Summary: Inoizko suziririk handiena lehertu egin da, aireratu eta gutxira. Elon Musken SpaceX konpainiak, edonola ere, «arrakastatsutzat» jo du saioa, 'Starship' suziriak «aurreikusi gabeko desmuntaketa azkarra» izan duela argudiatuta

Espaziorako suziri bat aireratu eta minutu gutxira lehertzen denean, porrot gisa hartzen da normalean. Baina konpainia pribatuak espaziorako lehian hasi zirenetik, enpresa hizkera erabiltzen hasi dira, eta suziria suntsitu duen eztanda, «aurreikusi gabeko desmuntaketa azkarra» bihurtu da. Hala gertatu da gaur. Elon Musken SpaceX konpainiak zarata handiz jaurti du Starship suziria. Hitzez hitzeko zarata egin du, eta propaganda harrabotsa azken asteotan, inoizko suziririk handiena eta indartsuena delako.

Dena den, gutxi iraun du Starship-en bidaiak. Texasen jaurti dute, gaur, 15:30 aldera.

Suziriaren 33 motorrak piztu dituzte, eta, gailuak jaurtiketa dorrea gainditu duenean, txaloka eta bibaka hasi dira misioaren kontrol gelan. Han zen Musk bera.

Baina handik minutu gutxira, beste mugarri bat izan du bidaiak: hasierako bultzada eman duen suziriaren beheko ataletik askatu behar zen gainerakoa, gora jarraitzeko. Haatik, ez da behar bezala askatu, eta eztanda egin du airean.

Muskek esan duenez, beste saio bat egingo dute «hilabete gutxi barru». Esan bezala, enpresak arrakasta gisa aurkeztu du gertaera, eta Muskek berak esan du «asko ikasi» dutela.

«Taldeek datuak aztertzen jarraituko dute, eta gure hurrengo saiorako lan egiten», adierazi du konpainiak. «Halako probetan, ikasitakoak ekartzen du arrakasta, eta gaurko probak lagunduko digu Starship fidagarriago bat egiten, bizia beste planetatara eramateko saioan».

Izan ere, gizakiak Lurraren orbitara, Ilargira eta Martera eramateko diseinatu dute suziria. Horren bidez 2025. urtean astronautak Ilargira eramateko asmoa dute.

Bi zati ditu gailuak: Starship espaziontzia, eta hura bultzatzeko Suziri Super Astuna. 129 metroko altuera zuen gaur leherturiko suziriak, eta bederatzi metroko diametroa. 100-150 tona zama eraman dezake. Hura jaurtitzeko dorrea ere munduko garaiena da: ia 146 metro.

Konpainiaren arabera, behin eta berriz erabil daiteke Starship garraio sistema. Hala izango da baldin eta gaur bezalako «aurreikusi gabeko desmuntaketa azkarrik» pairatzen ez badu.


Summary: Nafarroako 200dik gora eragilek bat egin dute euskararen ofizialtasunaren aldeko manifestuarekin. Euskalgintzaren Kontseiluak dei egin die alderdi politikoei «ofizialtasunaren eskaria aintzat har dezaten»

Ofizialtasunaren auzia agenda politikoan nahi du Euskalgintzaren Kontseiluak. Iazko abenduan, Nafarroako Euskararen Legearen 36. urteurrenaren karira, kanpaina bat abiatu zuen, hizkuntzaren inguruan «konplizitateak handitzeko» eta euskara herrialde osoan ofizial izan dadila eskatzeko. Lau hilabete geroago, inoiz baino urrunago heldu da ofizialtasunaren aldeko aldarria, herrialde osoko 206 gizarte eragilek bat egin baitute Kontseiluaren adierazpenarekin. Gaur aurkeztu dute agiria, Iruñean, Nafarroako Legebiltzarraren aurrean.

Euskararen sustapenean ez ezik askotariko alorretan jarduten diren eragile ugarik sinatu dute manifestua; Nafarroako eremu guztietakoak, mendialdekoak nahiz Erriberakoak. «Oso gutxitan gurutzatzen garen berrehundik gora eragile gara, kasu askotan elkarren berri izan gabe», adierazi dute. Beste gai askotan ez, baina euskara Nafarroa osoan ofiziala izateko aldarrian egin dute bat, «milaka biztanlek lurralde osoan herritartasuna berdintasunez, bazterkeriarik gabe, bizitzeko aukera izan dezatela galdegiteko».

Ulergaitza deritzote herritarren eskubideak «eremuaren araberakoak» izateari: «Lekunberritik Iruñera doanak nola ulertuko du 30 kilometroko ibilbidean aurrera egin ahala eskubideak galduz joatea? Beste edozein eskubiderekin ulerkaitza dena nola gerta daiteke milaka herritarren hizkuntza eskubideekin?».

Ofizialtasuna, «ateak zabaltzeko giltza»

Izan ere, ofizialtasun estatusa eta hizkuntz eskubideen aintzatespena hizkuntzari ez, «herritarrei» dagozkiela nabarmendu dute eragileek: «Ez gara gauza abstraktuez ari, baizik eta milaka lagunen eguneroko hautu eta bizitzetan eragina duten kuestioez». Seme-alabak euskaraz berdintasunean matrikulatzeko eskubidea aipatu dute horren adibidetzat. Funtsean, Euskalgintzaren Kontseiluarekin bat eginiko eragileek adierazi dute ofizialtasunak ez diola inori eskubiderik kentzen; aitzitik, eskubideak aitortu egiten dituela: «Ofizialtasuna ez baita ateak ixteko giltza bat, ateak zabaltzekoa baizik».

Hori dela eta, hauteskunde garaia baliatu nahi du Kontseiluak, Nafarroako Parlamentua osatuko duten alderdiei dei egiteko: «Eskatzen diegu ofizialtasunaren eskaria har dezatela aintzat, jar dezatela beren ildo, egitasmo eta jardunbideen erdigunean. Ekar dezatela berdintasuna Nafarroara». Eskaera hori aurrez aurre helaraziko diete talde parlamentarioei, datozen egunetan bilera sorta bat abiatuko baitu erakundeak.

SINATZAILEAK

Hauek dira ofizialtasunaren aldeko adierazpena sinatu duten 206 gizarte eragileak.

AISIALDIA El Cierzo Peña Errotaberri Elkartea Festagiro Irrintzi Peña Iruñeko Algara - Bullicio Pamplones Iruñeko Peñen Federazioa La Cueva Lezea Peña La Única Peña SDRC Alegría de Iruña KKAE Tafallako Txoznak Zizurko Jai Batzordea

ARRAZAKERIA - MIGRAZIOA Africa United Navarra Asociación Simón Bolívar Navarra Asocolon Colombianos en Navarra Colectivo El Salvador Elkartasuna Mugarik Gabe Nafarroa

EKOLOGISMOA AHT Gelditu! Nafarroa Extintion Rebelion Sustrai Erakuntza Fundazioa

EKONOMIA Deierriko Kontsumo Taldea Etxalarko Herriko Ostatua Geltoki Elkarte Mikrokooperatiba Iratiko Ekoizpenak Ondalan Elkarte Mikrokooperatiba

ESKUBIDE SOZIALAK Eskubide Sozialen Karta Gizakia Herritar Fundazioa - Paris 365 Haritu Mugitu Nafarroako Ekologistak Martxan Plataforma Social de Barañain Sare

EUSKALGINTZA Administrazioa Euskaraz Taldea Bi Haizetara EMUN Euskal Herrian Euskaraz - EHE Euskaltzaleon Topagunea Euskararen Defentsarako Sarea Euskararen Lagunak Garean Irantzu Mankomunitateko Euskara Zerbitzua Irurtzungo Aizpea Euskara Taldea Karrikaluze Kebenko Uskararen Aldeko Elkartea Mendabiako Euskara Taldea Nafarroako Ikastolen Elkartea - NIE Pikuxar Euskal Txokoa Udako Euskal Unibertsitatea – UEU

FEMINISMOA – LGTBI Asociación Mujeres El Cotarro Bilgune Feminista EHGAM Nafarroa Astelehen Lilak Nafarroa Martxoak 8 Plataforma

GAZTEAK Andosilla Herriko Gazteak AZGM Iruñeko Alde Zaharreko Gazte Mugimendua Azkoiengo Gazte Asanblada Ernai Errotxapeko Gazte Asanblada Gazten Euskaltzaleen Sarea Gazteok Bai Herri Sanferminak Ikama Larraungo Hazia Nafarroako Neska* Gazteak NUPeko Euskara Taldea Rebeldia Navarra

HEDABIDEAK Euskalerria Irratia TOKIKOM Xaloa Telebista Hekimen

HELDUEN EUSKALDUNTZEA Arrigarai Euskaltegia Elortzibarko Gau Eskola Nafarroako AEK Nafarroako IKA Noaingo Gau Eskola Ultzama-Larraungo Euskaltegia

HEZKUNTZA Alaitxo Guraso Elkartea Alaitz Ikastetxea Andra Mari Ikastola Aralar Musika Eskola Argia Argia Ikastola Barañaingo Haur Eskola Baztan Ikastola Biurdanako Guraso Elkartea Eraiki Guraso Elkartea Erbinude Elkartea Erentzun Ikastola Garces de los Fayos Ikastola Hegoalde Ikastolako Guraso Elkartea Hezibidea Guraso Ekartea Ibaialde Ikastola Ibarberri Eskola Iñigo Aritza Ikastola Jaso Ikastola Labiaga Ikastola Mugarri Guraso Elkartea Paz de Ziganda Ikastola San Fermin Ikastola Sortzen Elkartea Sortzen Gurasoak Tantirumairu Ikastola Zangozako Ikastola Zumedia Guraso Elkartea

HIRUGARREN ADINA Lizarrako Pentsionistak Martxan Barañaingo Larrain Adinekoen Elkartea Nafarroako Pentsionistak Martxan

KIROLA Antsoain Herri Kirol Taldea Berriozar Kirol Elkartea Club Deportivo Navarra - Nafarroa Kirol Elkartea Club Deportivo Umore Ona Hiru Herri Mendi Taldea Josi Climber Mendi Taldea Lagun Artea Kirol Elkartea Peña Pelotazale San Sebastian Uharteko Eskubaloi Taldea Unión Tutera Futbol Taldea

KULTURA Aburrecalles Txaranga Afu Aita Hilario Olazaran Txistulari Taldea Arizkun Rock Asociación Cultural Deyo Asociación Euskararen Lagunak Atarapana Atarrabiako Gaiteroak Atarrabiako Txistulariak Axular Kultur Elkartea Baizera! Barañaingo Bertso Eskola Barañaingo Euskal Kantak Barañaingo Jauzi Taldea Barañaingo Trikitilariak Bastardix Bizkarra Banda Broken Brothers Brass Band Burutik Butaca 78 Eserlekua Chill Mafia Duguna Dantza Taldea EDH Kolektiboa El Punto Gunea Erentzun Fundazioa Erriberriko Txistulariak Euskaldunon Biltokia Gaiteros de Tudela - Tuterako Gaiteroak Garaño Elkartea Gartxot Elkartea Gora Lerin Kultur Elkartea Goxua'n Salsa Gure Hizkuntza Elkartea Haizea Elkartea Herdoil Ibil Bedi Igela Argitaletxea Iruinkokoa Irunberriko Txaranga Iruñeko Gazte Orkestra - Joven Orquesta de Pamplona Jaiak Txaranga Kinbonbo Brass Band La Bota Elkartea Laba Sarea Lauarin Dantza Taldea Lodosa Bizirik Lurpekariak Malatxo Txaranga Manvcodiata Antzez-sorkuntza Nafar Ateneoa Nafarroa Aurrera Elkartea Nafarroako Bertsozale Elkartea Nafarroako Euskarazko Irakurleen Taldeak Naxker Omen Kolektiboa Ondare Kultur Taldea Oteitzako Arrano Kultur Elkartea Pello Pezetxea Kultur Gunea Skabidean Teatrolari The Guilty Brigade Ttipi-Ttapa Fundazioa Tuterako Alde Zaharreko Paloteadoa Txalaparta Argitaletxea Uharteko Arte Garaikideko Zentroa Uharteko Kantuz Taldea Uharteko Txalaparta Taldea Zaldiko Maldiko Elkartea Zidakos Txaranga

MEMORIA Areka Elkartea Basilio Lacort Elkartea Euskal Memoria Erreniegako Hilobiak Noaingo Bataila Elkartea Erriberri Memoriaren alde SF78 Gogoan Orreaga Fundazioa

SINDIKATUAK ELA Sindikatua ESK Sindikatua HIRU Sindikatua LAB Sindikatua Steilas Sindikatua

BESTELAKO SEKTOREAK Boga-Boga Produkzioak Altaffaylla Merindad fundazioa Gerrarik Ez Plataforma Nafarroa Herri Eliza KEM - MOC Nafarroa Larraun Bizi Ekimena Zuberrieta Elkartea


Summary: EAEko arartekoaren gomendioen %27 onartu dituzte erakundeek. Arartekoaren legeari «baliabide gehiago» ematearen aurka bozkatu dute EAJk eta PSE-EEk.

Elkarrekin Podemosek legez besteko proposamen bat egin du gaur Eusko Legebiltzarrean, EAEko arartekoa arautzen duen 1985eko legea erreformatzeko eskatzeko. Zehazki, «baliabide gehiago eta esparru juridiko hobea» izan beharko lukeela adierazi du koalizioak; EAJk eta PSE-EEk ez dute proposamenarekin bat egin. Eztabaidan, ordea, arartekoak iaz jaso zituen kexu eta eskakizunei buruzko txosteneko datu bat jarri dute mahai gainean: iaz arartekoak Eusko Jaurlaritzari, eta Gipuzkoako, Bizkaiko eta Arabako aldundiei eta udalei bidalitako gomendioen %27 onartu zituzten soilik erakundeek, eta %46 ez zituzten onartu. Gainerakoak erantzunaren edo azken erabakiaren zain daude.

Txostenean arartekoak egin du datu horien balorazioa. Hala dio: «Gogorarazi behar da onartu gabeko gomendio edo iradokizun bakoitzak, erakunde honen bermatze lanerako oztopoa izateaz gain, batez ere legea ez betetzen edo herritarren eskubideak urratzen jarraitzea dakarrela berekin, herritarrei legez dituzten eskubideak berrezartzea galaraziz».

12.704 ekinbide tramitatu zituzten arartekoaren bulegoan iaz, eta 61 gomendio eta iradokizun egin zizkion zenbait erakunderi; gehienak Eusko Jaurlaritzari egin zizkion (30). 2021etik ebatzi gabe zeuden beste hamaika iradokizun ere iaz ebatzi zituzten Jaurlaritzak, aldundiek eta udalek. 72 gomendiotatik hemeretzi onartu zituzten, 33 ez zituzten onartu eta beste hemeretzi daude erantzun baten zain.

