betetzeko. Atristainek 11 urte eta erdi egin ditu kartzelan. 2010ean atxilotu zuten. Sei hilabete lehenago bere burua Auzitegi Nazionalean aurkeztu zuen, eta aske utzi zuten frogarik gabe. Gorenaren erabakiaren ondoren, Atristainek Espainiako Auzitegi Konstituzionalean babes helegite bat aurkez dezake.

«Injustua eta amorragarria»

Sortuk sare sozialen bidez adierazi duenez, «injustua eta amorragarria» da Atristain atxilotu izana: «Xabier eta beste guztiak kalera atera arte borrokan segituko dugu», adierazi du Twitterren. Etxerat-ek eta Sarek ere Gorenaren atzoko sententzia gaitzetsi dute goizean, artean Atristain atxilotu gabea zela. Etxerat euskal presoen senideen elkarteak «haserrea» adierazi du epaiagatik, eta gogorarazi du euskal preso gehiagori ere eragiten diela: «Espainiako Auzitegi Gorenak jurisprudentzia berria aplikatu behar zuen, preso asko aske uztea ahalbidetuz; izan ere, publikoa eta nabarmena denez, hainbat preso daude, gure senideak direnak, inkomunikazio eta torturapean autoinkulpazioa egindakoak, atxiloaldian konfiantzazko abokaturik izan ez zutenak».

Sarek adierazi du «ezohikoa» dela Gorenaren erabakia. Presoen eskubideen aldeko mugimenduaren arabera, sententziak «erabateko mespretxua» adierazten die Europako auzitegiek hartutako erabakiei: «Espainiak, Europako Batasuneko estatu kide gisa, errespetatu beharko lituzkeenak». Sarek salatu du Espainiako Auzitegi Gorenak «ideologia» lehenesten duela, eta horrek «sinesgarritasunari eta konfiantzari» dagokionez Europako rankingean azken postuetan uzten duela Espainia, «Birmaniaren eta Turkiaren pare». Epaia «giza eskubideen urraketa larria» da, Sareren hitzetan: ontzat ematen du «atxilotuen babesgabetasun juridikoa» eta defentsarako eskubidea ukatzea.

Sarek elkarretaratzera deitu du gaurko: 19:00etan bilduko dira, Donostiako Bulebarrean.


Summary: Saizarbitoria: «Euskara jada ez da euskaldun egiten gaituena; askorentzat, oposizioetan puntuak ematen dituen hizkuntza da». Ramon Saizarbitoriaren Martutene</em> eleberriaren irakurraldi publikoa egingo dute hurrengo asteazkenean Bilboko Arriaga antzokian, eta euskarari eta euskal literaturari buruzko bere kezken berri eman du idazleak saioaren aurkezpenean.

«Estatistikek diotenez, sekula ez da hainbeste jende izan euskara jakin, eta erabiltzen ez duena». Itxuraz aurkezpen formal eta instituzionala izatekoa zena euskararen eta euskal literaturaren erronkei buruzko 11 minutuko konpendio bilakatu du gaur Ramon Saizarbitoria idazleak (Donostia, 1944). Bilbo Zaharra euskaltegiak euskal literaturako klasiko baten irakurraldi publikoa antolatzen du urtero, 2008az geroztik, eta Martutene eleberria hautatu dute aurtengo saiorako. Guztira, 200 pertsona baino gehiago bilduko dira hurrengo asteazkenean Bilboko Arriaga antzokian, bakoitza liburuko pasarte txiki bat irakurtzera, eta digitalki hartuko dute parte beste 300 pertsona inguruk. Eta, hain justu, saio hori aurkezteko antolatutako prentsaurrekoan eman du Saizarbitoriak bere kezken berri. «Euskaldunen artean gazteleraz aritzeko tabua erortzen ari da, ustez normalak garelako, kontzientzia linguistikoa galtzen ari garelako, errazago zaigulako, geure burua erreprimitzeaz nekatuta gaudelako».

Lotsa eta errua hartu ditu mintzagai hasieran. «Nobela guztietan izaten da beti nobelagileak bereziki maite duen pasarteren bat, lortzen duelako sentipen edo esperientzia bat biltzea». Eta, Martutene-ren kasuan, Martin izeneko pertsonaiak idatzitako kontakizunarena da Saizarbitoriarentzat berezia den pasarte hori. Faustino Iturbe da kontakizun horren protagonista; euskara eta euskal literatur irakaslea da bera, eta ikasleen artean, badu ETAk hilko duen polizia baten alaba bat, bereziki maite duena. Saizarbitoriak azalpena: «Lotsatzeko zerbait sentitzen du, gogoratzerakoan, neskaren etxera doluminak ematera joan zenean —sala poliziaz beteta zegoen, batzuk penatuta eta biraoka—, gizona ez zela gauza izan bere burua euskara irakasle modura agertzeko, alegia, euskara ukatu zuelako Pedrok, oilarra kukurruka jo baino lehen, Jesus hiru aldiz ukatu zuen moduan. Zaila izan baita batzuentzat euskaldun izatea».

«Que no estamos en la ikastola»

Idazleak dioenez, bere euskalduntasuna nola bizi ezin jakinik dabil euskalduna. «Uneoro zaude zalantzan, zeure umorearen, gogoaren eta militantismoaren arabera, aurrean daukazun pertsonari, dendari, funtzionario edo dena delakoari, zer hizkuntzatan hitz egin behar diozun, adibidez». Eta, hain zuzen ere, euskararen normaltasun eza dago egoera horren muinean, Saizarbitoriaren hitzetan. Baina nekea eragiten du militantziak, idazleak dioenez. «Nekatu egiten da jendea umeei behin eta berriz demanda egiten ibili beharra euskaraz egin dezaten».

Erdarara joz gero, beren aitak mahaian ukabilkada jo eta «euskaraz!» oihu egiten ziela gogoratu du idazleak, eta susmoa du egoera irauli ote den. «Horrela, eskolak ukatzen zigun etxeko hizkuntzari eutsi genion. Orain, berriz, modu neurritsuagoan egindako agindu berari, 'Que no estamos en la ikastola', erantzun bide dio umeren batek. Nekea nabari dut nire inguruan».

«Asasinoen hizkuntza ere jarraitzen du izaten norbaitentzat»

Euskararen estatusean ere aldaketa igartzen du idazleak. «Euskara jada ez da euskaldun egiten gaituena, ez euskaldun guztientzat behintzat. Askorentzat, oposizioetan puntuak ematen dituen ikasi beharreko hizkuntza da. Nire denboran latina bezala, azterketa gainditzeko ikasi beharrekoa, eta asasinoen hizkuntza ere jarraitzen du izaten norbaitentzat».

Kontzientzia linguistikoaren erlaxatzearekin lotu du Saizarbitoriak Martutene-rekin gertatutako pasadizo bat. «Aurrez sekula gertatua ez zitzaidan zerbait gertatu zait: euskara maila oso oneko batek baino gehiagok aitortu dit gazteleraz irakurri duela. Duela hogei urte ez ziren ausartuko halako aitorpenik egiten, eta, bestalde, ezinezkoa ere bazen, orduan euskal nobelak ez zirelako, orain bezala, ia aldi berean bi hizkuntzatan argitaratzen. Horra garapenaren zehar-kalteak».

«Prestigioari lotuta doa euskararen salbazioa, ez jatorkeriari»

Zahartzaroak ematen dion perspektibatik «sinestezin» zaizkion bi gauza aipatu ditu idazleak. «Bata, nire lehendabiziko nobelan erabili nuen gaia, abortua alegia, mende erdi ondoren gai eztabaidagarria izaten jarraituko zuela; bestea, mende erdi ondoren, euskara batua mesprezatuko zuen jende gaztea egongo zela. Zin dagizuet hobeto ulertzen ditudala, besterik gabe, nagikeriaz euskara abandonatzen dutenak, jatorkeriaz, harrokeriaz beren bailarako edo mendi puntako 'euskerie' aldarrikatzen dutenak baino».

Sakon deitoratu du bide hori Saizarbitoriak. «Beti uste izan dut euskara salbatzekotan, desagertzeko arriskuan baitago, bikaintasunari eta prestigiori lotuta izango daitekeela bakarrik, ez baserritarkeriaren eta jatorkeriaren bidetik». Lorpen handitzat aurkeztu du idazleak euskara batua. «Lortu zen oso ikuspegi desberdineko jendea ados jartzea. Niretzat hura izan zen euskararen salbazioa, eta uste dut orain zentzua galdu egin dela. Eta ulertzen dut, euskara batua da normala, baina ulertu behar dugu euskara batutik kanpo ez dagoela etorkizunik euskararentzat, eta oso gai serioa dela: ezin dugu berriro 1968ra bueltatu gai horretan».

«Euskararentzat hobe da euskarari buruz hitz egitea, bere alde korri egitea baino»

Eta aurrera jarraitzeko bideari buruz eztabaidatzeko beharra ere nabarmendu du, bestetik. «Euskarari buruz, euskararen gainean, egoera hobetzeko, ajeak sendatzeko, hizkuntza politikak kritikatzeko, hobetzeko, konponbideak bilatzeko hitz egin beharra daukagu, tabuak, lotsak, jarrera esentzialistak, politikakeriak eta itxura bete beharrak alde batera utzita, zentzuz eta borondate onez. Euskararentzat hobe da euskarari buruz hitz egitea, bere alde korri egitea baino».

Saizarbitoriaren hitzetan, «hazkuntza» egon da 68tik gaur egunera arte, eta hastapen berri baten aurrean ikusten du euskalgintza. «Ez dut esango hazkuntza mekanikoa egon denik, baina erraza izan da alde batetik, argi zegoelako zer egin behar zen, eta hemendik aurrera, berriro ere, uste dut ongi pentsatu behar dugula nondik jo».

Irakurketa aurreko bi hitzaldiak

Martutene ardatz duten hainbat hitzaldi ere antolatu ditu Bilbo Zaharra Forumak urtean zehar, eta irakurraldi publikoaren aurrerako antolatu ditu azken biak. Astelehenean, Joseba Sarrionandia, Pilar Kaltzada eta Aingeru Epaltza izango dira Bilboko Euskaltzaindiaren egoitzan hizketan, eta asteartean, berriz, Laura Mintegi eta Ur Apalategik hartuko dute hitza. 19:00etan izango dira bi saioak, sarrera librearekin, eserlekuak bete artean.

Asteazkenean, Ramon Saizarbitoriak berak hasiko du liburuaren irakurketa, 08:00etan, eta EITB taldeak bere webgunean emango du saioa zuzenean, 14:00etara arte. «Ohore handia da, lotsa apur bat ere ematen didana», onartu du idazleak. «Nahiz eta badakidan neure pertsona garaitzen duen kontua dela; sinbolikoki euskal literaturari laguntzeko bidea dela, gure kulturarentzat eta nortasunarentzat duen garrantzia adierazteko bidea».


Summary: SDFk ohartarazi du Turkiaren beste eraso batek «krisi humanitario bat» eragingo lukeela. Erdoganek iragarri du Siria ipar-mendebaldeko Manbij eta Tell Rifaat jomugan dituela, eta gero «pausoz pauso beste eskualde batzuetan» sartuko direla.

Mazlum Abdi SDF Siriako Indar Demokratikoen komandanteburua argi mintzatu da: Turkiako armadaren beste eraso batek «krisi humanitario bat» eragingo luke, eta nabarmen kalte egingo lioke Estatu Islamikoaren kontrako borrokari.

Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak haren alderdiko diputatuei jakinarazi zien, atzo, beste esku hartze militar bat prestatzen ari direla Siria iparralderako. 2016tik hona egindako laugarrena litzateke, eta, Erdoganen arabera, «terroristengandik garbitzea» du helburu; hau da, kurduen YPG Herriaren Babes Unitateak eremu horretatik bota nahi ditu. Zehazki, SDFren kontrolpean dauden Manbijetik eta Tell Rifaatetik (Siria ipar-mendebaldean); gero, «pausoz pauso beste eskualde batzuetan» sartuko lirateke.

