Summary: Guatemalako bozen bigarren itzulian lehiatu ahal izango da Arevalo presidentegaiaren alderdia. Hauteskunde batzordeak baztertu egin du Semilla indarra legez kanpo uzteko fiskaltzak eginiko eskaera; sinadurak baimenik gabe biltzea egozten dio. Abuztuaren 20an egingo dituzte bozak.

Guatemalako Hauteskunde Batzordeak presidentetzarako bozen lehen itzuliko emaitzak ofizial egin zituen atzo, eta, orduan, Sandra Torres eta Bernado Arevalo presidentegaiak dira lehiatzekoak bigarren itzulian, datorren abuztuaren 20an. Baina ikusteko dago hala izango ote den; izan ere, batzordeak erabakiaren berri eman eta segidan, Guatemalako Fiskaltzak eskatu zuen Arevalo buru duen Semilla mugimendua legez kanpo uzteko, epaile baten eskariari erantzunez. Hauteskunde batzordeari 24 ordu eman zizkion ebazpena betetzeko, eta gaur iluntzean baieztatu du Arevalo eta Torres bozen bigarren itzulian lehiatuko direla. Beraz, atzera bota du fiskaltzak eginiko eskaera.

Sistema demokratikoa gain behera zihoala iritzita 2015ean herrialdean egindako protesten ondoren sortu zuten Semilla, eta Arevalok fiskaltzaren erabakiaren ondoren azpimarratu du «boteretsuek» ez dutela nahi «herriak bere etorkizuna libreki erabakitzea», baina «garaitu» egingo dituztela. Hauteskundeen lehen itzulian Torresen hautagaitzak lortu zuen boto gehien (%15,86), eta Arevalo izan zen boto gehien bildu zutenen artean bigarrena: %11,78. Biztanleen erdia baino gehiago pobre bizi dira Guatemalan, eta Semillak erreforma handiak egiteko asmoa jaso du bere programan. Torres «kezkatuta» agertu da bozen lehen itzuliaren ondorengo gertakariak «nahasiak» direla iritzita, baina datari eusteko eta bozak abuztuaren 20an egiteko eskatu du.

Rafael Curruchiche da legez kanporatzea eskatu duen epailea, eta, Semilla Ustelkeria izeneko kasuan jaso duenez, mugimenduari egozten diote afiliatuen sinadurak baimenik gabe biltzea. AEBek Curruchiche bera zigortu zuten iaz, ustelkeria kasu batzuetan ikerketak oztopatzea leporatuta.

Hauteskundeen lehen itzuliko emaitzak ofizial egin eta gero etorri da eskaera, eta, hain zuzen, hauteskunde batzordeak hamazazpi egun behar izan ditu emaitzak ontzat jotzeko, horien aurka jarritako helegiteez ebatzi behar izan duelako. Zenbait erakunde sozialek ohar bateratu baten bidez salatu dute fiskaltzaren erabakiaren bidez «kolpe bat emateko ahalegina» egin dutela. Nabarmendu dute, bide batez, «legez kanpokoa» dela, eta ez betetzeko eskatu diote hauteskunde batzordeari.

Eta enpresarien buruzagitza ere fiskaltzaren erabakiaren aurka agertu da. «Betebehar bat da hauteskunde batzordeak deliberatutakoa eta guatemalarrek hautetsontzietan azaldutako borondatea errespetatzea», azpimarratu du ohar batean. Eta patronalak gogoratu du zer ezartzen duen Hauteskunde eta Alderdi Politikoen Legearen 92. artikuluak: ezingo dela alderdi bat legez kanpo utzi hauteskundeetara deitu eta horiek egin arte. Guatemalako zuzenbide konstituzionalean adituak direnek ere hori adierazi dute hedabide batzuetan, eta zehaztu, gainera, hauteskunde batzordea organo independentea dela.


Summary: Sao Pauloko foroak «urrats garrantzitsutzat» jo du sakabanaketa politikaren amaiera. Bakearen eraikuntzan lan egiteko konpromisoa adierazi dute parte hartzaileek, «gatazkaren ondorioak behin betiko gainditu» daitezen.

Sao Pauloko foroak ekainaren amaiera eta uztailaren hasiera bitarte egin zuen bere XXVI. bilkura, Brasilian. Hartan, Latinoamerikako ezkerreko alderdiek ontzat jo dute «euskal preso politikoei 30 urte baino gehiagoz ezarritako sakabanaketa eta urrunketa politikaren amaiera».

Parte hartzaileek hamasei ebazpen adostu zituzten, eta horietako bat da euskal presoei aplikatutako urruntze politikaren amaieraren aldekoa. Azaldu dutenez, Euskal Herrian «bake justu eta iraunkor bat» ezartzeko «urrats garrantzitsua» da hura. Gainera, bakearen eraikuntzan lanean jarraitzeko konpromisoa adierazi dute, erakunde eta instituzioekin elkarlanean. Izan ere, gehitu dute euskal gatazkaren ondorioei so jarraituko dutela: «Egoeraren jarraipena egingo dugu, eta gatazkaren ondorioak behin betiko gainditzea eta Euskal Herrian bizikidetza demokratiko bat ezartzea espero dugu».

Ez da foro hark euskal gatazkari erreferentzia egiten dio lehen aldia. Besteak beste, 2011n «Euskal Herrian zabaldu den prozesu demokratikoari» babesa azaldu zion, Managuan (Nikaragua) eginiko bilkuran. Ebazpen hartan adierazi zuten euskal gizartea zein nazioartea lanean ari zirela «gutxiengo baldintza demokratikoak lortzeko eta erabateko demokrazia, bakea eta justizia soziala egon daitezen herritarrek euren etorkizuna erabakitzeko», eta Sortu legeztatzeko eskatu zuten. Urtebete geroago, jada ETAk behin betiko menia ezarrita, ongietorria egin zioten «Euskal Herriak duen aro politiko berriari», eta neurriak eskatu zituzten «irtenbideen prozesu bat hasteko».

Sao Pauloko foroa 1990ean bildu zen lehen aldiz, Brasilgo hiri hartan, Fidel Castro Kubako presidente eta herrialde hartako alderdi komunistako buru zenak eta Inacio da Silva Lula Brasilgo PT Langileen Alderdiaren buru eta herrialdeko egungo presidenteak Latinoamerikako ezkerreko alderdiei eginiko deiari erantzunez. Lehen aldi hartan 48 alderdi bildu ziren, baina ordutik handituz joan da parte hartzaile kopurua, eta egun 27 herrialdetako 123 alderdik parte hartzen dute. Horien artean daude, besteak beste, Argentinako, Brasilgo, Txileko, Mexikoko, Venezuelako eta Kolonbiako gobernuetako hainbat alderdi. Era berean, foroetan parte hartu izan dute Sortuko eta Ezker Anitza-IUko kideek.

Aurtengo foroan, sakabanaketa politikaren inguruko ebazpenaz gain, Hego Amerikako eta Karibeko zenbait herrialdeetako egoeraren inguruko adierazpenak ere egin dituzte; besteak beste, Kolonbiako eskuinak «demokratikoki hautatutako herri gobernuaren kontra egindako desegonkortze saiakerak» salatu dituzte, eta Amazonasen deforestazioaren kontrako politikak sustatzearen alde egin.


Summary: Iaz galdutako erosahalmena aurten berreskuratuko dela uste du LHK-k. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako langileen %52k lan hitzarmena indarrean dute; azken hamar urteetako daturik onena da. Euskal hitzarmenek Espainiakoek baino soldata igoera handiagoak eragin zituzten.

Hego Euskal Herriko negoziazio kolektiboa garai oso oparoan bizi da. Azken hilabeteetan, sektoreko lan hitzarmen asko sinatu dira, eta haien eraginak arrasto estatistikoa utzi du. Lan Harremanen Kontseiluaren (LHK) arabera, maiatzaren amaieran, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako sektore pribatuko langileen %52k lan hitzarmena berritua eta indarrean dute. Horrez gain, LHK-k hitzarmen berritzeen «erritmoa» goratu du, lau langiletik batek aurten berritu baitu bere lan baldintzak arautzen dituen ituna. Soldatari dagokionez, eta KPIaren bilakaera mantentzen bada, aurten iaz galdutako erosahalmena berreskuratu ahalko dela aurreikusi dute.

«2012ko lan erreformaz geroztik negoziazio kolektiboan egondako daturik onenak dira. Aurreikuspena ezberdina zen, eta onartu behar dut harritu egin nauela, onerako». Tomas Arrieta LHK-ko presidenteak ezin izan du bere poza ezkutatu, iazko datuen eta aurtengoen aurreikuspenen berri emateko antolaturiko agerraldian. Bertan behera geratutako hitzarmenen datuak ere hobera egin du: iazko maiatzeko amaieran, %9,4 ziren; egun, aldiz, %6,3. Beste %41,8 luzatuta daude, alegia, indarrean daude, baina eguneratu gabe. Inflazioa, akordiorako pizgarri

Eta zergatik gertatu da negoziazio kolektiboaren pizkunde hori? Arrietak hiru arrazoi eman ditu, eta aurrenekoa da haren harriduraren oinarria: «Inflazioak asko beldurtu gintuen, baina pizgarri suertatu da. Inflazio txikia dagoenean, hitzarmena berritua ez izatea ez da hain kaltegarria, baina datu hauekin galera handia da». Beste bi arrazoiak, berriz, egoera ekonomiko «egonkorra» —iaz %4,4 hazi zen ekonomia, eta aurtengorako %1,6 haztea espero—, eta negoziazioak aldatu izana dira: hitzarmen luzeagoak sinatzen ari dira, inflazioaren eragina luzaroago banatzen dutenak.

Arrietak azaldu du inflazio handiak erabat baldintzatu duela azken urteetako negoziazio kolektiboa. 2022ko azken datua %5,4koa izan zen, eta egungoa, maiatzean, %2,3koa da. Iazko soldata eguneraketak, batez beste, %4,08koak izan ziren, indarrean zeuden hitzarmenetan; aurtengorako, aldiz, %4,01ekoa izatea espero dute. Alegia, iaz ituna indarrean zuten langileek %1,3ko erosahalmen galera pairatu zuten, baina aurtengoak lehen bost hilabeteetako joera mantentzen badu, kopuru hori berreskuratuko litzateke.

Alde horretatik, Arrietak nabarmendu du Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan sinatzen diren hitzarmenetako soldatak igoerak Espainian sinatzen direnenak baino nabarmen handiagoak direla. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan negoziaturiko lan hitzarmenen soldatak %4,8 igo ziren, Espainian negoziaturikoak eta Euskal Herrian eragina dutenena, aldiz, %2,89. Aurten joera bera mantendu da: aurrenekoak %4,89 igoko dira batez beste, eta Espainian negoziaturikoak, %3,82.

LHKk beste datu interesgarri batzuk eman ditu: esaterako, 1.002.594 langile daudela egun kontratupean, eta 105.379 langabe daudela (%8,7). Azken urteetan asko igo da kontratu mugagabea duten langileen kopurua, Arrietaren ustez, azken lan erreformaren eraginarengatik. Azkenik, lan gatazkak aurten asko jaitsi dela nabarmendu du, «hala greban dauden langile kopuruan nola greba egunetan». Enpresari elkarte batzuek aurkako kexak helarazi badituzte ere, Arrietak ez du mezu horien inguruko iritzirik eman nahi izan.

Tomas Arrietak egingo duen azken urteko balorazioa da, udazkenean kargua uztekoa baita.


Summary: Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ahaldun nagusiekin elkartu da Urkullu. Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk lehen bilera egin du hiru lurralde horietako ahaldun nagusi izendatu berriekin, «lan esparruak ebaluatzeko».

Maiatzaren 28ko udal eta foru hauteskundeen ondotik izendatu berri dituzten Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ahaldun nagusiekin elkartu da Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkullu, gaur. Ramiro Gonzalez, Elixabete Etxanobe eta Eider Mendoza hartu ditu Gasteizko gobernuko buruak, Ajuriaenean, «orain arte partekatutako lan esparruak ebaluatzeko eta, aldundietako lantalde berriak eratu ondoren, datozen urteotarako herrialde proiektu eta erronka nagusiak aztertzeko».

Bilera horretan, gobernantza eredua eta erakundeen arteko lankidetza berretsi dituzte EAJko agintariek, «herrialdeko proiektu estrategikoak bultzatzeko helburu argiarekin», hori baita «Euskadiren aurrerapena bultzatuko duen ikuspegia», lehendakariaren eta ahaldun nagusien arabera. Horiek horrela, datozen urteetarako proiektu eta erronka nagusiak aztertu dituztela jakinarazi dute.

Egungo legealdi autonomikoan elkarrekin landutako jarduerak garatzen eta «herrialde proiektu bateratu bat lantzen» jarraitu behar dela berretsi dute EAEko lehendakariak eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ahaldun nagusiek, betiere begirada 2040an jarrita. Proiektu horrek izan behar dituen helburuak ere zerrendatu dituzte: «Egungo euskal gizartean, etorkizuneko belaunaldi berrian pentsatzea eta Euskadik aurrerantzean ere ingurune globalean lehiakortasuna eta ongizatea lortzeko ekintzak diseinatzea eta abiaraztea».

Ramiro Gonzalezek, Elixabete Etxanobek, Eider Mendozak eta Iñigo Urkulluk oso ontzat jo dituzte lau erakundeek foru aldundien aurreko legealdian eta egungo legealdi autonomikoan elkarrekin garatu dituzten ekinaldiak.


Summary: Euskal selekzioa bikain autonomia erkidegoen arteko Espainiako gaztetxoen txapelketan. Coruñan (Galizia) jokatutako proban, kadeteetan hirugarren izan dira euskal eskalatzaileak, eta haurren kategorian, seigarren. Blokeko eta zailtasuneko proben konbinatuan garaile izan dira Ines Allende eta Eñaut Uson.

Uztailaren 6tik 9ra autonomia erkidegoetako selekzioen Espainiako eskalada txapelketa jokatu zen Coruñan (Galizia), 14 urtez azpiko eta 16 urtez azpiko mailetan; hau da, haurren eta kadeteen kategorietan. Eskaladako hiru diziplinetan jokatu zen proba (blokea, zailtasuna eta abiadura), eta euskal selekzioa oso maila onean aritu zen: 16 urtez azpikoetan hirugarren izan zen, eta 14 urtez azpikoetan, seigarren.

Euskal selekzioko 8 eskalatzailek hartu zuten parte Galizian jokatutako txapelketan, eta batez ere blokeko eta zailtasuneko probetan eta bien konbinatuan erakutsi zuten beren maila. Modalitate horietan hainbat domina lortu zituzten. Kadeteetan, esaterako, Udane Mujikak garaipena lortu zuen blokeko proban, eta Ines Allendek beste horrenbeste egin zuen zailtasuneko modalitatean. Maddi Agirre, berriz, bigarren izan zen blokean eta hirugarren zailtasunekoan. Hala, bi modalitateen sailkapen konbinatuan, euskal selekzioko hiru neskek berenganatu zituzten podiumeko lehen hiru postuak: Ines Allende izan zen txapeldun, Udane Mujika bigarren eta Maddi Agirre hirugarren.