Txostenaren arabera, iaz erakundeek onartu ez zituzten gomendioen proportzioa murriztu egin zen; 2021ean %59ri ezezkoa ematen zioten. Handitu egin zen, ordea, administrazioaren erantzunaren zain dauden ebazpenen ehunekoa.

«Begirunerik eza»

Arartekoak txostenean nabarmendu du gomendioei eta iradokizunei ez erantzuteak erakundeen «begirunerik eza» erakusten duela «Zuzenbideko Estatuak arazoak konpontzeko eman duen tresnetako bat erabiliz beren eskubideak aitor diezazkieten eta legeria bete dadin erakunde honetara babes eske etorri diren herritarrekiko».

Arartekoak Eusko Jaurlaritzari, aldundiei eta udalei egiten dizkien iradokizunak ez dira lotesleak, hau dira, ez da derrigorrezkoa horiek betetzea.


Summary: Hiru etapa «mamitsu» izango ditu aurtengo Itzuliak. Maiatzaren 12tik 14ra jokatuko da Euskal Herriko itzulia. Guztira 370 kilometro izango ditu. Iazko irabazlea, Demi Vollering, irteeran izango da

Hilabete baino gutxiago dela, antolakuntzak eman ditu aurtengo Itzuliaren xehetasunak. Iaz bezala, lasterketak hiru etapa izango ditu. Maiatzaren 12tik 14ra jokatuko da. Etxebarrin (Bizkaia) izango du irteera, eta Donostian amaituko da. Guztira 370 kilometro egin beharko dituzte txirrindulariek. Hiru etapetako itzulia izanda, oso adi egon beharko dute txirrindulariek, egunero egongo da min egiteko aukera. Zazpi mendate puntuagarri izango dira: lehen mailako bat, bigarren mailako bi eta hirugarren mailako lau.

Aurkezpenean ibilbidearen inguruko xehetasunak eman dituzte antolatzaileek. Lasterketa gertuago dela emango dituzte parte hartzaileen inguruko argibideak. Baina Julian Eraso Itzuliko zuzendariak jakitera eman duenez, ziurra da iazko garailea, Demi Vollering, irteeran izango dela. SD Worx taldeko txirrindulariak erakustaldia eman zuen iaz. Izan ere, hiru etapak irabazi zituen. Sasoi betean iritsiko da, gainera, Itzulira. Azken hilabetean garaipenez garaipen dabil klasikoetan. Besoak altxatu ditu Strade Bianchen, Amstel Gold Racen eta Fleche Wallonnen. Gainera, gandean Lieja-Bastogne-Lieja irabazteko hautagai nagusia da. Erasok nabarmendu zuen «Ilusio handia» dutela aurtengo aldiarekin. «Munduko 22 talderik onenak etorriko dira, eta espero dugu eguraldiak laguntzea eta zaleek ikuskizunaz gozatzea». Euskal txirrindulari indartsuenak tropelean izatea espero da: Ane Santesteban (Bike Exchange), Lourdes Oiarbide (Movistar), Eider Merino (Laboral Kutxa), Eukene Larrarte (Bizkaia Durango), Ziortza Isasi (Be Pink)...

Roberto Laiseka zuzendari teknikoak aletu ditu hiru etapen xehetasunak. Lehena, Etxebarri eta Markina-Xemein artean jokatuko da, Bizkaian. 122 kilometro egin beharko dituzte. Etapa gorabeheratsua da, batez ere 50. kilometrora iritsi arte. Hortik aurrera, ezusterik ezean, Urkaregiko mendateak egingo du aurtengo lehen galbahea. «Mendate horren igoerak eta jaitsierak erabakiko du zein txirrindulari dauden etapa hori irabazteko borrokan».133 kilometro izango ditu bigarren etapak, eta Arabatik ibiliko da tropela. Etapa Gasteizen hasiko da eta Amurrion amaitu. Hasiera «lasaia» duela kontuan hartuta, «etapa egokia» izan daiteke ihesaldirako. «Bukaera ez da zaila. Hala ere, helmugarako bost kilometro falta direla, aldapatxo bat eta jaitsiera bat daude, eta tropela zatitu egin daiteke». Azken etapa laburrena izango da: 114 kilometro izango ditu. Donostiako Klasikoaren ibilbidea izango du. «Dena erabakiko duen etapa izango da.Oriorako jaitsiera eta Donostiarako hurrengo kilometroak banakako erlojupeko baten tankera izango dute, helmugara iritsi eta Itzulia irabazteko».


Summary: 'Elkar-ekin', Araba Euskaraz 2023ko kanta aurkeztu dute. Malen Urbegainek egin ditu hitzak, eta Ttek elektrotxarangak jarri die musika. Ekainaren 11n egingo dute Arabako ikastolen jaia, Olarizun.

Euskarak loratzen / Barne arrakalak / Periferiak batzen / Bat izateko prest. Euskararen periferia eta borta, biak da Araba, Malen Urbegain letragilearen arabera. Hark ondu ditu Elkar-ekin kantarako hitzak. Ttek elektrotxarangaren musikarekin batu, eta emaitza aurkeztu dute gaur eguerdian: Araba Euskaraz 2023ko jaiaren doinua.

Historia hartu du ardatz Urbegainek, besteak beste ikastolena. «Debekuen gainetik, herri mugimenduz, arnasa, aukerak eta ahotsa eman baitzizkieten euskarari eta kulturari».

Arabako zortzi ikastolen artean antolatzen ari dira Araba Euskaraz jaia. Ekainaren 11n egingo dute, Olarizun.

Ttek elektrotxarangak hamar urte darama lanean. Orain arte, kanta ezagunen bertsioak egin ditu, baina sormenarekin, horien arteko nahasketak egiten, eta batzuei hitzak aldatuta.

Esan dutenez, Araba Euskaraz-ek aukera eman die aspaldi gogoan zutena gauzatzeko: euren abesti propioak. Edonola ere, jaiak eskatzen duen moduko kanta egin dute, «funk eta pop» estiloak nahastuta.

Gaur, kalejira bat egingo dute Gasteizen, kanta aurkezteko, 19:30etik aurrera, Loma plazatik abiatuta.

Elkar-EKIN

600 urtez azokaren garrantziaz Arabako ekia Euskal Herri-ko erdia Orduko garaiei heldutako inertziaz Denbora luzean hauspotu du hizkuntza herria

Ipar-haize gogorra Zerutik dator txingorra Hautsi nahian enborra Ta nortasun borborra

Garai latzak gogorrak Gogortuz gure oskola Geroari begira Gotorleku izan da ikastola

EKIN EUSKARATIK EKIN SORTALDETIK EKIN ELKARREKIN

Euskarak loratzen Barne arrakalak Periferiak batzen Bat izateko prest Zazpi borta bada Gogo biziz heldu ezazu euskara!

EKIN EUSKARATIK EKIN SORTALDETIK EKIN ELKARREKIN ARABA EUSKARAZ EKIN


Summary: Bihar hasiko da Donostiako Giza Eskubideen XX. Zinemaldia, Estibaliz Urresolaren filmarekin. Inaugurazio ekitaldian emango dute 20.000 especies de abejas lana, eta bihar bertan estreinatuko dute zinema aretoetan.

«Ai gaua, zer dezu,/ zer dezu isiltasunean?». Gaua kantua Lurdes Iriondoren ahotsean entzun daiteke Estibaliz Urresolaren 20.000 especies de abejas filmean. Isilik, bizi duena adierazi ezinik ageri da filmeko haur protagonista (Sofia Otero), eta zer bizitzen ari den antzeman ezinik, berriz, ama (Patricia Arnaiz). Maitasunez begiratzen diote elkarri, baina mina eta zalantzak ere ageri dira haien begiradetan. Nork bere barne bidaia egin beharko du, berriro elkar topatzeko eta ulertzeko. Harreman hori nahiz familiako beste kideen artekoa dago filmaren oinarrian, zuzendariaren hitzetan, eta haurren transexualitatea du gai nagusi. Urresolaren filmarekin hasiko da, bihar, Donostiako Giza Eskubideen XX. Zinemaldia; bihar bertan iritsiko da lana aretoetara.

Inguruko guztiek Aitor esaten diote haurrari, baina berak ez du izen hori maite, ezta Coco deitzea ere, Lucia baizik. Pixkanaka joango da bere izana izendatzen besteen aurrean —baita Lourdes izebaren (Ane Gabarain) erleen aurrean ere—, eta sentitzen duena kanporatzen. «Bihotz-bihotzez desio dugu filma tresna bat izatea gaiari buruzko elkarrizketa barea sustatzeko. Gaur egun polarizazio handia dago, eta saiatu gara gaira beste era batean hurbiltzen lagun dezakeen film bat egiten», azaldu zuen Urresolak atzo, Lara Izagirre ekoizlea eta Josemi Beltran jaialdiko zuzendaria alboan zituela, prentsarako proiekzio baten ostean egindako agerraldian.

Filmaren lehen haziaz ere mintzatu zen zinemagilea. «2018an, gauza oso tristea gertatu zen, guztiok asko hunkitu gintuena: Ekai Lersundik bere buruaz beste egin zuen». Haur trans bat zen, eta zuzendariari zirrara sorrarazi zioten hark idatzita utzitako gutunak eta haren aitak gerora eman zuenak. «Familian eta eskolan onarpena zuen, eta, halere, oraindik zailtasun handiak topatzen zituen bera zena libreki bizitzeko». Ordutik, errealitatea asko aldatu dela uste du Urresolak. «Ez du zerikusirik; nire aurreikuspenik onenetan ere ez nukeen usteko, bost urte geroago, film honen estreinaldiak bat egingo zuenik trans lege bat onartzearekin, orduan ez baitzen trans haurrei buruz hitzik ere egiten; ez zeuden ez hedabideetan, ez gizartearen pentsamenduan».

Artean ez zuen gaiari buruz film bat egitea buruan, baina «beharra» sentitu zuen auzia hurbilagotik ezagutzeko, eta Naizen-era jo zuen, adingabe transexualen familien elkartera. «Familiek beren bizipenak kontatu zizkidaten, oso eskuzabalak izan ziren. Eta dokumentazio fase horretan, momentu bat iritsi zen, non niretzat jada ezinezkoa zen kontakizun haiek bazter uztea». Orduan ondu zuen gidoiaren lehen bertsioa.

Familiek azaldu zioten ideia batek arreta berezia eman zion zuzendariari. «Askok esan zidaten trantsitua egin zutenak ez zirela hainbeste haurrak, baizik eta familiak, haien begirada aldatzeko. Eta indar handiz sentitu nuen harreman baten transformazioaren kontakizuna egin behar nuela». Horregatik, haurraren ikuspegia ez ezik, amarena ere lantzea erabaki zuen; «pertsonaia beraren bi aurpegiak balira bezala, zeina harremana bera den».

Izagirrek gogoan du garai hartan bere ekoiztetxeak antolatutako egonaldi batean parte hartzen ari zela Urresola, beste gai bat lantzeko asmoz, baina ideiaz aldatu zuela. «Hasieratik iruditu zitzaigun kontatzeko garrantzitsua zen zerbait zela, bera asko hunkitzen zuena». Tarte bat igarota, proiektuari ekitea erabaki zuten. «Hasiera-hasieratik hor egoteko zortea izan dugu; ikasketa prozesu osoa Estirekin batera egin dugu».

Inaugurazio ekitaldia

Berlinalen Urrezko Hartza lortzeko lehian izan zen filma otsailean, eta ez zen esku hutsik itzuli: 8 urterekin, Oterok aktorerik onenaren Zilarrezko Hartza lortu zuen, eta beste bi sari ere eraman zituen lanak. Beste zenbait jaialditatik igaro eta sari gehiago bildu ostean iritsi da Donostiara eta aretoetara.

Gaur arratsean, Viktoria Eugenia antzokiko inaugurazio ekitaldian emango dute filma. Ekitaldi berean jasoko du jaialdiaren ohorezko saria Carmen Castillo dokumentalgile txiletarrak.


Summary: Klima krisia eta biodibertsitatea, erro bereko bi muin. Gizakiak eragindako bi hondamendi horiek «batera» aztertzeko eskatu du nazioarteko ikerlari talde batek; ikerketako egileetako bat izan da Unai Pascual, Ikerbasqueko kidea. Krisiari aurre egiteko, erakundeen arteko diziplinarteko lankidetza sustatzea galdegin dute, besteak beste.

Klima aldaketa eta biodibertsitatearen galera loturarik gabeko bi hondamendi balira bezala aztertu ohi direla salatu du nazioarteko ikertzaile talde batek, Science aldizkarian argitaratutako ikerketa batean. Haien arabera, erro bera dute bi krisiek: giza jarduerek sortutako gasen isuriak eragindako tenperatura globalaren igoera. Unai Pascual Ikerbasqueko ikertzaileak hartu du parte ikerketa horretan.

Krisi bikoitz horri aurre egiteko, zera eskatu dute: karbono dioxidoaren isuriak murrizteko eta ekosistemak babesteko. Hain justu, nazioarteko ikertzaile talde horrek aholkatu du 1,5 graduko berotzearen langa ez gainditzeko helburua betetzea, eta, era berean, lehorreko, itsasoko zein ur gezako eremu osoaren %30 babestu eta leheneratzea. Horretarako, ordea, erakundeen arteko diziplinarteko lankidetza sustatzea galdegin du, krisi bikoitz horren atzean dauden egungo sistema ekonomiko eta politikoak lehenbailehen eraldatzeko asmoz.

Ikusi gehiago: 2030erako nazioarteko uren %30 babestea adostu du nazioarteak

Ikerlari taldeak azaldu duenez, gizakiak «erro-errotik» aldarazi du Lurreko sistema. «Giza jarduerek sortutako berotegi efektuko gasen isurketen ondorioz, tenperatura globala 1,1 gradu baino gehiago igo da batez beste, industriaurreko aroarekin alderatuta. Ikertzaileek salatu dutenez, karbono dioxidoaren, metanoaren eta berotegi efektuko beste gas batzuen isurketek ez dute etenik, «55 gigatona karbono dioxidotik gorako kopuruetara heltzeraino».

Igoera horren eraginez, «inoiz ez bezalako» klima krisi horrek ondorio «latzak» jasaten ari da Lur planeta; besteak beste, prezipitazioa gero eta urriagoa izaten ari da klima idorra duten hainbat eremutan; itsas mailaren igoera globala igotzen ari da; muturreko fenomeno meteorologikoak gero eta ugariagoak dira; eta ozeanoak azidoagoak dira.

«Historiako erronkarik handiena»

«Homo sapiens-ak berak eragin duen klima krisia da, ziurrenik, gizakiak bere 300.000 urteko historian gainditu beharko duen erronkarik handiena», ohartarazi du Poloen eta Itsasoen Ikerketako Helmholtz Zentroko langile Hans-Otto Portnerek. Irakaslearen hitzetan, aldi berean, klima krisiaz gain, beste krisi bat sortzen ere ari da gizakia, «ia oharkabean», baina bestea bezain arriskutsua: «Lur planeta osoko landare eta animalia espezieen galera dramatikoa. Bi hondamendi horiek elkarren mendekoak dira, elkarren osagarri, eta, horregatik, ez genituzke behin ere bereizitako aztergaitzat jo behar».