«Beste fase batera pasatzen gara gure mugatik 30 kilometro hegoaldera segurtasun zona bat ezartzeko borrokan», adierazi zuen Turkiako presidenteak. Asmo horrek 2019ko urrian Rojavan egindako operazioa dakar gogora, horren bidez agintariak «segurtasun eremu bat» finkatzea lortu baitzuen Ras al-Ain eta Tel Abyad artean; zona hori Turkiaren eta bere milizia aliatuen kontrolpean geratu zen, eta kurduak erretiratu egin behar izan zuten mugatik 32 kilometro atzerago.

Badirudi, hortaz, Erdoganek «segurtasun eremu» hori egungo mugetatik harago zabaldu nahi duela, azken hilabeteetan argudiatu baitu akordioa ez dela erabat bete; hori bai, agintariak ez du oraindik datarik finkatu esku hartze militar horretarako —publikoki ez, behintzat—, esan baitu «edozein gautan» has daitekeela erasoaldia.

SDFren komandanteburuak Turkiako presidenteari erantzun dio, Twitter bidez, «hondamendi gehiago» eragotzi behar direla, eta plana eteteko deia ere helarazi dio: «Edozein erasoaldik siriarrak zatituko ditu, [...] eta jatorrizko biztanleak eta barne desplazatuak tokiz aldatzera behartuko ditu».

Gainera, atzo, ohar baten bitartez, aliantza militar horrek azaldu zuen Turkiako armadaren erasoak areagotu egin direla bere kontrolpeko hainbat eremutan, «maila arriskutsu batera» iristeraino; ordu txikietan, esaterako, 30 herrixkatan bonbardaketak jasan zituzten —Ankarak artilleria, suziriak eta drone suizida bat erabili zituen, SDFren arabera—.

Kurduak eta NATO

Turkiak «terroristatzat» du YPG, eta PKK Kurdistango Langileen Alderdiarekin duen harremana hartzen du aitzakiatzat haren kontra egiteko; balizko erasoaldiaren mehatxua, baina, NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen testuinguruaren ere kokatu behar da.

Finlandiak eta Suediak Mendebaldearen aliantza militarrean sartzeko eskaria egin dute, baina Erdoganek mehatxu egin die betoa ezartzearekin, bi herrialde horiek «segurtasun eskariak» betetzen ez badituzte. Hau da, Ankarak nahi du Helsinkik eta Stockholmek ere «terrorista» izenda ditzatela talde armatu kurduak, eta Turkiaren arma esportazioei jarritako murrizketak kentzea.

Erdoganen NATOko aliatuei dagokionez, ez dute begi onez ikusi esku hartze militar horretarako asmoa. Antony Blinken Ameriketako Estatu Batuetako Estatu idazkariak eta Jens Stoltenberg NATOko idazkari nagusiak horren kontrako jarrera erakutsi dute Washingtonen egindako prentsaurreko batean, eta horretan Turkiako presidenteari eskatu diote 2019ko su-etena errespetatzeko.

Siriako Armada Nazionalak, berriz, baieztatu du plan horren berri duela, eta Turkiako armada laguntzeko prest dagoela, 2019an egin zuen modura.


Summary: Kotizaziorik gabeko pentsioak %15 handitzea adostu du EH Bilduk Espainiako Gobernuarekin. Koalizio subiranistaren arabera, hilean 60-100 euro inguru igoko dituzte. Urte amaierara arte egongo da indarrean, eta 2023ko aurrekontuetan ere jasotzea aurreikusi dute.

Kotizaziorik gabeko pentsioek inoizko igoerarik handiena izango dute Hego Euskal Herrian. EH Bilduk Espainiako Gobernuarekin eginiko akordioari esker, %15 igoko dira: EH Bilduren kalkuluen arabera, mota horretako pentsioren bat dutenek hilero 60 eta 100 euro arteko igoera izango dute. Gutxienez 2022ko abenduaren 31ra arte egongo da indarrean neurria, eta Sanchezen gobernua konprometitu egin da 2023ko aurrekontuetako pentsioen errebalorizazioan ere jasotzeko, betiere koalizio subiranistaren arabera.

Gizarte Segurantzak mota horretako 15.592 pentsio ordaindu zituen guztira apirilean Hego Euskal Herrian, 410 euro ingurukoak batez beste. Kotizaziorik gabeko pentsioak 1991tik daude indarrean. Urte batzuetan, kotizazioen araberakoen gainetik egon dira, garaian garaiko gobernuaren beharren arabera; hala gertatu zen, adibidez, 2018an: %2,75 igo zituen Mariano Rajoyren gobernuak (PP), EAJrekin eginiko aurrekontu akordioari esker. Aurten, %4,5eko igoera izan zuten; kotizazioen araberakoek, %2,5ekoa.

Bata bestearen truke

%15eko igoera jasotzen duen neurria txertatuko da Espainiako Gobernuak Ukrainako gerra herritarren artean izaten ari den kostua arintzeko laster onartuko duen dekretuan. Eta, akordio horri esker, EH Bildu abstenitu egingo da pentsio funts publikoak arautuko dituen legearen tramitazioaren bozketan.

Arabako diputatu Iñaki Ruiz de Pinedok azpimarratu duenez, igoera onuragarria izango da Hego Euskal Herriko milaka pentsiodunentzat, «batez ere miseriazko pentsioak kobratzen dituzten emakumeentzat eta baliaezintasunen bat duten pertsonentzat». EH Bilduren arabera, «pentsiodunen mugimenduaren borroka nekaezinari esker» lortu da akordioa: «Badakigu ez dela nahikoa, baina ziur gaude neurri honek milaka eta milaka pentsiodunen egunerokoa zertxobait arinduko duela, merezi duten duintasunerako bidean aurrerapausoa baita».

Era berean, EH Bilduk «berme bat» lortu du Espainiako Gobernuak sortu nahi duen pentsioen funts publiko berria Gizarte Segurantzaren funtsekin finantzatzea eragozteko. Horren truke, EH Bildu abstenitu egin da lege proiektuari buruz batzordean eginiko bozketan. Eta, horri esker, Espainiako Gobernuak lortu du kongresuko osoko bilkuran eztabaidatu eta bozkatu ahal izatea. Egitasmo hori, beste batzuekin batera, ekainaren 30a baino lehen onartu behar du gobernuak, Bruselarekin hitzartutako pentsio sistemaren erreformaren beste mugarri bat gainditzeko.


Summary: Gipuzkoako buru osasuneko langileen %85ek sare pribatuan jarduten dutela salatu du ELAk. Arrasateko Aita Menni zentroan greban oraindik, hitzarmenaren negoziazioaren blokeoa salatzeko; 32. greba eguna dute gaur 2017tik.

Gipuzkoan buru osasuna “enpresa pribatuen esku dagoela” salatzeko agerraldia egin du ELAk gaur Donostiako egoitzan. Argitaratu duten txosteneko informazioaren arabera, sektore honetako Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako inbertsioaren %10 baino gutxiago inbertitzen da Gipuzkoan, Bizkaia eta Arabarekin alderatuta.

Bizkaian 74 milioi euroko aurrekontua dute, eta 26koa Araban. Gipuzkoan, berriz, 11 milioi bideratzen dira sektore honetara. Azpiegitura publikoen falta ere nabarmendu du sindikatuak, Bizkaian hiru ospitale publiko (342 ohe) eta Araban bat (175 ohe) baitaude, eta Gipuzkoan bat ere ez.

Langileen kopuruari helduz, Gipuzkoako %15ek bakarrik (169 behargin) jarduten dute sare publikoan, eta denek lehen mailako arretan. Bizkaian 952 dira, eta Araban, 384, lehen mailako arretan eta ospitale publikoetan sakabanatuta. Finean, Gipuzkoan lehen arreta Osakidetzak eskaintzen du, eta egonaldi ertainak eta luzeak pribatizatuta daude.

Jaurlaritzari egotzi dio erantzukizuna Janire Diaz ELAren Gipuzkoako Osasun Mentalaren arduradunak: “Osakidetza, Gipuzkoako Foru Aldundia eta bestelako instituzioak sartzen dira hemen. Ez dakigu zehazki zeinen erabakia izan den herrialdeen artean halako ezberdintasuna egotea, baina Gipuzkoan dugun egoera guztiz salagarria da”.

Pribatizazioa eta prekaritatea

Egonaldi ertain eta luzeak %100ean sare pribatuaren esku egoteak langileen egoera are prekarioagoa izatea eragiten duela esan du Diazek. Instituzio publikoak jo ditu erantzule: “Ez dago enpresa hauen jardunaren gaineko inolako kontrol publikorik, eta, etekinak lehenesten dituztenez, langileen prekaritatea izugarria da”. Bestalde, gardentasun falta ere nabarmendu du Diazek, erakunde publikoek “muzin egiten baitiete” ELAk egin dituen hamaika bilera eskaerei.


Summary: Aho batez eskatu dute elikadura portaeraren nahasmenduen arta indartzeko. Eusko Legebiltzarrak Jaurlaritzari galdegin dio hobetu ditzala Osasun Mentalerako Estrategia berrian elikadura jokabidearen nahasmenduak artatzeko programak. Halaber, urtea amaitu aurretik nahasmendu horien eraginari buruzko azterketa egiteko eskatu dio.

Elikadura portaeraren nahasmenduak dituztenen arta hobetzea aho batez babestu du Eusko Legebiltzarrak gaurko saioan. Gutxitan ikusten den adostasuna lortu da ganberan. PP-C’s taldeak aurkeztu du legez besteko proposamena, eta erdibideko testu bat adostu du EAJ, EH Bildu eta PSE-EErekin. Testu alternatibo horri babesa eman diote talde denek. Onartutako testuan, legebiltzarrak dio elikadura jokabidearen nahasmenduak dituzten pazienteen arretan gabeziak konpontzea ezinbestekoa dela, eta hainbat neurri martxan jartzeko eskatu dio Osasun Sailari. Izan ere, Osasun Saila osasun mentaleko estrategia berri bat definitzeko lanean ari da, eta estrategia horren helburuen artean ezarrita dago elikadura portaeraren nahasmenduei aurre egitea Osasun Mentaleko Aholku Batzordearen barruan. Eusko Legebiltzarrak gaurko proposamenean eskatu du «inplikatutako eragileek eta erabiltzaileek modu koordinatuan» parte har dezatela sortutako talde berri horretan. Halaber, Osasun Sailari galdegin diote ebaluatu dezala, 2022 urtea bukatu aurretik, horrelako nahasmenduek zer eragin duten gizartean, kontuan hartuta elikadura portaeraren nahasmenduak dituztenek behar duten «arreta integrala» eta diziplinarteko arta. Halaber, talde guztiek eskaera hau egin diote gobernuari: osasun mentaleko estrategia berrian sar ditzala elikadura portaeraren nahasmendua duten pertsonei arreta emateko beharrezkotzat jotzen diren «zerbitzu, prestazio eta baliabideak», eta, horrela, Osakidetza barruan programa eta baliabide espezifikoak sortu, egokitu eta indartu ditzala. Besteak beste, proposatu diote bermatzea plaza eta profesional espezializatu nahikoak egotea eguneko zentro eta jantoki terapeutikoetan, «benetako terapia eta diziplina anitzeko arreta integrala, jarraitua eta koordinatua eman dezaten».


Yemengo menia abuztura arte luzatu dute

Summary: Yemengo menia abuztura arte luzatu dute. Hans Grundberg Nazio Batuen Erakundearen ordezkariak esan du su etenak «aldaketa esanguratsu bat eragin» duela «gerraren ibilbidean».

