Berrikuntza begi-bistan

Summary: Berrikuntza begi-bistan. Lentitech enpresak, Eusko Jaurlaritzaren Hazinnova programaren bitartez, doako aholkularitza jaso du industria-diseinu bat eta marka bat Europar Batasuneko Jabetza Intelektualaren Bulegoan erregistratzeko, eta horrek aukera emango dio bere lente progresiboak neurtzeko sistema lehia desleialetik babesteko.

Berritzea ahalegina egitea da edozein ETE edo mikroETErentzat. Eta ez ekonomiko soila. Bereziki zerbitzu edo produktu berri bat merkaturatzeko bada, eta, gainera, originaltasun-maila jakin bat badu. Kasu horretan, prozesuak urrats bat gehiago egitea eskatzen du, ezohiko ahalegina egitea: ziurtatu behar dugu behar bezala babesten dugula, gure eskura dauden legezko traba guztiak jartzen ditugula, beste edozein enpresa gure aurkikuntzaz balia ez dadin.

Lehiak gure berrikuntzaren emaitzak erabiltzea mugatzeko, jabetza intelektualaren babes-mekanismoei heldu behar zaie. Mekanismo horiek aldatu egiten dira asmakizun bakoitzaren ezaugarrien eta enpresa sortzailearen beharren arabera; baina, nolanahi ere, nekagarriak izan daitezke. Puntu horretan zegoen Barakaldoko Lentitech enpresa, produktu optikoak egiteko duela bost urte sortu zen ETEa. Une horretan erabaki zuen Hazinnovan parte hartuta lor zezakeen aholkulari espezializatu baten laguntza izateko aukera baliatzea.} Enpresak presbizia zuzentzeko erabiltzaile bakoitzak behar dituen lente progresiboak zehatz kalibratzeko gailua garatu zuen, teknikoki Ergofocus System izen komertzialarekin deitua. Denok ez dugulako berdin begiratzen. Izan ere, bakoitzak bere modura begiratzen du, eta, kristal batzuk enkargatzean, erabiltzailearen graduazioaz gain bere ikusmen-ardatzak (bata hurbilekoa eta bestea urrunekoa) zehaztu behar dira. Pertsona bakoitzak bere ikusmen-ardatzak ditu, eta, orain arte, teorikoki kalkulatutako balioetan oinarrituta zehazten zituzten optikariek. Ordea, Lentitechek sortutako gailuak, Ergofocus Systemek, (errealitate birtualeko betaurrekoen antzekoa) neurketa zehatzak erraz eta unean bertan egiteko aukera ematen du.

Lentitechen kasua nahiko berezia da Eusko Jaurlaritzako programa honetan; izan ere, programa horrek doako berrogeita hamar orduko aholkularitza izateko aukera eskaintzen die bost langile baino gehiago dituzten enpresei, hiru hilabetetan emaitza egiaztagarriak izan ditzaketen berrikuntza-proiektu txikiak abian jartzeko. Enpresak berrikuntza-proiektua eginda zeukan bere kontura, baina berdin-berdin sartzen zen Hazinnovaren helburuetan, I+G+b-aren prozesu osoa hartzen baitute, bai eta Europar Batasuneko Jabetza Intelektualaren Bulegoan (EUIPO) erregistratzeko beharrezkoak diren izapideak ere.

Barakaldoko ETEak bi gauza erregistratu nahi zituen: industria-diseinu bat eta marka bat. Diseinua erregistratzeko eskabideak ez zuen arazorik izan, eta, gainera, bi aldaeratan erregistratu zen, aurreikusita Estatu Batuetara heda daitekeela. Ez zen, ordea, gauza bera gertatu markarekin, aurretik aurkeztutako beste batzuen antzekoa baitzen, eta prozesuari Hazinnovak esleitutako aholkularitza-enpresaren laguntzarik gabe ekin izan baliote, buruhauste handia izango zen. Gainera, parte hartzen duten enpresa guztiei bezala, programak agente esperientziadun batek gainbegiratzeko aukera eskaini zion Lentitechi. Kasu honetan, Barakaldoko Udalak udalerrian enplegua, ekintzailetza eta berrikuntza sustatzeko sortu zuen Inguralde enpresak gainbegiratu zuen.