Science aldizkarian kaleratutako ikerketa horrek zehatz argitu ditu klima krisiaren eta biodibertsitatearen krisiaren arteko loturak, bi hondamendiei aurre egiteko eta dagoeneko planetan utzi dituzten ondorio «izugarriak» arintzeko irtenbideak emanez.

Ikerketa horretan aritu da Pascual Ikerbasqueko kidea ere. Irakasleak biodibertsitatearen galerak izan duen okertze azkarra gertutik aztertu du. Haren arabera, giza jarduerek planetako lurrazalaren %75 eta itsasoko uren %66 inguru aldarazi dituzte, eta ondorioak argiak dira: «Ugaztunen biomasaren %80 eta landarearen %50 inguru galdu dira». Pascualek zorrotz esan du giza historiako beste edozein garaitan baino espezie gehiago galtzeko arriskua dagoela, eta erantsi du «habitat naturalen suntsipenak, biodibertsitatearen galeran eragin ez ezik, organismoek, lurzoruak eta sedimentuek karbonoa biltegiratzeko duten gaitasuna ere murriztuko du, klima krisia are gehiago larriagotuz».

Ikusi gehiago: Animalia ornodunen populazioa ia %70 txikitu da 1970etik, WWFren arabera

Ikerketaren egileek eskatu dute klima aldaketaren erronkari «berehala» heltzeko, baina lurzoruaren erabileraren kudeaketari buruzko ikuspegi «modernoa» hartuta; hain zuzen, eremu babestuak biodibertsitaterako babesleku bakartzat jo gabe. Haien iritziz, eremu horiek Lur planeta osoan hedatutako sare baten osagai izan behar dute, lurrean zein itsasoan. Horretarako, halaber, karbono dioxidoa murriztea bultzatu behar dela diote. Pascualek ziurtatu duenez, ingurumen krisi bikoitz horrek dagoeneko begi bistako eragina utzi du gizartean; besteak beste, giza talde zaurgarrien egoera erabat okertzea.

Ikusi gehiago: Bostetik batek ez du edateko ur nahikorik Afrika ekialdean

Horrekin guztiarekin lotuta, ahalegin bateratuak «erakundetzeko» eskatu du Hans-Otto Portnerrek. Aho bizarrik gabe mintzatu da: «Segur aski, biodibertsitateari, klima aldaketari zein jasangarritasunari dagozkien helburuak ez ditugu 2030erako lortuko, eta agian ezta 2050erako ere». Irakaslearen ustez, Nazio Batuen Erakundeak biodibertsitatearen galeraren eta klima aldaketaren aurka abiarazitako hitzarmenak «adibidetzat» hartu behar dira; hau da, aniztasun biologikoari buruzko hitzarmena eta klima aldaketari buruzko Nazio Batuen Esparru hitzarmena. «Testuinguru honetan, ikuspegi globala izan behar dugu, baldin eta helburuak lortzeko itxaropena badugu».


Summary: Jose Maria Ruiz Urtxegi Adegiko idazkari nagusi ohia zendu da. 25 urtetik gora egin zituen Ruiz Urtxegik Gipuzkoako patronaleko idazkaritzan. Bere lehengusu Joseba Lezetak bi hankak galdu zituen, Ruiz Urtxegiren autoan jarritako bonba batengatik.

Urte luzetan Adegi Gipuzkoako patronaleko gidaria izan zen Jose Maria Ruiz Urtxegi gaur hil da, Donostian, 76 urte zituela. 25 urte egin zituen patronaleko idazkari nagusi, 2008an garai hartako Adegiko presidente Eduardo Zubiaurrek kargutik kendu zuen arte. Karguan aritu zen hogeitaka urteetan, besteak beste, industria birmoldaketaren garaiak bizi izan zituen, baita hainbat negoziazio kolektibo ere.

ETAren atentatu bat ere nozitu zuen 1996. urtean: autoan lehergailu bat jarri zioten Donostiako Lorea auzoan, baina Ruiz Urtxegi atzerrian zen, eta haren lehengusu Joseba Lezetak hartu zuen autoa. Leherketaren ondorioz, bi hankak galdu zituen Lezetak. Ruiz Urtxegi artean patronaleko idazkari nagusia zen ETAk 2000. urtean Joxe Mari Korta enpresaburua eta Adegiko presidentea hil zuenean bonba auto batekin.


Summary: Hiru eguneko su etena adostu dute paramilitarrek eta armadak Sudanen. Goizaldean sartu da indarrean menia, baina borrokak ez dira erabat eten Khartum hiriburuan. Azken orduetan Sudango 15.000 herritar baino gehiago heldu dira Txadera, gehienak emakumeak eta haurrak. Hildakoak 400dik gora dira, OMEren arabera.

Mundu osoko milioika musulmanentzat gaur amaituko da ramadana, baita Sudanen bizi direnentzat ere. Hala, Eid al-Fitr ospakizunak aintzat hartuta, hiru eguneko su etena iragarri du RSF Azkar Laguntzeko Indarrak talde armatuak gaur 06:00etan hasita. Borroketan harrapatutako zibilentzat ihesbide seguruak bermatzea litzateke meniaren helburua; hala esan dute paramilitarrek ohar batean. Armadak gerora egin du bat ofizialki iragarpenarekin. «Espero dugu RSFk baldintza guztiak beteko dituela». Al-Jazeera hedabideak jasotako zenbait lekukoren arabera, ordea, borrokak ez dira gelditu.

Astebetean iragartzen duten hirugarren su etena litzateke honako hau, eta hiruretan paramilitarrak izan dira menia iragartzen lehenak. Ondoren etorri da armadaren onespena. Guztietan, ostera, bi aldeek ez dute menia errespetatu, eta elkarri egotzi diote hura urratu izana. Bide horretan, Kenyak bere burua eskaini du RSFren eta armadaren arteko bitartekari lanak egiteko.

Joan den larunbatean borrokak hasi zirenetik lehen aldiz herritarrei mintzatu zaie Abdu Fattah al-Burhan armadaburua, eta esan du «gobernu zibil bat» ezartzea dela haren asmoa. «Konfiantza dugu lortuko dugula gure helburua, eta estatuaren batasuna eta segurtasun bermatuko ditugula, gobernu zibil baterako trantsizioa ahalbidetuz».

Mohamed Hamdan Dagalo paramilitarren buruak aurreratua du euren azken asmoa al-Burhan preso hartzea dela, eta bide batez, egungo armada desegitea. Al-Burhanek, berriz, «talde matxino» izendatu du RSF eta hura desegiteko agindu die militarrei. Bien bitartean, gero eta gehiago dira hildakoak, 410 baino gehiago, OME Osasunerako Mundu Erakundearen arabera.

Khartum hiriburuan izan dira azken egunetan borrokarik gogorrenak, militarren kuartel nagusiaren eta nazioarteko aireportuaren inguruetan. Hala, milaka lagunek ihes egin dute hiritik, baita Darfur eskualdetik ere —duela hogei urtetik gerran daude eskualde hartan—. Gehienek Txaden hartu dute aterpe. Handik UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren bulegoko arduradun Kathyrn Mahoneyk ohartarazi du laguntza behar dutela heldu berri diren iheslariak artatzeko: «Mugako lankideek esan digute 10.000 eta 20.000 sudandar artean iritsi direla azken orduetan. Emakumeak eta haurrak dira gehienak, eta gainean daramatena soilik ekarri ahal izan dute».

Laguntza eskatu du Txaden lan egiten duen Munduko Elikadura Programako arduradunak ere. Pierre Honnoratek Al-Jazeerari azaldu dionez, Sudanen 600.000 errefuxiaturi ematen zieten laguntza borrokak hasi aurretik, eta Txaden beste 1,8 milioiri: «Oraingo honi aurre egitea benetan zaila izango da. Benetan behar dugu laguntza, ezin dugu orain arte bezala jarraitu».

Oinarrizko baliabiderik gabe

Osasun zerbitzuetan ere izan du eraginik gatazkak. Atzo jakinarazi zuten Khartumen eta inguruko eskualdeetan zerbitzuz kanpo daudela erietxeen %70, bai bonbardaketen ondorioz, baita argindar eta ur mozketak etengabeak direlako ere.

Duaa Tariq ekintzaileak Al Jazeera telebista kateari azaldu dionez, Khartumgo zenbait auzotan bi egun daramatzate urik gabe, eta janaria ere amaitzen hasia da. Zera adierazi du: «Ez da urik ateratzen iturritik; ontzietan gordeta daukagu. Saiatzen ari gara ahalik eta gutxiena jaten, dugun janaria amaitu ez dadin. Ura ere neurtzen ari gara; ez gara dutxatzen edo bainatzen».

Hala ere, Norvegiako Errefuxiatuentzako Zentroaren arabera, erregai falta da oraingoz hiriburuko arazo nagusia: «Gasolindegiak itxita daude, eta, merkatu beltzean, urrearen prezioan saltzen dute erregaia».

Bien bitartean, nazioartea hasia da herritarrak ebakuatzen; Japonia eta Alemania izan ziren lehenak, eta Hego Korea, Frantzia eta Espainia hasi dira ondoren. Kasu gehienetan beren enbaxadetan aritzen diren langileak dira ebakuatuko dituztenak.


Summary: Erkorekak baieztatu du Irungoak hilketa eta suizidioa izan direla. Jakinarazi duenez, Polizia Zientifikoak eta auzitegiko medikuek hipotesi hori berretsi dute: batek bestea hil zuen, eta, ondoren, bere buruaz beste egin zuen.

Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak baieztatu egin du Irungo (Gipuzkoa) Olabarria auzoan atzo izandako hilketaren eta ondorengo suizidioaren hipotesia. 53 eta 47 urteko bi gizonezko indarkeria zantzuekin hilda agertu ziren, su armaz egindako tiroen ondorioz. Segurtasun sailburuak gertaerari buruzko argibideak eman ditu gaur Eusko Legebiltzarraren atarian, kazetarien galderei erantzunez, eta esan du Poliziaren hipotesia berretsi dela: «Polizia Zientifikoak eta auzitegiko medikuek hipotesi bat berretsi dute: batek bestea hil zuen, eta, ondoren, bere buruaz beste egin zuen, bai tiroen orientazioagatik, bai gorpuen eta inguruko zirkunstantziengatik». Hala, lehen ikerketen arabera, 53 urteko Josu Rekaldek 47 urteko Ignacio Abrego hil zuen, eta, gero, bere buruaz beste egin zuen.

Gainerakoei dagokienez, hipotesi guztiak irekita daudela azaldu du Erkorekak, eta Poliziak «mota guztietako aukerekin» lan egiten duela. Jakinarazi du bi gizonen arteko harremana aspaldikoa zela, baina oraindik ikertu behar direla inguruneak, lan jarduerak eta familia harremanak. «Gaur egun ez dago hipotesi onargarririk, ezta behin betikorik ere», gaineratu du. Bestalde, bi gizonek elkarren arteko «harreman ekonomikoa» zutela baieztatu du, «jabetzak eta negozioak partekatuta». Erkorekak «hurbiltasuna eta elkartasuna» helarazi die hildakoen familiei.

Elkarren arteko liskarra

Atzo 11:30 aldera aurkitu zituzten hilotzak senide batzuek. Gertatutakoaren berri jakitean, Ertzaintza hara joan zen, eta egiaztatu zuen bi gorpuek «indarkeria zantzuak» zeuzkatela. Herritarren babeserako agenteak ere bertaratu ziren. 17:35ean altxatu zituzten gorpuak, epailearen aginduz.

Gizon biak bizilagunak ziren, eta, lekukoek berri agentziei azaldu zietenez, lursail batzuk zeuzkaten elkarrekin, baita karabanak aparkatzeko eremu bat ere.


Summary: Patxi Izko Osasunako presidente ohia hil da. 2002tik 2012ra izan zen klubeko lehendakaria. 2021ean, 23 urteko kartzela zigorra ezarri zioten klubarena zen dirua bidegabeki baliatzeagatik. 77 urterekin zendu da.

77 urterekin zendu da Osasunako presidente izandako Patxi Izko Ilundain (Gazolaz, 1946). Hamar urtez izan zen klubaren lehendakaria: 2002an hasi zen karguan, Javier Mirandari lekukoa hartuta, eta 2012ra arte izan zen agintari. Klubak eman du heriotzaren berri, goizean.

Osasuna Espainiako Ligako lehenbiziko mailan izan zen urte horietan guztietan, eta hainbat mugarri erdietsi zituen: besteak beste, orduan ailegatu zen lehenbiziko aldiz Espainiako Kopako finalera, baita UEFAko finalerdiak jokatu ere. Dena dela, horretaz gain, arlo ekonomikoetan eginiko iruzurrengatik da ezaguna Patxi Izko, batik bat: Osasuna auzia-gatik.

Besteak beste, lehendakari zelarik klubarenak ziren 3.090.000 euro baliatzea eta kontabilitate datuak faltsutzea egotzita epaitu zuten. Epailearen arabera, 2003an, 2004an eta 2005ean 1.380.000 euro hartu zituen; 2006an, 1.260.000; eta 2007an, 450.000. Azkenik, 2021ean kondenatu zuten: 23 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. [Albistea osatzen ari gara. Laster, informazio gehiago]


Summary: Langabezia tasak %8,7ra egin du gora Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustaten arabera, urteko lehen hiruhilekoan 2.100 egin zuen behera landunen kopuruak.

Urte hasierak ez dira oso onak izaten lan merkatuarentzat, eta aurten ere ez da horrela izan, Eustaten Biztanleria Jardueraren Arabera sailkatzeko inkestaren arabera. Horrek dioenez, 2023ko lehen hiruhilekoan 92.100 langabe zeuden Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 2022ko azkenekoan baino 2.300 gehiago. Horrenbestez, langabezia tasak bi hamarren egin du gora, %8,7raino.

Antzeko jaitsiera izan du landunen kopuruak. 960.800 izango lirateke, hiru hilabete lehenago baino 2.100 gutxiago.

Eustaten arabera, langabezia handiagoa da emakumeen artean, baina aldea ez da langabezia erregistratuaren datuek diotena bezain handia. Horrela, Eustaten inkestan 45.100 dira gizon langabeak (%8,3) eta 47.000 emakumeak (%9,3). SEPEren datuekin, berriz, ia sei langabetik bat da emakumea. Oro har, SEPEk langabe gehiago zenbatzen ditu (109.192, martxoaren amaieran). Gizarte Segurantzaren datuetan ere Eustatenetan baino 35.000 langile gehiago azaltzen ziren martxoan: 994.655.