Hans Grundberg NBE Nazio Batuen Erakundearen Yemenerako ordezkariak jakinarazi du gerrako bi aldeak ados jarri direla gaur amaitzekoa zen su etena luzatzearen inguruan. Hortaz, meniak beste bi hilabete iraungo du, abuztu hasierara arte, «oinarrizko akordioaren termino beretan».

Saudi Arabiak gidatzen duen nazioarteko koalizio militarra eta matxino huthiak gerran daude 2014az geroztik, eta krisi humanitario erraldoi bat eragin dute Yemenen. Hori kontuan harturik, Grundbergek esan du hilabeteotako su etenak «aldaketa esanguratsu bat eragin» duela «gerraren ibilbidean».

Besteak beste, «biktima zibilak nabarmen murriztu» dira, Hudaidako portura erregai gehiago iritsi da eta Sanako aireportuko nazioarteko hegaldiak berriz hasi dituzte.

Baina bi aldeek ez dute aurrerapausorik eman bakea finkatzeko negoziazioetan, ezta su eten hori egonkor eta iraunkor bilakatzeko asmoan. «Menia bere gaitasunik handienera iristeko, beharrezkoa izango da pauso gehiago ematea; batez ere, errepideak irekitzearen eta hegaldi komertzialen operazioen aferetan», azaldu du NBEren Yemenerako ordezkariak.


Summary: Amatasuna hizpide izan dute Martin Ugalde foroan. Erika Lagoma eta Estitxu Fernandezek amatasun eredu «estuaz», hura zabaltzeko ahaleginaz eta prozesu horrek dakartzan bizipenez gogoeta egin dute, Martin Ugalde foroan, Alaine Agirrek gidatuta. BERRIAk zuzenean eman du.

Amatasuna letra bakarrera eraman behar izanez gero, ‘eme’-ak laburbiltzen du ondoen esperientzia hori, Erika Lagomak atzo iluntzean Martin Ugalde foroan azaldu zuenez. Letra larrizko ‘eme’ handi horren azpian txikiagoak diren hamaika kabitzen direla azaldu zuen: «mamuak, damua, mina, maitasuna...». Hain justu, hizki hori eraman dute azalera Estitxu Fernandezek eta biek M ama* eme* ume liburuan, eta ama izatearekin loturiko ‘eme’ handi horretan arakatu dute bertan, begirada feministatik. Atzo iluntzean egindako lanaren gainean aritu ziren, Alaine Agirre idazleak gidatuta.

Amatasun eredu «estu» eta inposatu hori arrakalatzen lagundu asmo duen liburua ondu dute Lagomak eta Fernandezek, 11 amaren eta bi aitaren bizipenak bilduta. Aniztasuna bilatu dute esperientzietan, baina kortse estuak bere horretan dirauela jakinda, betiere. Fernandez: «Liburuan garbi geratzen da zer zaila den libreki aukeratzea nola bizi amatasuna». Gogora ekarri zuen emakumea sukaldera, etxera, «zokoratu» eta ama izate hori ororen gain jarri duen duen eredu horrekin apurtu beharra zegoela, eta aitortza egin zion feminismoari, horregatik. Aldi berean, ordea, horretatik urrunduta ere ereduak estuak direla nabarmendu zuen, eta horiek zabaltzen ari direla goratu: «Ematen du umeen zaintzan ari diren horiek patriarkatuak irentsi dituela. Eta hori ez da horrela: ama dezente ari dira beste modu bat aldarrikatzen».

Hain justu, amatasuna itomenez bizitzera eramaten duena zer den hizpide izan zuten, Agirreren galderatik tiraka: «Umeak eramaten gaitu egoera monstruosora, edo sistema honek?». Bigarrenari buruz, zaintza beharrean azpimarra egin zuen Fernandezek: «Izaki sozialak gara; behar ditugu besteak. Itogarria bihurtzen da exijentzia horretatik egiten denean, eta sistemak ez duenean sostengurik ematen». Aldi berean, babes horren falta amarengan edo, are, umearengan zamatzearen arriskuaz ohartarazi zuen. Umearen beharrak «zentroan» jarri behar direla adierazi zuen, eta gogoratu menpekoak direla eta munduratzea ez dela haien hautua izan. Alde horretatik, gordin mintzatu zen Lagoma: «Ume bat mundura ekartzea oso erabaki egoista da. Prozesua eta bizipena eskuzabalak izan daitezke, baina erabakia bera oso-oso egoista dela uste dut. Baina ume horien beharrak, horiek ezin dira zalantzan jarri».

Biologiari ukorik ez

«Erromantizatzearen» arriskuez ere aritu ziren, baina, halaber, azaldu zuten ama izateak gorputzarekin baduela lotura. «Ezin da ukatu prozesu batzuk daudela —haurdunaldia, erditzea eta erdiondoa—, eta horiek badutela eragina. Horiek ukatzeak ez digu mesede egiten», ohartarazi zuen Lagomak. Amatasuna esentzialismoarekin lotzeko arriskuak gaia tentuz hartzera eraman izan duela jakinik, bizitzaren garai jakin horretan «prozesu biologiko» hori egon badagoela uste du Fernandezek ere: «Komunitatea behar dugu lehen momentutik, baina prozesu biologiko hori errespetatu behar dugu». Liburuan elkarrizketatutakoek ama hitza «politikoki» aldarrikatzen zutela adierazi zuen Fernandezek, prozesu horri lotuta.

Liburuarena ere izan da prozesua, biek esan zutenez, eta oso emozionala gainera, euren bizipenak besteenekin zeharkatzeaz gain, euren buruak «ertz eta toki zail batzuetan» jartzera ere eraman baitzituen. «Jakinda gu baino ertzerago dagoela jende pila bat», ohar egin zuen Fernandezek.


Summary: Israelgo Armadak bi palestinar hil ditu Zisjordanian. Israeldarrak familia baten etxea eraistera joan direnean istiluak sortu dira Jabad hirian, eta han hil dute tiroz 24 urteko gazte bat.

Bi palestinar hil dituzte gaur Israelgo militarrek tiroz, Zisjordanian eginiko bi operaziotan.

Iparraldeko Jabad hirira joan dira soldaduak, Diaa Hamarxe militantearen familiaren etxea eraistera. Martxoan Israelgo Bnai Brak hirian eginiko eraso baten ostean hil zuten Hamarxe. Erasoan bost pertsona hil ziren. Israelek ekintzaile palestinarren sendien etxeak botatzen ditu, zigor kolektibo gisa. Familiaren etxea inguratu dute militarrek, hura eraisteko, eta palestinarrek protesta egin dute kalean. Istiluetan, 24 urteko Bilal Kabaha tirokatu eta hil dute israeldarrek.

Armadak esan du «jende armatuari» egin ziotela tiro. Palestinako Aginte Nazionaleko lehen ministro Mohammad Xtayyehk, berriz Kabaharen hilketa salatu du. «Okupazioaren soldaduen hilketa operazio sistematiko» baten parte dela esan du. Nazioarteari eskatu dio «bi neurriak» baztertzeko eta zigorrak ezartzeko Israeli, nazioarteko arauak aintzat ez hartzeagatik.

Beste hilketa

Eguneko bigarren istilu larria Belenetik gertuko Al Deixa errefuxiatu eremuan gertatu da. Israeldarrek 29 urteko Aiman Meisen hil dute han, eta beste palestinar bat zauritu dute.

«Susmagarri» bat atxilotzeko asmoz sartu dira militarrak errefuxiatu eremuan, baina ez dute beste xehetasunik eman.

Martxoaren amaieratik, 30 palestinar baino gehiago hil dituzte halako operazioetan.


Summary: Tsvetaievaren eta Sciasciaren lanak Literatura Unibertsala bildumara. Joxe Mari Berasategik euskaratu du Tsvetaievaren Ene anaia femeninoa, bi lesbianaren harremanari buruzko maitasun eskutitz bat, eta Gaizka Ugaldek Sciasciaren Todo modo, gogoeta filosofikoen eta nobela beltzaren arteko nahasketa bat.

Itxura berrituta iritsi dira Literatura Unibertsala bildumako bi liburu berriak. Ohiko ilustrazioak eta koloreak atzean utzi, eta diseinu soilago batekin aurkeztu dituzte Marina Tsvetaievaren Ene anaia femeninoa eta Leonardo Sciasciaren Todo modo. Marko zuri baten barruan, Alain Urrutia artistak margolan bat egin du bakoitzaren azalerako: bi esku elkarri helduta ageri dira batean, errebolber bat eta arrosario bat bestean. Gaur aurkeztu dituzte, Donostian, Joxe Mari Berasategi eta Gaizka Ugalde itzultzaileek, Lander Majuelo Igela argitaletxeko editoreak —Erein bildumakidea ere ordezkatzen—, Manu Lopez Gaseni EIZIEko lehendakariak eta Joxean Muñoz Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuordeak.

Edizio berria izanik ere, bi liburuak ezberdinak dira itxuraz: bata, 50 orrialde inguruko eskutitz fin bat, bi lesbianaren harremanari buruzkoa; bestea, 180 orrialdeko nobela bat, gogoeta filosofikoen eta nobela beltzaren arteko nahasketa bat.

Tsvetaieva 1892an jaio zen, Moskun, eta 1941ean hil, Tatarstango Jelabugan (Errusia). Poeta gisa nabarmendu zen, eta, egun, XX. mendeko errusiar literaturako idazle garrantzitsuenen artean dago.

1932an idatzi zuen Ene anaia femeninoa, eta 1934an berrikusi. Mon frère feminin. Lettre à l'Amazone du jatorrizko izenburua, eta Natalie Clifford Barney idazle estatubatuarrak 1918an idatzitako Pensées d'une amazone-ri emandako erantzun bat da. 1989ko edizioa baliatu dute itzulpena egiteko, eta Ghislaine Limonten gibel oharra ere erantsi diote.

Gutunaren gai nagusia lesbianen arteko maitasuna da; «zehatzago esanda, adin tarte dezenteko bi lesbianaren artekoa». Baita horietako baten amatasun desira ere, eta desira horrek harremanean duen eragina. «Ia mende bat igaro da, eta gaia puri-purian dago, borroka feministari esker». Ugalketa lagundua Espainian eta Frantzian berriki arautu izanarekin lotu du Berasategik.

«Tsvetaieva ez da kontentatzen halabehar edo fatalitate baten moduan agertzen zaion hori deitoratzearekin; orobat du goraipatzen emakumeen arteko amodioa, nahiz eta garai haietan —eta gaur— homosexualitatea kriminaltzat jotzen zen eta erlijioak kondenatzen zuen», esan du.

Bestelakoa da Sciasciaren Todo modo. Idazlea Siziliako Racalmuto herrian jaio zen (Italia), 1921ean, eta Palermon hil, 1989an. Eleberria, 1974koa, hainbat gauzaren nahasketa bat da, Ugaldek azaldu duenez: narrazio bizi bat da, umorez josia, baina badu saiakeratik ere.

Itzultzaileak hiru lerro marraztu ditu kontakizunean. Bata, narratzailearena: kultura gizon bat da, arrakasta izan duena, baina aspertuta dagoena, dena errazegia zaiolako. Hala, autoan abiatuko da, askatasunaren bila. Leku berezi batera iritsiko da, han dagoen jendearengatik, eta erregistroa aldatuko da: «Botereari buruzko diskurtso bat dago, baina tonua satira batena da». Hor bigarrena. Eta hirugarrena, badagoela talde horretan guru bat, «figura gogoangarri bat», norgehiagoka filosofiko bat izango duena narratzailearekin.