Spri Taldeak eta Innobasque Berrikuntzaren Euskal Agentziak kudeatzen dute Hazinnova programa, eta deialdi berrian parte hartzeko epea abenduaren 1era arte dago zabalik. Guztira, 437 enpresak hartu dute parte programan, hobekuntzak ezartzeko fabrikazio, logistika, merkaturatze edo administrazio eta finantzen arloan.


Summary: Oklahomak ia guztiz debekatuko du abortua. Estatuko Ordezkarien Ganberak AEBetako abortu legerik murriztaileena onartu du: amaren bizitza arriskuan badago edo bortxaketa ala intzestua izan bada baimenduko du soilik. Gobernadorearen sinadura falta da indarrean sartzeko.

AEBetako Oklahoma estatuko Ordezkarien Ganberak herrialde osoko abortu legerik murriztaileena onartu du: soilik amaren bizitza arriskuan badago edo bortxaketa ala intzestua izan bada baimenduko du. Kevin Stitt gobernadorearen sinadura falta da indarrean sartzeko, eta Stittek jakinarazia du sinatuko duela.

Gainera, Texasek iaz onarturiko abortu legearen adibideari jarraituz, Oklahomakoak herritarrei modua emango die emakume bati lagundu dion edonor salatzeko. Abortu bat salatzen duenari 10.000 dolar arteko diru saria ematea jasotzen du. Ohar baten bidez, AEBetako Gobernuaren bozeramaile Karine Jean-Pierrek esan duenez, abortatzeko eskubidearen aurka orain arte egindako «ahaleginik muturrekoena» da erabakia.

Politico hedabideak hilabete hasieran filtraturikoaren arabera, hogeitik gora estatutan debekatu dezakete abortua AEBetan, herrialdeko Auzitegi Gorenak eskubidea baliogabetzen badu. Izan ere, atariak argitara ateratakoaren arabera, abortatzeko eskubide konstituzionalean atzera egiteko prest legoke Gorena; erabakiaren lehen zirriborro bat dirudiena zabaldu zuen.

Zirriborro horretan, Samuel Alito epailearen sinadura ageri da, eta gorteko bederatzi magistratuetako bosten iritziak jasotzen ditu. Duela hainbat hamarkada, auzitegi horretan bertan onartu zuten haurdunaldia eteteko eskubide konstituzionala, 1973. urtean, Roe v. Wade izenez ezagun egin zen epai historikoan.

Testuak ez du interpretaziorako tarte handirik uzten: otsailean emandako boto pribatu horren arabera, Gorenaren gehiengo kontserbadore bat 1973an onartutako eta 1992an Planned Parenthood v. Casey auzian berretsitakoa indargabetzearen alde dago.

«Roe oso oker zegoen hasieratik», adierazi du, idatziz, Alito epaileak. «Haren motibazioa bereziki ahula izan zen, eta erabaki hark ondorio kaltegarriak izan ditu. Abortuaren inguruan adostasun nazionala lortu beharrean, Roe eta Casey sententziek eztabaida leundu zuten, eta zatiketa sakondu», nabarmendu du filtratutako zirriborroan.


Summary: Torturatuen Sareak Nafarroan 822 torturaturen testigantzak bildu ditu gaurdaino. Parlamentuan, Jorge Txokarro eta Ainara Gorostiaga sarearen lanari buruzko azalpenak eman dituzte, eta «ikerketa ofizial eta independente bat egiteko» eskatu dute

«Zigorgabetasuna amaitzeko garaia da, torturatuei ahotsa emateko ordua da». Hiru hilabete iragan dira Berriozarren Torturatuen Nafarroako Sarea aurkeztu zenetik, eta Jorge Txokorra eta Ainara Gorostiaga sareko kideak beste mugarri batera heldu dira gaur, Nafarroako Parlamentuan izan baitira euren lanaz eta helburuez azalpenak ematen.