Mutiletan, Eñaut Uson ere txapeldun izan zen blokeko eta zailtasuneko sailkapen konbinatuan. Blokean bigarren izan zen tolosarra (Gipuzkoa), eta sokako modalitatean txapeldun. Beraz, biak kontuan hartuta, beretzat izan zuen garaipena.

Aipatutakoez gain, beste hauek ere lehiatu ziren Coruñan: Elene Otermin Losada, Laia Beltran de Heredia Rangel eta Lier Perez Barreras haurren kategorian, eta Gari Markuerkiaga Sarria kadeteen mailan. Guztira, 10 dominarekin itzuli dira euskal selekzioko kideak.

Hobetu beharrekoen artean, Euskal Mendizale federazioko prestatzaile eta teknikariek garbi ikusi dute abiadurako modalitatea gehiago landu behar dutela. Modalitate horretan apalagoak izan dira euskal eskalatzaileen postuak.


Summary: «Bertako produktuen aldeko apustua egitea oso garrantzitsua da». Barrenetxe nekazari profesionalen kooperatiba 1980tik ari da Euskal Herriko barazki tradizionalak ekoizten.

Euskal Herriko barazki tradizionalak modu naturalean ekoizten ditu Barrenetxe kooperatibak, kalitatea arretaz zainduta: tomatea, letxuga, zerba, kalabazina, pepinoa, porrua eta piperrak.

Sasoian sasoiko produktuak ekoizten dituzue, eta heltze-puntu egokian jasota daude, dastatzeko eta nutrizio-balio osoaz gozatzeko.

Bai, produktuak egoera optimoan daudenean biltzen ditugu. Gertuko barazkiak dira: saiatzen gara ahalik eta gertuenekoekin lan egiten. Zero kilometro kontzeptuaren arabera aritzen gara.

Modu naturalean ekoizten dituzue, eta kalitatea arretaz zaintzen duzue, ezta?

Bai. Berotegi tradizionalak ditugu, teknifikatuagoak direnak ere bai, eta aire zabalean ere landatzen ditugu. Guztira 23 hektarea ditugu, erdiak aire zabalean eta beste erdiak berotegiaren barruan.

Kalitatea da gure helbururik garrantzitsuena. Eusko Label eta Euskal Baserri zigiluen bitartez saltzen ditugu produktuak, kalitatearen araudi guztiarekin. Ekoizteko era funtsezkoa da guretzat, era eraginkorrean ekoiztea, teknika naturalak erabiliz. Halaber, trazabilitatea bermatzen dugu: guk badakigu zein ortutatik datorren produktu bakoitza eta nora heldu den, eta prozesu horretan zein gorabehera eduki dituen. Horrela, arazoren bat izan badu, badakigu detektatzen non egon den arazoa. Hori ere bada kalitatea bermatzeko era garrantzitsu bat.

Nekazari profesionalen kooperatiba bat da Barrenetxe. Nola lan egiten duzue?

Lan elkarte bat gara, eta lan elkartua da gure modelo kooperatiboa. Egitura guztia kooperatibarena da, eta bazkideon ekarpena lana da. Bazkide batzuk nekazari profesionalak dira, ortuetan eta berotegietan beharra egiten dutenak; beste batzuek mantentze lanak egiten dituzte; beste batzuek administrazio lanak, gerente lana... Ez dizkiegu barazkiak inguruko baserritarrei erosten. Programazio bat egiten dugu, planifikazio bat, eta bakoitzak bere lanaren ekarpena egiten du. Elkarlanean egiten dugu dena.

Ortuak Bizkaiako Uribe Kosta eta Lea-Artibai eskualdeetan daude, eta egoitza nagusia eta biltegia Etxebarrian daukagu. Egitura eta ondare guztia kooperatibarena da, eta horrek etorkizun bat bermatzen du. Horrela, bazkideren bat erretiratuz gero, bere berotegia Barrenetxe kooperatiban gelditzen da, eta beste bazkide bat hasten da kooperatiban lanean.

Barazkiak saltokietan saltzen dituzue? Azoketan ere bai?

Gehiena dendetan saltzen dugu, saltoki handietan eta herrietako dendetan. Madrilen ere saltzen dugu apurtxo bat, eta Bartzelonan ere bai. Salmenta zuzen gehiena Lea-Artibai inguruan egiten dugu. Mercabilbao eta Merca Bugati eta horrelako merkatu handietara ere banatzen ditugu barazkiak, eta horien bitartez Gipuzkoara, Nafarroara eta Arabara heltzen dira.

Halaber, online denda daukazue eta etxez etxeko zerbitzua eskaintzen duzue, bezeroei erraztasunak emateko zuen produktuak eskura ditzaten?

Produktuen sailkapen edo aukeraketa bat egiten dugu, eguneko produktuekin, kalitate bat bermatuta. Kontsumitzaileek badakite nori erosten dizkioten produktuak, azkenean denda batera edo hipermerkatu batera joaten bazara ekoizlea ez baituzu ezagutzen. Horrela, beste modu bateko harreman bat ere sortzen da, digitalki, baina harreman zuzena.

1980tik ari zarete lanean; urte hauetako eskarmentua baliagarria izango da zuentzat, ezta?

Oso baliagarria da. Berrogei urteko ibilbide honetan gorabehera asko eduki ditugu. Sektorea ez da erraza, erronka asko ditugu aurrean, eta gure plantilla berritzea gero eta zailagoa da: nekazari berriak topatzea erronka handia da. Baina Barrenetxen badaukagu egitura bat zehaztuta, komertziala eta produkzio arlokoa, eta lan egiteko garaian esperientzia hori edukitzea baliagarria da kooperatiban lan egiteko pertsona berriak hartzeko orduan. Berrogei urteko ibilbide bat izateak laguntzen du horretan, eta baita gure proiektua ahalik eta gehien zabaltzen ere.

Horrez gain, bezeroek estimatzen dute ahalik eta produktu gehien edukitzea toki berean, bertako produktuak, kalitatearen bermearekin.

Noiztik ari zarete Eroskirekin lan egiten?

Hogeita hamar bat urte dira elkarrekin lan egiten ari garela. Beti eduki izan dugu harreman ona. Haiekin egiten dugu planifikazioa jakiteko zer den landatu ahal dena eta zer den saldu ahal dena. Sektorearen ikuspuntua ematen dugu, eta haiek merkaturatzearen inguruko informazioa ematen digute, zer joera dauden, kontsumitzaileen beharrizanak zeintzuk diren. Bion artean saiatzen gara kontsumitzaileari eskaintzen ahalik eta produktu sortarik handiena eta kalitatezkoa.

Azken batean, kontsumitzaileak bilatzen duena. Adibidez, tomatea. Lehen, tomate mota bakarra zegoen, eta orain, beste mota batzuk ere ikusten dira, cherry tomatea, tomate txikia, tomate urdina.... kontsumitzaileak beste tomate mota batzuk ere eskatzen dituelako. Horri egokitzea ez da erraza. Eroskik horren inguruko informazioa ematen digu, eta gu saiatzen gara bertako produktu ahalik eta gehien egon daitezen, egonkortasun baten barruan.

Gustura elkarlan horrekin?

Bai, oso gustura. Azkenean, lantalde bat daukagu sortuta. Badakigu zein den Eroskiko eroslea. Saltoki handietan, batez ere telefonoz berba egiten duzu, eta Eroskikoekin aurrez aurre hitz egiteko aukera duzu, badakizu norekin ari zaren berbetan. Harreman hori oso garrantzitsua da guretzat.

Guk sektorearen ikuspuntua ematen diegu, nekazari txikiei ulertzea ez baita erraza. Kanpokoa askoz egonkorragoa da, eta gurea garaiaren araberakoa da: gaur agian asko dago, eta bihar gutxi; gaur produktu batek prezio bat dauka, eta bihar beste bat. Horregatik, oso garrantzitsua da harreman hori ahalik eta gertukoena izatea, harreman estua izatea.

Besterik azpimarratu nahi duzu?

Gizarteari transmititu nahi diogu zein garrantzitsua den bertako produktuak erostea, jakinda nork bere erosahalmena duela eta hemengo produktu batzuk garestiak izan daitezkeela. Bertako produktuen aldeko apustua egitea oso garrantzitsua da, sektorea eta nekazaritza indartzeko, eta sektore honetan lan egin nahi duen jende gazteari aukerak emateko. Bestela, elikadura burujabetza ez dugu inoiz lortuko. Gaur egun, tomatearen kasuan, adibidez, %10era ez da heltzen hemen ekoizten dena, eta, beraz, %90eko menpekotasuna daukagu tomatean bakarrik, eta hemendik hamar urtera handiagoa izango da.

Oso polita da ikustea hemengo baserriak, ortuak eta abar, baina ez bagara kontziente zein garrantzitsua den jatekoa etxe ondoan edukitzea, desagertu egingo da. Denon artean bultzatu behar dugu sektorearen profesionalizatze prozesua. Jatea oso garrantzitsua da, eta denok pixka bat jarrita, lortu ahal dugu nekazaritza sendo bat izatea.


Summary: Pasaiako portuan urperatuta zegoen 1936ko gerrako lehergailu bat zartarazi dute. Portu sarreran aurkitu dute lehergailua. Arazorik gabe zartarazi dute. 14:00etatik aurrera portuko jarduerak normal jarraitu du.

Atzo 1936ko gerrako lehergailu bat aurkitu zuten Pasaiako (Gipuzkoa) portuaren sarrerako kanalean, ikuskapen lanak egiten ari ziren bitartean. Gaur eguerdian operatibo bat abian jarri dute; eguerdian, zartarazi dute. Ez da arazorik egon. 12:30etik 14:00etara itxita egon da portuko sarrera, baina, 14:00etatik aurrera, portuko jarduera guztiek normal-normal jarraitu dute.

Ikuskatzaileak lehergailua aurkitu zutenean, Pasaiako portuan dauden Guardia Zibilen eta Pasaiako portuko itsas-kapitaintzaren eskutan jarri zuten. Gaur, operatiboa abian jartzeko, 12:30ak eta 14:00ak bitartean portu sarrera itxi eta jarduera guztiak bertan behera utzi dituzte. Pasaiako Udalak sare sozialetan esan duenez, bainatzen ari zirenei uretatik ateratzeko esan die Udaltzaingoak; San Juan eta San Pedro artean ibiltzen den motora ere gelditu behar izan dute.

Dena kontrolpean zutenean, lehergailu teknikariak lehergailuaren eremura bildu dira. Horiek eta urpekari espezialistek egin dute lana. EFEko lekukoek informatu dutenez, ez da arazorik egon; gainazaletik ez da ondoriorik antzeman. 14:00etatik aurrera, normal-normal ekin zaie portuko jarduera eta ekintza guztiei.


Summary: Donostia International Physics Centereko Andrei Bernevig irakasleak irabazi du EPS Europhysics saria. Material kuantiko topologiko berriak sailkatzeko, iragartzeko eta aurkitzeko egin duen ekarpenagatik eman diote saria.

Iragarri berri dutenez, DIPC Donostia International Physics Centerren Ikerbasqueko irakasle bisitari Andrei Bernevigek irabazi du EPS Europhysics saria. Donostia International Physics Centerrek arrazoi hauxe eman du: «ekarpen garrantzitsua» egin du material kuantiko topologiko berriak sailkatzeko, iragartzeko eta aurkitzeko. Princetongo Unibertsitateko fisika irakaslea ere bada Bernevig.

Azaldu dutenez, EPS Europhysics saria materia kondentsatuaren fisikaren alorreko Europako saririk ospetsuenetako bat da. Pertsona batek edo gehiagok materia kondentsatuaren fisikaren arloan egindako aurkikuntza, aurrerapen edo ekarpen nabarmenei ematen diete aitortza hori.

Bernevigek nabarmendu du saritu duten ikerketa ezinezkoa zatekeela zenbait erakunderen elkarlanik gabe: «Sari honek aintzatesten duen ikerketa egitea bera ezinezkoa zatekeen nazioarteko erakundeen benetako lankidetzarik gabe; izan ere, Princeton, DIPC, EHU Euskal Herriko Unibertsitatea, Ecole Normale Superieure eta Max Planck Institutuko zientzialariek lankidetza estuan jardun dute hamarkada batean baino luzaroagoan».


Summary: «Turistak kanpora», idatzi du U14k Hendaiako turismo trenean. Hendaiako turismo tren ttipia tindatu du U14 kolektiboak. Herriko etxeak salaketa pausatu du.

Atzo arratsaldean egin zuten ekintza. Bost militante trenera bildu ziren, eta hiru bagoi tindatu zituzten, gorriz: «Turistak kanpora», idatzi zuten bi lehenetan, bakoitzak hitz bana; eta, hirugarrenaren gainean, kolektiboaren izenaz izenpetu zuten, «U14». Herriko Etxeak salaketa jada pausatua du kolektiboaren kontra, eta treneko gidariak gisa berean egin behar luke datozen oren edo egunetan, Sud Ouest-en arabera. Inskripzioak arratsaldean berean garbitu zituzten, eta trenak gaur goizetik berriz hartu du bidea Hendaiako karriketan.

Aitzineko gauean, jadanik, Uztailak Hamalau kolektiboak hogei bat herriren sartzean agertzen diren frantsesezko izenen panelak beltzez tindatu zituen. Ekintza horiek U14k biharko deitua duen manifestaldiarekin bat egiten dute: izan ere, Frantziako besta egun nazionala salatuko dute Donibane Lohizuneko Didier Lafitte plazatik abiaturik, 18:00etan.


Summary: Ion Izagirrek garaipen handia lortu du Tourrean. Cofidis taldeko txirrindulari ormaiztegiarrak irabazi du hamabigarren etapa. Duela 23 urte irabazi zuten azken aldiz Euskal Herriko bi txirrindularik Tourrean.

Ion Izagirrek (Cofidis) lekukoa hartu dio Pello Bilbaori (Bahrain) Frantziako Tourrean. Gernikarrak garaipena handia lortu eta bi egun eskasera, beste horrenbeste egin du txirrindulari ormaiztegiarrak gaur: hura nagusitu da hamabigarren etapan, Roanne eta Belleville-en-Beaujolais (Frantzia) artean jokatu dena. 2000n irabazi zuten azken aldiz Euskal Herriko bi txirrindularik Tour berean. Javier Otxoa zenak eta Jose Vicente Garcia Acosta Txente-k irabazi zuten orduan. 2009an ere Mikel Astarlozak eta Juanma Garatek altxatu zituzten besoak, baina Astarlozari garaipena baliogabetu zioten Tour hura bukatu ondoren.