«Hiru lerro horiek erpin batera heltzen dira, eta erpin horretan irakurlearen parte hartzea behar da. Buruari eragiteko liburu bat da, eta aldi berean oso dibertigarria», esan du Ugaldek. Todo modo da hark itzuli duen fikziozko lehen lana, eta aukera eskertu dio EIZIEri: «Konturatu naiz fikzioa itzultzeak narrazioaren indarra biderkatzea dakarrela. Asko disfrutatu dut».

Tsvetaievaren poesia euskaratu izan da, baina argitaratzen zaion lehenengo liburua da Ene anaia femeninoa. Sciasciaren bi lan daude euskaraz lehendik: Itsaso ardo kolorea (1991) eta Hontzaren eguna (1991).

Bilduma, egokituta

Majuelok kontatu duenez, edizioarena ez da Literatura Unibertsala bildumak izan duen aldaketa nagusia: batzorde bat eratu dute zenbait aditurekin, eta argitalpenen zerrenda berritu, egokitzeko «gaur egungo sentsibilitateetara eta irakurle berrien beharrizanetara». Horri esker, zerrenda pluralagoa da orain: «Ez dago hainbeste gizon eta hainbeste europar; korrekzio beharrezkoa, ikusita zelako aberastasuna dagoen beste kontinenteetan eta beste hizkuntzetan».

Bestalde, Muñozek adierazi du Eusko Jaurlaritzak aurkezpenean egon behar zuela Literatura Unibertsala bilduma «garrantzitsua» delako harentzat, irakurleei munduko literatura euskaraz ematen dielako, eta, bereziki, idazleentzat lagungarria delako: «Euskal prosa zabaldu eta aberastu da Literatura Unibertsalak eta oro har itzulpenak egin duen langatik». Esan du inportantea dela irakurleak izatea, baina ezin zaiela momentuko salmentei bakarrik begiratu, ezpada liburuek denborarekin utzi duten arrastoari: «Ereite lan bat da».


Summary: Poloniaren jarrera aldaketa saritu du EBk, suspertze funtsak desblokeatuz. Von der leyenen arabera, sistema judiziala erreformartzea da 35.400 milioi euroak jasotzen hasteko baldintza. Bruselak gertutik zainduko du ea aldaketak egiten dituzten. Varsovia pozik agertu da

Ukrainako gerrarekin loturik EB Europako Batasunak hartu dituen erabakiak babestu ditu Poloniak, eta horren ondorio da Bruselak, zenbait hilabetez negoziatzen aritu eta gero, Varsoviaren suspertze plana onartu izana. Orduan, 2026 bitartean, klub komunitarioko funtsetatik 35.400 milioi euro jasotzeko moduan egongo da Polonia. Horretarako, baina, sistema judiziala erreformatu beharko du, eta haren independentzia bermatzeko bere buruari jarri dizkion helburuak betetzen ari dela egiaztatu. Ursula von der Leyen Europako Batzordeko presidentea Andrzej Duda Poloniako presidentearekin eta Mateus Morawiecki lehen ministroarekin bildu da, gaur, Varsovian, eta zehaztu du Bruselak erreformen «hiru punturi» erreparatuko diela, batez ere: «[Auzitegi Goreneko] Zigor aretoa baliogabetzea; kargugabetutako epaileak berriro hartzea; eta sistema judiziala erreformatzea».

Poloniako Gobernua pozik dago, eta iruditzen zaio hartu duen konpromisoaren emaitza dela. Komisarioen Elkargoak hartu zuen erabakia atzo, eta nabarmendu «gertutik» zainduko dutela ea Varsovia konpromisoak betetzen ari den —aurtengo bigarren hiruhilekoa amaitzerako egon beharko lukete erreformek indarrean—, eta horren arabera hasiko dela dirua jasotzen. Europar Kontseiluak —organo horretan daude ordezkatuta talde komunitarioko 27 estatuak— balioztatu behar du komisarioek erabakitakoa.

Nolanahi ere, Bruselak eta Poloniako Gobernu ultrakontserbadoreak azken urteotan eduki duten harreman gatazkatsuaren ondorioz, deliberoa ez dute aho batez hartu. Zenbait hedabidek iturri komunitarioak aipatuz kaleratu dutenez, bi presidenteordek, Margrethe Vestager Lehia eta Digitalizazioa sailekoak eta Frans Timmermans Klima sailekoak, kontra bozkatu zuten. Didier Reynders Justizia komisarioak ez zuen bileran parte hartu, eta El País egunkariak argitaratu duenez, gutun bat bidali zuen elkargora, erabakiaren gaineko «zalantzak» plazaratuz. «Plana onartu da une batean, zeinean, [Poloniako] Auzitegi Konstituzionalak zulatzen duen EBko zuzenbidearen lehentasuna».

Hain zuzen ere, Polonia—eta Hungaria— Europako Batasunaren jomugan dago, egozten baitio zuzenbide estatuaren estandarrak ez betetzea; adibidez, sistema judizialaren independentzia bermatzeko orduan, edo LGTBI kolektiboaren eskubideak babesteari muzin egiten diolako.

Aintzat hartu behar da, gainera, Errusia Ukraina inbaditzen hasi baino bederatzi egun lehenago, otsailaren 15ean, EBko Justizia Auzitegiak ontzat eman zuela Europar Kontseiluak eta Europako Parlamentuak 2020 udazkenean adostutako baldintza klubeko funtsak jaso ahal izateko: estatu kideek zuzenbide estatua errespetatzea. Polonia eta Hungaria ez zeuden ados baldintza harekin. Sententzia kaleratua izan baino pare bat hilabete lehenago, EBk zigor prozedura bat ireki zion Varsoviari, Auzitegi Konstituzionalaren «inpartzialtasuna» zalantzan jarriz. Izan ere, Konstituzionalaren bi ebazpenek zalantzan jarri zuten EBko zuzenbidea Poloniakoren gainetik egotea.

Poloniak eta Hungariak salatu izan dute funtsak jasotzeko prozedurak «esanahi politikoa» duela. Morawieckik aurpegiratu izan dio Bruselari «xantaia ekonomikoa» egitea.

Abagunea aldatu da

Abagunea aldatu egin da, ordea, azken hilotan. Errusiak Ukraina inbaditu zuen, eta EBk batasuna indartu nahi izan du Errusiaren aurrean. Polonia izan da Moskuren kontra gogorren egin duen klubeko bazkideetako bat, eta errefuxiatu gehien hartu dituen herrialdea izan da: 3,5 milioi.

Orduan, Bruselak begi onez ikusi du Varsoviak justizia sistema erreformatzeko aurkeztutako plana. Klubak eskatu zion Auzitegi Goreneko zigor aretoa indargabetzeko —horrek funtzionatzen jarraitzen duen bitartean, egunero milioi bat euroko isuna ordaintzera zigortu zuen EBko Justizia Auzitegiak, iazko urrian—, eta Varsoviaren asmoa hori da, baina gobernuaren proiektuak zehazten du antzeko beste organo bat sortuko dutela. Proiektu horrek, bestalde, ez ditu Bruselaren beste eskakizun batzuk kontuan hartzen.


Summary: Hurrenak: Ama Ata Aidoo, Capek eta Morante.

Literatura Unibertsala bilduma osatzen jarraitzeko, beste hiru liburu hautatu dituzte aurtengo lehiaketarako: Ama Ata Aidooren Our Sister Killjoy (1977), Karel Capeken Válka s mloky (1935) eta Elsa Moranteren L'isola di Arturo (1957).

Parte hartu nahi izanez gero, lagin bat euskaratu beharko da, ekainaren 29rako. Eizie.eus webgunean dago informazio guztia.


Summary: Hendaiako jatetxe bateko jabea epaituko dute beloa zeraman emakume bati sartzea ukatzeagatik. Sare sozialetan bolo-bolo zabaldu da emakumearen semeak grabaturiko bideoa. Bere jatetxean «historiaurrean bezala jantzita» sartu nahi izatea leporatu zion ostalariak.

Baionako epaitegira eraman dute gaur Hendaiako (Lapurdi) jatetxe bateko jabea, «erlijioan oinarrituriko diskriminazioa» leporatuta.

Joan zen igandean, Lapurdiko herriko hondartzako pasealekuko jatetxean, emakume bati sartzea galarazi zion, haren jantziarengatik. Izan ere, emakumeak beloa zeraman jantzita.

Emakumearen seme Nabil Allaouik grabaturiko bideoa bolo-bolo ibili da sare sozialetan. Jatetxeko jabea ageri da, amari eta semeari azaltzen ezin zirela sartu «historiaurrean bezala jantzita».

Ostalariak, gurutze handi bat lepotik zintzilik. «Zuk hori emateko eskubidea baduzu, zer arazo dago beste horrekin?» galdetzen dio semeak, beloa seinalatuta. Allaouik azaldu du lekua hartua zutela jatetxean, aurreko astetik.

Baionako auzitegian, fiskaltzak eskatu du ostalaria auzitara eramatea, eta epaiketa irailaren 20an egitea erabaki dute. Halako delituengatik bost urteko kartzela zigorra eta isun bat ezar dezakete epaitegiek. France Bleue Pays Basque irratiak zabaldu duenez, ostalaria egon da lehen ere halako gertaeratan nahastuta, baina ez dute inoiz epaitegietan salatu.

Amandine Boyer prokuradore ordezkoak esan duenez, «halako diskriminazio kasuak frogatzea oso zaila izaten da normalean, baina oraingo honetan oinarri sendoa dagoela ematen du».

Bideoan ez da ikusten nolakoa den emakumearen beloa, baina, Allaouik Sud Ouest egunkariari azaldu dionez, ez zen «oso nabarmena»: aurpegiaren inguruan loturiko zapi bat besterik ez, ezer ezkutatzen ez zuena.

Salaturiko ostalariak ere azalpenak eman ditu hedabide berean: «Erlijioa bada ere, ez dut onartzen emakumearen menpekotasunaren tresna eman dezakeen ezer. Neure etxera nahi duena etortzen da, baina askatasun osoz. Emakumeak beloa kendu nahi zuen, baina semeak esan du ezetz».

Parisek 2010eko urrian ezarritako legearen arabera, debekatuta dago jendaurrean aurpegia ezkutatzeko janztea. Halere, aurpegia estaltzen ez duen zapia —hijaba— eramatea baimenduta dago, ez bada ikastetxeetan. Hor ere, bestelako ikur erlijiosoak galarazita daude, tartean sikhen turbanteak, juduen kippak eta gurutze kristau handiak.

Allaouik zabalduriko bideoan, jatetxeari boikot egiteko dei egiten du, eta ostatuak ehunka balorazio txar izan ditu Interneten.


La Passem, Aturri gainetik korrika

Summary: La Passem, Aturri gainetik korrika. La Passem okzitaniar Korrikak kilometro batzuk Euskal Herrian kurritu ditu. Haietako bat AEK-k erosi du. Aturri ibaiak batu ditu alde bietako lengoaiak. Igandean bukatuko da Pauen.

Aturriren bolumenak ez du kausitu bi kulturen bereizten. Hegi batetik bertzerat pasa baita La Passem okzitaniar Korrika. Bi aldeetan aditzen da euskara eta okzitaniera. Abiatu berri da Korrikaren ahizpetako bat, Sent Martin de Senhansetik (Landak), etzi Pauen (Biarno) bururatzeko.

Aisita izan da AEK-k erosi duen hamazazpigarren kilometroa edireitea: Bixente Claverie Donapaleuko AEK-ko permanenteak ikurrina ikusgarria baitarama sorbaldan, haizearen izurdura ezti batean: «Korrikaren ahizpa baita sustengatu behar da La Passem. Harreman estuak ditugu okzitaniarrekin, haiek ere sustengatzen gaituzte, beraz guretzat oso normala da hor izatea». Tirrintak jo du: lankideak La Passem gibelean kokaturik dira, ezin helduz haien kilometrorat:«Denen izenean eginen dut, arazorik gabe!».