Biek nabarmendu dute sei hamarkadatan errealitatea ezkutatzeko harresi handi bat egon dela, eta euren zeregina dela isiltasunarekin amaitzea. Horretarako, Nafarroan tortura jasan dutenei ahotsa eman diete, eta hilabeteotan errolda bat egiten ari dira «etxez etxe, auzoz auzo, herriz herri».

Errolda lanaren emaitza

Gaurdaino, lan horren arabera, 822 torturaturen testigantzak bildu dituzte, eta 990 tortura kasu egiaztatu. «Zoritxarrez, datu hori handituz joango da datozen asteetan», azaldu du Txokarrok. Haren hitzetan, errolda lan hori «gogorra» izaten ari da: «Batzuek, euren familiarekin elkarbizitzan, ez dute inoiz hitz egin honi buruz. Behin barrena husten hasten direnean, oso gaizki geratzen zara». Txokarrok adierazi du haietako askok ez dakitela noiz izango den aitortua euren tortura kasua. «Guk ere ez dakigu beste 40 urte iragan beharko diren jakiteko benetan zer gertatu den».

«Ahalik eta lan zorrotzena egin nahi dugu, etorkizunean aurpegia jartzeko eskubideen urraketa honi, kasuz kasu». Bilketa lan horren helburua ez da soilik giza eskubideen urraketa biltzea eta salatzea, «terapia psikologikoko lan bizi bat» ere egiten da, Txokarroren arabera. «Idatzia betetzerakoan, barrenak hustu behar dituzte. Batzuk bortxatuak izan dira, eta bizitza osoan zama hori gainean eramatea konplikatua da; laguntza behar dute 50 edo 40 urteren ondoren horri buruz hitz egiteko».

«Sei hamarkadako isiltasuna»

Ainara Gorostiagak azpimarratu du elkarteak denbora daramala «ikerketa ofizial eta independente bat» egin dadila eskatuz, «sei hamarkadako isiltasuna argitzen lagun dezan». Zigorgabetasuna eta torturaren erabilera «sistematikoak» izan direla azpimarratu dute, eta kate horretan funtsezkoak izan dira bost eguneko inkomunikazioari bide eman dioten legegileak, segurtasun indarrak, auzitegi medikuak, ofiziozko abokatuak eta epaileak.

«Nahiko nuke begiak ixteko ariketa egingo bazenute, eta irudikatu zer pentsatzen duen atxilotua izan den eta polizia etxean aurpegian mozorroa jartzen zaion pertsonak. «Biluzten zaituzte, umiliatu, itotzen zaituzte, gehiago ezin duzun arte egiten dituzu flexioak, erabat gerarazi egiten zaituzte... Auzitegi medikuarengana zoaz, aurpegia puztua duzu, baina hark ez du ezer egiten. Edo ofiziozko abokatua datorkizu eta Poliziak prestatutako adierazpena prestatzen dizu, eta ez dakizu non den abokatu hori. Edo epailearengandik pasatu eta, hori guztia ikusita, beste aldera begiratu eta espetxera bidaltzen zaitu».

Gorostiagak azaldu du ekainaren 25ean Iruñean manifestazioa egingo duela sareak. Gainera, asmoa azaldu dute datozen asteetan parlamentu talde guztiekin harremanak jorratzeko. Erantzunetan talde guztiek erabilitako tonua eskertu dute. Gainera, irailean jardunaldi ireki batzuk antolatuko dituztela esan dute. Torturatuak izan diren herrietako udaletan, gainera, babes mozioak aurkezteko asmoa dute.

Taldeen erantzuna

Geroa Baik, EH Bilduk eta Ezkerrak eskatuta egin da agerraldia. Uxue Barkos Geroa Baiko eledunak adierazi du bat egiten duela elkartearen helburuekin: torturaren biktimek aitortza, erreparazioa eta berriro ez gertatzeko bermeak izan ditzatela, alegia. Garrantzitsutzat jo du parlamentuan testigantza hori ematea, eta, aurretik bide luzea egiteko geratzen bada ere, zeregin horretan laguntzeko konpromisoa azaldu du.