Eustatek berak gogorarazi du bere inkestan langabe agertzen direnen %38,7 ez daudela langabe moduan erregistratuta Lanbiden, eta litekeena dela enplegu eskatzaileen beste kategoria batzuetan egotea.

Bilbon, Donostian halako bi langabe

Baina badira antzekotasunak Eustaten hiruhileko inkestaren eta hileroko datu erregistratuen artean. Bietan argi dago Gipuzkoan daudela langabe gutxien (%7), eta urrun samar dituela Araba (%8,8) eta Bizkaia (%9,8). Aldea are nabarmenagoa da hiriburuen artean: Donostian %5 daude lanik gabe, eta hor halako bi Bilbon (%10,2) eta Gasteizen (%9,4). Langabezia askoz txikiagoa da Espainiako herritartasuna dutenen artean (%7,2) ez dutenen artean baino (%22,1).

Azken horiek jada landunen %9 dira, eta haien artean askoz handiagoa da jarduera tasa (%70,4) Espainiako herritartasuna dutenen artean baino (%55,1), gehienak lan egiteko adinean dauden herritarrak direlako, eta oso erretiratu gutxi daudelako haien artean.

Gazteen langabezia ere askoz handiagoa da adineko langileena baino. 16 eta 24 urte artekoen artean, bostetik bat dago lanik gabe, baina hamarretik bat dira hurrengo adin tartean (25-44 urtekoak); 45 urte eta gehiago dutenen artean, %6,8 dira langabeak.

Guztira, 908.200 etxegune edo familia unitate daudela dio Eustaten inkestak, eta horietatik heren batean ez dago pertsona aktiborik (erretiratuak dira). Familiako kide guztiak lanean dituzten unitateak 528.600 dira (aktiboak dituztenen %88) eta 32.200 familia unitateetan denak daude langabezian (%5,4).


Summary: Baztanen egin nahi duten meategiaren aurka kalera aterako dira bihar Iruñean. Erdiz Bizirik taldeak deituta, Antoniutti parketik abiatuko da manifestazioa, 17:00etan

Apirilaren 22a Landa Eremuaren Nazioarteko Eguna da, eta egun hori aukeratu du Erdiz Bizirik taldeak, Magna Magnesitas de Navarra enpresak Baztanen egin nahi duen meategiaren aurka kalera ateratzeko. Iruñean eginen dute manifestazioa, 17:00etan, Landa eremuaren defentsan leloarekin. Orain arte, Baztanen egin dituzte protestak, baina hiriburura joanen dira oraingoan: «Guri dagozkigun erabakiak hartzen dituzte Iruñean, eta, beharbada, bertara joaten bagara, orain arte entzun nahi izan ez dutena entzun beharko dute», azaldu zuten antolatzaileek, manifestazioaren deialdian.

Erdiz Bizirik taldeak behin baino gehiagotan salatu du meategiak Erdizko bazkalekua erabiltzen duten laborarien ogibidea eta etorkizuna «suntsituko» lituzkeela. «Erdizko parajeak 476 hektarea ditu, eta horietatik 260 azienda bazkatzeko leku hoberena dira. Zehazki, eremu horretan egin nahi da meategia». Gogorarazi dute Baztan dela Nafarroan lehenbiziko sektorea mantentzen ari den eskualdea, eta Erdiz «funtsezkoa» dela horretan segitzeko.

Hogei urteko proiektua

Duela hogei urte egin zituen lehen urratsak Magna enpresak, Baztanen meategi bat eraikitzeko. Enpresak Erdizko parajea aukeratu zuten horretarako, baina, 2008an, bazter utzi zuten. 2019an, mahai gainean jarri zuten proiektua berriz ere. Oraingoan, baina, udalerriz gaindiko eragina duen plan gisa aurkeztu dute Erdizko proiektua, eta horrek Baztango herritar anitzen eta ibar horretako erakundeen haserrea eragin du: meategirik ez dute nahi; eta salatu dute, gainera, enpresak baztandarren hitza eta iritzia isilarazi nahi duela.

Izan ere, azken hilabeteotan zenbait saio egin dituzte bailaran, herritarrek meategiari buruz zer iritzi duten azal dezaten. Baztango Udala eta Baztango Batzar Nagusiak saiatu ziren, lehendabizi, modu adostu batean, galdeketak antolatzen. Espainiako Ministroen Kontseiluari zegokion baimentzea, baina ez zuen baimendu.

Iazko urrian, Baztango zinpeko alkateek erabaki zuten Erdizi buruzko kontsultara deitzea: Baztango hamabost herrietatik hamalautan erabaki zuten galdeketa egitea, azaroaren 20an. Saio hori ere bertan behera gelditu zen, ordea, Guardia Zibilak alkateak kuartelera deitu eta debekuaren berri eman eta gero.

Baztango zinpeko alkateek nabarmendu dute Erdizkoak «herri lurrak» direla, eta Baztango erakundeei eta herritarrei dagokiela haien inguruan erabakitzea. Erdiz Bizirik plataformak berretsi du Magnaren proiektua «legez kanpokoa» dela, eta auzitara jotzeko prest dela garbi utzi du. Iazko urrian manifestazioa egin zuten Elizondon, eta jendetzak parte hartu zuen.


Summary: «Garbi nuen herri bateko mediku nahi nuela izan». Familia medikuen biltzarra eginen dute Iruñean. Nafarroako Familia Medikuntzaren eta Medikuntza Komunitarioaren Elkarteko buru Pepa Redin Sagredo da antolatzaileetako bat: «Gazteei gure lanaren berri eman nahi diegu».

Nabaskozeko kontsultako familia medikua da Pepa Redin Sagredo (Iruñea, 1990). Ikasketak hasi zituenetik garbi izan du herri batean egin nahi zuela lan, eta lortu du. Kezka du etorkizunarekin, halere, belaunaldi aldaketarik ez dagoelako. Nafarroako Familia Medikuntzaren eta Medikuntza Komunitarioaren Elkarteko burua da. Espainiako Estatuko familia medikuen biltzarra eginen dute gaur eta bihar NUPen.

Zer asmo duzue biltzarrarekin?

Familia medikuntzaren berri eman nahi diegu gazteei; gure arazoetako bat da medikuak zaharrak direla, eta ez dagoela belaunaldi aldaketarik. Medikuntza fakultateetan ez da gure espezialitatearen inguruko berririk zabaltzen, oro har.

Zergatik ez?

Fakultateetan eritasunak dira medikuntza ikasketen oinarria; hau da, eritasun jakin batzuei aurre egiteko, ospitaleetako espezialitateak dira ardatza. Gaixoak eritasun jakin bat dutelako joaten dira espezialistarengana, baina osasun etxeetan alderantziz funtzionatzen dugu. Guregana etortzen denak zer gertatzen zaion kontatzen digu, nola sentitzen den, eta guri dagokigu pertsona horren bizitzaren kontakizuna egitea, osasunaren ikuspuntutik. Prozesu horren berri eman nahi dugu, eta osasun etxeetan gaixoekin garatzen ditugun harremanei balioa eman.

Zuk beti izan duzu argi familia mediku izan nahi zenuela?

Bai. Nire ama medikua da. Gogoan dut lana utzi eta gero ere jendea amarengana joaten zela herrian, harekin hitz egitera. Herritarren eta medikuaren arteko lotura hori hagitz polita iruditu zait beti, eta horrek bultzatu nau familia mediku izatera.

Garai batean, herrietan, medikuak toki nabarmena zuen herritarren artean.

Medikuak autoritate figura bat izan dira herrietan; orain, egoera bertzelakoa da, baina kontuan hartu behar da herri askotan herritarrek eskura dituzten zerbitzu edo baliabide bakarrenetako bat dela medikua, eta, ondorioz, jendeak arazo bat duenean, medikua erreferente bat da haientzat.

Medikuaren eta gaixoen arteko harremana demokratizatu da, nolabait erranda?

Dinamikak aldatzen ari dira, bai. Urte luzez, medikuaren hitza nagusitu da bertze edozer gauzaren gainetik. Zer gertatu da? Erizaintza, adibidez, anitz garatu da. Oraingo graduak ematen duen formakuntzak ez du zerikusirik duela 30 urtekoarekin. Nork bere lan esparrua du, baina osasun etxean denok egin behar dugu lan elkarrekin. Nire esperientzia hori da, erizainekin elkarlana sustatzea dela gakoetako bat. Hori inportantea da lankideen arteko harremanetan, bai eta gure eta gaixoen artekoan ere.

Medikuak gaixoarekin egin behar du lan, beraz?

Lehen, medikuak zuen hitza, medikuak agintzen zuen, eta gaixoak onartu bertzerik ezin zuen egin. Orain, kontsultaz harago so egiten saiatzen gara, ulertzeko, adibidez, gaixo bati zer jan erraten diogunean, eta guk errandakoa betetzen ez duenean, zergatik izaten den. Hamaika elementuk eragiten diote gaixoaren egoerari.

Horrek berezi bilakatzen du familia medikuaren lana?

Familia medikuak denbora luzea egiten du gaixoaren ondoan; gaixoa bere osotasunean artatzen dugu, gainera, eta modu integratu batean. Kontsultan ez gaude bakarrik medikua eta gaixoa; erizaina ere hor da, eta gizarte langilearen edo oinarrizko gainerako zerbitzuen beharra dagoenen, gaixoaren eta zerbitzu horien arteko zubi lana egin dezakegu.

Gaur egun, lehen arretaren egoera kontuan hartuta, lan hori guztia egin dezakezue?

Lan hori egitea ez da inoiz erraza izan; izan ere, lehen arreta hori oraindik ez dago erdigunean; erdigunean dago ospitalean gertatzen dena. Beti izan dugu traba hori. Pandemiarekin, egoerak okerrera egin du. Egia da mediku falta arazo bat zela pandemia hasi baino lehen ere, baina, pandemiarekin, arreta telefono bidezko bilakatu zenean, medikuen eta gaixoen arteko harremanak okerrera egin zuen. Medikuek ezin zuten gustura lan egin, eta gaixoak ere ez ziren konforme. Gainera, nolabaiteko arrakala sortu da gaixoen eta osasun etxeko langileen arteko harreman horretan.

Zerbait galdu da?

Bai, medikuen eta gaixoen arteko konfiantzazko harreman horretan nolabaiteko haustura gertatu da, eta kostatzen ari zaigu lehengo lotura hori berriz lortzea.

Horrek nola eragiten dizue?

Ni Nabaskozeko kontsultan ari naiz lanean, eta, egia erran, uste dut arrakala hori ez dela hain nabarmena izan herri txikietan. Herritar gutxiago dagoenez, errazagoa da harremanari eustea. Baina herri handiagoetan eta hirietan, zailtasun gehiago izaten ari dira lehengo konfiantza lortzeko.

Mediku gazte anitzek ez omen dute Nabaskozeren gisako herri txikietara joan nahi. Zuk bai?

Espezialitateko ikasketak duela bost urte burutu nituen; hasieratik garbi nuen herri batean egin nahi nuela lan, herri bateko mediku izan. Lodosan aritu nintzen lehendabizi. Zerbitzuak hiriburuan zentralizatzeko joera dago, eta landa eremuko jendea, nolabait, bigarren mailako bilakatzen da. Nik uste dut garrantzitsua dela herri horietako zerbitzuei eustea, eta hor aritu nahi dut.

Jendegabetzearen ikur dira Pirinioak. Nolakoa da zuen lana?

Anitz lantzen dugu, adibidez, zahartzaro aktiboaren gaia. Finean, gaixo bakoitzaren neurrirako arreta ematen dugu, osasuntzat hartzen ditugun ohiko auziez harago. Horrelako lan bat egiteko aukera gehiago dugu landa eremuan, nire ustez.

Herritarrengandik hurbil zaudetelako?

Gaitasun jakin batzuk garatu behar dituzu, ospitaletik urrun egoteak egoerara moldatzera behartzen baitzaitu; ekografiak egiteko trebatzen ari naiz, adibidez, eta kirurgia txikiko interbentzioak egin ditzaket. Helburua da jendea, ahal dela, herrian artatzea, Iruñera mugitu beharrean.

Nafarroako Familia Medikuntzako eta Lehen Arretako Elkarteko presidentea ere bazara. Zer helburu duzue?

Gure erronketako bat da, hain zuzen, landa eremuarekin eta gazteekin bat egitea.

Asmo hori du zuen biltzarrak?

Bai. NUPen egin nahi izan dugu, gainera, unibertsitatera hurbildu nahi dugulako, batetik, eta NUPek lehen arretaren alde egin duen apustua nabarmentzeko, bertzetik. NUPeko planaren arabera, ikasketen bigarren mailatik ikasleek badute aukera osasun etxeetara joateko, eta horrek laguntzen du familia medikuntzarekin harremana sortzen.


Summary: Herri kirolak ikasteko eskola bat sortu dute. Bizkaian herri kirolak, euskal pilota eta arrauna sustatzeko sortu dute Sustabiz fundazioa. Lehen proiektua Gernika-Lumoko Herri Kirol Zentroa izango da. Gaurko harri-jasotze tailerra prestatu dute.

«Jesus Manuel Madariaga arratzuarra Gernikako Arkupe pilota elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Ikusten du gaur egun gure kirolekiko lotura galduz doala, eta buelta bat eman gura izan dio egoera horri», azaldu du Joseba Etxebarria Bizkaiko Herri Kirolen Federazioko Kirol zuzendariak. Madariaga haienera joan zen, Bizkaian herri kirolak sustatuko dituen fundazioa sortzeko asmoa aurkeztera. «Ateak zabaldu dizkiogu, guretzat interesgarria delako. Federazioarentzat iturri bat izan daiteke: fundazioaren eskutik herri kiroletara gerturatuko diren gazteak gero gure kide bihur daitezke». Azaroan erregistratu zuten Sustabiz fundazioa. Federazioa du babesleetako bat, eta Etxebarria teknikari ibiliko da. Herenegun aurkeztu zuten, Busturiako Madariaga dorretxean, Busturialdeko eragileekin eta Bizkaiko Foru Aldundiko ordezkariekin egindako ekitaldian. Lehen proiektua Gernika-Lumon ipiniko dute martxan: herri kirolak ikasteko eskola bat da. Ezagutarazteko, harri-jasotze tailerrak antolatu dituzte gaurko.

Gernika Crossfit taldearen boxean —izen hori dute crossfit-ean aritzeko lokalek— gune bat alokatu dute fundaziokoek, astean ordu batzuetarako, eta hura izango da Sustabiz Herri Kirol Zentroaren egoitza. Dagoeneko atondu dute materiala: han eskainiko dituzte harri jasotzea, Ipar Euskal Herriko jokoak eta trontza ikasteko eskolak. Gerora, sokatira ere gehitu nahi dute eskaintzara. Gaurko tailerraren asmoa da eskola eta han arituko diren entrenatzaileak ezagutaraztea. 15 urtetik gorako 36 lagunentzako pentsatu zuten, eta azkenean 39k eman dute izena. Iragartzeko kartel bat sortu zuten, eta han ipinitako QR kodean sartuta eman behar izan dute izena. Lehen deialdia arrakastatsua izan da, beraz.