Itzaletik bizikleta gainean beha da Pierre Gillemotonia, Lehuntzeko (Lapurdi) auzapez ohia: «Gure eremuaren parte bat gaskoiez bizi da, baina ez dugu kasik gehiago entzuten. Euskara ez da hain egoera onean, gaskoia okerrago da. La Passem lasterketan parte hartuz sustengatzen dugu, absolutuki egin behar da».

Tutaka ailegatu da lehen kamioia. Aiduru den multzoa jauzi batez hurbildu zaio, malako bortak zabaldu bezain zalu, hain ongi antolatutako tiraderek, organo baten teklek nola, aho zabalka hasi dira, trixertak saltzeko. Giza paisaia tanpez horitu da. Jean Marie Notarik ditu bortak zabaldu, Ligams elkarte antolatzaileko kide da. Aturri gaineko zubiari so dago: «Ez da zubirik, ez mugarik euskara eta gaskoieraren artean. Korrikaren taldeari esker antolatu ahal izan dugu La Passem. Ez da arazorik, ez polemikarik; elkar laguntza baizik, elkarren sustenguz hizkuntzak transmitituak izan daitezela!».

Baionako akademia gaskoiaren presidentea ere tente beha da, lasterketak noiz irentsiko: «Oso garrantzitsua da Aturri hegoaldean pasatzea La Passem; hizkuntzaren presentziaren lekukotasuna emateko». Aldarrikatu du frantses Hezkunde Nazionalak kontutan har dezan okzitaniera; Aturri hegoaldean okzitaniera-frantsesa klase elebidun bakarra baitago, Bidaxunen (Nafarroa Beherea). Laster mendea beteko duen akademiak badu xede argia: «Saiatzen gara gaskoia biziarazten, gertakariak sortuz, antzerki konpainiei itzulpenak eginez... Segitzen dugu idazten eta transmititzen; helduendako guhaurek, baina haurrendako izugarri konplikatua da». Euskalgintza izugarri «indartsu» ikusten du: «Hasten dira gauzak mugitzen baina badugu sekulako beranta».

Zangoluze, mihiluze

Luze gabe, Ligamsen bigarren kamioiak begitartea erakustera eman du, badator okzitaniera lasterka zabaldu nahi dutenen tropa. Alta, burua altxatu behar da, tchanque edo zangoluzeei begiratzeko. Landetako talde folklorikoaren kideak dira: «Gure hizkuntza sustengatzeko manera hoberena da herriz herri pasatzea».

«Pitxu, Patxu, Pitxu, Patxu, La Passem!», Salieseko (Biarno) eskola elbiduneko haurren aldi da. «Amamak mintzo du baina ez du maite», erran du neskatxak.

«Euskal balioak oro ene ditut, bietan dut bihotza. Baionan Kantuzen ari naiz, Buhaminetan ere, eta Nadau jarraitzen dut. Korrikan ere parte hartu nuen Bilxokoren kide bainaiz». Patricia Cazemajorrek ere, Aturrik nola, okzitaniera eta euskara batzen ditu, Biarnon sortu euskalduna baita.


Suspertu egin da Eibar

Summary: Suspertu egin da Eibar. Eibartarrek irabazi egin dute Gironan, eta urrats handia egin dute Espainiako Lehen Mailara igotzeko bigarren kanporaketarako sailkatzeko. Aketxek sartu du partidako gol bakarra, era ikusgarrian, 30 metro baino gehiagotik.

Gaizka Garitanok gauza bakarra egin du joan den igandean Eibarrek Alcorconen (Espainia) galdu eta zuzenean Lehen Mailara igo ezinik geratu zenetik: kolpe latza jaso arren, bizirik zeudela aldarrikatu. Behin eta berriz esan du azkeneko egunetan inor susper badaiteke, haiek susper daitezkeela. Kosta ahala kosta sinestarazi nahi zien hori jokalariei. Ez zuen nahi azkeneko unean igoerak ihes egin izanak eragindako etsipenak ezerezean uztea sasoi osoan egindako lan ona.

Helburua lortu du Garitanok: suspertu egin dira haren jokalariak. Gaur erakutsi dute. 0-1 irabazi du Eibarrek Gironan (Herrialde Katalanak), Lehen Mailara igotzeko aurreneko kanporaketako joanekoan. Horri esker, aurrerapausoa eman du azkeneko kanporaketarako sailkatzeko. Igandean argituko da dena. Itzuliko neurketa jokatuko dute Eibarrek eta Gironak, Ipuruan (18:30). Ona da gaurko emaitza, baina ez erabakigarria. Ez da komeni gauzak egintzat ematea. Eibartarrek oso present dute zein ondorio ekar ditzaketen halakoek.

Eibarreko jokalariek hasieratik utzi dute argi aurre egin diotela aurreko asteburuko kolpeari. Gogotsu zelairatu dira, presioa eginez. Berehala eman dute lehen abisua: Venancio gola sartzear izan da, baina Arnauk atera du baloia ate azpitik. Oso argia izan da aukera, baita handik gutxira Edu Expositok izandakoa ere: haren jaurtiketak langa jo du.

Nagusi zen Eibar, eta 28. minutuan jaso du nagusitasun horren saria. Ager Aketxek sekulako zartakoa eman dio baloiari, 30 metro pasatxotik, eta ziztu bizian sartu da Gironaren atean. Merezitako gola izan da, askoz gehiago baitzen euskal taldea.

Bikain zihoan dena, baina lehen zatia amaitzear zela aldrebestu egin da: epaileak txartel gorria atera dio Tejerori. Ondorioa: bigarren zatia jokalari bat gutxiagorekin aritu beharra. Sufritu egingo zuen Eibarrek, eta sufritu egin du, baina gai izan da aldeari eusteko.


Summary: ‘Kooperatibismoa gara!’ izeneko lanak irabazi du Euspot lehiaketa. Aretxabaletako Arkupe kultur etxean banatu dituzte sariak, eta iragarki onenarena Jone Markuleta, Irene Azkargorta eta Danel Teran egileek jaso dute. Publikoaren saria, aldiz, 'Elkartu, berdindu, konfiatu eta babestu' spotak jaso du. 700 boz baino gehiago jaso ditu sarean Amaia Catania, Maddi Iturrikastillo eta Nekane Ziardegi egileen lanak.

«Spotaren kalitate teknikoa eta mezuaren egokitasuna baloratu dira ondoen». Hori adierazi dute Euspot lehiaketaren epaimahaiko kideek, aurtengo lan irabazlea saritzerakoan: Kooperatibismoa gara! izenekoa. Aretxabaletako (Gipuzkoa) kultur etxean egindako ekitaldian jaso dute 1.000 euroko saria egileek: Jone Markuletak, Irene Azkargortak eta Danel Teranek. Publikoaren saria —500 eurokoa— Elkartu, berdindu, konfiatu eta babestu spotak jaso du. 700 boz baino gehiago jaso ditu sarean Amaia Catania, Maddi Iturrikastillo eta Nekane Ziardegi egileen lanak.

Gazteak kooperatibismora gerturatzea eta kooperatibismoaren balioa nabarmentzea izan dira XI. Euspot lehiaketaren helburuak aurten. Parte hartzaileek, 30 segundoko iragarki batean, kooperatibismoa hartu dute gai nagusitzat. Parte hartzea «itzela» izan dela nabarmendu dute antolatzaileek —Euskadiko Kooperatiben Goren Kontseilua, Aretxabaletako Udala, Arteman komunikazio agentzia, Mondragon Unibertsitatea eta Arizmendi ikastola izan dira antolatzaileak—: 95 lan aurkeztu dituzte lehiaketara —iaz baino zortzi gehiago—. «Euspot Euskal Herrian aitzindaria da euskara, sormena eta publizitatearen arloa uztartzen eta erreferente bilakatu da euskarazko publizitatearen harrobia lantzen», nabarmendu dute —aurkeztutako 29 lan 18 urtetik gorakoek eginak dira; beste 66ak, 18 urtetik beherakoek eginak—.

Mondragon Unibertsitateko ikasle askok bidali ohi dituzte lanak lehiaketara, eta unibertsitate horretako ikasleen iragarkirik onena ere saritzen dute —500 euro—. Aurtengo ekitaldian berdinketa egon da sail horretan, eta bi iragarkiren artean banatu dute saria: Kooperatiba baten parte izateko prest? spota —Uxue Poveda eta Oier Markotegirena—, eta Etorkizunaren pieza spota —Unai Aranguren, Julen Iglesias eta Olatz Asuarena—.

Aretxabaletako kultur etxean egindako ekitaldi horretan saritu dituzte musika sinkronizazio onena, 18 urtetik beherakoena eta Arizmendiko ikasleena ere.

Formazio saioak «Spot egileen harrobia indartzea» da Euspot lehiaketaren helburu nagusietako bat, eta helburu hori aintzat hartuta eskaini dituzte aurten ere formazio saioak Euskal Herriko hainbat ikastetxetan. «Saio horien helburua izan da gazteei sormenaren eta publizitatearen inguruan izan dezaketen sena sustatzea eta lehiaketan parte hartzera animatzea. Azken urteetan, 4.000 ikaslek baino gehiagok jaso dituzte Euspoteko formazio saioak Euskal Herriko hainbat hezkuntza zentrotan», nabarmendu dute antolatzaileek.


Summary: Jaurlaritzak ekainaren 15ean aurkeztuko du berdintasunaren aldeko herri ituna. Artolazabalek esan du «euskal gazteria konprometitu bat» lortzea izango dela helburu nagusietako bat.

Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburu Beatriz Artolazabalek iragarri du ekainaren 15ean aurkeztuko dutela Berdintasunaren Aldeko eta Emakumeen Aurkako Indarkeriarik Gabeko Bizitzen aldeko Herri Ituna. Eusko Legebiltzarreko osoko bilkurako kontrol saioan egin du iragarpena. Haren esanetan, sailaren esku daude itunak jasoko dituen konpromisoak. Haiek etorkizunari begiratzen diotela azaldu du, eta gizarte osoa «interpelatzen» dutela.

Itunak sei alor nagusi bereizten ditu: indarkeria matxista; justizia eta eskubide ekonomikoak; gorputzaren autonomia, eskubideak, eta sexu eta ugalketa osasuna; justizia klimatikorako ekintza feminista; mugimendu eta lidergo feministak; teknologia eta berrikuntza genero berdintasunerako. «Itunak berdintasunerako beste pedagogia bat egitea ahalbidetzea nahi dugu; erakustea zein diren erronka urgenteenak», azaldu du Artolazabalek.

EAJko Maitane Ipiñazarrek galdetu dio aferaz. Zehazki, ituna gazteen artean sozializatzeko moduez. Sailburuak erantzun du Nazio Batuetako Erakundeak bultzatutako Generation Equality ekimenaren barruan egonik, helburu nagusietako bat dela «euskal gazteria konprometitu bat» lortzeko lan egitea, «etorkizunean berdintasunaren aurrerapena bermatzeko». Nabarmendu du emakume gazteak direla «gizartea eraldatzeko tresna nagusia», eta gizonak ere «aldaketaren eragile bihurtzeko» lan egingo dela: «Gure seme-alaben belaunaldia berdintasunaren belaunaldia izatea nahi dugu».

Artolazabalen esanetan, itun hau «aurrerapen bat» da «berdintasunerako herri gisa dugun konpromisoan», eta «berdintasunaren beste pedagogia bat egiteko aukera» emango du: «Erronka larrienak zein diren erakustea eta gizarte osoari interpelazioa egitea» Hartan, 400 lagunek baino gehiagok hartu dute parte, 37 lantaldetan banatuta, eta presentzia izan dute tokiko erakundeek, kirol arlokoek, ikastetxeek, hirugarren sektoreko elkarteek eta enpresek, besteak beste.