EH Bilduko Bakartxo Ruizek ulertzen du ez dela erraza legebiltzarrean euren testigantza eman behar izatea, baina ezinbestekotzat jo du. «Mugimendu feministak esan ohi du izendatzen ez dena ez dela existitzen, eta torturari dagokionez, hala da. Elkartea sortzea bera bada zerbait». Garrantzitsutzat jo du, halaber, gizartearen aurrean torturaren inguruan egiten duen sentsibilizazio lana.

Ezkerrako Marisa de Simonen arabera, ez dago tortura justifikatuko duen ezer, «are gutxiago hori segurtasun indarrek egin dutenean». Beharrezkotzat jo du ikertzea.

Navarra Sumako Iñaki Iriarteren arabera, tortura «delitu larria da zuzenbide estatu batean», eta aitortu du Europako Giza Eskubideen Auzitegiak Espainiako erresumaren aurka tortura kasuak ez ikertzeagatik egindako epaien inguruan «lotsa» sentitu duela. Haren ustez, beharrezkoa da protokoloak berrikustea bideoak jarriz edo zerbitzu publikoetako medikuen presentzia bermatuz polizia etxeetan.

Dena den, haren ustez, torturak ez du pentsarazi behar ETAren indarkeria justifikatuta zegoela eta Euskal Herrian gatazka bat egon dela. Haren ustez, gehiegikeriak egon badira ere, «legitimoa» izan da ETAren aurkako borroka.

PSNko Inma Juriok minarekiko errespetua azaldu du. Gaineratu duenez, «delitu batzuk eta biktima batzuk egon izanak ez du esan nahi beste biktima batzuk aitortuak ez izatea». Halaber, haren ustez, zuzenbide estatu batek ezin du ahalbidetu giza eskubideen urraketa, nahiz eta pertsona horri delitu larria egotzi.

Ahal Dugu-ko Ainhoa Aznarezek azaldu du torturaren errealitatea «isildua» izan dela, eta beharrezko ikusten du hura amaitzea. Nafarroan, uste du baliagarri izan daitekeela esparru horretan lan egiteko 2019ko motibazio politikoko biktimen legea.

Azken hitzak

Amaitzeko, Jorge Txokarrok errespetuzko tonua eskertu die alderdiei, eta alde positiboarekin geratzen dela nabarmendu du. Haren hitzetan, dena den, «saihetsezina den murru bat» dago: «Gure hitzaurrean ez dugu zuzenbide estatuaz hitz egin, zertarako sortu garen azaldu dugu. Legediak esaten badu egiaztatutako tortura kasu batzuk daudela, zer gertatzen da gainerakoekin? Testigantzak eta hitzak haizeak eramaten ditu. Froga falta dago. Nola gainditzen da harresi hori? Zenbat denbora iragan behar da horretarako?». Bide horretan, harresi hori gainditzen lagunduko duten baliabideak eskatu dizkie taldeei.


Summary: Erkorekak esan du Bilboko hilketen susmagarria «Euskaditik kanpo ere» aritu dela. Atzo jakin zen Katalunian ere identifikatu dutela ustezko hiltzailea; antzeko erasoen biktima izan ziren bi gizonezkoren testigantzak jaso ditu. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak esan du mossoek salaketa baten txostena bidali diotela Ertzaintzari.

Azken orduetan Bilboko hilketen susmagarriaren aurka Katalunian aurkeztutako salaketaren harira hitz egin du gaur goizean Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak, eta adierazi du salaketak baieztatzen duela susmagarriak beste lurralde batzuetan ere delituak egin izanaren zantzuak daudela, eta «Euskaditik kanpo ere» aritu dela. Bartzelonan jarri den salaketaren inguruko informazio guztia bidali diote mossoek Ertzaintzari, Erkorekak jakinarazi duenez. Poliziak Valentziara eta Madrilera (Espainia) ere zabaldu ditu ikerketak, eta ez da baztertzen susmagarriak beste delitu ekintza batzuetan parte hartu izana.