Harriak, txalekoak eta behar den bestelako material guztia Sustabizekoek ipiniko dute. Aukeratu dituzten irakasleak ez dira edozelakoak: Inhar Urruzuno, Karmele Gisasola Zelai III.a, Lur Errekondo eta Paulo Azpiazu harri jasotzaileak ibiliko dira tailerra gidatzen. Etxebarriak azpimarratu du Azpiazu fitnessetik iritsi dela herri kiroletara; harri jasotzera, zehatzago esanda. “Gaur egun, crossfit-aren kontu honegaz, neurri batean modan ipintzen ari da harri jasotzea; sare sozialetan-eta zabal dabil. Zeozelan olatu hori aprobetxatu gura dugu”. Izan ere, Sustabizekoek uste dute herri kirolek ikusgarritasuna falta dutela, besteak beste. Euskal pilota eta arrauna sustatzea ere bada fundazioaren helburua, baina, oraingoz, gerorako utzi dituzte, ikusten dutelako kirol bi horietan badaudela eskolak eta elkarteak. «Larriago» daude herri kirolak.

Eskola kirolean eta federatuan egingo dute lan fundazioan. Ikastetxeekin lan egitea ezinbestekoa izango dutela deritzo Etxebarriak, eta badabiltza Busturialdekoekin harremanetan. Izan ere, ume-umetatik hasi nahi dute herri kirolekiko zaletasuna pizten. Besteak beste, udaleku formatuko campusen bat antolatu nahi dute orain; udarako sasoiz helduko ez balira, Gabonetarako egingo lukete. Orain Busturialdean hasi diren arren, Bizkaiko beste eskualdeetan martxan jartzeko proiektuak ere badituzte buruan. Etxebarriaren esanetan, Bizkaiko eskualdeen artean badago aldea: batzuetan bestetan baino «osasuntsuago» daude herri kirolak.

Transmisioa, nukleo itxietan

Tradizioz, familia barruan edo inguru jakin batzuetan transmititu dira, Etxebarriaren arabera. «Irakaskuntza prozesua oso nukleo itxietan egin da orain arte. Guk zabaldu egin nahi dugu. Beste profil bat duen jendeari herri kiroletara gerturatzeko aukera eman nahi diogu». Herri kiroletan hamazortzi diziplina daude, eta askok ez dute zerikusirik elkarren artean, azaldu duenez. «Erabiltzen den materiala ez da lortzeko erraza logistikoki; garestia ere izaten da. Gainera, gaitasun fisiko-tekniko handia behar da. Horrek guztiak zaildu egiten du herri kirolak zabaltzea».

Horretaz gain, esan du herri kirolak jaiekin eta aisialdiari lotutako jazoerekin lotzen direla. Beste kirol batzuk, ostera, normaltasun batean egiten dira, asteroko programa baten barruan. “Gernikan, astero daude zesta-punta partidak Jai Alain, eta esku pilotakoak Santanapen. Herri kirolen saioak, jaietan baino ez”. Hori guztia aldatu gura dute Sustabiz fundazioan.


Saskia merkatzeko ahalegina

Summary: Saskia merkatzeko ahalegina. Bilboko Erriberako merkatuak 'Asteazkenetako Saskia' izeneko kanpaina abiatu du: merkatuko 30 postutan produktu bat merkatzen dute eguaztenero, bezeroei elikagaien garestitzeari aurre egiten laguntzeko. Ezagutzen duten bezeroek ondo hartu dute neurria, baina gutxi iruditzen zaie.

Sartu aurretik, argi dauka zertara doan: “Arraina behar dut; ea zer ekarri duten. Antxoa merke badago, ale batzuk erosiko ditut. Fruta atzo eroan nuen, eta datorren astera arte badut etxean”. Maria Pilar del Pino Bilboko Zazpikaleetan bizi da, eta sarri joaten da Erriberako merkatura. “Niretzat bakarrik kozinatu behar dudanez, ez dut aparteko gutiziarik erosten. Aspaldi hil zitzaidan senarra, eta alargun pentsioarekin ezin dut gastu handiegirik egin”. Ahalegintzen da eskaintzak aprobetxatzen, baina ez dute asko baldintzatzen. Joan den hiletik, eguaztenetan, Erriberako 30 postutan produktu bat merkatzen dute. Batez beste, %20 jaisten dute prezioa. “Komeni bazait, aprobetxatzen dut. Baina beti ez dute izaten nik gura dudana”. Del Pinok gutxi inprobisatzen du erosketak egitera doanean.

Janire Sanarriagak arrandegia du merkatuko goiko solairuan. “Zapo beltza aukera dut gaurkoan: 9,90 euroan ipini dugu; 14,80 euroan izan dugu”. Goizean erabakitzen du zer merkatuko duen: “Mercabilbaon ikusten ditugu prezioak: zer eros dezakegun guk merkeago, hura aukeratzen dugu eskaintzeko”. Normalean ere egiten dituzte horrelakoak Erriberako merkatuan, baina Asteazkenetako Saskia programarekin kontsumitzaileei bermatu gura diete eguaztenero zer edo zer merkeago topatuko dutela. “Supermerkatuak aspaldi hasi zituzten inflazioari eta prezio garestiei aurre egiteko kanpainak. Hori ikusita bururatu zitzaigun kanpaina hau”, azaldu du Iñaki Herrerak. Beheko solairuan duen fruta eta barazki postuan, bainak ipini ditu merkatuta: 2,98 euroan saltzen du kiloa, baina, eguaztenetan, 2,38 euro eskatzen ditu.

Eguaztenak aukeratu dituzte mugimendu gutxien izaten duten asteguna izaten delako. Merkatuaren egoeraz berba egiterakoan, saltzaileak ez datoz bat. Batzuek diote martxa onean dabilela merkatua, nahiz eta aitortu Aste Santu ostean beherakadatxoa izan dutela. Oro har, beti kostatzen zaie oporraldiak pasatutakoan berriro normaltasunera itzultzea. Beste batzuk, berriz, ezkorrago daude. Merkatuko negozio batzuk biltzen dituen elkartea dago, eta hango kide direnek ipini dute martxan Asteazkenetako Saskia. Elkarteko kide ez den saltzaile batekin ere egin du berba Bizkaiko Hitza-k; ez du izen-abizenik eman gura izan, ez duelako harreman onik elkarteko buruarekin. Kontatu du gero eta jende gutxiago joan ohi dela Erriberara. “Begiratu ingurura: hemen dabiltzanen ia erdiak oporretan etorri direnak dira. Horiek fruta erosiko dute, agian, baina kozinatzeko ezer gutxi, batez ere hoteletan ostatu hartzen dutenak dira eta”. Une hartan, azalpenak ematen zizkien gidariak lagunduta merkatua ezagutzen zebiltzan hogei bat laguneko hiru talde zeuden. Argazkiak egiten zizkieten postuei. “Hemendik aurrera, uda pasatu artean, horrelako asko ibiliko dira hemen”.

Basauriko Lourdes Fernandezek ere ezkor ikusten du etorkizuna. Astean bizpahiru egunetan etortzen da Bilbora, erosketak egitera. “Dena dago garesti, eta inflazioa asko nabaritzen da. Baina kalitatearen eta prezioaren arteko oreka ona topatzen dut hemen. Kalitate bera duten beste toki batzuetan baino merkexeago eros dezaket”. Merkatua “triste” topatu duela aitortu du. “Harategian zegoen ezagun bati esan diot: ‘Ikusi duzu zenbat dabiltzan begira, ezer erosi barik?’. Ez da gaurko kontua, edo azken hilabeteetakoa: aspalditik igartzen da”. Fernandezen arabera, “jende gazteak” dituen ordutegiak eta merkatukoak ez dira bateragarriak. Merkatuan erosten dabiltzan gehienak pentsiodunak dira.

Javier Hernandoren iritziz, ordutegia ez da arazo bakarra. “Bikote gazte batek, haur bat edo bi baditu, ezin ditu hemen egin erosketak. Garestiegia da”. Duela urtebete alargundu zen Hernando, eta, kontatu duenez, pentsio “duina” du, “ondo bizitzeko lain”. Seme-alabei ere berak egiten dizkie erosketak: “Nahikoa gastu dute hipoteka ordaintzen eta biloben beharrei aurre egiten”. Harakinak aholkatu dio haragi xerra erosteko, merkatuta daukalako. “Astero etortzen naiz, eguaztenez edo eguenez, baina ez nuen kanpainaren berri. Aukera ona iruditu, eta aprobetxatu dut”.

Egokia iruditu zaio Hernandori, baina ez du uste bezeroentzako konponbidea denik. “Larri dabilenak igarri ere ez du egingo”, esan du. Virginia Camposek ere ideia ona dela uste du, baina ez besterik: “Bezeroak erakartzeko amua da. Agian, funtzionatuko die, ez dakit”. Uste du produktu bakarra merkatzea ez dela nahiko. “Ikusi ditut oilarrak merkatuta arrandegian, baina txikiegiak iruditu zaizkit, eta ez ditut hartu. Oilasko izterrak ere ikusi ditut, baina gaur ez nituen nahi. Behar dudan zerbait ipiniko balute, erosiko nituzke, noski, baina komeni bazait eta produktu ona bada”.

Prezioen gorabeherak

Saltzaile batzuek ukatu egin dute prezio garestiak dituztela. Herrerak ez du uste inflazioa askorik igartzen denik haienean. “Barazkietan eta frutetan gehiago eragiten du sasoiak”. Haren esanetan, haien sektoreak iazko uztailean jo zuen goia prezioei dagokienez. Arrandegietan ere itsasoaren egoerak gehiago eragiten duela esan du Carlos Azabalek; beheko solairuan du arrandegia. “Ez nuke esango prezio garestiak ditugunik; gurea sektore gorabeheratsua izaten da”. Hark astero aldatzen du Asteazkenetako Saskian ipiniko duen produktua. “Gaur, oilar txikiak aukeratu ditut. Ahalegintzen gara jendeak gehiago kontsumitzen duena ipintzen merkatuta. Berdela, barbarina eta itsaskabra izan ditugun asteetan, oso ondo saldu dugu”.

Herrerak astero ditu bainak merkatuta. Izan ere, lehen astean produktu hori aukeratu zuen, eta arrakasta handia izan zuen. Bigarrenean, kuiatxoak merkatu zituen. “Denak etorri zitzaizkidan baina eske. Beraz, astero produktu bera merkatzen dut”. Oro har, asko saltzen den barazkia da, Herraren arabera.

Hark kontatu duenez, jendeak galdetzen die zein duten eskaintza berezia. Gehienbat ohiko erosleak izaten direla esan du; ez dute nabaritu kanpaina honengatik bezero berri asko etorri zaienik. Herrerak hasieran ikusi zituen aurpegi berriak postuan: “Hasi aurreko barikuan, arratsaldez, hainbat jende etorri zen ikustera eta zer egingo genuen galdetzera”. Azaldu duenez, baina bila joan ez den jendeak menua aldatzea erabaki du, merkatuta topatu dituelako.

Lehen solairuko beste barazki postu batean —kanpainarekin bat egin arren, saltzaileak ez du izen-abizenik eman nahi izan—, erosketak bukatu berri dituen bezeroak kazetariak galdetu dionean izan du Asteazkenetako Saskiaren berri. A-4 tamainako kartel batek iragartzen dio zerbak zirela asteko produktua. Antzeko kartela dute parte hartzen ari diren saltoki guztietan. “Ikusten duzu?”, bota du saltzaileak, barrutik, bezeroaren ezagutza falta nabarmendu guran. Sare sozialetan iragartzen du astero zer merkatu duen, baina erosleek ez dute jakiten. Bezero gehiago etorri zaizkion galdetzean, sakon hartu du arnasa, begiak gorantz jaso ditu, besoak zabaldu, eta ez du erantzun.

Elkarteko kide ez den saltzaile haren arabera, kanpainak hainbat huts ditu. Batetik, ez du merkatu osoak parte hartzen. “Batasuna falta zaigu, baina elkartetik ez dute sustatzen; kontrakoa”. Bestetik, haren ustetan, ez da egoki ezagutarazi: “Prentsan eman duzue honen berri. Baina, zure lana gutxiesteko asmorik gabe, nork irakurtzen ditu egunkariak? Adinekoek. Baina, merkatuak aurrera egitea nahi badugu, guk bezero gazteak behar ditugu. Merkatuak astindu eder bat behar du; bestela, hamarkada bat barru, hau hilda egongo da”. Bilboko Udalaren konpromisoaren falta ere sumatzen du.


Summary: «Lehen bizitza sinpleagoa zen; oraingo gazteriari ez diot inbidiarik». Monzon-Ganuza Euskal Utopikoei saria eman diote Xabier Amurizari. Pozez jaso du bizi osoko lanari egindako aitortza. Zorte handikotzat dauka bere burua, eta hala begiratzen dio munduari.

«Irabazi izan ditudan sari gehienak lehiatuta izan dira; hau ezustean etorri zait». Egindako ibilbideagatik Monzon-Ganuza Euskal Utopikoei III. saria jaso zuen martxoan Xabier Amurizak (Etxano, Zornotza, 1941). Auto gorri bat gidatuz iritsi da Berrizko udaletxe zaharra dagoen aldameneko aparkalekura. Petril batean eserita egin nahi izan du elkarrizketa, eta ia ordu eta erdi iraun du. Datorren hilaren 3an, 82 urte beteko ditu, eta Bizkargi mendira joatekoa da. Santakrutz ermita dago han, 36ko gerran fronte izandakoa. Hain zuzen, Xabier Kruz da Amurizaren izen osoa, eta urte askoan joan izan da hara. Asko oroitzen da haurtzaroaz: mendian ia historiaurrean bizi izan zela dio. Ostean, hamahiru urte eman zituen seminarioan, apaiz izateraino. «Urte ikaragarri zoragarriak». Kartzelan egin zituen beste zazpi urte. Geroztik, bertsolaritzan aritu izan da 50 urtean. Gaur egun, bertso mundutik aldenduta, erretiratu bizimodua du, erretiratuen elkarretaratzeetara joaten da, eta ordenagailu aurrean idazten igarotzen ditu orduak. Hark dioenez, euskara galtzeak pena emango lioke, baina bera hiltzeak, gehiago. Baina dio horrek ez duela «triste» biziarazten.

«Zoriona ideia komertziala da; nik poza nahi dut»: Monzon-Ganuza saria jaso zenueneko hitzaldian esan zenituen hitzak dira. Zein dira zure eguneroko poz txikiak?