Summary: Uraren Agentziak oniritzia eman dio Lezaman zabortegi bat egiteari. Uraren Agentziak esan du proiektua «potentzialki baimentzeko modukoa» dela. Eusko Jaurlaritzari dagokio baimena ematea, eta esan dute ez dietela halakorik eskatu oraingoz.

Lezamako Udala eta herritarrak kezkatuta daude Uraren Euskal Agentziak oniritzia eman diolako herrian Araba, Bizkai eta Gipuzkoako zabortegirik handiena jartzeko proiektuari. Proiektuak aurrera egiteko, Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen Sailaren babesa behar du, baina, oraingoz, Uraren Agentziak – Jaurlaritzaren mende dago– esan du «potentzialki baimentzeko modukoa» dela. Herriaren garapen jasangarria helburu duen Lezama Bizirik elkartea Jaurlaritzak har dezakeen erabakiaren beldur da.

Promociones Zubiarraun enpresak iaz jakinarazi zuen Lezaman, Eguzkitza errekaren bi ertzetan, Asua ibaiaren arroko lursailetan, zabortegi bat egiteko interesa zuela. Hain zuzen, 27. eta 28. zenbakietako katastro lursailetan egin nahi du proiektua, Txorierri lasterbidearen ondoan. Eremuan erreka bat dagoela kontuan hartuta, udala eta Lezama Bizirik sinetsita zeuden Uraren Agentziak baimenik ez ziola emango. Iñaki Azurmendi elkarteko kideak esan du bestelako erantzuna jaso zutela: «Ezustea hartu genuen iaz Uraren Agentziak baiezkoa erantzun zuenean. Ondorio garbia eman zuen: proiektuak uren araudia betetzen duela. Uraren Agentziak babesa emanda, alarma gorriak piztu zitzaizkigun», aitortu du.

Uraren Agentziak iaz egin zuen zabortegiaren aldeko lehen txostena. Hura jaso eta gutxira, EAJk eta EH Bilduk osatutako udalbatzak adierazpen instituzionala bidali zuen Bizkaiko Foru Aldundira eta Eusko Jaurlaritzara, harekin ados ez zeudela adierazteko. «Txostenak zioen lursail hartan dagoena ez dela erreka bat. Nolatan ez da izango, bada, abuztuan ere ura badarama? Trazatu horretan aprobetxamendurik ez dela ezagutzen ere bazioen. Hori ere gezurra da: bi hargune daude», adierazi du Azurmendik.

Azurmendik esan du oso denbora laburrean udalak Ingurumen Sailaren erantzuna jaso zuela: «Txosten mardula bidali zuten, baina adierazpen esanguratsu bat zegoen: udalari ez zegokiola esaterik proiektua egingo zen ala ez; Eusko Jaurlaritzak duela 2030era arteko plan estrategikoa [Hondakinak Prebenitzeko eta Kudeatzeko Plana], eta proiektuak planeko baldintzak betetzen baditu egin ahalko dela». Erantzun horren ostean kezka «areagotu» egin zitzaiela aitortu du, sail horri dagokiolako aldeko edo kontrako txostena egitea eta baimenari buruz erabakitzea.

Proiektua, «bideraezina»

Egoera hori ikusita, Ingeotyc S. L. enpresari azterketa bat egin zezan eskatu zion udalak. Azken horrek ondorioztatu zuen zabortegiaren proiektua «bideraezina» zela. Besteak beste, ondorioztatu zuen ez direla betetzen lurralde antolamenduko arauak, planteamendukoak eta ingurumena babesteko legediari lotutakoak. Txosten horren arabera, “«zabortegiak eragina izango du Nekazaritza eta Basogintza Antolatzeko Lurraldearen Plan Sektorialean balio estrategiko handiko kategoria duten lurzoruetan. Gainera, Lezamako Plangintzako Arau Subsidiarioek debekatzen dute Eguzkitza errekaren arroan era horretako zabortegi bat egitea». Izan ere, hango «lursailak paisaia babesteko eremutzat jo dira, eta ibarbideak babesteko araudiaren mende daude».

Horrez gain, Ingeotyc S. L. enpresaren txostenaren arabera, proiektuak ez lituzke beteko sistema hidrologikoa babesteko Uraren Agentziaren irizpideak, «errekaren jariatzeak 0,58 kilometro koadroko isurialdea» duelako, «jariatze iraunkorra» duelako eta XX. mendean ur hornidura publikoaren parte ziren iturburuak eta harguneak dituelako. Hala adierazi du Azurmendik. «Eta Uraren Agentziak esan zuen legearen arabera ezin dela desbideratu erreka bat bere arroak kilometro koadro bat baino gehiago badu. Uraren agentziak berak 0,5 kilometro koadrotan finkatu zuen kopuru hori, ordea».

Lurgintza enpresak egin zuen lehen txostena Uraren Agentziarentzat, eta esan zuen arroak 0,37 kilometro koadro zituela. Lezamako Udalak azterketa berrikusteko eskaera egin ostean, agentziak beste neurketa bat egin zuen, eta ebatzi du arroaren neurria 0,47 kilometro koadrokoa dela. «Ondorioz, indarrean dagoen araudiaren arabera, ibilgua desbideratzea potentzialki baimentzeko modukoa izango litzateke», idatzi zuen Uraren Agentziak maiatzaren 9an argitaratu zuen txostenean. «Dena den, zabortegi bat egiteko balizko baimena emateko baldintza da lurrazaleko zein lurrazpiko uren kalitateari ez eragitea».

Bizkaiko Hitza-k proiektuari buruz galdetu dio Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen Sailari. Esan dute era horretako proiektuek «ezinbesteko» dituztela ingurumen baimen bateratua eta ingurumen ebaluazio txostena. «Eusko Jaurlaritzan ez da halakorik eskatu, ezta baimendu ere. Ez dira tramite horiek egiten hasi», esan dute.


Gero eta aldarri ozenagoa

Summary: Gero eta aldarri ozenagoa. Iruñeko Udalak aitortu du zenbait musika taldek ez dutela sanferminetan jo nahi, zezenketengatik. Hirian ere, eragile batzuek erdigunean jarri dute animalien auzia.

Zezenketek besta zapuztu diote Iruñeko alkate Enrique Maiari. Navarra Sumako arduradunak “lehen mailako” musika talde bat ekarri nahi zuen aurtengo sanferminetara, baina ezin izan du hitza bete. Aurrekontua izan da oztopo nagusia, baina ez bakarra. Maiak berak aitortu du “ia itxita” zituzten hiru proiektuk “zezenen auziagatik” huts egin dutela: musika taldeek ez zuten parte hartu nahi izan animalien kontrako tratu txarrekin lotutako besta batean.

Gero eta gehiago dira besta ereduaren inguruko gogoetaren beharraz ohartarazten duten ahotsak Iruñean; animalien erabileraren auziari buruzko kezka, halere, ez da oraingo kontua: PETA eta Anima Naturalis taldeak Iruñean protesta egiten hasi baino lehen ere, hiriburuko Rosa Negra kolektiboak zezenketen kontrako manifestazioa egiten zuen urte oro, duela hiru hamarkada. Hiriburuan sortutako Zezen Gorri taldeak hartu zuen gero protesta horien lekukoa, eta, orain, Iruñe Antitaurinoa elkarteak antolatu ohi du zezenketen aurkako kalejira, San Fermin egunean. Nafarroako Animalien Askatasuna taldeak eta Zaunk Iruñerriko eragile antiespezistak ere heldu diote zezenketen eta, oro har, gizakiz bertzeko animaliak erabiltzearen aurkako aldarriari.

Peñetan aritzeari uko

Zezenketen kontrako jarrera, gainera, zabalduz joan da Iruñean, eta animalien aldeko taldeen esparrutik at ere urratsak egin dituzte zenbait eragilek. Iruindarrok, adibidez, zezenketen kontrako peña bat da, sortu zenetik. Pamplonesa udal musika bandako kide batzuek ere uko egin diote azken urteotan zezen plazan jotzeari, eta, aurten, berriz, Iñigo Orduña Iruñeko DJak erabaki du peñetan ez aritzea, zezenketak babesten dituzten bitartean.

“Anitz pentsatu eta gero” hartutako erabakia da Orduñarena. “Pena” eragiten diola ere ez du ukatu, herritarren bestekin lotzen baititu peñak. Garbi du, ordea, zezenketen auzian jarrera hartzeko ordua dela: “Ezin dugu jarraitu zezenketak babesten; ezin dugu jarraitu zezenen kontrako indarkeria babesten”, erran du.

Iruñe Antitaurinoak “eskertu eta txalotu” egin du Orduñaren jarrera: “Urrats bat da zezenketen aurkako borrokaren bidean; gero eta herritar gehiago dago zezenketen, ehizaren eta zirkuen aurka, eta nahi dugun besta ereduari buruz gogoeta egiteko garaia da”, erran du taldeko kide Txaro Buñuelek.

Iruñeko peñetara ere eraman nahi izan dute gogoeta hori, eta txosten bat helarazi diete zezenketen inguruan. Oraingoz, erantzun bakarra jaso dute: “Peña batetik, hitzaldi bat egiteko proposamena jaso dugu”.

Peñak, oraingoz, ez dira prest entzierroaren eta zezenketen inguruko gogoeta egiteko. Horixe nabarmendu du peñen federazioko buru Iosu Sanchezek, hain zuzen ere: “Garbi dut karrikan eztabaida badagoela, baina peñen federazioan, ez. Ofizialki, ez dago eztabaidarik. Federazioak zerbait egiteko, bi edo hiru peñaren eskaera jaso beharko genuke, baina ez da gertatu horrelakorik. Federazioak, beraz, ez du zezenketen inguruko jarrerarik; ez alde, ez kontra”.

Peñek aldeko jarrera garbia dute, sanferminetan plazan babesten baitituzte zezenketak, arratsalde oro. “Euskal Herriko bestetan modu askotan zapaltzen ditugu animaliak, eta Iruñeko sanferminak horren eredu garbia dira. Animaliak dibertitzeko erabiltzen ditugu”, salatu du Zaunk taldeko kide Olaia L. Garaialdek.

Eragile antiespezista horrek bi eztabaida saio egin ditu —maiatzaren 19an lehendabizikoa, eta joan den asteartean, maiatzaren 31n, bigarrena—, Iruñeko norbanakoak eta taldeak batzeko animalien erabilerari buruzko gogoetara. “Helburua da zezenketen aurkako plataforma bat sortzea”, azaldu du L. Garaialdek.

Zaunk taldeko kideentzat ere “berri ona” da musikaren esparruko talde batzuek sanferminetan jotzeari uko egin izana. “Horrek agerian uzten du zezenketen aurka dagoen sektore handi bat dagoela, eta poztekoa da”, nabarmendu du Olaia L. Garaialdek.

Gizakiz bertzeko animalien bizitzak “erdigunean” jarri nahi ditu Zaunk taldeak. Peñei zuzenean eskatu die besta ereduari buruz martxan den gogoetara batzeko. “Hausnartzekoa ez ezik, aldaketak egiteko garaia ere bada; zezenketak amaitzeko garaia da”.

Argazkia: Aitor Garmendia-Tras Los Muros.


Summary: Arabako Mahastiak hamabost bat upategik abiaraziko dute, aurten. Ardogileak zain dira Bruselaren jakinarazpena noiz jasoko jatorri izenaren eskaera dela eta. Arabako Errioxa osoan zabalduko da zigilu berria: Guardian, Samaniegon, Lantziegon, Villabuenan...

Arabako Errioxako hamabost bat upategi txiki prest daude Errioxako zigilu ahaltsua utzi eta ardoa beste jatorri izen batekin merkaturatzeko. BERRIAk jakin duenez, ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkarteak ez du jaso oraindik Europako Batzordearen jakinarazpenik Arabako Mahastiak izen jatorriaren inguruan.