Eusko Jaurlaritzak maiatzaren 6an jakinarazi zuenez, Ertzaintza Bilbon hilik agertutako sei gizonen heriotza ikertzen ari da. Susmagarritzat jo zuten gizonezko batek bere burua aurkeztu zuen polizia etxean, eta epaileak hura espetxeratzeko agindu zuen. Atzo, ordea, La Vanguardia egunkariak jakinarazi zuen Katalunian ere identifikatu dutela ustezko hiltzailea; antzeko erasoen biktima izan ziren bi gizonezkoren testigantzak jaso ditu. Orain, kasu guztien arteko lotura posibleak ikertzen ari dira.


Summary: Galder Barbadok salatu du Guardia Zibilak kolaborazio eskaerak egin dizkiola. Azken aste eta hilabeteotan jazarpena jasan duela ohartarazi du Amurrioko gazteak. Sorturen arabera, «profil ezberdinetako» bertze lau lagunek gutienez ere jasan dute jazarpena: publikoki salatzeko deia egin diete.

«Joan den hilabetean, kotxean gindoazela, lau lagun gelditu gintuen Guardia Zibilak, errepideko kontrol batean. Hasieran normala izan zen kontrola, baina denbora pasatu ahala gaiztotuz joan zen». Hala kontatu du gaur Galder Barbado Amurrioko (Araba) gazteak Donostian Sorturekin batera egindako agerraldi batean. «Ordu eta erdi baino gehiago eman genuen kontrolean, mendira begira, eskuak kanpoan, sakabanatuta eta euripean». Azaldu duenez, hortik ordu erdira «kamuflatutako bi kotxe» agertu ziren zeuden lekura, «ia denek aurpegia estalirik». Horietako batek aurpegia begi-bistan zeukan, eta Harley gisa aurkeztu zuen bere burua: kolaboratzeko eskaera egin zion Barbadori: «Banan-banan pista baten sarrerara eraman gintuen galdeketa egiteko, eta bertan jaso nuen lehen kolaborazio eskaintza. Nire egoera zein zen bazekiela, ezagutzen ninduela, eta bazekiela zein izan den nire rola gazte mugimenduan». Gauzak kontatzen bazizkion epaiketarekin lagunduko ziola erran zion, eta Bilbon kafe bat hartzera gonbidatu zuen.

Ez da edonolakoa eskaintza, Espainiako Auzitegi Nazionalak lau urteko espetxe zigor bat jarria baitio Barbadori lehergaiak egiteko materiala edukitzea leporatuta. Gazteak ez zuen eskaera onartu, ordea. Eta jazarpenak segitu egin zuen: «Esan zidan lasai egoteko, bazekiela non bizi nintzen eta non topatu ahal ninduen, eta bi asteren buruan nirekin kontaktatuko zuela». Hala egin zuen. Gazteak salatu du, hain zuzen, duela bi aste telefono deiak jaso zituela zenbaki batetik: «'Harley naiz, zer moduz zaude?'». Deia moztu eta SMS bat bidali zion, berriro ere elkartzeko eskatuta, «inolako konpromisorik gabe».

Azken jazarpen kasua astelehenean pairatu zuela salatu du: autoa hartu zuela etxera joateko, eta pertsona bat atzetik segika joan zitzaiola. «Polizia zela ikusi nuenean, kotxetik jaitsi eta berarengana joan nintzen, herritik alde egiteko eta bakean uzteko eskatuz. Berak barre egin zuen, eta geldirik geratu zen denbora luzez, ni joan nintzen arte». Azken egunotan haren lagun batek ere jaso ditu deiak bi telefono zenbakitatik, Barbadoz galdezka: «Nor ziren galdetuta, 'hara, nahastu izango gara' esaten zioten».