Izagirre anaietan gazteena eguneko ihesaldian sartu da. Aurkari indartsuek egin dute aurrera harekin: Mathieu van der Poelek (Alpecin), Julian Alaphilippek (Soudal), Thibaut Pinotek (Groupama) eta Dylan Teunsek (Israel), besteak beste. Guillaume Martin haren taldekide eta taldeburua ere egon da ihesaldian, eta horrek lan egitera behartu du Izagirre. Zenbaitetan nekea sumatu du, sufritu egin du, eta atzean geratu da.

Baina suspertu egin da gero, eta etapako azken mendatean gora erasoa jo du, Croix Rosierren. Atzean utzi ditu iheskide guztiak. 26 segundoren aldearekin iritsi da gailurrera, baina handik 28,4 kilometro zeuden helmugara, ia denak maldan behera. Eta berriro erakutsi du oso trebea dela jaitsieran, aldea handitu baitu. Hala, bakarrik helmugaratu da, besoak zabal-zabal, eta pozez gainezka.

Ion Izagirrek bigarren garaipena du Tourrean. Duela zazpi urte lortu zuen aurrenekoa eta azkena, 2016ko ekitaldiaren azken-aurreko etapan, Morzinen (Frantzia). Ordutik ez zuen irabazi. Oso gertu izan zuen garaipena, hirutan izan baitzen bigarren: bitan 2018an, eta behin 2021ean. Gaur atera du arantza. Tourrean etapa bat baino gehiago irabazi dituzten sei txirrindularietako bat da. Miguel Indurain (hamabi), Roger Lapebie (bederatzi), Paul Maye (bi), Miguel Mari Lasa (bi) eta David Etxebarria (bi) dira beste bostak.

Gaurkoarekin, lau etapa irabazi ditu itzuli handietan: bi Tourrean, beste bana Espainiako Vueltan (2020an) eta Giroan (2012an). Sekulakoa da.

«Egunak neramatzan saiatzen, eta gaur indartsu ikusi dut neure burua. Saiatu naiz, eta bikain atera da. Oso hunkigarria izan da. Gauza asko pasatu zaizkit burutik» esan du, helmugara iritsi berritan. Haren iritziz, «taldearen garaipen bikaina izan da».

Azpimarratu duenez, Tour «berezia» izaten ari da. «Bilbotik irten ginenetik bi euskal txirrindularik irabazi dugu. Hauek ziren taldearen helburuak: etapa bat irabaztea eta lehen hamarren artean sailkatzea. Eta jada bi etapa irabazi ditugu».


Summary: Jaurlaritzak lan poltsetarako ezarritako hizkuntza irizpideak atzera bota ditu justiziak. Agerraldia egin du gaur arratsaldean Gobernantza Pulbikoko sailburu Olatz Garamendik eta epaiaren aurkako helegitea jarriko dutela jakinarazi du; euskararen aurkako ebazpen judizialen «gorakadarekin» lotu du ebazpen judiziala

Euskararen aldeko neurrien kontrako «oldarraldi judiziala» salatzeko agerraldi jendetsua egin dute gaur goizean Bilbon, Kontseiluak deituta, eta arratsaldean euskararen kontrako epai sorta horren beste ale baten berri eman du Gobernantza Publiko eta Autogobernuko sailburu Olatz Garamendik, agerraldi batean. Aditzera eman duenez, Gasteizko Administrazioarekiko Auzietako 1. zenbakiko epaitegiak emandako sententzia bat da, eta atzera bota ditu Garamendik tokiko erakundeetarako idazkarien eta kontu hartzaileen lan poltsak osatzeko emandako agindu bateko hainbat irizpide; tartean daude hizkuntza irizpideak. Epaiaren sorburua Bizkaiko idazkari, kontu-hartzaile eta diruzainen elkargo ofizialak aginduaren kontra jarritako helegite bat da. Epaiarekin desadostasuna azaldu du sailburuak eta helegitea jarriko dutela jakinarazi du; EAEko Justizia Auzitegi Nagusira joko dute, eta bitartean epaia etenda geratzen dela esan du.

Epaiak aginduaen sei manu baliogabetu ditu, eta Garamendik berak onartu duenez, auzitan jarri du Eusko Jaurlaritzak lan poltsak eratzeko duen gaitasuna, hautaketa prozesuen egokitasuna eta hizkuntza eskakizunak egiaztatzeko ahalmena. «Azken hilabeteotan euskararen normalizazioaren aurkako ebazpen judizialen gorakada oso kezkagarrian gaude, eta, gainera, euskal erakundeen autoantolaketarako eskumena arintzen eta euskal autogobernua urratzen dute», azaldu du. Epaiak ukatu egiten du, besteak beste, euskararen 3. edo 4. hizkuntza eskakizuna egiaztatzea eska daitekeenik lan poltsak eratzeko prozesuan.

Horren aurrean, Jaurlaritzak defendatu du «toki erakunde bakoitzaren hizkuntza plangintzak hala eskatzen duenean» legez era badela euskara «baldintza» gisara eskatzeko. Areago uste du toki entitateen funtzionamendurako «hain garrantzitsuak» diren lanpostu horiek euskara maila egiaztatzen duten profesionalez bete behar direla. Garamendiren iritziz soilik horrela «berma» daitezke herritarren hizkuntza eskubideak.

«Hori bermatzea oso zaila da Estatuak Administrazio Publikoaren Institutu Nazionalaren bidez igorritako poltsen bidez», adierazi dute gaurko agerraldirako Gobernantza Publikoko Saileko informazio iturriek prestatu duten prentsa oharrean. Epai honek ere euskal autogobernua «higatzen» duela esan du Garamendik, eta Jaurlaritzak toki administrazioko idazkarien, kontu hartzaileen eta idazkari kontu hartzaileen kidegoak kontratatzeko «ahalmena» duela defendatu du.

Justiziak ezeztatu duen agindua 2021eko apirilekoa da. Hautaketa prozesu baterako deialdia egin zen zeinaren bidez lan poltsa bat eratu nahi zen toki erakundeetarako idazkaritza eta kontu hartzailetza eskalarako funtzionarioentzat gordetako lanpostuak betetzeko.

Berehala erantzun dio Kontseiluak epaiari. Idurre Eskisabel idazkari nagusiaren esanetan, goizean adierazitako kezka larritu besterik ez zaie egin: «Oso-oso kezkagarria da». Irizten zaio hizkuntza eskubideak auzitan jartzen dituela, eta gainera, epaileak «irrazionaltzat» jo duela hizkuntza eskakizunak ezartzea bera. «Balorazio horiek oso larriak iruditzen zaizkigu». Horiek horrela, nabarmendu du «oso garrantzitsua» dela Kontseiluak azaroaren 4rako deituta duen manifestazioan parte hartzea.

Foru araudia

Jaurlaritzaren arabera, ebazpen judizialak zalantzan jartzen du lan poltsetan sartzeko «foru araudia ezagutzeko» eskea ezartzea ere. «Baloratu beharreko jakintza» da, hala ere, Gobernantza Publikoko Saileko arduradunen arabera: «Euskadiko foru berezitasuna dela eta». Garamendiren iritziz, langile horien «berariazko prestakuntzaren» parte izan behar du jakintza arlo horrek ere.


Summary: Illarramendi eta Sanjurjo omenduko dituzte Euskal Herria Txapelako finalean. Realak eta Osasunak elkarren aurka jokatuko dute hilaren 21ean, Irungo (Gipuzkoa) Gal estadioan (20:45, ETB1). Irabazleak denboraldiko lehen titulua eskuratuko du.

Gaur aurkeztu dute finala, Galen. Bertan izan dira Illarramendi bera, Joseba Ibarburu Realeko lehendakariordea, Igor Emery Real Unioneko presidentea, eta Ibon Arruitz eta Aitziber Zapirain Euskal Herria Kirolako ordezkariak. Illarramendi «pozik» azaldu da omenaldia egingo diotelako. Halaber, salatu du Osasuna «injustizia bat» bizitzen ari dela.

Bi taldeek denboraldi biribilak egin zituzten joan den sasoian: Reala, Txapeldunen Ligarako sailkatu zen, eta Osasuna, Konferentzia ligarako. Halere, UEFAk Osasuna parte hartu gabe zigortu du, eta ikusteko dago azkenean Europan ariko den.

Denboraldia prestatzen hasiak dira bi taldeak, eta lehen aukera dute titulu bat irabazteko. Partida horretan ohikoa da omenaldiren bat egitea euskal jokalariren bati. Aurrekoetan, Inaxio Kortabarria, Jose Angel Iribar, Periko Alonso, Jon Ander Goikoetxea eta Gorka Iraizoz omendu zituzten. Aurten, berriz, Illarramendi eta Sanjurjo Realeko eta Osasunako kapitain ohiak omenduko dituzte. Euskal Herria Kirolako ordezkariek haien «profesionaltasuna, konpromisoa, kiroltasuna eta herriarekiko atxikimendua» azpimarratu dituzte.

Zazpigarren aldia du aurtengoak. Finala Espainiako Lehen Mailako euskal taldeek denboraldi barruan elkarren aurka jokatzen dituzten derbien puntuazioak finkatzen du. Txuri-urdinek eta gorritxoek bi aldiz jokatu dute finala elkarren aurka, eta bakoitzak bat irabazi du. Aurtengoak, beraz, berdinketa hautsiko du. Irabazleak, gainera, Athletic berdinduko du, bi txapelekin. Datorren sasoian, Alaves, Athletic, Osasuna eta Reala lehiatuko dira Euskal Herria Txapelan.

Sarrerak salgai daude

www.ehkirola.eus webgunean dagoeneko salgai daude sarrerak. Laster Realaren dendan ere egongo dira, eta Gal estadioan partida baino egun batzuk lehenago jarriko dituzte eskuragarri, baita egunean bertan ere. Tribunarako sarrerek hogei euro balioko dute, eta fondokoek, hamabost. 16 urtez azpikoen tribunarako sarreren prezioa hamar eurokoa izango da, eta fondokoena, bost eurokoa. Sarrera erosi dutenen artean zozketa egingo dute atsedenaldian.


Summary: Itziar Ituñok gorpuztutako sorgin dual bat da Beldurrezko Asteko karteleko irudia. Urriaren 27tik azaroaren 3ra egingo dute Donostiako Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren 34. Astea, eta kartela aurkeztu dute Viktoria Eugenia antzokian. Sorginak dira aurtengo protagonistak, eta argitik eta ilunetik duen izaki gisa irudikatu dituzte.

Argitsua eta iluna. Boteretsua eta bihozbera. Halakoxea da Itziar Ituño aktoreak aurtengo Donostiako Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren asteko kartelean gorpuztu duen sorgina. Sorginaren esentzia sotila aspaldiko esentziarekin konektatu nahi izan dute, eta, hala, bi magien indarra batu. «Sorginaren irudikapenik topikoenetatik urrundu, eta antzinako sorgin bat irudikatu nahi genuen», adierazi du Josemi Beltranek, Donostia Kulturako zinema programazioko arduradunak. Hori adierazteko, tarot karta baten forma eman diote kartelari. Bertan bi sorgin ikusten badira ere, sorgin bera dela jakinarazi du Ituñok: «Karteleko bi sorginak sorgin bera dira, nirea. Dualitatea oso interesgarria da lanean; denok jokatzen ditugu rol ezberdinak».

Nerea Torrijosek zuzendu du kartela sortzeko prozesu guztia: «Oso zuzendari ona da», onartu du, irribarrez, Ituñok; «Argi atsegina baina serioa du». Aktoreak sorgina hezurmamitzeko jantzi dituen jantziak ere Torrijosek diseinatu ditu, eta Marta Fresnillosek egin ditu argazkiak. Alive VFX & Design estudioa arduratu da kartela diseinatzeaz.

Bestalde, Beltranek azaldu du aurten Kataluniako TerrorMolins jaialdiarekin elkarlanean aritu direla eta hainbat jarduera batera antolatu dituztela. Izan ere, bi jaialdiek hartu dute aurten sorgina protagonista gisa. Hala, Sorginak-Bruixes leitmotivaren barruan, Borja Crespo komisarioak antolatutako Bruixes - Sorginak - Brujas. Akelarre ilustratua erakusketa jarriko dute ikusgai; Euskal Herriko eta Kataluniako 24 emakume ilustratzaileren lanek osatzen dute. Halaber, liburu bat ere argitaratuko dute: Elisa McCauslandek eta Diego Salgadok idatzitako Beso negro: brujería, cine y cultura pop.

Laminatik sorginera

Nazioartean ospe handien duten euskal aktoreetako bat da, gaur egun, Ituño. Hainbat telesail, film eta antzezlan egin ditu, bai Euskal Herrian eta bai Euskal Herritik kanpo. 2017an estreinatu zen La Casa de Papel telesailarengatik egin zen ezaguna nazioartean, telebistako debuta 1993an egin bazuen ere. 1999tik 2015ra Nekaneren rola jokatu zuen Euskal Telebistako Goenkale telesail arrakastatsuan. Geroztik, beste zenbait lanetan ere ibili da: besteak beste, Loreak (2014), Errementari (2017), Hil kanpaiak (2020) eta Irati (2022) filmetan. Azken horretan, Mariren pertsonaiari eman zion bizia. Oso pozik agertu da aktorea, fantasiazko pertsonaiak jokatzeko eskaintza dela eta: «Mariren rola egin ostean sorginarena egitea opari bat da niretzat. Sinesten dut antzinako jakinduria horretan», adierazi du. Haren hitzetan, «ez da kasualitatea» Mariren pertsonaia egitetik etorri eta sorginaren azala janztea.

Gustuko du Ituñok sorginkeriaren mundua. Torrijosek berak eskaini zion jaialdiko karteleko irudi nagusia izateko aukera, eta ez zuen bi aldiz pentsatu: «Aktorea naiz, ez naiz modeloa. Baina oso esperientzia polita izan da». Fantasiazko zinemak bere bizitzan izan duen garrantzia azpimarratu du; izan ere, genero horretako filmek asko markatu zuten haurtzaroan eta nerabezaroan, eta, orain, halako lanak egiteak (Irati, kasurako) ilusio berezia egiten dio: «Fantasiazko zinemaren oso fana naiz. Gainera, gurea bada, Euskal Herrikoa, euskaraz… Gure mitologia batzen duten proiektuetan murgilduta ibiltzea niretzako opari bat da. Errealitateari lotuta dauden istorioak oso ondo daude, baina zinema fantastikoan jolastu egin daiteke. Eta hori da aktoreon lana, jolastea».