Espainiako Gobernuak Bruselara igorri du proiektua berriki, dagokion postari lana eginda, nahiz eta, aldi berean, Arabako upategi txikien eskaera baztertzeko eskatu duen, txosten birrintzaile baten bidez. «Bidali dutela jakinarazi zuen, baina epeak luzatzeko asmoarekin», salatu dute Arabako Mahastiak sor-markaren inguruko iturriek.

Baina, batera edo bestera, Arabako Errioxako upategi txikien beste zigiluak aurten bertan ikusiko du argia merkatuan, betiere tramitazio epeak gehiegi atzeratzen ez badira.

Guardiako, Samaniegoko, Villabuenako, Lantziegoko eta eskualdeko beste zenbait herritako upategi txiki batzuek azken urratsa egiteko erabakia hartu baitute. Zigilu berriko ardoak Arabako Errioxa osoan aurkitu ahal izango dira, beraz.

Azken pausoa

Hamabost bat upategiren jabeak Errioxako sor-marka uzteko bide orria lantzen ari dira egunotan, eta abokatuen aholkularitza berezko garrantzia hartzen ari da izen jatorri berriaren azken fasean. Izan ere, Errioxa sor-marka uzteko azken pauso hori ematea ez zaie erraza izango erabaki gogor hori hartu dutenentzat.

Errioxako upategi handiek eta Logroñoko gobernuak beren neurrira gidatzen duten jatorri izenaren kontseilua «ahal den guztia» egiteko prest dago Arabako Mahastiak oztopatzeko, eta ikusteko dago zer esango duen EAEko Justizia Auzitegi Nagusian jarritako salaketa baten inguruko epaiak.

Kontseiluak Eusko Jaurlaritza salatu du, euskal sor-marka berriaren tramitazioari ateak ireki baitzizkion iazko martxoan, eta luze gabe espero da ebazpena. Ez da segurua, ordea, endredo juridiko hori Arabako Mahastiak merkatura iristea galarazteko gai izatea. Ziurra dena da Arabako upategi txikien taldetxo batek Errioxako marka uzteko borondate irmoa duela.

Eskaera Eusko Jaurlaritzari

Izan ere, Arabako Errioxan aspaldikoa da upategi gehienen etsipena Errioxako jatorri izenaren inguruko jarrera dela eta. Eragile gehienek behin eta berriro azaldu dute aterki handi horren azpian galdu egiten direla eskualdeko izaera eta ardogintzan aritzeko modua, eta, modu batera edo bestera, Errioxaren itzaletik atera behar dutela bizirik irauteko. ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkarteak Arabako Mahastiak proiektua abiarazi zuen 2016an, eta, orain, upategi talde batek bide orri bat osatu du azken oztopoak gainditzeko.

Europatik iritsi behar duen jakinarazpen ofiziala da plan horren lehen mugarria. Hura eskuratzean, Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapeneko Sailera joko dute, hark eman dezakeen behin-behineko baimenaren bila. Arantxa Tapiaren sailak argi utzi du ez duela inolako oztoporik jarriko baimen hori emateko tramitean «betebehar administratibo eta juridiko guztiak badituzte». Europako Batzordearen behin betiko oniritzia iritsi arte, balekoa izango da Lakuaren baimen hori Espainiako Estatuaren barruan izen jatorri baten babesarekin saltzeko.

Esportazioak egin ahal izango ote dituzten, ordea, ez da ziurra. Arabako Mahastiak bultzatzen dutenek uste dute ez dutela «inolako arazorik» izango kanpoan saltzeko, nahiz eta ez den izango «estatuaren barruan sor-markak izango duen izen babesarekin». Alegia, Arabako Mahastiak zigilupeko ardoa Ipar Euskal Herrian saldu ahal izango dute, kasurako, baina ez Hegoaldean izango duen sor-markaren babes berarekin.

Ondutakoekin, zer?

Gainera, bada beste arazo bat Errioxako sor-markarekin duten lotura erabat hausteko: Euskal izen berriarekin aritzekoak diren upategietan bada upeletan zain dagoen ardoa; ardo onduaren eta erreserbaren etiketekin merkaturatzeko da. Ardo hori ere Arabako Mahastiak zigilupean merkaturatzeko moduak aztertzen ari da proiektuaren lantaldea.

Beharbada, soluzio bat izan daiteke mahastia Errioxaren izen jatorriaren barruan uztea eta upategia sor-marka berrira aldatzea. Kontua da upeletako ardo horri behar bezalako etekina atera nahi diotela, upeltegi bakoitzaren produkturik preziatuena izan ohi denez.

Urteko ardoarekin, berriz, ez legoke arazo hori: behin-behineko baimena garaiz iristen bada, aurtengo mahats bilketaren fruitua Arabako Mahastiak zigilupean merkaturatuko dute sor-marka berrira aldatzeko erabakia hartu duten ardogileek.


Summary: «Ez da bidezkoa tratu bera ematea euskarari eta alemanari». Tuterako Hizkuntza Eskola Ofizialeko euskara taldeen kopurua seitik hirura murriztu nahi du Nafarroako Gobernuak, ikasle gutxiegi daudela iritzita. Neurria gaitzetsi du Alberto Santamaria Arraras euskara irakasleak.

Zokoratuago, zapalduago; itoago, finean. Euskarari are zailagoa izanen zaio Erriberan arnasten. Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuak berriki iragarri du kendu eginen dituela Tuterako Hizkuntza Eskola Ofizialeko euskara taldeen erdiak. Sei dira gaur egun, maila bakoitzeko bat; irailetik aurrera hiru baizik ez dira izanen. Alberto Santamaria Arraras (Iruñea, 1994) bitarteko irakaslea da han, euskarakoa. Berriak biziki sumindu dio barrena.

Zer sentitu duzue Nafarroako Gobernuaren murrizketaren berri izandakoan?

Haserrea, batez ere. Erriberako askoren euskalduntzea jarri dute kolokan. Batzuek ezingo dute eskolan ikasten jarraitu

Espero zenuten halakorik?

Beti pentsatu izan dut ez zirela ausartuko horrelakorik egitera. Kontuan izanda maila bakoitzeko talde bakarra dagoela eta, beraz, talde bat kentzeak maila bera desagerraraztea dakarrela, uste nuen eutsi egingo zietela taldeei. Ustekabe galanta izan da, kolpea ere bai, eta, hala ere, gobernua eskuak garbitzen saiatzen ari da.

Nola?

Hezkuntza Departamentukoek diote taldeak bermatuko dituztela, baldin eta talde bakoitzeko hamar ikaslek edo gehiagok izena ematen badute iraileko matrikulazioan. Praktikan, hori lortzea oso zaila da, ia ezinezkoa.

Zenbat ikasle dira gaur egun?

Ikasturte honetan, taldeko bost ikasle ditugu, batez beste. Azken urteotan matrikulazioa eskasa da. Ikasle kopuruari buruzko datuak kontrastatu ditugu berriki, eta ikusi dugu beheranzkoa dela. Pandemiaren aurretik, 38 ikasle zeuden euskarazko taldeetan; orain, 33 dira.

Kezka duzue beherakadagatik?

Bai, eta uste dut hausnartu beharreko kontu bat dela, zalantzarik gabe. Pentsatu beharko genuke nola den posible Tuteraren gisako hiri batean ikasle gehiago ez izatea, nolatan ez den lortzen ikasle gehiago erakartzea. Are gehiago, nola da posible alemaneko lehenbiziko mailan euskarakoan baino ikasle gehiago izatea? Hamazazpi daude alemanean izena emanda; euskarakoan, zortzi. Euskarak jende gehiago erakarri beharko luke, eta argi dago zerbait dagoela atzean. Gauza asko egin dira gaizki; horregatik gaude horrela.

Gaizki eginiko zerrenda horretan, zer nabarmenduko zenuke?

Urteetan euskararen kontra zabaldu diren mezuek zerikusi handia dute gaur egungo egoera soziolinguistikoan, testuinguruan. Euskara gutxietsia dago. Jendeak esaten du: “Zertarako ikasi euskara? Hobe dut ingelesa aukeratu”. Argia ikastolari buruz, antzeko: “Zertarako eraman etxeko txikia ikastolara? Euskara ikasiz gero, ikasi gabe utziko ditu beste gauza asko”. Sekulakoak esaten dira. Horrez gain, ezin ahaztu zonifikazioaren arazoa. Administrazioan ez da inolako pizgarririk ematen jendeak euskara ikas dezan.

Jendeari premia sentiaraztea da euskalduntzea sustatzeko era?

Bai. Izan ere, batzuek identitatearekin lotutako arrazoiengatik erabakitzen dute euskara ikastea, nolabaiteko sentimenduak dituztelako, baina jakin-min hutsez ikastea ere ederra da. Badago jendea inolako loturatik sentitu gabe ere animatzen dena ikastera, eta saiatu beharko genuke hori ere sustatzen. Gehiago izan daitezen, edonork ikasi nahi izan dezan.

Administrazioaz harago, Erriberan aski lan egiten da euskalduntzea bultzatzeko?

Jende asko gogor ari da horretarako lanean. AEK adibidez, dudarik gabe. Haien lana izugarri inportantea da. Eskerrak haiek daudela, bestela ez legoke ezer egiterik. Dena den, hori ere bada kezkagarria hein batean. AEK ezinbestekoa da administrazio publikoak ez duelako inolako ahaleginik egin nahi. Instituzioen babesa bestelakoa balitz, zenbakiak orekatuagoak lirateke.

Bidezkoa da irizpide nagusia eskariaren eta eskaintzaren arteko oreka izatea?

Kasu batzuetan uler dezaket datu horiei erreparatzea; zilegi izan daiteke, baina hori ezin duzu arau modura erabili. Unean uneko egoerari begiratu behar zaio, eta kontuan hartu zeri buruz ari garen. Ez da bidezkoa tratu bera ematea euskarari eta alemanari. Erriberan, are gutxiago. Euskarak babes handiagoa izan beharko luke, berez.

Gobernua Euskararen Bigarren Plan Estrategikoa ontzen ari da. Dokumentuak euskararen aldeko hainbat asmo biltzen ditu.

Erakusleihoan oso ongi gelditzen zaizkie, baina gero, ezer ez. Tristea da, benetan, eta nahiko argi dago zer gertatu den: gobernua osatzeko garaian, alderdiek adostasun batzuetara iritsi behar izan zuten; lortu zuten akordioa, baina gero agerian gelditzen da euskara bezalako auzietan denak ez daudela prest pauso berberak emateko. Ez dute hitzemandakoa betetzen.

Haizearen kontra ari zaretela sentitzen duzue?

Bai. Egia esan, oso bakarrik sentitzen gara. Irudipena dut basamortu batean ibiltzea bezala dela. Euskararen kontrako zerbait egiten denean, Euskal Herrian beti atera ohi da jendea protesta egitera, baina honekin, oraingoz, ia ez dut sumatu erreakziorik. Gainera, ingurua nahiko ezkor sumatzen dut.

Langileei zer neurritan eginen dizue kalte Hezkuntza Departamentuaren erabakiak?

Batez ere, bitarteko irakasleei eraginen digu. Ezinbestean, aukera gutxiago izango ditugu lanerako.

Eta zer diote ikasleek?

Aitortuko dut erreakzionatzea kostatu zitzaigula, baina erabakiaren berri izan eta bi astera sentitu nuen argi eta garbi azaldu behar geniela zer gerta daitekeen. Haiek dira kaltetuenak. Gu ere bai, baina haiek daude orain euskara ikasten segitzeko aukerarik izango duten edo ez ez dakitela. Dena da ziurgabea, dena dago airean, ez baitago argi zer talde kenduko diren: lehenbizikoak, azkenetakoak… Hori bai, ikasle batzuek esan digute nahiago dutela errepikatu, deus gabe gelditu baino.