Bizi naizen adinean are gehiago nahi dut poza. Eguzkia egunero datorrenean, esaterako, ikaragarrizko poza sentitzen dut. Bizi naizen tokian eguzkia aurre-aurrean daukat. Egunero dator eta doa, eta ni hortxe nago, denbora pasatu ahala, berari begira. Hilezkor sentitzen naiz. Osasunez, zorionez, ondo nabil. Badakit egunen batean hilko naizela, baina ez naiz horregatik triste bizi. Ohartuago eta konturatuago bizi naiz egun, denbora ez dadila konturatu gabe eta alferrik joan.

Zer oroitzeak pozten zaitu?

Oroitze osoak pozten nau. Oroimenetik bizi naiz, haurtzarotik hasita. Aspaldi idatzi nuen “oroitzen naizena naiz” esaldia. Gogoan daukadan guztia: horixe naiz. Zorionez, nahiko oroimen selektiboa daukat.

Haurtzaroan izan zenuen pozik?

Erreferentzia guztiak haurtzarora doaz. Urik ez, argirik ez zen etxean, baina orduko oroitzapen onak dauzkat. Laurogei urte igaro dira ordutik, eta bitarte horretan konprimitutako poz guztia sentitzen dut.

Euskal Herriari bizi osoko lana eskaini dioten herritarrak omentzen ditu sariak. Makina bat lan egindakoa zara Euskal Herriaren eskubide nazional, politiko eta sozialen alde, urte latzetan.

Bizitzan kokapen ezberdin asko tokatu zaizkit; Euskal Herriaren aro ezberdinak ezagutzea tokatu zait. Toki guztietan nahiko presente egon naiz, eta militantea eta idealista izan naiz, baina, nire meritua baino gehiago, urteen meritua da. Hainbeste urtean zerbait gertatu behar zaizu munduan.

Zerk bultzatuta egin dituzu gauza horiek guztiak?

Seminarioko kontua izan zen; ia bizitza oso bat igaro nuen han. 11 urte nituenetik 24 izan arte. Frankismoaren gordinean, herri txiki batetik joan nintzen hara, komunitate handi batera. Euskararik ez zegoen komunitate batera. Aurrez nituen erreferentzia guztiak ezabatu ziren hasieran, baina 16 urterekin ohartu nintzen zerbait gertatzen zela, eta, orduan, nolabaiteko pizkundea izan zen. Galdetzen nuen nire hizkuntzak zergatik ez zuen ezertarako balio, adibidez; nire ideia eta sentimenduek zergatik ez zuten balio. Oro har, erlijio moralistak ezartzen duen itxikeriatik askatzen hasi nintzen. Neure kontzientziaren jabe izan nahi nuen. 18 urte nituenerako, askapen orokor bat eta errebeldia bat eskuratu nituen.

Sarri aritu zara ezinaren alde. Haragoko indarra izan ezean, ezer ez da aldatzen.

Errebeldia bada zerbait egiteko tresna. Hala, ideal batzuk sortu ziren nigan: euskara, Euskal Herria, gizartea, desberdintasunak, eskubideak. Apaiz egin nintzenerako, apaiz errebelde atera nintzen kontzientzia osoz. Intelektualki eta pentsaeraz gauza batzuk ezinezkotzat edo utopiatzat hartzen dira, baina, nolabait, norabide horretan jokatzen duzu. Ondo frogatuta dago gizateria sortu zenetik ezberdintasunak eta zapalkuntzak daudela. Hala ere, nagusitasunik ez egoteraino ez dugu egingo; alde horretatik, ezin dena egin ez da problema.

Iraultzatik iraultzara, garai intentsuak izan ziren. Aldaketa urteak. Gazteria berria zetorren. Bizitzako arorik oparoena, agian?

Gaztetan, idealismorako joera handiagoa egoten da, eta, nik bizi izan nuen frankismoaren gordinean, gauza asko borrokaren bidez lortu genituen. Aro bero eta intentsuak izan ziren, nire bizitzako emankorrenetakoak. 1960 eta 1970 arteko hamarkadan gauza asko aldatu ziren. Hala, gai sozial, politiko eta kulturaletan bizitzako garairik oparoena apaiz garaia izan zen. Laburra, baina intentsua. Gerraosteko belaunaldia ginen; guk, gutxiengo handi batek, hori sentitzen genuen. Bagenekien, halaber, non amaituko genuen, erbestean edo kartzelan, baina konbentzimendu handiz uste genuen beste aro bat lortzen ari ginela.

Utopia aipatu duzu. Euskal Utopikoei saria eman dizute, hain zuzen. Utopiak definitzen zaitu?

Idaztea, literatura edota artea dira utopia. Kontuan izan behar da utopian aritzean fikzio batean ari zarela; fikzio hori errealitatean lorgarri dela pentsatzera beste salto bat dago. Utopia egoera, sentiera edota jarrera bat da, pentsamenduz, intelektualki eta errealki gainditu beharrekoa. Utopia sentitzea polita da, baina utopian ez dut sinisten. Gauzak ez ditut erraz sinisten. Ez dudanez sinisten sinistu behar ez denik eta ez dudanez itxaroten itxaron behar ez denik, ez dut hainbeste dezepzio hartzen. Oro har, faktore bati garrantzi handia ematen diot: zorteari. Norbera non jaio den, mundu osoari begiratuta, zortea asko da. Hori ez dago norbere esku, ez inguruaren, ezta gizartearen esku ere. Nik zortea dut dudan osasunagatik; zorte handiko zahartzaroa bizi dut.

Pribilegiatu sentitzen zara?

Bai. Dudarik gabe. Negar handiak egiten ditugu hemen, eta ikusi behar da pixka bat harago joanda nola aldatzen diren gauzak. Zorte handia duzun sentsaziotik munduari begiratzea errazagoa da. Zorte txarrean bizi direnek ez dute begiratzeko astirik ere izango. Zorteak erabakitzen du asko.

Nola begiratzen diozu zuk munduari?

Mundua ez dago ondo, baina sekula ez da egon. Konstantzia dugunetik, indarrak agindu du beti; horrek zapalkuntza sortzen du eta zapalkuntzak moralitatea dominatzen du. Zorte eta erruki handi batetik begiratzen diot munduari; inpotentzia handitik ere bai.

Zertan desberdintzen da egungo egoera duela 60 urteko garaietatik?

Gaur egungo bizitzan tentsio eta konflikto gehiago ikusten dut duela mende erdi baino. Orain, tentsio handia dago harreman sozialetan; lehen, bizitza sinpleagoa zen. Oraingo gazteriari ez diot inbidiarik. Ez dakit jendea pozago bizi den; ni neu, bai, eta horixe baloratzen dut. Modua badago, eta gutxiagorekin bizi daiteke. Askotan etxean ditugun bi katuei begira egoten naiz, pozik bizi direla ikusten dut, eta gu bezain izaki osoak dira. Ez dute gauza handirik eskatzen. Gu zergatik ezin gara pozik bizi? Horixe da baliorik handiena. Asko eskatzea izugarrizko okerra da. Premia batetik beste bat sortzea konflikto bidea baino ez da.

Debeku garaiak bizitakoa zara. Nola ikusten duzu euskararen inguruko pultsua egun?

Ezkor edo baikor egoteak ez du ezertarako balio. Sentimendu subjektiboa da. Sentsazio pertsonalak dira. Ez dute errealitatea aldatzen. Egin dizkidaten elkarrizketa guztietan azaltzen den galdera da, galdera susmagarria. Erdarengatik inork ez dit hori galdetzen. Zerbaiten seinale da hori, duda handi bat dagoen seinale, agian. Ondo ez dut ikusten euskara, segurantzarik ez. Hizkuntza gutxitu bat izaten jarraituko du. Datuak ez dira onak.

Borondatea badago?

Borondate politikoa baino gehiago, borondate indibiduala behar da. Norbanakoek ez badute sentitzen hizkuntza bere eta erabili egin behar dutela, erabaki sentimental eta bital hori hartzen ez bada, hizkuntzak ez dira erabaki politikoz erabakitzen. Erabilerak egiten du. Egun, ez dago galarazita euskaraz egitea; egin nahi duenak, nahi badu, egingo du. Hemendik 50 urtera suposatu behar dugu egin nahi dutenak eta egingo dutenak orain baino gehiago izango direla? Ez dakit, baina euskaraz gehiago egin nahi ez bada, zer egingo zaio, bada. Argi dago euskaraz gehiago egiteak erdaraz gutxiago egitea eskatzen duela. Ez daukat itxaropen handirik honek hobera egingo duenik, ondo egoteko asko egin behar baitu hobera. Hizkuntza idatziak ez du zabaltzen, egiteak baizik. Asko handitu behar da hizkuntza sozial bat garrantzitsua izateko.

Zertan hobetu daiteke?

Euskara bera tresna errazago eta erabilgarriago egin dezakegu. Hizkuntza hitz egiten dena da, eta hitz egin behar da erraz. Gure hizkuntza normalki erabiltzea ez da samurra. Hain zuzen, gure aditzarekin ez dago hizkuntza konpetitibo eta erabilgarri bat egiterik. Aditza sinplifikatzen ez bada, ez dago zereginik. Egun, nahi duen guztia euskaraz esateko kapazak gutxi dira. Horrela hizkuntza bat egiterik ez dago. Euskal telebistako eta gaztelaniako telebistako batez besteko hizkera hartuta, hizkuntzatik hizkuntzara dagoen aldea handia da. Gure hizkuntzaren maila eta kalitatea eboluzioan baino deskonposizioan dagoela ematen du askotan.

Politikan ere aritua zara. Egungo testuinguru politikoa hizkuntzaren antzeko ikusten duzu? Nola dago nazioa?

Ezker abertzalekoa izanik, hiru oihu egin izan ditugu beti: “Gora Euskadi independentea, sozialista eta euskalduna”. Hiru horietatik errazena independentzia da, baina oso zaila. Sozialismoa askoz ere zailagoa, eta Euskal Herri euskalduna…[barrea atera zaio]. Maila horretan ikusten ditut zailtasunak. Gaizki gaudela esatea ez litzake egokia. Beste etapa batean gaude. Ikusiko dugu noraino iristen garen, baina independentzia posible errealetik urrun, bai.

Erretiratuta zaude. Zertan igarotzen duzu egunerokoa?

Hainbat gauza dauzkat idatzita, eta ordenagailua beterik daukat. Argiratuko ditut, baina doan eta sarean jartzea da asmoa. Sarearen hautua egin dut, egun ez dagoelako ziurtasunik argitaletxeek argitaratuko dizutenik, eta, balego ere, prozesu luze batean sartu behar duzu. Nik jada ez daukat gogorik horrelako epeetan ibiltzeko eta inorekin tematzeko. Egingo ditudan lanetako bat Itxi dezagun zirkulua izango da: urte hauetan guztietan enkarguz eskatu dizkidaten dozenaka bertso eta letren bilduma. Hirurehun bat orrialdeko dokumentua dut jasota ordenagailuan. Horrez gain, duela 25 urte bizkaieraz idatzi nuen Enaz, banaz euskara batura itzultzen ari naiz, eta Etxepareri buruzko saiakera bat ere bukatua daukat: Etxepareri gutun atzeratua. Gehiago ematen didate halako kontuek, munduari hilabete batean bira emateak baino. Atsegina ematen dit, eta horretan inbertitu nahi dut sobratzen zaidana eta daukadana. Halaber, ekarpena ere izango dira norbaitentzat.


Summary: «Hunkigarria izan zen EITBko azken eguna, negar saio ederra egin nuen». Ofizialki, Txemi Galarraga EITBko kirol kazetaria da oraindik, baina urrian hartu zuen erretiro aurreratua. 1986an hasi zen EITBn, eta 1988an, kiroletan. Arduratuta dago EITBren egoerarekin.

Hiruzpalau aldiz eten behar izan du pausoa. “Aio” eta “bueno” artean, puntako kirolarien pare egin du Txemi Galarragak (Mutriku, 1959) Mutrikuko Atxukaleko begiratokira arteko bidea. EITBko kirol kazetari izan da 34 urtez, baina lan kontuak ahaztuta dauzka iazko urritik, errelebo kontratua sinatuta. Bizitzaren erritmoa baretuta, bizikleta, sukaldea, familia eta txakurra bihurtu ditu eguneroko heldulekuak.

Kameren aurrean ohituta egon arren, inoiz ez zara izan eremu publikoan agertu zalea…

Sekula ez zait gustatu izan lehen lerroan agertzea, ez. Inoiz joan izan naiz EITBren Gabon Kantak programara edo antzeko ekitaldiren batera, baina oso gutxitan. Elkarrizketak ere oso gutxi egin izan dizkidate.

“Nahi duzun orduan, nahiko libre nabil ni” izan zen zure erantzuna elkarrizketarako proposamena jasota. Erretiroa hartu berriaren sentsazioak dira horiek?

Berez, oraindik ez nago erretiratuta. Ekainaren 15ean egingo ditut 64 urte, eta errelebo kontratuarekin egongo naiz 65 urte bete arte. Ofizialki, kazetaria naiz oraindik eta telebistako karneta daukat.

Dena den, iazko urrian agurtu zintuzten lankideek. Zein aho-zaporerekin joan zinen EITBtik?

Urte asko izan dira. Kiroletan, 1988tik. Baina aurkezpen sailean ere aritu nintzen aurretik. 1986an hasi nintzen telebistan. Igandero egiten genuen Txoria dut maite programa, aste osoko programazioa iragartzeko. Koro Lasarte zen zuzendaria, hark deitu zidan, eta bion artean aritu ginen. Eguna egunkarian hasi nintzen lanean gero, kirol kazetaritza eginez, Deia-n ere ibili nintzen… Pedro Mari Goikoetxeak deitu zidan arte. Orduan, [Luis Alberto Aranberri] Amatiño zen Eguna-ko zuzendaria, eta aukera paregabea zela esan zidan hark ere. Pedro Mari Goikoetxeak ireki zizkidan ETBko kiroletako ateak.

Noiz lotu zenituen kazetaritza eta kirola?

Niri betidanik gustatu izan zait kirola. Mutrikuarra naiz jaiotzez; 13 urterekin joan nintzen herritik, eta ordu arte futbola zen nire kirola. Maiteminduta nengoen futbolarekin. Futbola eta esku pilota, niretzat ez zegoen beste kirolik. 11 urte nituela Ormaiztegira joan ziren, ordea, gurasoak; itxi egin zuten Mutrikun zeukaten enpresa, eta aitari lana eskaini zioten Azurmendi enpresan. Anai-arrebak gurasoekin joan ziren Ormaiztegira, baina ni izebaren etxean gelditu nintzen bi urtez, Mutrikun; Ondarroako [Bizkaia] institutura joan nintzen hasieran.

13 urterekin Ormaiztegira iritsi nintzenean, han ez zegoen futbol zelairik; txiki-txiki bat bakarrik. Futbolik ez, txirrindularitza zegoen han, baina baloia hartu eta futbolean jarraitu nuen nik, eliza atarian eta. Talde bat osatu eta Legorretaren aurka, Ataunen aurka… partidak antolatzen hasi ginen gero. Basotxulo elkarteak eskubaloi taldea sortu zuen, ordea, halako batean, eta probatu eta lotu egin ninduen.