Detective Touré da Ituñoren proiektu berria, Espainiako telebista publikorako Bilbon grabatzen ari diren telesaila. Jon Arretxe idazle bizkaitarraren eleberrietan dago oinarrituta komedia eta thrillerra uztartzen dituen telesail hori, eta Toureren antagonista rola antzeztuko du Ituñok. Irailean bukatuko dituzte grabaketak.

Japoniako ikonoak

Izua, zientzia fikzioa eta fantasia. Kaijuak, yokaiak, espektroak, banpiroak eta estralurtarrak. Donostia Kulturak eta Japon fundazioak Fantasiazko zinema japoniarraren ikonoak. Aguilar-Haraguchi Bilduma erakusketa zabalduko dute jaialdiaren harira, Donostiako Okendo Kultur Etxean, irailaren 14tik azaroaren 3ra. Beltranen hitzetan, munduan garrantzi handia duen bilduma da, eta Euskadi Japonia 2023 jarduera programaren eta Beldurrezko Astearen barruan helduko da Donostiara, Etxepare Institutuaren laguntzarekin, besteak beste. Tomoo Haraguchi zinemagileak fantasiazko izakien sorkuntzan egindako lanak egongo dira ikusgai erakusketan.

Japonian animaziozko zinemak eztanda egin aurretik, fantasiazko film ugari ekoitzi ziren herrialdean, irudi errealean. Pieza horiek guztiek irudimen handiko kartelak sortu zituzten, gaur egungo zineman oso estimatuak direnak. «Kalitate handiko paperarekin» egindako posterrak dira, eta film japoniarretan daude oinarrituta. Efektu bereziekin sortutako izakiak ere ikus daitezke.


Summary: EAJk eta EH Bilduk nazio auzia jorratzeko eskatu diote Sanchezi. Estebanek PPren eta Voxen arteko akordioak kritikatu ditu, eta Aizpuruak azaldu du ahal dutena egingo duela eskuinak ez gobernatzeko.

Espainiako Kongresurako EAJren eta EH Bilduren hautagaiek lurralde auzia hizpide hartzeko eskatu diote PSOEren gobernuburu izateko hautagai Pedro Sanchezi, eta PPk hartutako ildoa txarretsi dute. EAJren Bizkaiko hautagai Aitor Estebanek nabarmendu du PPrekin ez dagoela «zer eginik», eta Vox «normalizatzea» leporatu dio: «Arazo larri bat da». EH Bilduren Gipuzkoako zerrendaburu Mertxe Aizpuruak, aldiz, adierazi du beharrezkoa dena egingo dutela eskuinak ez gobernatzeko.

EAJko eledunaren hitzetan, Espainiako gobernuburu izan nahi dutenen ardura izango da haiekin hitz egitea. Halere, gehitu du ez direla inoren «makulu» izango, eta jeltzaleek programa propio bat dutela: «Euskal herritarrei soilik erantzuten die». Horiek hala, Radio Vitorian egindako elkarrizketan, adierazi du Sanchezek berak jarri beharko lukeela mahai gainean «Euskadirentzat planteamendu bat», «halakorik balu». Izan ere, Estebanen hitzetan, Euskal Herriko eta Kataluniako nazio auziak jorratu beharrekoak dira, baina egungo gobernuak ez ditu behar bezala tratatu.

Era berean, Alderdi Popularrak Voxekin egindako gobernu akordioak kritikatu ditu, nahiz eta horrek ez duen esan nahi jeltzaleek Sanchezen alde egingo dutenik: «Gustatu ez zaizkigun gauzak egon dira legealdiaren funtzionamenduan».

Aizpuruak, berriz, azaldu du EH Bilduren helburua argia dela: «Eskuinak ez gobernatzea. Izan bakarrik edo Voxekin koalizioan». TVE1 telebista katean eginiko adierazpenetan, gehitu du euskal herritarrak ziur egon daitezkeela Hego Euskal Herriko zein beste edonongo erakundetan hori hala izateko lan egingo dutela.

EH Bilduko eledunak azaldu du ERCk eta koalizio subiranistak «lurralde auziari» irtenbide bat topatzeko lan egingo dutela, eta gehitu du independentziaren inguruko erreferendum bat sustatzea dela xedea: «Mugitu nahi ez bada ere, gauza ez da aldatuko. Errealitate ezberdinduak daude, eta euskal herritarren zein katalanen exijentziak; aldaketak eskatzen dituzte». Beraz, afera «seriotasunez» jorratzeko eskatu du, eztabaida politikoa susta dadin.


Fronte komun bat eskuinak geldiarazteko

Summary: Fronte komun bat eskuinak geldiarazteko. Espainiako hauteskundeei begira, eztabaida egin dute EAJk, EH Bilduk, PSOEk, PPk, Sumarrek, Voxek eta ERCk. Besteak beste, ETA, Gasteizko eta Gipuzkoako aliantzak eta Udal Legearen aurkako ebazpena izan dute hizpide.

Nondik begiratzen den; Espainiako Kongresuan bloke aurrerakoitzat jotzen den horrek ezer gutxi du adostasunetik, eskuinaren eta eskuin muturraren hazkundeari galga jartzeaz harago. Edo kontrara: desadostasunak desadostasun, espazio progresista hori fronte bat da PPri eta Voxi atea ixteko helbururik behinenean. Atzo TVE Espainiako telebista publikoan eginiko hauteskunde eztabaidak nabarmen islatu zituen bi blokeak: alde batean, PP eta Vox bat eginik Espainiako Gobernuaren kritikan, eta bestean, PSOE, Sumar, EAJ, EH Bildu eta ERC, beren agenda propioa mahai gaineratzeaz gain, eskuinen arriskuen ohartarazpen etengabean.

Hasieratik, PSOE eta PP joan den asteleheneko eztabaidaren erreplikan ahalegindu ziren, agerian utzita buruz burukoan erabilitako baliabide erretorikoak ez zirela zorizkoak izan, aurrez prestatutakoak baizik. «Beste gezur bat», esaten zion Patxi Lopezek (PSOE) Cuca Gamarrari (PP), Gabriel Rufianek (ERC) «hau ez da aurrez aurreko bat» aurpegiratzen zien bitartean. Lopezek «ultraeskuineko aliantza» gisa egin zien erreferentzia PPri eta Voxi behin eta berriz, eta Gamarrak apenas bilatzen zuen talkarik Lopez ez zen beste inorekin. Aldiz, elkarren arteko eztabaidan aritu ziren sarri Gabriel Rufian (ERC) eta Ivan Espinosa de los Monteros (Vox).

Ekonomia, aberastasunaren birbanaketa… Argudio truke handirik gabe joan ziren lehen minutuak. Segundoen kudeaketan, esaldi borobilak entzunarazten ahalegindu zen Oskar Matute (EH Bildu): «Bere jendean inbertitzen ez duen herrialde bat ez da herrialde duin bat. Gainerakoa Monopoly-a da». Aitor Esteban (EAJ) ere ez zen inorekin sesioan aritzera joan; jeltzaleen jardun parlamentarioaren ardatz izandako gai batzuk jarri zituen mahai gainean: ile apaindegien balio erantsiaren zerga, Sekretu Ofizialen Legea, mozal legea, Loiolako kuartelak eta bertan egin nahi dituzten etxebizitzak… Baina, puntu horretan, harroputz erantzun zion Espinosa de los Monterosek: «Euskal Herrian paraje eder asko daude etxebizitzak egiteko. Eta Loiolako kuarteletan egin nahi dituzue. Ahaztu zaitezte horretaz».

Baina berotuz joan zen giroa, eta, beste behin ere, ETAk lekua izan zuen hauteskunde eztabaida batean. EH Bildurekiko itunak arbuiatzen dituztela-eta, Matutek Gamarrari gogorarazi zion PPren gobernua ezker abertzalearekin eta ETArekin batzartu zela 1998an, eta galdetu ea zergatik orain ez den EH Bildurekin zilegi lehen ETArekin bazena. Baina erakunde armatua zenarekiko aipamenetan koska bat gora egin zuen Voxek: Espinosa de los Monterosek gogoan izan zuen duela 26 urte ETAk Miguel Angel Blanco PPko zinegotzia zena bahitu eta hil zuela, eta, Matuteri erreferentzia eginez, erantsi zuen: «Ez dakit gizon hau hilketa horietako batean nahastuta egon ote den». Matutek patxadaz erantzun zion: «Bai, denok dugu gogoan non geunden. Ni, Blanco hil bezperan, Ermuan nengoen, Blanco askatu zezatela eskatzeko bijilia batean. Nik ez dakit non zeunden zu».

Izan ziren euskal politikari buruzko beste erreferentzia batzuk, nagusiki itunen atalean. Gaur egungoei begira, Gamarrak gogorarazi zuen PPk Gasteizko alkatetza eman diola PSE-EEri eta Gipuzkoako Aldundia EAJri, eta aipamen zuzena egin zion Lopezi, gogora ekarrita 2009an PPren babesari esker izendatu zutela Jaurlaritzako lehendakari.

Katalunia eta Euskal Herria

Eskuinekiko talkaz harago, Espainiaren lurralde egituraketak eta naziorik gabeko estatuen burujabetza mailak tenkatu zituen EAJren, EH Bilduren eta ERCren eta nagusiki PSOEren arteko sokak. Estebanek, adibidez, nabarmendu zuen estatuak bi «patata» dauzkala kudeatzeko: «Sentimendu nazionalak daude. Politikoki konpondu behar da, ez Zigor Kodearekin. PSOEk dezepzionatu egin gaitu, hitzartu zuelako». Diputatugai jeltzaleak bere formula proposatu zuen: «Aitortza nazionala, aldebikotasuna eta epaile neutrala, Auzitegi Konstituzionala ez baita». Izan ere, Estebanek gogora ekarri zuen auzitegi horrek Euskal Autonomia Erkidegoko Udal Legearen aurka emandako sententzia. Aina Vidalek (Sumar) finantzaketa akordio bat eta hizkuntzen lege bat proposatu zuen atal horretan, eta Vidali erantzunez, hizkuntza gutxituak kudeatzeko ardura estaturik gabeko nazioena dela ihardetsi zuen Estebanek: «Hizkuntza lege bat? Berriro ere estatutik arautu? Ez, mila esker».

Autodeterminazio erreferendumaz zuzenean galdetu zion Rufianek Vidali; hark, ordea, erantzun zion «iraganeko estrategiek» eragin zutela «aurrera ez egitea”, eta «elkarrizketa» defendatu zuen: «Proposatzen dugu katalanek gure estatus politikoa bozkatu ahal izatea. Elkarrizketa, ituna eta akordioa». ERCren diputatugaia saiatu da Lopezi autodeterminazio erreferendum baten inguruaz galdetzen, baina Lopezek ihes egin dio: «Helburua da, Espainian, aniztasunak elkarrekin bizitzea».


Zezen saldoa bitan banatuta

Summary: Zezen saldoa bitan banatuta. 55. aldia izan dute Miura ganadutegiko zezenek sanferminetako entzierroetan. Zezen puskak izan dira, baina aurtengo azkarrenetakoa izan da gaurkoa.

Aurtengo sanferminetako entzierroek eredu bati jarraitu diote: arinak eta azkarrak izan dira gehienak. Zortzigarrena eta azkena, gaurkoa, aurrekoen oso antzekoa izan da. Miura ganadutegiak 55. aldia izan du sanferminetako entzierroetan, eta zezen puskak ekarri ditu Iruñera: seitik lau 600 kilogramotik gorakoak dira —beste biak ez dabiltza urruti—. Zama soinean, baina mantso ez; entzierrorik laburrenetan bigarrena egin dute aurten.

Sei zauritu izan dira gutxienez, Nafarroako Gurutze Gorriaren arabera. Horietatik lau kolpeengatik izan dira, bi San Domingo kalean, bat Udaletxe plazan eta beste bat Mercaderes kalean. Beste bi korrikalari ere artatu dituzte erori ostean, bata odoljario handi bat zuela, eta bestea, zaurituta.

Zezen saldoa elkarrekin joan da entzierroko ibilbidearen lehen erdian, Estafeta kalera arte. Bertako kurban banatu da bitan, joaldun batek irrist egin duelako. Aurrea hartu dute hiru zezenek eta joaldun batek, eta atzean geratu dira besteak. Bereizita zeharkatu dute Estafeta kalea, eta ez dira ikusi bueltan zezen plazako atea zeharkatu arte. Bi minutu pasatxoan sartu da lehen saldo txikia, eta atzetik joan zaio bigarrena; bi minutu eta hogei segundotan amaitu da gaurko entzierroa. Atzokoak baino hiru segundo gehiago iraun du, baina gainontzekoak baino laburragoa izan da. Atzean geratu da, behintzat, sanferminetako entzierrorik luzeena: 1958ko uztailaren 12an, atzean geratu zen Miurako azken zezenak ordu erdi behar izan zuen zezen plazako atea zeharkatzeko.

2023ko sanferminetako entzierroak:

Uztailak 7: 2.32 Uztailak 8: 2.23 Uztailak 9: 2.52 Uztailak 10: 2.21 Uztailak 11: 2.21 Uztailak 12: 2.23 Uztailak 13: 2.17 Uztailak 14: 2.20


Summary: «Berandu da, baina oraino garaiz gauzak aldatzeko». Bi aste eta erdi hauetan okupatua dute Senpereko Olha etxaldea, horren salmenta espekulatiboa salatzeko. Ostiak denak mobilizatzea nahi luke, gaur Lapurdi, Baxenabarre eta Zuberoan eginen diren ekintzetan.

Ostia kolektiboak, Lurzaindiak eta ELBk deiturik, ekainaren 27tik aitzina okupatua dute 1,3 milioi euroan saldu den Senpereko Olha etxaldea. Ostiak, gaurko, Lapurdi, Baxenabarre eta Zuberoan mobilizatzera deitu ditu lurraren eta etxebizitzaren gaiarekin Ipar Euskal Herrian gaindi mugitzen diren kolektiboak. Luxi Detxartek (Baiona, 1990) eta Joana Olasagastik (Baiona, 1990) okupazioan eta Ostian parte hartzen dute, eta zerbait lehenbailehen egitearen muntaz aritu dira.

Noiz hasi zineten lurraren eta etxebizitzaren arazoari buruz borrokatzen?

JOANA OLASAGASTI: Duela gutti. Arbonako okupazioa gertatu zenetik. Arbonan bizi nintzen, eta pentsatzen dut hurbiletik hunkitua sentitu nintzela, nahiz badakidan aspaldi gertatzen den problematika bat dela. Ikusiz gauzak zein fite aldatzen diren, eta ez beti alde onera, oinarrizkoa iduritzen zait kezkatzea. Berandu da, baina oraindik garaiz gauzak aldatzeko. Esperantza hori dugu; bestenaz, ez ginateke borrokatuko.