Euskarak enegarren kolpea hartu du Erriberan. Ordea, azken urteotan hainbat ekinbide abiatu dira Nafarroa horian hizkuntzaren alde. Bada itxaropenik?

Uste dut euskaltzaletasunak potentzialtasun handia duela Erriberan, baina, aldi berean, iruditzen zait lozorroan dagoela nolabait, jasan dituen erasoengatik. Min handia egin zaio euskarari, eta asko kikildu egin dira. Gero, ordea, pasatzen da Korrika, antolatzen dira kontzertuak, jaialdiak, beste hainbat egitasmo, eta orduan bai, sekulakoa sumatzen da karriketan. Eta Agerraldia dugu, eta begira Union Tutera ere. Pentsa, bada, haizeak euskararen alde joko balu…; izugarria litzateke.

Argazkia: Iñigo Uriz / Foku.


Etendako asmo eraldatzailea

Summary: Etendako asmo eraldatzailea. Jardunaldi batzuk egingo dituzte gaur, Funcor kooperatibak Elorrion eta inguruan izan zuen eraginari buruz.

Euskal Herria astindu zuen 1936ko gerraren eta gerraostearen ondoren, 1950eko hamarkadan, ekonomia suspertzen hasia zegoela, aitzindaria izan zen proiektu bat sortu zuten Elorrion: Funcor kooperatiba. Enpresa munduari begira, galdategi eta nekazaritzarako makinak ekoizten zituen kooperatiba bat egin zuten. Euskal Herrian, Espainian, Galizian eta Herrialde Katalanetan lehenago beste inork egin ez zuena egin zuen: nazioartera teknologia esportatu zuen lehen enpresa izan zen.

Hizkuntza eta kultura ere ardatz izan zituen. Euskal Herriko lehenengo doako ikastola sortu zuen. Eta, Jorge Oteiza artistaren asmoei jarraituta, eskola esperimentala sortu, eta haurrentzako unibertsitatea abian jartzen saiatu zen. Ama Lur (1968) filmaren finantzaketan lagundu zuen, Elorrioko Arriola antzokia sortzeko ekarpena egin zuen, eta, Funcorri esker, Elorriok txirrindulari talde profesionala izan zuen. Euskadiko Kutxa sortzeko proiektuan ere parte hartu zuen. Horren guztiaren sustatzailea izan zen Andoni Esparza Gallastegi (Elorrio, 1932-Iruñea, 2012). Sortzailea bera eta haren proiektua izango dituzte aztergai gaur Esparzaren jaioterrian, Funcor: kooperatiben Elorrioko hazia jardunaldien barruan.

Andoni Esparza Gallastegi Gizartegintza elkarteak antolatu ditu jardunaldiok, Elorrioko Udalaren, Laumunarrieta 1937 memoria elkartearen eta Gerediaga elkartearen laguntzarekin. Julia Itoiz izango da hizlarietako bat, La otra experiencia: el libro que nadie quiso publicar a Jorge Oteiza liburuaren egilea. Liburu horretan jaso zuen, Esparzaren ahotik, Funcor kooperatibaren historia. Lagun handia zuen Esparza, eta «etorkizunera begirako sena zuen» gizon «bikain» gisa deskribatu du: «Andoni existitu izan ez balitz, Funcor ez zen inoiz egongo», ondorioztatu du.

1950eko hamarkadaren erdialdera erein zuten Funcorren hazia. Itoizen ustez, «euskal herritarron idiosinkrasiatik ere» sortu zen, hain zuzen, «auzolanerako dugun kulturatik; naturala zen Euskal Herrian industrializazioaren barruan kooperatibismoaren formulak garrantzia izatea».

Esparzak egindako ibilbide ausarta goraipatu du, eta kritika egin dio jarri zizkioten oztopoei. «Funcor izan zuen arrakastarengatik bukatu zen. Herrialde arabiarrekin ere kontratu garrantzitsu bat sinatzekoa zen». Itoizek esan du orduko Espainiako Gobernuak ez zuela horrelakorik onartu nahi. «Francoren gobernua eta botere ekonomikoak horrek zekarren arriskuaz jabetu ziren. ETA baino arriskutsuagoak ziren haientzat. Benetako independentziaren giltza zuten: ekonomikoarena. Orduan erabaki zuten ezetz, bukatu zela. Andoni atxilotu egin zuten, eta ETAko kide izatea leporatu zioten».

Jose Maria Arizmendiarretak –Mondragon kooperatiba sortzen ari zen– eta Euskadiko Kutxak – Funcorren kudeaketa bere gain hartu zuen– proiektua zapuzten utzi zutela ere salatu du Itoizek. Gaur gai horiek ere aztergai izango dituzte, Elorrioko kooperatibak landu zituen askotariko arloen historiarekin batera. Hasieran, jardunaldiak herriko kultur etxean egitekoak ziren, baina, interes handia sortu dela eta, lekuz aldatu dute: Alkartu elkarte gastronomikoan egingo dituzte.


Aireportuak lurperatua, azalera

Summary: Aireportuak lurperatua, azalera. Ipi-Apa elkarteak ikerketa bat egin du Bilboko aireportua egiteko eta handitzeko lanek 1940ko hamarkadatik 1990ekora bitartean inguruan eragindako ondare galerari buruz: Antzinako paisaia biziberritzen liburuan eta dokumentalean bildu dute emaitza. Eraikinak ez ezik, bizimodu bat ere desagertu zen.

Aireportua eraikitzeko etxea bota zioten bizilagun bat etorri zitzaidan etxera, 1965eko mapa kartografiko batekin. ‘Hau aireportuagatik galdu zen?’, galdetu nion. ‘Hau eta askoz gehiago!’, erantzun zidan”, gogoratu du Itziar Mateosek. Ohartu zen ez zegoela ezer bilduta azpiegitura hori eraikitzearen ondorioz galdutako ondare materialari eta immaterialari buruz. Eta ikertzea otu zitzaion. Loiuko Larrondo auzoan bizi da. Auzoko beste sei lagunekin Ipi-Apa elkartea sortu zuten 2019an, asmo horrekin. Maiatzean aurkeztu zituzten liburua eta ikus-entzunezkoa, Bilboko Ondare aretoan: Antzinako paisaia biziberritzen.

Artxibo lana egiten hasi ziren, baina ohartu ziren informazio asko falta zitzaiela: “Oso gutxi jasota zegoen horri buruz”. Horregatik, hura bizi izan zuten auzokideekin berbetan hasi ziren. “Hasi zitzaizkigun kontatzen ez bakarrik zelan etxea galdu zuten, baita haien bizimodua nolakoa zen ere: nola egiten zuten lan baserrian, abereekin, esnea saltzen… nolako jaiak egiten zituzten, futbol zelaian jokatzen ziren partidak… Azken batean, bizilekua baino gehiago kendu zieten”. Mateosek argi utzi du ez dela aireportuaren aurkako lan bat: “Hor dago, onuragarria da, eta guztiok erabiltzen dugu. Baina, hori hor egoteko, batzuek bidesari bat ordaindu behar izan dute, eta hori aitortzea ere ezinbestekoa da”.

Lehen asmoa liburu edo katalogo bat egitea izan zen, baina, elkarrizketak egitean, pentsatu zuten ikus-entzunezko bat osa zezaketela grabatutakoarekin. Libururako, plano bat osatzea lortu dute, besteak beste: han bildu dituzte aireportua egin aurretik inguruan zeuden baserriak, etxeak, eliza eta ermitak, udaletxea, eskolak, ikastetxeak, futbol zelaiak… Haren gainean markatu dute aireportuak zer eremu hartzen duen. “Argazkiak eta margolanak erabili ditugu horretarako, eta etxez etxe joan gara katalogoa osatzera” Ehun eraikinetik gora zenbatu dituzte; argazki edo irudi bat eta dagokion azalpena eman diote bakoitzari.

Planoa osatzeko, Joseba Gana loiuztarrak 2000. urtean egindako beste batek lagundu zion Mateosi. “Andre batzuk etorri zitzaizkidan, eta esan zidaten hilda zegoen haien osabak egina zuela plano bat. Osatu ezinik nenbilen inguru bat plano horri esker egin nuen”.

Sondikako Landa auzoa, udalerriko gune nagusia, osorik desagertu zen. Bota zituzten udaletxea, eskola, baserriak eta San Joan eliza. XVII. mendekoa zen tenplua; eraistean, XII. mendeko kapitel batzuk topatu zituzten. Hilerria hustean, antzinako hilarria agertu zen. Zamudion, irina egiteko errota bota zuten. Loiun eraitsi zuten baserri batean, XVIII. mendeko teila fabrika baten aztarna arkeologikoak izan zitezkeenak agertu ziren. Mungia eta Lutxana arteko trenbidea ere desagertu zen. “Ondare materialari sekulako kaltea egin zitzaion”.

Ikastetxe handi bi ere desagertu ziren inguruan: Amor Misericordioso eta Vera Cruz. 1966an, Bilbok Txorierriko herriak anexionatu zituen. Hala, hiriburuan lekua falta zuten ikastetxeetako asko hara joan ziren. Txorierrin daude oraindik Andres Urdaneta ikastetxea, La Merced, Gaztelueta eta Lauro ikastola, berbarako. Baina arestian aipatutako biek 11 urte iraun zuten. “Vera Cruz neskentzako eliteko ikastetxea zen. Hara joaten ziren Bilboko familiarik onenetako alabak, eta baita Loiuko baserrietakoak ere. Batxilergo profesionala eskaintzen zuten, eta kirol federatua ere egiten zuten 1960ko hamarkadan”. Mateosek argi du ikastetxe horien ugazabak ez liratekeela hara joango aurretik jakin izan balute aireportuak irentsiko zituela. “Planifikazio falta argia egon zen”. Etxeetan ere ikusi zen. “Lehen etxea bota eta inguruan berria egiten utzi zieten horiek bigarren etxea ere galdu zuten, aireportuaren handitze lanetan”.

Hamasei elkarrizketa

Liburuak QR kode bat du, dokumentala ikusi ahal izateko. Hamasei lagun elkarrizketatu dituzte. Amagoia Gezuraga historialariaren azalpenek josi dute. “Aireportuaren inguruan eta Txorierrin 1940ko eta 1990eko hamarkaden artean gertatutako historiarekin lotu du lekukoek kontatutakoa”. Horrez gainera, Azpeitiko (Gipuzkoa) Euskal Trenbidearen Museoko zuzendari Juanjo Olaizolaren laguntza ere izan dute, Mungia-Lutxana trenbidearen nondik norakoen berri izateko. Labayru fundazioko Akaitze Kamiruagak ere lagundu die, Txorierriko euskarari dagozkionak biltzen. “Lanaren kalitatea bermatzen duen jendearen laguntza izan dugu”.

Mateosek esan du dokumentalak emozio asko biltzen dituela. Esaterako, bigarren etxea ere eraitsi zietenek sentitutako amorrua. “Kontatu digute kalte ordainak ez ziela modurik ematen pisu bat erosten hasteko ere”, adierazi du. Nostalgia puntu bat ere badu: garai hartan baserritarren artean zegoen auzolanak sortutakoa, umetako bizipenen oroitzapenek eragindakoa… Bilbon egindako aurkezpena “oso arrakastatsua” izan zen, inguruko bizilagun asko elkartu zirelako: “1996an bazkari bat egin zuten. Orain, berriro elkartu nahi dute, eta garai hartako oroitzapenak freskatu”.

300 aleko tirada egin dute. Jada erdiak baino gehiago saldu dituzte. Geratzen direnak Sondikako liburu dendan eta Derioko egunkarien kioskoan daude salgai. Hilaren 9an, Sondikako Kultur Etxean ikusi ahal izango da dokumentala, 19:00etan.