Anai-arrebak aipatu dituzu. Bost anai-arreba zineten etxean, ezta?

Zaharrena Valladolidera [Espainia] ezkonduta zegoen gurasoak Ormaiztegira joan zirenerako; beste bat Iruñera joanda zegoen, ikastera; eta beste hirurok gelditzen ginen. Laugarrena naiz ni.

Nola gogoratzen duzu izebaren etxean igaro zenuen bi urteko tarte hura?

Oso gogorra izan zen niretzat. Ez gurasoak joan egin zirelako bakarrik, nire babes inguru guztia bat-batean galdu egin nuelako baizik. Neure kabuz bizi izan nintzen, eta hala jarraitu izan dut gerora ere.

Begiratu batera ez du ematen, baina zuzen-zuzena ere ez omen zinen zu umetan…

Ospe hori daukat herrian, baina ez dakit zergatik [barrez]. Auskan ibiltzen ginen beti, jendearekin borrokan. Kalean ibiltzen ginen gu: goitibeherak egin, gerezi edo sagar lapurretan ibili, aizkora batekin pinu bat ere bota nuen behin, lagun bati iltze bat sartu nion buruan beste batean…

“Ni, handitan, kazetari”. Noiz esan zenuen esaldi hori?

Behin Ormaiztegira joanda, Cambio 16 aldizkaria irakurtzeko ohitura hartu nuen, 15-16 urte neuzkala. Askorik ez nuen ulertzen, baina saiatzen nintzen Madrilen-eta zer gertatzen ari zen barneratzen. Gorabehera askoko urteak ziren. Gogoan daukat [Francisco] Franco hil zenean lagun bat gonbidatu nuela etxera, Ormaiztegira, eta izugarrizko mozkorra harrapatu genuela aitarekin eta amarekin. Urte zailak izan ziren, gogorrak eta arriskutsuak.

Kazetari izateko, Leioatik pasatu behar izan zenuten gehienek. Zuretzat zer izan ziren unibertsitatea eta Leioa?

Unibertsitatera joan aurretik, Valladolidera joan nintzen urtebeterako, arrebaren etxera. Ingelesa eta frantsesa ikasten aritu nintzen. Ondoren, gehiegikeria izan zen unibertsitateko garaia. Kazetaritza ikasi genuen pixka bat, baina jardunean ikasten da hori gehiago. Oroitzapen onak dauzkat. Oso talde polita egin genuen; Xabier Oleaga, Manu Hierro, Jorge Cerrato…; hori zen gure belaunaldia. Urte politak izan ziren. Jose Felix Azurmendi zen irakasleetako bat, Ricardo Miralles historialaria beste bat…

Nondik datorkizu bidaiak hain txukun prestatzeko zaletasun eta pazientzia hori?

Tira… Hiru seme-alabarekin Greziara joan nahi badugu, prestatu egin beharra dago bidaia. Txemi bidaiak aktibatu, eta gustatu egiten zait dena antolatzea, bai.

Zein bidaiak bete zaitu gehien?

Greziakoak asko gustatzen zaizkit, baina Italiakoek betetzen naute, Italiako edozein bidaiak. Autoa hartu eta itsu-itsuan joango nintzateke oraintxe.

Bidaiatzeko onena, autoa?

Bai. Askatasuna ematen dit. Kantari joaten gara. 23 urte egingo ditu zaharrenak, eta hura ere deseatzen egoten da joateko. Aurten ere bostok joango gara Andaluzia [Espainia] aldera, txakurrik gabe.

Beste lagun bat ere sartu duzuelako orain gutxi etxean, seigarrena: txakurra. Zure kapritxoa izan al da?

Alabaren kontuak dira horiek, nahiz eta egia den nire babesa eduki duela. Hor amari egin genion segada txiki bat, baina, behin txakurra ikusita, dena pasatu zitzaion. Hiru hilabete ere ez dauzka oraindik.

EITBra itzulita, asko ahaztuta egongo dira dagoeneko, baina ez Bilbo eta ez Donostia, Iurreta izan zenuen lantoki urte askoan, Bizkaian. Zer oroitzapen duzu?

Urte asko igaro genituen Iurretan. Gogoan daukat erredakzioan bukaera partean egoten ginela kiroletakoak. Garai hartan kirolek ez zeukaten hainbesteko pisurik albistegietan; Kirolez Kirol eta zuzenekoak ziren erreferentzia nagusiak; maratoi itzelak egiten genituen. Hori dena ETB1en. Orduan ez zegoen ETB2. Guretzat zen dena, nagusi ginen. Gauza asko egiten genituen: futbol amerikarra, tenisa, 1 Formula Martxelo Otamendirekin, Bost Nazioak, Alemaniako futbola…

Gogoan duzu EITBn sartu zinen lehen eguna?

1988ko maiatzaren 1a. Ipuruara joan nintzen Fermin Aramendirekin, Eibarren partida batera [Eibar-Baskonia, 2-1]. Zinta handiekin joaten ginen orduan, eta material askorekin itzultzen ginen erredakziora. Denbora asko galtzen genuen, eta larri ibiltzen ginen. Gaur egun askoz erosoagoa da dena.

Gogoan ondo, EITBko azken eguna izango duzu ziurrenik, ezta? Bilboko egoitzatik txalo artean atera zinenekoa…

Hunkigarria izan zen, bai. Oso polita izan zen, eta negar saio ederra egin nuen.

Despedidarako baldintza bat jarri zenuen: Mutrikun behar zuen. Errespetatu zuten eskari hura…

Bai, bai. Jende askok ez du ulertzen nik 63 urterekin erretiroa hartzea, baina hasieratik argi neukan hori. Jada gogorra egiten zitzaidan astean lau aldiz Mutrikutik Bilborako joan-etorria egitea, eta lan aldetik ere ez neukan motibazio berezirik. Miramondik, Bilbotik… denak etorri ziren Mutrikura, Kalbariora, despedidara, negar pila bat egin nuen egun horretan ere, eta oso gustura ibili ginen denok.

EITB gaixo dagoela diote askok. Hala dago?

Baietz uste dut. ETB1 aspaldi gelditu zen atzean, eta gero eta atzerago dago. Jan egin du ETB2k. Zuzendaritza ari da beste plataforma batzuekin akordioak lotuta produktuak eskaintzen —Neflix, Disney…—, baina, albistegiak eta kirolak kenduta, asko kostatzen zait ETB1 ikustea.

Zein da irtenbidea?

Lehia handia dago eta zaila da. Tristura sentitzen dut 1990eko hamarkada gogoan hartuta. Gauzak hobeto egin daitezkeela uste dut. Langileak oso atomizatuta daude EITBn. ETB2n badago euskal kultura bizi duen jendea, baina badaude hori bizi ez dutenak ere, eta, itxuraz, indar handia daukate azken horiek. Horiek, eta audientziaren lehiak.

Euskaraz eta gaztelaniaz aritu zara zu EITBn. Bietan eroso?

Bai. 1959an jaioa naiz, eta gaztelania zen eskolako hizkuntza; neronek irakurtzen nuen arrosarioa! Inoiz ez dut izan arazorik; hori bai, lan bikoitza da azkenean. Gu askoz hobeto bizi ginen euskaraz bakarrik lan egiten genuenean.

Mutrikun Berdel Eguna igaro berritan, berdela prestatuko zenuke ondoen sukaldean? Horretan ere iaioa omen zara…

Berdela erreta edo labean prestatuko nuke. Gustatzen zait saltsan ibiltzea, baina inork ez du ezer eskertzen; platera jaso ere ez dute egiten!

Bizikletan ibiltzea duzu beste zaletasunetako bat, ezta? Bizikleta… elektrikoa?

Elektrikoarekin ibiltzen naiz orain, bai. A zer asmakizuna! Lekeitio aldera joaten naiz normalean, eta lantzean behin sartzen naiz Azurkitik gora. Neure kasa ibiltzen naiz, gustura.

Gustura, 1980-1990eko musika ere entzuten duzu, ezta?

Nahiago dut 1970eko hamarkadako musika; 1970 eta 1990ekoa. Musikarik gabe ezin naiz bizi. Horrela konkistatu nuen emaztea ere. Juan Carlos Perez eta biok elkarrekin hasi ginen solfeoan, baina dena utzi behar izan nuen Ormaiztegira joan nintzenean.

64 urte betetzear zaudenean, zer falta zaizu egiteko?

Ezer ez. Ez daukat bereziki egin nahiko nukeen ezer. Lehen egiten nuena egiten jarraituko dut, baina lasaiago, beste erritmo batean.


Summary: Herri txikietako dendak: erosketak, bertatik bertara. Janari dendarik gabe edo hala egoteko arriskuan egon izan dira Itsasondon, Ereñotzun eta Igeldon. Gaur egun, denda bana dute. Udalaren lokal batean dago denda Itsasondon eta Ereñotzun, eta, aldian-aldian, adjudikatu egiten da zerbitzuaren kudeaketa. Igeldon, kooperatiba batek egokitu du denda

Herriko ostatuarekin batera, janari denda herri txiki gehientsuenetan egoten da. Herritarrek, normalean, ez dute han egiten asteko erosketa handia, baina estimatzen dute herrian bertan ere izatea halako komertzio bat. Askotariko kudeaketa ereduak dituzte.

Igeldo (Donostia)


Summary: FARCen adar disidente batek fronte bat birfundatu du Bogota inguruan. Segunda Marquetalia taldeak 53. frontea eratu du berriz, Kolonbiako hiriburutik 150 kilometrora. ELNri indarrak batzeko eta elkarlanerako deia egin dio.

FARC Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileen 53. frontea izandakoa berriz fundatu duela jakinarazi zuen atzo Segunda Marquetalia FARCen adar disidenteetako batek. Ivan Marquezek gidatzen duen gerrillak azaldu duenez, Sumapazen eratu du taldea, Bogota eskualdean, Kolonbiako hiriburutik 150 kilometro ingurura. «Gaur, atzo bezala, borrokara bultzatzen gaitu justizia sozialean, egiazko demokrazian eta subiranotasunean oinarritutako bake bat eraikitzeko sentimendu handi batek», adierazi dute ohar bidez.

Indarrak batzearen aldeko deia ere egin du Segunda Marquetaliak , «herrialde berri bat lortzeko, gizarte ordena berri bat, nazioaren zerbitzura egongo den ekonomia batekin, gizatasun printzipioek gidatuta barne ekoizpena, enplegua eta kalitatezko eta dohako hezkuntza sustatuko dituena». Indar metatze horretarako, zuzeneko aipamena egin dio ELN Nazioa Askatzeko Armadari. «Ahaleginak koordinatzeko» gonbita egin dio.

Taldeak «bakearen gerrilla» izendatu du bere burua, eta ziurtatu du ingurugiroaren, lurraldearen, desjabetuen interesen eta giza eskubideen defentsak gidatuko duela. FARCen 53. frontea 120 kide inguruk osatu izan dute, eta Bogota inguruko Meta eta Cundinamarca eskualdeetan jardun zuen.

FARCen adar disidenterik handiena den Estatu Nagusi Zentralak joan den astean iragarri zuen bake negoziazioak hasiko dituela Kolonbiako Gobernuarekin maiatzaren 16an. Beste negoziazio mahai bat du abian dagoeneko Kolonbiako presidente Gustavo Petroren gobernuak, ELNrekin.

Hain justu, Estatu Nagusi Zentraleko buru Nestor Gregorio Verak deia egin zion ere bi talde armatuen arteko gatazka amaitzeko: «Gure arteko borrokek elite boteretsuei soilik egiten diete mesede, eta aberastu egiten ditu arma salmentatik bizi direnak». Adierazi zuen bi taldeak «gerturatzen» saiatuko dela.


Summary: ELAk beste 13 eguneko greba ziklo bat hasi du Bizkaiko zahar etxeetan. Sindikatuak salatu du patronala ez dela negoziatzera jesarri 2021eko urritik

39. greba eguna dute gaurkoan Bizkaiko ELA sindikatuko zahar etxeetako langileek, azken hitzarmena onartu zenetik. Gaur eman diote hasiera beste 13 eguneko greba ziklo bati, manifestazio batekin. Martxoaren 15etik 24ra egin zituzten azkenengo grebak, baina sindikatuak azaldu du patronala ez dela eurekin bildu 2021eko urritik.

Hainbat dira ELAren eskaerak: plantilla handitzea, lan baldintzak zahar etxe publikoetako langileekin berdintzea, ordezkapenak lehenengo egunetik egitea eta lanaldi osoko kontratu gehiago egitea. Horrez gain, eskatu dute 60 urtetik gorako beharginei lanaldia murriztea.

«Espero dugu deialdi honekin patronala mugitzea, eta aldundiak exijitu diezaiola gatazka hau konpontzea, behingoz lanean hasi gaitezen kalitatezko zerbitzua bermatzen», aldarrikatu du Ander Akarregi ELAren sektore arduradunak. Haren datuen arabera, azken hitzarmena sinatzeko 378 greba egun egin zituen ELAk. Sindikatuak ordezkaritzarik handiena dauka sektorean; 5.000 langile inguru dira, eta ordezkaritzaren %68 dauka.

Jaurlaritza ere «erantzule»

Guggenheimetik abiatu dute manifestazioa, eta Eusko Jaurlaritzaren egoitzan amaitu, lan gatazkan daukan papera salatzeko. «Eusko Jaurlaritza ez da ari ezertarako laguntzen», adierazi du Ainhoa Tirapu ELAko Eskuinaldeko arlo soziosanitarioko arduradunak. «Gutxieneko zerbitzuak handitzen ari dira, eta gero hitz egiten dute feminismoaz, soldata arrakalaz, eta esaten dute Martxoaren 8ak jaieguna izan behar duela», esan du, Idoia Mendiaren Lan Saila zuzenean aipatuz. Haren arabera, gutxieneko zerbitzuen igoerak greba luzatuko du, eta zerbitzu minimoak %70etik %80ra igo dituztela azaldu dute.

Lan gatazken luzeraz aritu da Tirapu, eta salatu du emakumeak gehiengo diren sektoreetan «beti» luzatzen direla gehiago. «Garrantzitsua da nabarmentzea prozesua luzatzen den bitartean lanaren kalitatea galduz joaten dela, eta zerbitzuarena ere bai». Bozeramaileek adierazi dute patronala jesarri ezean grebekin jarraituko dutela.

LAB ere atera da kalera

LAB sindikatuko zaintza sektoreko langileek ere egin dituzte elkarretaratzeak Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean. «Langile publikoak» direla aldarrikatu dute, eta «dagokien aitortza» eskatu, «sektorearen pribatizazioa arbuiatuz». Sindikatuak ohar bidez azaldu du negoziazio kolektiboa «blokeatuta» dagoela; «miseriazko» soldatak, «izoztuta»; eta bizi eta lan baldintzak, «okerrago». Horri aurre egiteko «gatazka ziklo berri bat» iragarri du.