LUXI DETXART: Euskal Herrira itzuli nintzen 2019an, eta etxebizitza bat behar nuen; biziki konplikatua izan zen. Ahoz aho atzeman nuen apartamendu ttiki-ttiki bat Ziburun. Lurraren arazoa beharbada nik ere Arbonatik dut. Aldi batez joan nintzen, eta iduritu zitzaidan zerbait gertatzen zela, biziki inportantea zela. Astean bi-hiru aldiz joaten hasi nintzen. Gainera, giro euskalduna zen, eta, euskara ikasten nuenez garai hartan, niretzat harri batez bi txori izan ziren. Gero, elikadura, lurra betidanik inportanteak zaizkit; jakin nahi dut nongoa den jaten dudana. Ohartzen zarelarik hemengo laborariek nolako lana duten eta zer baldintzatan, lagundu nahi dituzu.

Arbonako Berroetako bideko okupazioaren berpiztea bezala da Senpere Olhakoa?

OLASAGASTI: Berpizteko behar da hil, eta istorioak ez dira inoiz gelditu. Arbona izan zen aipatu zen kasu nagusia, baina aitzin izan ziren beste anitz. Aspalditik, Euskal Herria saltzen da, eta gaizki.

Horregatik zaizue inportantea okupazio berri hau?

OLASAGASTI: Arazoa politikoa da. Gure lurraldea kudeatzen dutenek, maluruski, ez dute guk ikusten dugun maneran kudeatzen; ez ditugu ber balioak, ber intentzioak, interesak, ber gogoak.

Senpereko Olha etxaldearentzat ez dea berantegi, ikusiz salmenta egina dela?

OLASAGASTI: Ez dakit. Zernahi gerta, hau ere saltzen bada, espero dugu gure borrokak balio duela beste kasu batzuentzat. Aldi guziz entzuten dugu hirigintza planetan gauzak ez direla behar bezala eginak, arauak ez direla aski zehatzak; azkenean, Senpereko afera horrekin —eta bada Olanok erosi duen Larre Luzearena Ahetzen— borrokatu gara, espero baitugu politikariek entzunen gaituztela eta aldaketak eginen dituztela.

DETXART: Biziki beldurgarria dena eta Arbonatik atxikitzen dudan leloa da: Behin saldua, betikoz galdua! Ezin zara iraganera itzuli. Beraz, ez bagara mobilizatzen, ez gara aitzinatuko. Hainbeste kasu badira, eta ez dakizkigunak. Hori da harrigarriena. Urtero hektareak eta hektareak galtzen ditugu.

OLASAGASTI: Eta ez da publiko zabalaren kezketan. Berdin zaie. Nolaz? Ez dakit. Egunkariak irekitzean ez dira landuak diren lehen gaiak, ez dira aipatzen.

DETXART: Haatik, Penelope Cruz etortzen delarik, azala egiten du.

Hortik okupazioa borroka molde bezala erabiltzearen beharra?

DETXART: Zer dugu okupaziotik kanpo? Legerik ez da [espekulazioaren kontra]. Saltzaileak du erabakitzen, eta bere prezioa ez du apaldu nahi, eta ez ditu laborantzako lurrak aparte saldu nahi. Huts juridiko bat bada beti. Arbonatik saiatu ziren konpontzen; elkargoak sinetsarazi zigun Lurren Jardunaldiekin zerbait gertatuko zela, baina ez, deus guti! Okupazioa da gure tresna. Emankorra dela sinetsi nahi dugu.

Adin eta jatorri desberdineko herritarren bilgune dea halako okupazioa?

DETXART: Zinez gure arteko harremanen sortzeko, gaia aipatzeko, jendea mugiarazteko tresna biziki ona da. Nahiz ez den aski.

OLASAGASTI: Ikusgarritasuna badu, jendea ekartzen du. Elkartasuna erakusten da, eta goxo da ikustea balio batzuk atxikitzen direla, halere, gaur egun; maluruski, gehienbat euskaldunen artean.

Nola doa okupazioa?

DETXART: Ongi! Leku zoragarria da! Gordeak gara; beraz, beharbada kokapenak ez du errazten. Baina lehen egunetik berrogei bat ginen, eta giro polita da. Bigarren astea da, eta gauza anitz egin ditugu. Gero, kanpotik ez da ikusten. Prentsan Adam etxeari erantzuteko egin genuen agiria ez da agertu.

Uztailaren 15eko toki anitzetan mobilizatzera deitu du Ostiak. Zer da helburua?

DETXART: Harrabotsa egitea.

OLASAGASTI: Ahal bezainbat jenderi mezua pasaraztea, hedabideetaraino iristeko.

DETXART: Nahiz eta xumea izan, Iparralde mailakoa egitea ez da guti. Hori da helburua: kolektibo bakoitzak zerbait egin dezan erakusteko denetan arazo bera dela.

OLASAGASTI: Eta edonori irekia dela erakusteko. Hemen bezala: bada adin guzietarik, denetarik. Denen problematika da; denak iratzar gaitezen!

Nola iraganen da eguna?

OLASAGASTI: Ekintza ezberdinak izanen dira tokien arabera.

DETXART: Tokiko kolektiboaren erabakia izanen da. Eguna hemen bukatuko dugu, Senpereko Olhan, denen artean, lotura egiteko ekintzen eta okupazioaren artean.


Txinpartak sua ekarri du berriz

Summary: Txinpartak sua ekarri du berriz. Baztandarren Biltzarra elkartea desagertu zen iazko abenduan, eta kolokan gelditu zen, ondorioz, aurtengo besta. Elkartean ziren herritar batzuek bilera batera deitu zituzten herritarrak otsailean, biltzarra antolatzen saiatzeko: lortu dute «berpiztea», eta igandean hirurogei urte beteko ditu.

Oraingoa krisi bat baino larriagoa izan da”. Horixe erran du Baztandarren Biltzarreko kide Alvaro Gardek (Arraioz, 1994), elkarte horren azken hilabeteotako gorabeherei buruz. Izan ere, joan den abenduan elkartea desagertu egin zen, eta kolokan gelditu zen, ondorioz, baztandarren aurtengo besta. Azkenean, hilik zena “berpiztea” lortu dumherritar talde batek, eta, haien ahaleginari esker, Baztandarren Biltzarra eginen dute igandean, Elizondon. Besta horren hirurogeigarren urteurrena ospatuko dute.

“Udazkenean hasi ginen aurtengo bestari buruzkoez hitz egiten, eta agerian gelditu zen taldea indarrik gabe zegoela”, oroitu du Gardek. Iazko Baztandarren Biltzarra prestatzen ari zirenean ere “laguntza” behar zutela garbi utzi zuten elkarteko kideek. Eskaera horrek ez zuen erantzunik jaso 2022. urtean, eta, ondorioz, urtarrilaren 2an Baztandarren Biltzarra elkarteko kideek jendaurrean azaldu zuten besta antolatzeko ardura utziko zutela. “Batzuek bagenuen segitzeko gogoa, baina elkartea uztea erabaki genuen”, berretsi du Gardek.

Bestarik gabe gelditzeko arriskuak herritarrak astindu egin zituen, bertze behin. “Jendea ohartu zen ezin dugula Baztandarren Biltzarra galdu, hor badugula altxor bat, auzolana eta euskara ardatz dituena”.

Elkartean segitu nahi zutenek bilerara deitu zituzten herritarrak; otsailean egin zuten lehendabizikoa. “Jende anitz bildu ginen”. Hirugarrenean, Baztandarren Biltzarra elkartea berriz martxan jartzea eta besta antolatzea erabaki zuten. “Sartu da gogoz eta ilusioz dagoen herritar talde bat, eta lortu dugu aurrera egitea”, erantsi du Gardek.

Hogei pertsona inguruk egin dute bat elkartearekin, eta haietako bat da Jone Etxeberria (Elizondo, 2006): “Baztandarren Biltzarra besta berezia da. Gal genezakeela ohartu nintzenean, elkartean sartzea erabaki nuen”.

Hasierakoak omendu

Etxeberriak nabarmendu du helburua ez dela bakarrik aurtengo besta egitea. “Asmoa da elkartea egonkortzea; inportantea da jende gaztea sartzea eta elkartea urtero sendotzea”. Apirilean hasi ziren aurtengo Baztandarren Biltzarra prestatzen, eta orain arteko prozesua “arras polita” izan dela kontatu du Etxeberriak. Igandeko bestan “barrutik” murgiltzeko irrikan da. “Uste dut berezia izanen dela”.

Gardek eskertu du elkarteko kide berrien ahalegina, eta nabarmendu du “lan egiteko gogoz” sartu direla. Gogo horren ondorioz, hain zuzen, bideoklip bat egin dute aurtengo besta iragartzeko. “Motibatuta dagoenari eman behar zaio bidea gauzak egiteko. Bideokliparekin, gainera, Baztandarren Biltzarra sortu zutenak omendu nahi izan ditugu”, azaldu du Gardek.

Baztandarren Biltzarraren leloa ere “berritu” dute antolatzaileek —Gaurko hazia, etziko bizia—, bestak aurrera egin dezan herritarren konpromisoa “behar” dutela nabarmentzeko. Lelo hori hartu du oinarri Pello Fagoagak (Arraioz, 2003), hain zuzen, igandeko besta iragartzeko kartela egiteko. “Lan berezia” izan dela kontatu du, Baztandarren Biltzarraren hirurogeigarren urteurrena ospatzeko balio izan duelako. Bi emakume irudikatu ditu, “amatxi bat eta haren biloba”, biak lurra lantzen. Uzta jasotzeko hazia erein egin behar dela kontatu nahi izan du Fagoagak. Baztango egungo auziekin ere lotu nahi izan du marrazkia, eta lurraren bidez, Erdizko proiektua salatu.

Baztandarren Biltzarra elkarteko kide berriek euren ukitua eman nahi izan diote besta prestatzeko bideari; igandeko jaiak, baina, “ohiko” moldeari eutsiko dio, eta Baztango herrietako orgen desfilea eta bazkaria izanen ditu ekitaldi nagusi. “Jendeak maite du besta bere horretan, eta bide beretik segitzea erabaki dugu”, aipatu dute jaiaren antolatzaileek.

Iganderako, hain zuzen, dena prest dute Baztandarren Biltzarra elkarteko kideek. Gardek badaki zer den besta antolatzea eta bestaz gozatzea; elkartean sartu diren kide berriek, oraindik ez. Gardek garbi du biharko esperientzia izanen dela lantalde berria “erabat saretzeko” falta dutena. “Egindako lanaren emaitzaz ohartzeak erabat hunkitzen zaitu”, erran du antolatzaileak. Oroitu du elkarteak beti beharko duela jendea. Herritarrei eskatu die bat egin dezatela.


Gaurko mobilizazio herriak eta tenoreak

Summary: Gaurko mobilizazio herriak eta tenoreak.

Ahetze. 11:00. Larre Luzean.

Donoztiri. 09:00.

Donamartiri. 09:30.

Izturitze. 10:00.

Aiherra. 10:30.

Biarritz. 10:30. Agileratik.

Kanbo. 11:00. Marienian.

Sara. 09:00. San Inazioko lepoan.

Maule-Lextarre. 11:00. Gurutze zurian.


Egitaraua

Summary: Egitaraua.

Baztandarren Biltzarra ospatuko dute igandean, Elizondon. Aurtengo edizioa berezia izanen da, gainera; batetik, ia bestarik gabe gelditu direlako ibarreko herritarrak; eta, bertzetik, aurtengo Baztandarren Biltzarra 60.a izanen delako.

Uztailak 16, igandea

10:00. Artisauen azoka, Pedro Axular karrikan. 11:00. Herrietako orgen desfilea.

14:00. Mutil dantzak, herriko plazan. 14:30. Herri bazkaria, Merkatuko zelaian.

17:00. Muxikoak eta bertze euskal dantzak. 19:00. Baztandarren Biltzarreko kontzertuak: Trikidantz eta Gabezin.


Urgentziak ekarri uraren kudeaketa

Summary: Urgentziak ekarri uraren kudeaketa. Idorte planarekin, uztailaren leheneko Euskal Elkargoaren biltzarrean, uraren kudeaketa berri baten lehen urratsak bozkatu ziren, testuinguruak horretara pusaturik. Kontsumitzaileei urritasuna eskatu, euri uren biltzeko laguntzak proposatu, eta prezioen berdintzea adostu zuten.

Iragan uztailaren leheneko Euskal Elkargoaren biltzarrean gai nagusi bakarra aipatu zen; idorte planaren aurkezpenarekin, ura zen ardatz nagusia. Uraren kontsumoa, batetik, agortzen ari den baliabidea izanik, aurrezteko manerak ikertu baititu Emmanuel Alzuri Bidarteko auzapeza buru duen taldeak. Prezioa, bestetik: gaur egun ur edangarriak 575 prezio desberdin ditu Ipar Euskal Herrian, eta, 2028. urtean, tarifa “harmonizatua” kausitzeko helburuz, agorriletik prezio gorakada izanen da eskualde anitzetan, urratsez urrats denentzat ber prezioa izan arte.

Testuingurua begi bistakoa da: klima aldaketak argi utzi du ura ez dela agortezina. Gogoan ukan zuten, joan den urteko idortearen ondorioz, Ortzaize eta beste herri batzuen ur eskasia, kamioietan garraiatuz konpondu zutena. Sareko uraren %75 kontsumitzen duten partikularrentzat, berriz, gutiago kontsumitzeko aholkuak proposatzen ditu planak, hala nola minutu bat aurreztuz dutxan erabili ur kantitatea %10 jaitsiko litzatekeen, besteak beste.

Urgentziak ekarri kudeaketa neurri batzuk, halere, kritika iturri izan dira hautetsi batzuentzat; Gisa horretako neurriek, Mixel Esteban Baionako hautetsi berdearentzat, “herritarra hobendun sentiarazten” dute. Eta, oro har, “anbizio eskas handia” aipatu zuen Estebanek biltzarrean, eta azpimarratu eraikuntza berrientzat ez dela neurri inposatzailerik, beste lurralde batzuetan bezala, euri urak biltzea bortxatuz.

Ikusi gehiago: Kontsumo handietan arrangurak

Hautetsien ohar edo kritikei aldian aldi erantzun zien Alzurik; eraikuntza berrietan euri ura biltzea behartzeko, haren erranetan, “ibilbide administratiboa bururaino eraman behar da ikusteko nola egingarri bilakatu”; legea errespetatuz, alegia. Idorte garai hauetan golf zelaiak ureztatzea ere kritikatu zuten bi hautetsik, baina Alzurirentzat ez da arazo larria; batetik, Bidarteko auzapezaren erranetan, bakarra delako “ureztatua ur edangarriaren saretik”, eta besteen kasuan ere urtean 700 metro kubiko direlako baliatuak “lau pertsonako familia baten batez besteko kontsumoa 120 metro kubiko” direlako.

Berdintasuna prezioan

Eztabaida handiena piztu zuen puntua tarifen “harmonizazio” urratsen aurkezpena izan zen. 2020an onartu ziren Elkargoan 2026. urteari begirako ur edangarriaren eta ur garbitzearen prezioak, baina Maider Aroztegi Biarritzeko auzapezak batzorde iraunkorraren izenean argitu duenez, “inbertsio eta entretenimendu karguak etengabe igotzen dira, eta irabazi batzuk desagertu dira. Egoerak ezin du ekarri kontuen orekarik”, eta, beraz, prezioak goratuko dira agorrilaren lehenetik aitzina, elkargoan hala bozkatu baitzuten azken biltzarrean. Etapa desberdinetan heldu nahi lukete 2027an edo 2028an prezio bakar batera Ipar Euskal Herriko erabiltzaile guztientzat.

Ur gehien partikularrek kontsumitzen badute, bi talde profesionaletan uraren kontsumoaren parte handi bat partekatzen dute: %14 laborantzan eta %10 industrian. Azken horien dudak partekatu zituen Peio Etxeleku Kanboko hautetsi eta industrialariak, eta laborarientzat sortzen diren dudak behin eta berriz errepikatu ziren, testuinguruan kokatuz idorte garaiak eta harriak eragin azken desmasiak ere.

Ikusi gehiago: Datuak

Laboraria ere badenez, Herve Dameztoi Lekorneko auzapezak zehaztu zuen prezio emendaketak 1.300 euroko gastu gehigarria ekarriko diola etxaldera. “Kostaldetik Zuberoako muturreraino nahi duzue kontsumitzaileek ber prezioa paga dezaten edateko, komunetan erabiltzeko, igerileku bat betetzeko ala kabalei emateko”, harritu zen Dameztoi. Hazleentzat ur edangarria ezinbestekoa dela erran zuen Patrick Etxegarai FDSEAko ordezkari landibartarrak, eta gehitu ondorioak aztertu behar liratekeela laborariei prezioak emendatu aitzin.

Larraineko errealitatea aipatu zuen Ximun Akozeberrik, eta zehaztu prezioan berdintasuna xerkatzen bada ere, ezin dela kausitu biztanleak oro berdintzea, kokapen geografikoagatik, Larrainen zerbitzu guztietatik urrun direlakoan: “Nola egin dezakegu gure herriko apaltze demografikoa borrokatzeko, jakinez herrira bizitzera jinez beste lekuetan baino diru gutiago irabaziko dela, kilometro gastu gehiago izanen direla eta zerbitzuak beste lekuetan bezala pagatuko ditugula?”, galdetu zuen; ez zuen arraposturik ukan.

Batzorde iraunkorreko hautetsiek hitzeman zuten tarifikazio sozial bat ere plantan emateko proposamena eginen dutela ondoko biltzarrean. Hiriburuko auzapezarentzat, Alain Iriartentzat, horri itxoin gabe ere behar litzateke “laguntza bat izan zailtasunak dituztenentzat; bereziki, emendaketa gehienik pairatuko dutenentzat”.


Kontsumo handietan arrangurak

Summary: Kontsumo handietan arrangurak.

Euskal Elkargoko biltzarrean, uraren prezioa igotzeak laborari eta industrialariei ekar liezazkiekeen ondorioak aipatu ziren. EHLGko Iker Elosegik eta Komertzio eta Industria Ganberako Pierre Michel Etxeberrik ikuspegi desberdinak dituzte.

Uztailaren leheneko bilkuran, Elkargoko hautetsi batzuek azterketa bat egitea galdegin zuten, uraren prezio gorakadak laborari eta industrialarientzat ukan litzatekeen ondorioen berri ukaiteko. Arrunt panorama desberdina marraztu dute laborantzaz eta industriaz Iker Elosegi Euskal Herriko Laborantza Ganberako (EHLG) langileak eta Pierre Michel Etxeberrik. Laborantzaren kasuan, begi bistakoa da lotura hertsia badela ofizioa eta uraren erabilpenaren artean; industrian, berriz, nekazaritza industriaren sektoreak du, bereziki, sareko ura baliatzen.

Testuingurua ez da sinplea laborantzarentzat, idortearen eraginez usu lehengaiak erosi behar direlako, eta, prezioak emendatu direnez, laborari anitz tinkatuak direlako. «Klima ari da azkarki kanbiatzen, iazko idortea izugarria izan zen, negu honetakoa ere bai. Hori gure ur edangarriaren mailara heldu da. Arrangura hori kabalekin ere bada», zehaztu du Elosegik. Euskal Elkargoa bezala, Uraren Agentzia eta Eskualdea ere gogoeta berdintsuetan ari direla gehitu du.

Elkargoko biltzarrean, Izturitzeko hautetsi Gilles Haranek laborantza ereduen garrantzia aipatu zuen: «Laborantza eredu aldaketa lagundu behar da; laborantzan ere baliabideen urritasuna bultzatu behar da. Laborantzarako politika publikoak ere berrikusi behar dira, hobesteko ur urritasuna bermatzen duten laborantza praktikak».

Preseski, Amikuzeko ehun bat hektareatan artoa ureztatzea utzi nahi zuten laborari batzuekin lan egin zuen EHLGk 2006an, Elosegik oroitu duenez: «Ondorioa izan zen Nouste Ekilili kooperatibaren sortzea: arto ureztatuaren partez koltza edo eguzki lilia egitea, eta hori tinkatzea olioa egiteko», dio, baita kabalak bazkatzeko ere.

Ureztatzen diren landareak, proportzioan guti badira ere Ipar Euskal Herrian, Elosegiri iduri zaio funtsezko galderak pausatu behar direla, hala ere: «Zer ureztatzen da? Baratzezain batek urik ez badu, hiltzen zaizkio baratzeki guztiak. Edo ureztatzen da produktibitatea handitzeko eta hektarea bakoitzeko kintal gehiago ateratzeko? Hori da arto egileen logika», haren iduriko. Alta, baratzezainen funtzioa ezinbestekoa dela oroitarazi du: «Haien funtzioa jendea elikatzea da, ez merkatu munduan lehiakorrena izatea. Hor bada egiazko gai bat, baina nork aipatzen du?».

Elkargoan bozkatu planaren baitan, laborarientzat 100.000 euroko laguntza poltsa bat adostu zen euri urak biltzeko eta, kabalentzat edangarri bilakatzeko, ur horiek tratatzeko sistemak plantan ezartzen laguntzeko. Neurri hori ontzat jo du Elosegik: «Horretan laguntzea arrunt zentzu onean doa, laborarien abantailetan da».

Halere, Elkargoaren biltzarrean hainbat hautetsik egin bezala, laborantza ereduari ez dio garrantzirik kendu nahi EHLGko langileak, uraren zikloa aintzat nahi bada, bederen: «Lurra ez bada lantzen bizidun bat balitz bezala, ura joaten da eta uholdeak gertatzen dira. Badira holako gauzak sistema produktibistak ahantziak dituena».

Industrian, kezka guti

Pierre Michel Etxeberri industrialari zuberotarrak, Baionako Komertzio eta Industria Ganberako ordezkariak, kezka txikia ikusten du industrian ur edangarriaren prezio gorakadak ukan dezakeen eragina aipatzean. «Nekazaritzako elikagaien industriak du, proportzioan, ur anitz kontsumitzen», haren erranetan. Beste sailetan, ura usu iturri desberdinetatik hartzen da, tresneria hozteko eta hartu lekura itzultzeko: «Kasu gehienetan uraren erabilpena optimizatua denez, ez dut uste batere sareko ura baliatzen denik». Legediak debekatzen die, haatik, behin erabili ura berrerabiltzea, «baita lurra garbitzeko ere», Etxeberrik salatu duenez.

Industria Ganberak ez du inkesta berezirik egin uraren prezio gorakadaren balizko eraginak ikertzeko; energia kostuen emendioa, berriz, ikertu dutela dio Etxeberrik: «Energiarekiko industrialen itzulia egin genuen urte hasieran, eta prezioak anitz igo baziren ere, eta ura baino postu handiagoa bada ere, usu erosten duten guztiaren %2 edo %4 da», zehaztu du.

Inflazioarekin prezioak oro igo direnez, azkenean, proportzioan uraren prezioak ez luke kalte nabarmenik ekarri beharko. «Kontserbak egiten dituen batek erranen du bere bokalen prezioa hiruz biderkatu dela, azukrea bikoiztu…; gastu guztien saldoan itotzen den zerbait da energiaren prezioa bera. Beraz, ur faktura pagatzen duenarentzat ez da berri ona izanen, baina ez dut uste enpresen eredu ekonomikoa dilindan ezarriko duenik», erran du Etxeberrik.


Datuak

Summary: Datuak.

120: Familiak kontsumitu ur metro kubiko

Lau pertsonako familia batek urtean 120 ur metro kubiko kontsumitzen ditu, batez beste. Elkargoak uste du 95 metro kubikora jaitsi ahal dela.%

14: Laborantzarako doan ura Iparraldean


Summary: «Donostian, etxeetan ura egotea turismoari oso lotuta egon da». Mende erdi pasatxo du Añarbeko Urak mankomunitateak, baina Imaz historialariak esan du Donostiako agintariek aurrez ere oso presente zutela uraren inguruko kezka. Iñaki Etxanizekin batera, ‘Urak elkartuta’ idatzi du.

1968an sortu zuten Añarbeko Urak mankomunitatea. Haren sorrera ekarri zuen testuingurutik hasi, eta gaur egunera arte egin duen bidea kontatzen du Urak elkartuta liburuak. Miguel de Aranburu Gipuzkoako Historialarien Elkarteko kide Iñaki Etxaniz eta Iñigo Imaz (Errenteria, 1976) historialariek egin dute. Artxiboko lana egiteaz gain, mankomunitatearekin zerikusia izan duten hainbat pertsonarekin ere bildu dira. Imazen esanetan, hori izan da interesgarriena: “Azken batean, Añarberen historia historia soziala ere bada”.

Urak elkartuta liburuaren lehen zatian, ur horniduraren aurrekari historikoetan sakondu duzue. Zer nabarmenduko zenuke?

XIX. mendean, estatu liberalarekin batera, besteak beste, uraren jabaria definitzeko legeak onartzen hasi ziren, lurren esplotazio kapitalista bermatzeko. Kontuan izan behar da industriak ere ura zegoen tokietan jartzen zirela. Ordura arte urak ez zeukan izaera definitu bat: iturri batzuk komunitarioak ziren, beste batzuk aristokratenak edo Elizarenak… Testuinguru horretan, legedi bat garatu zuten, eta interes publikoa jabego pribatuaren gainetik jarri zuten. Eboluzio hori kontatu dugu, jendeak argi izateko uraren izaera eta erabilera publikoa nahiko gauza berria dela.

Egoera hori azaldu ostean, Donostiako eta Donostia-Beterriko ur zerbitzuak eta premia hidrikoak jorratu dituzue. Zer berezitasun ditu eskualdeak?

Donostian, etxeetan ura egotea turismoari oso lotuta egon izan da beti. 1860ko hamarkadan, Isabel II.a erregina udako egonaldiak Donostian egiten hasi zen, hiria modan jarri zen, eta Madrilgo burgesia ere etortzen zen. Horrela, ura etxeetara eramatea planifikatzen hasi ziren, baina ez etxe guztietara, burgesiaren etxeetara baizik.

Etxean ura egotea noiztik dago orokortuta Donostian eta inguruko herrietan?

1900. urtea baino pixka bat lehenagotik; argindarra etxeetara iritsi zenetik, gutxi gorabehera.

1968an sortu zuten Añarbeko Urak mankomunitatea, eta 1969an hasi ziren eraikitzen Añarbeko presa. Zer premiari erantzun nahi zieten?

Donostiako agintariek beti izan dute uraren inguruko kezka: 1920an Artikutza erosi zuten, 1953an Enobietako presa jarri zuten martxan… Añarbeko urtegiaren proiektua ez zen erraza izan. Frankismo garaia zen, ez zegoen dirurik, eta, Espainian turismoa garatzen hasita zegoenez, toki guztietan behar zen ura. Era berean, industriak ere behar zuen ura. Zaila zen Donostiak bere proiektua aurrera ateratzea, eta oso baliagarriak izan ziren harreman pertsonalak.

Adibidez, zein?

Jose Eizmendik bultzatu zuen urtegiaren eraikuntza. Donostiako zinegotzi bat zen, eta gudari bat. Santoñan [Kantabria, Espainia] errenditu zirenean, langile bataloietara zigortu zuten, eta, lanean ari zela, bere errepresorea ezagutu zuen, falangista bat. Harreman ona egin zuten. Gidabaimena zuen Eizmendik, eta garraiolari aritu zen. Liberatu zutenean, harremana galdu egin zuten. Iturgin aritzen zen Eizmendi, eta Donostian Koipe enpresaren iturgintza lanak egin zituen. Obrak finantzatu zituen bankuko zuzendaria zen aipatutako bere errepresorea. Hala, enpresaren inaugurazioan topo egin zuten. Harreman horri esker, Eizmendi Donostiako zinegotzi atera zenean, Madrilgo ateak irekitzea lortu zuen, eta Federico Silva Muñoz Herri Lanetako ministroarekin harremanetan jarri zen.

Espainiako ministro horrek baldintza bat jarri omen zuen Añarbeko urtegia egiteko: presa eskualde osorako izatea, eta ez Donostiarako bakarrik. Nolakoak izan dira mankomunitateko herrien arteko harremanak?

Esango nuke mankomunitatearen historian ez dela egon gatazka handirik. 1987an, Astigarragan, Petritegiko araztegiarekin izan zen tirabira bat, baina ez oso handia. Garai hartan independizatu zen Astigarraga Donostiatik, eta Petritegiko gunean Donostiako zabortegi bat zegoen. Zabortegia ixteko borroka egin zuen Astigarragak, eta, ondoren, araztegia han jartzea proposatu zutenean, liskar pixka bat egon zen. Zaborraren gaiarekin eta beste gai batzuekin izan den polemikarik ez da izan urarekin. Kontuan hartu behar da diktadura garaia zela Añarbeko presa egin zutenean. Gainera, garai hartako gizarteak argi zuen ura beharrezkoa zela.

Urtegia egitearekin, ordea, ez ziren konpondu arazo guztiak, ezta?