Summary: Asteartean onartuko du Jaurlaritzako Gobernu Kontseiluak hezkuntza lege berria. Bildarratzek dio Hezkuntza Legearen tramitazioak aldi «historiko eta pozgarri» bati irekiko diola bidea, gizartearen «erronka handiei» erantzun nahi dienez gero.

Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak jakinarazi duenez, datorren asteartean onartuko du Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntza lege berria. Espero da «akordio zabalak» ateratzea aitzinera, testu «estrategikoa» izanen baita. Jaurlaritzako kontrol saioan egin ditu adierazpen horiek, EH Bildu eta PP alderdiek lege horri buruz egin dituzten galderei erantzunez. Bildarratzek erran du behin proiektua onartu eta Eusko Legebiltzarrera bidaltzean organo horren esku egonen dela legea behin betiko onestea.

Sailburuak azaldu duenez, Hezkuntza Legearen tramitazioak aldi «historiko eta pozgarri» bati irekitzen dio bidea, gizartearen «erronka handiei» erantzun nahi dienez gero. Hala, Eusko Legebiltzarreko alderdiei eskatu die ikuspuntu «zabal» batekin eta «zintzotasunez» aurre egiteko testuaren inguruko eztabaidari. Argi utzi du bere ustez «elkarlana, akordioa eta ardura» egonen direla azkeneko emaitzaren oinarrian: «Hezkuntzak, inoiz baino gehiago, guztion esku hartzea behar du».

Bildarratzek dio Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan «hezkuntza sistema ona» dagoen arren beharrezkoa dela sistema egungo aldaketetara –arlo ekonomikoan, sozialetan eta ingurugiroan– egokitzea: «Hezkuntzak egokitze prozesu bati aurre egin behar dio». Hala, Ikoitz Arrese EH Bilduko kideak erantzun dio alderdia «tinko» inplikatuko dela lege berria «leiala» izan dakion iaz lortutako hezkuntza itunaren «izpirituari».

Matrikulazioa

PPk, berriz, datorren urteko matrikulazio kanpainari buruz galdegin dio. Bildarratzek erran dio iaz legebiltzarrean lortutako akordioak segregazioari aurre egitea zuela helburu, bai eta «eskolatze orekatuago» bat eskaintzea ere. «Diru publikoarekin finantzatutako ikastetxe guztiek, publikoek eta itunpekoek, gizarte kohesionatuago bat lortzeko lan egin behar dute», gehitu du.


Summary: Euskararen hizkuntza eskakizuna, duela bi mende. Aitor Pescador historialariak Twitterren euskararen eskakizunarekin lotura duten bi testu gogoratu ditu. Garruesen (Nafarroa) euskaraz ez zekien apaiz bat izendatzea saihestu zuten herritarrek 1830ean, eta 1832an Egillorren (Nafarroa) herriko apaiza lekualdatzera behartu zuten, euskaraz ikasi arte behintzat.

«Hizkuntza eskakizunak, lanpostuaren ezaugarrien ondorio dira, erabiltzaileek behar dituzten laguntzei dagokienez». Horiek izan ziren Uliazpiko langileen ordezkariek joan den martxoan egin zituzten adierazpenak. EAEko Auzitegi Nagusiak ebatzi zuelako legez kanpokoa dela euskararen ezagutza aintzat hartzea fundazioko zenbait postu betetzeko. Zenbaitek uste dutenaren aurka, ordea, euskararen hizkuntza eskakizuna ez da gaurko kontua. Duela bi mende ere herritarrek eskubide horren alde egiten zuten.

Hala gogoratu du Aitor Pescador historialariak, Twitter sare sozialean 1830eko eta 1832ko bi testu ezagutaraziz. Lehenbizikoa Garrues herriko (Nafarroa) lan eskakizun bati dagokio. Bertan azaltzen denez, herriko apaiza lekualdatu zutenean –Asterainera (Nafarroa)– bertze apaiz baten bila hasi ziren. Hautagaietako bat ezeztatu zuten herritarrek, ez zuelako euskaraz «hitz bakar bat ere egiten». Eta hizkuntza horretan mintzo zen apaiz bakarraren alde egin zuten.

Honela dio jatorrizko testuak: «Garrueseko parrokia-etxean lanpostu bat hutsik geratu da don Javier de Illarregi bere jabearen lekualdaketagatik, Asteraineko abadia-etxera. Leihaketara eman behar da, zeinera hainbat hautagai aurkeztu behar diren. Herriko bizilagunek don Agustin de Salinas Mendilibarrikoa ezeztatu dute, ez duelako euskaraz hitz bakar bat ere egiten. Don Domingo Aldaz soilik aurkeztu da azterketara, Iruñekoa. Azterketan gainditua izan da, eta Fernando VII.a erregearengatik aurkeztua, esleitua izanik. Leihaketa, Errege Zedula, euskal hizkuntzaren gaitasunaren ziurtagiria».

Bigarren testua Egillor herrian (Nafarroa) kokatzen da. Herriko apaiza bertze herri batera lekualdatzera behartu zuten, ez zelako euskaraz mintzo. Apaizak, baina, «modu bidegabean tratatu» zutela adierazi zuen, herritarren gehiengoak gaztelania ulertzen zuela argudiatuta. Fiskaltzak erantzun zion bazirela zenbait lagun euskaraz soilik mintzo zirenak, eta apaiz horrengatik bertze herri batzuetara joateko beharra izaten zutela. Hala ere, herriko elizara itzultzeko konponbide bat eskaini zioten: urte bateko epean euskaraz ikasiz gero, berriz ere bertako apaiza izan zitekeen.

Bigarren testuak horrela dio: «Fiskal jauna don Santiago Aramendiaren aurka, Egillorreko parrokiako abade presbiteroa, zeinak zuzkitzaile jaunaren agindu bat jaso duen Zubielki herrira pasatzeko aginduz abadetza hartatik zerbitzatzeko; neurri horren arrazoia da don Santiagok euskal hizkuntza ez jakitea, Egillorreko abade izateko beharrezkoa. Aramendia modu bidegabean tratatua sentitzen da, parrokia horretan ia denek gaztelania ulertzen dutelako. Fiskalak, ordea, defendatzen du badirela zenbait pertsona euskara soilik dakitenak, zeinak behartuta ikusten diren bertze herri batzuetara joatera edo bertako apaizak deitzera. Sententziak bere parrokiara itzultzeko aukera ematen dio, etxeko hizkuntzan gaitzeko urte bat emanez».

Testuok Elizbarrutiko Artxiboak argitaratu zituen, eta haren katalogoan kontsulta daitezke. Ekaitz Santazilia hizkuntzalari eta NUPeko irakasleak azaldu duenez, Jose Luis Sales eta Isidoro Ursua izan dira katalogoaren egileak, «eta, beraz, halakoak aurkitu eta atera dituztenak». Azken urteetan, Teresa Altzugarai batu zaiela gaineratu du.

Ofizialtasuna Nafarroan

Orain dela 200 urte baino gehiago «etxekoa» zen euskara Egillorren, gaur egun eremu mistoan kokatzen den herrian. Orain dela 200 urte abadeak lekualdatzea exijitu zezaketen herritarrek bertako hizkuntzan ez mintzatzeagatik, baina gaur egun herritarren eskubideak mapa batean zehaztutako eremuen araberakoak dira. Nafarroako herritarrek, eragileek eta taldeek, baina, planto egin zuten atzo eta euskara lurralde osoan ofiziala izateko aldarriarekin bat egin zuten guztiek. Euskalgintzaren Kontseiluak hauteskundeak ate joka direla baliatu, eta alderdiei eskatu zien «ofizialtasunaren eskaria aintzat har dezaten».

Auzi horrekin lotutako ekintzak eremu «ez-euskaldunetan» abiatuko dira: lehenbizikoa bihar 12:00etan izanen da, Bardeetan. Hilaren 29an, berriz, eremu «euskalduneko» elkarretaratzea izanen dute Igantzin, 19:00etan. Eremu «mistoko» elkarretaratzea maiatzaren 6an, eguerdian, eginen dute Tafallan. Mobilizazio nagusia Iruñean izanen da maiatzaren 13an, 12:00etan.

1986an onartu zen legearengatik dago Nafarroa hiru eremutan banatuta: euskalduna, mistoa eta ez-euskalduna. Banaketa horren arabera, nafarren hizkuntza eskubideak eremuaren arabera nabarmen aldatzen dira. Hortaz, badira eremuz aldatzen saiatzen direnak. Azkeneko kasua Mañeru herriarena da: joan den otsailean eremu ez-euskaldunetik mistora pasatzen ahalegindu baziren ere, Nafarroako Parlamentuak ez zien utzi. Hala ere, herritarrek ez zuten amore eman, eta elkarretaratzeak egin zituzten. Atsekabetuta agertu ziren, eta azaldu zuten zonifikazioak ez duela «ez hanka ez bururik».


Summary: Aurtengo sugeen mapa osatzen hasi da Aranzadi, 'zientziauzolanean'. Suge bat ikustean hari argazkia egiteko eta Twitterren bidez non ikusi duten kontatzeko eskatu die herritarrei zientzia elkarteak.

Udaberriarekin batera, zulotik ateratzen hasi dira sugeak, eta etxe zulotik sugezainak. Aranzadi zientzia elkarteak martxan jarri du Sugebizi kanpaina beste sasoi batez, Euskal Herrian ikusitako sugeak sailkatzeko eta mapa batean kokatzeko. Zientziauzolana delakoa erabiliko dute aurten ere, hau da, zientzialari bihurturiko herritarren ekarpena.

2023ko lehenbiziko behaketen berri eman du elkarteak. «Adi #sugezain! Gaurkoan 2023ko #sugebizi-ren lehenengo datuak ekartzen dizkizuegu. Alde batetik, behaketen mapa eta bestetik, espezie bakoitzeko aipu kopurua grafiko batean. Animatu parte hartzera eta jarraitu dezagun!», idatzi dute Twitterren.

Ikusi diren lehenengo sugeak zein espezietakoak diren jaso dute grafiko batean, eta zenbat ikusi diren.

Iñaki Sanz-Azkue herpetologoa 2020. urtean hasi zen Twitter bidez sugeen argazkiak jasotzen. «Konturatu ginen bazegoela hor jendea agian kalean naturarekiko interes handirik ez zuena, baina sakelako bat zuena eskuan eta suge bat topatu bezain pronto sare sozialetara igotzeko prest zegoena. Hasi ginen pentsatzen aipu horiek denak artxibatzeko moduren bat egin behar genuela», adierazi zion BERRIAri 2021ean.

Gaur hasi da Sanz-Azkue aditua sugezaleek bidalitako irudiak partekatzen, Twitterren bertan.

Ekimenak arrakasta handia izan du azken urteotan. 2021ean, esaterako, 170 bat herritarrek 334 mezu bidali zizkieten. Euskal Herrian dauden 11 suge espezieetatik hamar atzeman zituzten.

Herritarrek eginiko zientzian, hau da zientziauzolanean, zientzialari profesional ez direnek hartzen dute parte. Askotan, gai baten inguruan zaletasuna edo jakin-mina daukan jendeak parte hartzen du horretan, baina berez edonork har dezake parte. Zientzia aldetik balio handiko datuak jasotzen dituzte zientzialariek herritarren ekarpenetik, bestela sekulako taldeak eta lan ordu asko eskatuko lituzkeen lan bat egiteko, edo, besterik gabe, gauzatu ezinezkoa litzatekeena.

Aranzadik emandako jarraibideen arabera, sugeak ezin dira ukitu edota hartu (hiltzea, ingurumen delitua litzateke). Herritarrari eskatzen diote sugea ikusiz gero, hari argazki bat egiten saiatzeko, ahalik eta argiena.

Argazkia egin ostean, lekuaren koordenatu geografikoak jasotzea eskatzen dute. Whatsapp, GPS nabigatzaileek eta beste hainbat aplikaziok aukera ematen dute norbera dagoen lekuaren kokapena markatzeko. Bestela, argazkiaren metadatuetan egoten da informazio hori, eta gero etxean atera daiteke (sakelakoan GPSa aktibatuta baldin badago, betiere).

Ondoren, argazkia argitaratu Twitterren, #sugebizi traola erabilita. Horren bidez, egitasmoaren bultzatzaileek jaso ahalko dute.

Aranzadikoek identifikatuko dute suge espeziea, eta erantzungo diote erabiltzaileari. Gainera, #sugezain titulua emango diote, ekarpena egiteagatik.


Summary: Kopako finala ikusteko pantailak jarriko ditu Iruñeko Udalak. Lau jarriko ditu, Gazteluko plazan, eta, partida hasi aurretik DJ bat ariko da, giroa bizitzeko. Gainera, apirilaren 27an udalak aukera emango du taldearentzako babes bideoak grabatzeko.

Iruñeko Udalak lau pantaila erraldoi jarriko ditu Gazteluko plazan Osasunaren Kopako finala ikusteko. Finala maiatzaren 6an jokatuko da, Sevillan, eta aurkaria Real Madril izango da. Pantailak plazako alboetan egongo dira. Gainera, giroa berotzeko, zortzi soinu dorre jarriko dituzte, eta DJ bat ariko da musika jartzen arratsaldean, partida 22:00etan hasiko baita.

Udalak ikusgarri egin nahi du Osasunaren aldeko babesa, eta kanpaina bat ere jarri du martxan. Hori irudikatzeko, dei egin die Iruñeko herritarrei, datorren ostegunean, apirilaren 27an, udaletxeko ezkaratzera bertaratu eta gorritxoen aldeko mezuak grabatzeko. Ordutegia 17:00etatik 20:00etara izango da, eta kamera batek mezu guztiak jasoko ditu. Bideoak bateratu, eta Iruñea Osasunarekin dagoela erakutsi nahi dute. "Kanpainarekin erakutsi nahi da ahotsa, animoa eta behar dugun guztia emango dugula gure taldearen alde", nabarmendu du udalak.

Bideoak bakarka zein taldeka grabatu ahal izango dira. Parte hartzeko bi baldintza bete beharko dira: Osasunaren kamiseta eramatea eta animatzeko gogoa izatea. Mezu horiek sare sozialetan zabalduko dituzte, eta udalak hirian dituen iragarkietarako pantailen bidez. Gainera, finalaren egunean Gazteluko plazako pantailetan jarriko dituzte.

Osasunak jokatuko duen Espainiako Kopako bigarren finala izango da. 2005ean jokatu zuen lehena, Betisen kontra, eta gorritxoek 2-1 galdu zuten, Vicente Calderonen. Oraingo finalari begira, espero da zale asko bertaratzea Sevillara. Adibidez, 19.208 bazkidek eman zuten izena sarrera eskuratzeko. Eta guztiek ziurtatuta daukate tokia.