Aurrena urtegia egin zuten, baina, gero, ura banatu egin behar zen mankomunitateko herrien artean. 1987tik 1991ra Xabier Albistur zen Donostiako alkatea eta mankomunitateko presidentea, Uraren kalitatearekin arazo handi bat zegoen, nahiz eta laborategietan emaitza onak ematen zituen. Jendea gaixotu egiten zen, eta usain eta kolore kaskarrak zituen urak. Petritegiko araztegia eginda konpondu zuten arazoa. Gero, berriz, Odon Elorza alkate izan zen urteetan, ur zikinekin zer egin izan zen arazoa. Agintari guztiek izan dute konpondu beharreko zerbait. Gaur egun, aginte politikoaz gain, enpresa publiko bat dago kudeaketarako: Agasa.

Añarbeko urtegiarentzat garrantzitsuak izan diren pertsonen artean Jose Eizmendi aipatu duzu. Besteren bat nabarmenduko zenuke?

Jose Zuazola ere oso garrantzitsua izan zen. 1946an, ingeniari lanpostua lortu zuen Donostiako Udalean, eta Donostiak izango zituen ur beharrak konpontzeko neurriak proposatu zituen. AEBetan egondakoa zen, eta asko zekien gaiaz. Donostia urez hornitzeko proiektua idatzi zuen, eta urtegi baten beharra aipatu zuen. Enobietakoa egiten 1953an hasi ziren, eta 1960an amaitu zuten, ez zegoelako dirurik. Amaitu zutenerako txiki geratuta zegoen. Memoriaren aldetik, Francisca Fernandez ere oso garrantzitsua izan da. Añarben hartu zuten lehen langilea izan zen, eta orain dela gutxi hartu du erretiroa.

Lana osatzeko, mankomunitatearekin zerikusia izan duten hainbat kiderekin bildu zarete.

Aktek-eta informazio ugari ematen dute obrei, erositako lurrei, zuhaitzen mozketei eta abarri buruz. Azken batean, Añarberen historia historia soziala ere bada, eta horren atzean dagoen guztia jakiteko elkarrizketak egin ditugu. Niretzat hori izan da interesgarriena: zer bilera izan ziren, zer harreman sortu ziren urtegia aurrera eramateko…


Summary: «Euskara eta umorea edozein herritara eramatea da nire funtzioa». Gaztelaniaz hasi zen umorea sortzen, baina barruak esan zion euskarari ekarpena egin behar ziola. Ion Martinez 'Txiki'-k hogei urte egin ditu bakarrizketekin, eta urte eta erdiko agurrean murgildu da.

Jario handikoa da Ion Martinez Txiki (Donostia, 1980), eta bakarrizketa txiki bat eskaini du ia ordubeteko elkarrizketan. Hogei urte igaro ditu oholtza gainean, pasioaren izenean, baina erabaki du nahikoa dela. Nekatu egin da. Agur gisa, umorezko azken bakarrizketa ematen ari da herriz herri: Euskaldunen jatorria, historia eta irria. 2024ko urri edo azaro aldean egingo du azkena; ondo bidean, Donostian. Basque Culinary Centerreko mantentze lanekin uztartzen du sormen lana.

Umorista bati elkarrizketa seriorik egiterik ba al dago?

Bai. Nik beti ezberdintzen ditut Ion Martinez eta Txiki. Oso jende gutxik ezagutzen du Ion, eta askok Txiki. Nik nahiago ditut Ion ezagutzen dutenak. Askoz pertsonalagoa da Ion, sentikorragoa.

Baina nor da, orduan, oso ezaguna ez den Ion Martinez hori?

Proiektuetan eta bizitzan bertan pasio handikoa den pertsona bat, kulturaren eta euskararen alde auzoan [Donostiako Antiguan] lan asko egindakoa. Asko gustatzen zait bidaiatzea, norbait ezagutzen dudanean ere indar guztia horretan jartzen dut harreman polit bat sortzeko… Nahiko sentibera naizela uste dut, baina oholtzan hori ez da nabaritzen.

Ezin da nabaritu?

Bakarrizketak egitean, ez. Tira, Euskal Herriaren historia kontatzen dut azken bakarrizketan [Euskaldunen jatorria, historia eta irria], eta zergati bat dauka horrek. Gure herriaren historia gutxi ezagutzen dugu, eta hori plazaratu nahi nuen, jendeak jakin zezan denok nafarrak izan ginela, orain gure kultura oso garrantzitsua dela, pertsonaia ikoniko horiek ez direla ezerezetik sortuak, denak daukala ibilbide bat, eta altxor bat daukagula, euskara, gaur arte iraun duena eta bidea egiten jarraitu behar duena.

Oso gauza serioa omen da umorea…

Nire ustez, antzezlanak serioagoak edo metodikoagoak dira. Bakarrizketetan, umorea sortzea izaten dut helburu, jendeak ondo pasatu dezan, ia hausnarketarik gabe. Azken bakarrizketan, ordea, bi aldeak uztartu nahi nituen, komedia eta historia, umorea eta seriotasuna.

Umetatik broma giroan bizi izan zenuen egunerokoa?

Bai… Gelan ere ni nintzen bihurriena eta gehien hitz egiten zuena. Betidanik izan naiz oso azkarra erantzuten. Kuadrillan ere, energia handikoa izan naiz beti, oso umoretsua, eta oraindik ere eusten diot horri, 42 urte izan arren. Geroz eta serioagoa naizela uste dut, hala ere, eta asko maite dut, gainera, sakon hitz egitea.

Askok sinpletasunarekin lotzen dute umorea, baina lanketa handia dago bakarrizketa bakoitzaren atzean, ezta?

Bai. Igandean bakarrizketa bat egin nuen Amezketako zelai batean, eta denak harrituta gelditu ziren. Baina nik 130 aldiz egina dut bakarrizketa hori, eta oso ondo dakit zer eta nola esan behar dudan nik nahi dudanean barre egin dezan jendeak. Dena natural botatzea, hori da kontua. Azken bakarrizketaren amaieran jendea hunkituta gelditzen da, azken emanaldia delakoan, baina argi esaten diet haien herriko azkena dela, agur bira bat egin nahi dudala nik; orduan joango naizela betirako. Herriz herri ari naiz agurtzen, gustatzen zaidalako Andoaingo Bastero kulturgunean agurtzea, baina baita Burgiko [Nafarroa] eta Amorotoko [Bizkaia] lokal batean aritzea ere.

Agur askoko agurra da zurea, handienen parekoa.

Zazpi probintzietara iritsita esan nahi diot agur Euskal Herriari. Lortzea espero dut; horrekin, pozik joango naiz. 2024ko urri edo azaro aldean agurtzea espero dut, emanaldi berezi batekin. Donostian itxi nahi dut zirkulua.

Eta gero, zer?

06:00etan esnatzen hasiko naiz, txoriak ikusteko. Ornitologo lanetan hasiko naiz, agian [barrez]. Gogorra da antzerkiaren, bakarrizketen eta kulturaren arloa. Ordu asko dira, oso lan bakartia da, nik sortzen baitut dena. Harro nago egindako bidearekin, baina oso nekagarria da. Emanaldia bera gutxienekoa da, baina gainerako guztiak asko nekatzen du. Kulturajale izango naiz aurrerantzean ere, oso sortzaile onak baitauzkagu herri honetan.

Psikologikoki nekatu zara?

2010ean Aldatzen Laguntzen antzerki taldearekin hasi nintzenetik, urte bakar batean ere ez naiz gelditu, eta nekagarria da psikologikoki, fisikoki eta zentzu guztietan. Baina pasioak aurrera egiten laguntzen du beti, pieza berriak sortzen, eta hortik etorri zen Birritan bortxatua lana, adibidez. Sentitu nuen ezin nuela egin hori baino gehiago, eta, [Jorge] Oteizak zioen moduan, horregatik erabaki nuen uztea. Lau antzezlan egin genituen guztira. Lan neketsua da sorkuntza, eta zaila da gutxieneko baldintza batzuk bermatuta dauzkaten saioak lortzea. Nekagarria da.

Noiz sartu zinen antzerkiaren munduan?

[Donostiako] Ibai ikastolan jada beti gustatzen zitzaidan Pernando Amezketarraren rola jokatzea. [Donostiako] Politeknikora joan nintzenean sartu nintzen lehen aldiz antzerki talde batean, eta urte haietan jada kulturazaletasuna piztuz joan zitzaidan pixkanaka, musikara gerturatuta nenbilen ordurako, zinemara ere bakarrik joaten hasi nintzen… 2002an hasi nintzen bakarrizketak egiten, aktore izan baino lehen, eta 2010ean egin nituen antzerki sorkuntzarako ikastaroak. Alex Tello lagunak asko lagundu zidan, eta orduan sentitu nuen bide hura egin nahi nuela, barrua askatzen laguntzen zidalako.

Etxean nola bizi dute zure antzezle eta umorista bidea?

Ni ez naiz aktore lanetik bizi, nahiz eta hainbat saio egin eta diru pixka bat lortu. Oso zaila da hortik bizitzea. Euskal Herrian kulturatik bizi direnen artean, gehiago dira artista ez direnak, artistak baino: kultur teknikariak eta beste hainbat. Ezin dut ulertu eta tristatu egiten nau.

Etxetik jasotakoa duzu antzerkiaren inguruko pasio hori?

Ez. Gurasoak ez dira oso kulturazaleak. Baserri mundukoa da ama, Orendaingoa, eta donostiarra aita, sukaldari izandakoa. Hamaika saltsatan ibili zen aita, baina etxean ez dut barneratu kulturarenganako maitasun hori. Zinemara, antzokietara, kontzertuetara… bakarrik joaten hasi nintzen, eta gerora, musikak lagundu zidan bereziki kultur munduan sartzen, kontaktu asko baineuzkan. Arreba eta anaia zaharragoak dauzkat, eta etxeko txikia naiz ni. Bi ume ditu anaiak, eta asko maite dut ilobekin egotea. Gustatzen zait harreman hori, eta oso harro nago haiek ere ikusi dutelako osaba herriaren eta euskararen alde zerbait egiten ari dela.

Aita sukaldaria izan zela esan duzu. Horregatik ari zara lanean Basque Culinary Centerren?

Mantentze lanetan aritu izan naiz beti. Erregulazio Automatikoko Sistemak ikasketak egin nituen, programaziokoak, baina elektrikari hasi nintzen gero, Donostiako farolak mantentzen; Kutxan aritu nintzen ondoren… Orain, hiru urte daramatzat Basque Culinary Centerren. Goizez aritzen naiz han, eta aukera ematen dit arratsaldean antzerkian aritzeko. Aita ikusita, sukaldaritzak ez nau inoiz erakarri izan.

Umorea eta euskara. Duela hogei urte, zein zen errealitatea?

Bertsolariak dira onenak bakarrizketetan. Pernando Amezketarra, [Andoni] Egaña, [Angel Mari] Peñagarikano… Zer-nolako bertsoak, txisteak… bota dituzten eta botatzen dituzten. Edo Iker Zubeldiak berak ere bai. Erdaraz hasi ginen gu bakarrizketekin, El club de la comedia-ren bidetik. Herri txikietatik deitzen ziguten gero, ordea, eta pentsatzen genuen: “Nola joango naiz hara erdaraz hizketan?”. Orendaingo osabak ere hala esaten zidan: “Ion, hain borrokalaria eta erdaraz?”. Pixkanaka hasi nintzen euskaraz idazten eta probatzen, Jon Plazaolarekin batera, eta uste dut biok izan garela euskarazko bakarrizketetan lehenengoak, Kike Amonarrizen baimenarekin.

Azken urteotan Barre librea-rekin eta Hiru Damatxorekin-eta bidea egiten ari da, baina, nire izaera kontuan hartuta, oso bestelakoa. Nire herriari dagokionez, oso erromantikoa izan naiz beti, toki askotara joan naiz musu truk, eta erdi profesionalak dira oraingoak. Tristatu egiten nau horrek. Euskara eta umorea edozein herritara eramatea da nire funtzioa.

Gai guztiak dira umorerako aproposak? Non dago muga?

Uste dut gai guztiekin egin daitekeela umorea, bai. Gaur egun, asko hitz egiten da arazo psikologikoei buruz, emakumeen aurkako bortizkeriari buruz ere bai; politikari buruz hitz egitea oso erraza da: EAJz, EH Bilduz edo Voxez, berdin zait. Egoera politikoa aldatu egin da, eta jendea baretu egin da. Ikusleek jartzen dute umorearen neurria, eta ez da gauza bera umorea Viktoria Eugenian edo Abaltzisketan egitea. Lehen hamar minutuetan jendea zeureganatzea da kontua; hortik aurrera, edozer gauza esan daiteke jada. Usaindu egiten da plaza bakoitza.

Euskal Herria luze-zabalean ezagutu duzu. Zein herrirekin maitemindu zara?

Ezusteko asko hartzen dira, eta horretarako ez dira behar berrehun ikusle. Oionera [Araba] joan nintzen, adibidez, euskaltegira, eta jende zoragarriarekin topo egin nuen. Antolatzaileak pasioz eta goxo egiten badu bere lana, %95ean ondo funtzionatzen du gero bakarrizketak. Burgi [Nafarroa] berezia da niretzat, Bergara, Lapuebla de Labarca [Araba]…

Zure gertukoek esana da grina handikoa zarela lanean, gorputz eta arima aritzen zarela, intentsitate handikoa zarela…

Oso pasionala naiz, bai proiektuekin eta baita bizitza pertsonalean ere, baina pasio horrek nekea sortzen du gero. Ondo nagoenean, izugarri gozatzen dut gauza bakoitzarekin, baina, ondoren, handiak izaten dira kolpeak ere. Asko sufritzen dut txarrean.

Etxean prestatutako txisterik landuena bota duzu jendaurrean, eta ez barrerik, ez txalorik…

Gertatzen dira horrelakoak ere, baina gauza horiek hobeto kudeatzen ikasten da denborarekin. Zirrikituak bilatzen ikasi behar da. Saioren bat ez denean ondo atera, kolpea hartuta sartzen naiz autoan, baina autotik lagun bati deitzen diot ia saio bakoitzaren ondoren, barrua askatzeko eta bidaia errazago egiteko.

Zein dira ikusleak zeureganatzeko huts egiten ez duten bizpahiru sekretuak?

Nire kasuan, energia eta pasioa. Berdin zait 100 edo 500 euro kobratzea; nik berdin egiten dut lan, bihotz eta arima. Ahoz ahokoa izan da nire bidea, eta izugarria da herri batetik deitzea esateko hara eraman nahi nautela.


Summary: Bilboko su festen lekua aldatzeko eskatu dio arartekoak udalari. Iazko Aste Nagusian su hartutako eraikinetako bizilagunek eskatuta egin du eskaera. Udalak erantzun du aztertuko duela, edo lekua aldatu edo segurtasuna indartuko duela.

EAEko Arartekoak Bilboko Epaltzaren Alargunaren kaleko 9. eta 10. zenbakietako etxebizitzetako bizilagunen eskaera babestu du: Bilboko Udalari eskatu dio Aste Nagusian gauero egin ohi den su festa lekuz aldatu dezala. Izan ere, iazko jaietako azken zapatuan sutea piztu zen bi eraikin horietako teilatuetan, eta, bizilagunen arabera, su festak eragin zuen. Bizilagunek lehenago ere egina zioten eskaera hori udalari, baina, salatu dutenez, ez dute erantzunik jaso. Orain, udalak Arartekoari erantzun dio aztertuko duela eskaera. Bizkaiko Hitza ahalegindu da udalak zer egingo duen jakiten, baina ez du erantzunik jaso.

Bizilagunek azaldu dutenez, Arartekoari emandako erantzunean udalak esan du bi aukera aztertzen ari dela: piroteknia jaurtitzen den eremuaren lekua aldatu edo “segurtasun baldintzak hobetu”, “herritarren beharrei erantzun eraginkor eta efizientea emateko”. Hala ere, udalak Arartekoari azpimarratu dio erabaki hori “udaleko hainbat arlok” hartu behar dutela. Arartekoak “bukatutzat” jo du bere eginkizuna auzian, eta horrek bizilagunen ezinegona eragin du, udalak ez duelako “ezer zehaztu”. Beraz, Aste Nagusia hasteko hilabete pasatxo falta denean, bizilagunek oraindik ez dakite aurten nondik eta zelan botako diren suak.

Mallona inguruan egoten da ipinita Bilboko zerua koloreztatzen duen piroteknia, Etxebarria parkearen eta Zazpikaleen artean. Bizilagunen arabera, sarritan topatu dituzte hondarrak haien etxeetan, eta noiz edo noiz sua ere ikusi izan duten teilatuan. Baina iaz arte ez dute halako ezbeharrik izan. Abuztuaren 27an izan zen sutea. Eraikineko bizilagun batek 112 zenbakira deitu zuen 23:06an, teilatuan garrak agertu zirela ohartarazteko. Ordurako, argindarra joana zen eraikinean. Bizilagunak bere etxeko fusibleak aztertu zituen, eta kalera atera zen begiratzera ea beste eraikinetan argirik zuten. Orduan ikusi zituen garrak. Sutearen ondorioz, kale horretako 8., 9. eta 10. zenbakietako bizilagunak etxetik atera zituzten, eta handik gertu zeuden hainbat txosnatan jaiaz gozatzen zebiltzan herritarrak ere aterarazi zituzten. 03:00 aldera itzali zuten sutea.

Lehen une hartan sutera joan ziren suhiltzaileek idatzitako partean su festa aipatu zen sua piztu izanaren erantzule nagusi. “Suzirietako batek bi zatitan tiro egin zuen modu horizontalean”, zioen lehen idatzi hark. “Teilatua ondo zegoen, ez zegoen obrarik, eta su festa izan eta berehala gertatu da. Horrek pentsarazten du sutearen jatorria, ziur aski, suteengatik izan zela”, han ibilitako suhiltzaileen arabera. Dena den, biharamunean Juan Mari Aburto alkateak ukatu egin zuen. Udalak eskatuta, Bilboko udal suhiltzaileek ikerketa bat egin zuten. Urrian jakin ziren emaitzak, eta zioen “argindar kutxa batean” sortu zela sua; “zirkuitu labur batek eragin zuen”.

Argindar kutxa erabilgarri ez

Bizilagunen esanetan, “urteak dira” argindar kutxa hori erabilgarri ez dagoena. Gainera, sutea piztu zen etxebizitza “oso-osorik zaharberritu” zuten 2018an, “teilatu eta guzti”, Bilboko Udalak gainbegiratutako obra batean. Bosna solairu dituzte Epaltzaren Alargunaren kaleko 9. eta 10. zenbakietako eraikinek. 9. zenbakiko azken solairuak izan zuen kalterik gehien. Sutetik hamar hilabete igaro diren honetan, familia bi oraindik ere ezin izan dira euren etxeetara itzuli, eta beste bik konpontze lanetan jarraitzen dute.


Bularreko minbizia, gizonen arazoa

Summary: Bularreko minbizia, gizonen arazoa. Gizonek ere izan dezakete bularreko minbizia: kasuen %1,5 dira, zehazki. Intzidentzia hain urria izanik, asko ez dira kezkatzen bularrean koskor bat igartzen badute; ondorioz, emakumeena baino beranduago diagnostikatu ohi da.

Datuak argiak dira, eta sinbolikoki ere islatzen da estatistika, kolore arrosaren nagusitasunarekin: bularreko minbizia emakumeei lotutako gaixotasuna da, batez ere. “Andreengan, intzidentzia handiena duena da, dudarik gabe”, nabarmendu du Maria Vivancok —bularreko minbizia ikertzen du Zamudioko CIC Biogunean—. Baina ez da haien kontua soilik, gizonei ere erasaten baitie: Geicam ikerketa gunearen arabera, EAEko bularreko minbizien %1,5 maskulinoak dira —ez dago Bizkaiko daturik—. Kasuok ikusarazteko eta prebentzioa sustatzeko, hitzaldiak eman zituzten Vivancok eta Marius Soler Invi gizonezkoen bularreko minbiziaren erakundearen sortzaileak ostiralean, Gordexolako Ibarra aretoan, Acambi bularreko eta minbizi ginekologikoaren Bizkaiko elkarteak antolatuta.

Izan ere, intzidentzia apalak ia ikusezin bilakatu du arazoa: areago, gizon askok ez dakite paira dezaketenik ere. Sintometan ez dago ezberdintasunik, Vivancoren esanetan: bularretan koskor bat agertzen da kasu gehienetan —%80tan, gutxi gorabehera—, eta horrek sortzen du kezka. Hala izaten da emakumeengan, bederen: kontzientzia handiagoa dagoenez, ikerlariaren hitzetan, andreak “erneago” egoten dira bularraldeko aldaketekiko. Ez da beste horrenbeste gertatzen gizonekin, ordea. “Koskortxo bat igartzen badute, batzuetan ez diote kasurik egiten”.

Ikusi gehiago: Marius Soler: «Gizon askori mesede egin die nire kasu klinikoak»

Eta, aintzat hartzen dutenerako, “berandu izan daiteke, eta konplikazioak izan ditzakete”, Anabel Jimenez Acambiko presidenteak azpimarratu duenez. Tumorea antzeko faseetan harrapatzen denean, biziraupena berdintsua izaten da hala gizonengan nola emakumeengan, Vivancoren esanetan; baina gizonezkoenak “askoz” beranduago diagnostikatzen dira, eta, ondorioz, sarritan metastasia eratuta egoten da ordurako. “Hori dela eta, pronostikoa okerragoa izaten da”, nabarmendu du ikerlariak.

Hala, prebentzioa da gakoa, Vivancoren eta Jimenezen irudiko. “Kontzientziatuta egotea garrantzitsua da: bularrean zerbait arraroa igartzen badute, kontsultatu behar dute”, Vivancoren arabera. Batzuetan, baina, lotsak oztopatu egiten du laguntza eskatzea, Acambiko presidentearen hitzei erreparatuta. “Emakumeei lotuta dagoen gauza bat denez, uste dut gizon batzuek tabu bat moduan sentitzen dutela”. Nekez jotzen dute erakundera, behintzat: orain dela urte asko, gizonezko bi bazkide izan zituzten, baina gaur egun ez dute batere. Komunikazioa haiengana ere bideratzea dute buruan, eta Solerrekin lan egiteko asmoa daukate bide horretan.

Ikerketan ere desagertuta

Ikusgaitasun faltak ez du soilik eragiten prebentzioan eta diagnostikoan; ikerketan ere, intzidentziak ondorioak ditu, Vivancok nabarmendu duenez. “Ikerlariek ez dugu bazter utzi, baina ikertzeko zailagoa da, kasu gutxiago daudelako”. Urte asko daramatza bularreko minbiziarekin lan egiten, tumore mota horien lagin andana bat jaso du, baina denak izan dira andreenak. “Gizonen lagin gutxiago daude. Agian, ez dituztelako ematen; edo, lagin txikiagoak direnez, beharbada ezin izan dira ikerketetarako erabili”. Gutxieneko tamaina bat izan behar dute ehunok, ospitaleko azterketa guztien ostean zerbait sobratu dadin.

Ahalegintzen dira tumore primarioekin lan egiten —pazienteengandik zuzenean jasotzen dituztenak—, baina, eskura ez dituztenean, zelula ereduetara jotzen dute, ikerlariak xehatu duenez. “Pazientearen ehun zati batetik lortzen dira ereduok; zelulak hazten jartzen dira giza gorputzeko baldintza berberetan —37 gradutan, hala nola azukreak eta aminoazidoak dituen inguru batean…—. Baina haztea ez da beti erraza”. Prozesua arrakastatsua denean, zelulak etengabe ugaritu litezke, urteetan, eta beste ikerlariekin parteka litezke, emaitzak lagin gehiagotan aplika ditzaten. Baina lagin primarioekin bezalaxe, gizonen zelula ereduekin ikertzea ez da erraza, “askoz gutxiago” baitaude.

Gizonen bularreko minbizian ikerketa zehatz gutxiago dagoela adierazi du Vivancok. Baina, hala ere, zientziak eskain ditzake konponbideak. “Emakumezkoen minbiziaz ikasitakoa aplikatu ahal izan dugu, oro har; tratamenduak antzekoak dira”. Biziraupenari erreparatu dio. “Aplikagarria izango ez balitz, gizonak gehiagotan hilko lirateke minbiziaz andreak baino, eta ez da horrela”.

Ikerlariaren irudiko, horrek iradokitzen du gizonen eta emakumeen tumoreak ez direla hain ezberdinak. Tumoreen artean, hainbat aldaera daude, eta, hortaz, desberdintasunak handiagoak izan daitezke bi emakumeren tumoreen artean, gizonen eta emakumeen tumoreen artean baino. “Bi kasuetan, ugarienak dira hormonen menpekoak direnak”, zehaztu du Vivancok. Tumoreen arteko aldeak hobeto ezagutzea da bidea, aldaera batzuetarako terapia eraginkorragoak sortzeko.

Gako nagusia, ordea, prebentzioan kontzientziatzea da, ikerlariaren iritziz. Eta horretan ere erabilgarria da orain arte garatutakoa, Jimenezek esan duenez. “Emakumeei esaten diegunak balio du gizonentzat”.


Summary: Marius Soler: «Gizon askori mesede egin die nire kasu klinikoak».

2016an bularreko minbizia harrapatu zioten Marius Solerri, metastasi fasean. Emakumeengan soilik probatutako tratamendu batek emaitza izan zuen, eta gizonengan aplikatzen dute orain.

Arraroa egin zitzaion aipatu zioten lehenengo aldian, ez baitzekien halakorik badenik: gizonezkoek ere eduki dezakete bularreko minbizia. Aukera aintzat hartu ere ez zuen egiten, baina, urte gutxiren buruan, aditua egin da tumore motetan, ospitaleko probetan, hormona andanetan, askotariko tratamenduetan; eta luze eta zabal hitz egin du horiez. Ez zekien bularreko minbizi maskulinoa badagoenik, baina orain dela sei urtetik bizi da gaitz horrekin Marius Soler (Bartzelona, 1974) Invi gizonezkoen bularreko minbiziaren erakundearen sortzailea. Soler gaixotasunaz eta bere lekukotzaz arituko da gaur Gordexolan, 20:00etan, Acambi bularreko eta minbizi ginekologikoaren Bizkaiko erakundeak antolatutako hitzaldian.

2016ko abuztuan, koskor bat atzeman zuen titiburuetako baten ondoan. Ez zion kasurik egin, eta handituz joan zen hilabeteekin, harik eta bazterrezin egin zen arte. “Egun batean, ohean geratu nintzen, erabat iltzatuta; saihetseko minaren minez, ezin nintzen mugitu ere egin”. Larrialdietara deitu zuen, eta etxera etorri zitzaion medikuaren ahotik jaso zuen ezustea. “Esan zidan kontraktura bat ematen zuela, baina titiburua oso atzeratuta neukala, gizonek ere garatu dezakegula bularreko minbizia, eta joan nendila espezialista batengana”. Baina ez zekiten norengana jo. Solerren emaztea bere ginekologoarekin jarri zen harremanetan, eta haren kontsultan artatu zuten aurrena, emakumez betetako leku batean. “Esplorazio hutsarekin baieztatu zuen tumore gaizto bat zela”.

Mamografia batean bi lesio harrapatu zituzten. Solerrek min handia zuen garondoan, baina hasieran medikuak ez zuen lotu minbiziarekin; ez kezkatzeko esan zion, albisteak eragindako ezinegonaren kontua izango zela. Mina indartu egin zen, ospitalean ingresatu zuten, eta han topatu zuten oinazearen jatorria, PET positroi igorpenezko tomografia baten bidez. “Hezurretan 21 lesio ikusi zituzten. Bularreko minbizi metastasiko bat zen, laugarren fasean. Bizi itxaropen oso txikia eman zidaten, sei hilabetetik urtebetera artekoa”. Kimioterapiak eta terapia hormonalak ez zuten emaitzarik izan, eta urtebetean hiru aldiz ingresatu zuten minengatik, eta hiru interbentzio egin zizkioten, guztira.

Tratamendu erabakigarria

Beste bide bati ekin zion 2018ko maiatzean. Onkologoak aipatu zion tratamendu bat onartu berri zutela, ziklinen inhibitzaile bat, sistema hormonala erabat blokeatzen duena; ez zen harentzat aproposa —kimioterapiarik jaso gabekoentzat baitzen, eta emakumeengan baino ez baitzegoen probatuta—, baina hauspoa eman zion: ospitale publiko batean jaso behar zuen, eta Bartzelonako Clinic ospitalean onartu zuten bere kasua. “Miraria gertatu zen. Lau urte eta erdian, bizi kalitate oso ona eduki dut, ia albo kalterik gabe —mina interbentzioen ondoriozkoa da—”. Minbiziak indarra galdu du, baina ezin da osatu, eta tratamendu aldaketak egin behar dira sarri. Tratamendu berriak lau urte eta erdiz funtzionatu zion, eta iaz antzeko sendagai bat hartzen hasi zen.

Solerren kasua mugarri bat izan da, hein batean. “Gizon askori mesede egin die nire kasu klinikoak. Tratamendua emaitza oso onak ematen ari da gizonezkoengan”. Alabaina, medikuntzan bidea dago egiteko. “Lehen lerroan, profesional asko ezjakinak dira. Niri ez zait gertatu, baina kasuak entzun ditut: lehen arretan, askotan kasuei ez zaie garrantzia ematen, eta etxera bidaltzen dituzte”. Era berean, aitzindaria izan zen gaitza helarazten, eta lotsa uxatu die beste batzuei: haren ondoren, ia berrogei gizonek hitz egin dute publikoki eritasunaz.