Sortuko Haimar Altunak salatu du Barbadorena ez dela kasu bakarra: «profil eta herrialde ezberdinetako» hainbat pertsonak jasan dute Poliziaren jazarpena azken asteotan, gaitzetsi duenez, eta azaldu du batzuek anonimotasuna mantendu nahi badute ere, horietako batzuek salaketa ezarria dutela. Ainize Gastaka Martinez Barbadoren abokatuak erran du halako kasuetan dauden aurrekariak ez direla «oso positiboak»: «Eraginkorrena publikotasuna da». Altunak ere halako kasuak publikoki salatzera animatu ditu herritarrak: «Dei egiten diegu ez daitezela kikildu, gertatutakoak salatu eta publiko egitea baita modu eraginkor bakarra praktika horiek guztiak amaitzeko». Espainiako Gobernuari, berriz, eskatu dio errespeta ditzala «eskubide zibil eta politiko guztiak» eta «demokratizazioari» hel diezaiola, «faxismoari eta eskuin muturrari hauspoa ematen dieten jarduerak alboratuz eta bere izaera plurinazionala onartu eta nazio gatazkei konponbidea emanez».

«Ezinegona»

Barbadok kontatu du «ezinegona» sortzen diola egoerak: «Hori da beraien helburua, nire militantzia baldintzatzea, eta nire inguruko jendearena». Salatu du ez dela Euskal Herrian halako zerbait gertatzen den lehen aldia: «Kezka sortzen du, baina ez gaitu harritzen».


Summary: Pandemia aurreko Aste Santuan baino turista gehiago izan dira. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hoteletan 288.487 bezero izan zituzten apirilean, iaz halako hiru.

Turismoa koronabirusaren aurreko garaietara itzultzen ari da. Eustatek azaldu duenez, aurtengo Aste Santuan 51.974 bezero izan zituzten Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hotelek, 2019koan baino bost mila bezero gehiago. Bezero horien gaualdiak 5.500 handitu ziren.

2021. urtearekin konparatuta, aldea are handiagoa da, turista kopurua hirukoiztu egin baita urtebetean: apiril osoan, 288.487 bezero izan zituzten hotelek, eta 93.844 izan ziren 2021ean. Azalpena erraza da: 2021eko apirilean debekatuta zegoen autonomia erkidegoen arteko mugimendua, eta, hortaz, turistak bertakoak izan ziren, eta Espainiako Erresumatik kanpokoak, estatu arteko mugak irekita zeudelako. Edonola ere, atzerritik bisitari gutxi izan ziren 2021eko apirilean: aurtengo 112.027 iaz halako zortzi dira. 2021ean, bisitarien %14,1 izan ziren, eta aurten, %38,8.

Hiru lurraldeetan egin du gora turisten kopuruak, baina gehiago Bizkaian (+%228) eta Gipuzkoan (+%216). Araban %134 ugaritu ziren, eta hark du, alde handiz gainera, turista gutxien (%12,7). Bizkaiko hotelek bisitarien %45,5 jasotzen dituzte, eta Gipuzkoakoek, berriz, %41,8.

Hiriburuen artean, Bilbok hartzen ditu gaualdia egiten duten bisitari gehien (89.590), eta atzetik Donostiak (76.377) eta Gasteizek (26.326).

Urtetik urtera hotelen kopurua gora egiten ari da, nahiz eta oso egun gutxian egoten diren beteta. Horrela, oheen %53,5 eta gelen %62,1 egon ziren okupatuta apirilean. Aste Santuan gora egin zuten kopuru horiek, eta oheen %78,9 egon ziren beteta. Batez beste, ia 89 euro balio du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hoteletako gaualdiak.


Summary: Napalpiko sarraskian estatuak erantzukizuna izan zuela ebatzi du auzitegi batek. Epaiaren arabera, frogatuta gelditu da «gizateriaren kontrako krimenak» egin zituztela. Qom eta moqoit komunitateetako 200-300 indigena hil zituzten 1924an. Erreparazioa egiteko neurri batzuk agindu ditu epaileak.

Resistencia hiriko (Argentina) auzitegi batek ebatzi du estatuak erantzukizuna izan zuela Napalpiko sarraskian. Qom eta moqoit komunitateetako nekazariek lan baldintza kaskarren kontra abiatutako protestak zapaltzeko, Argentinako jendarmeek eta paramilitarrek 200-300 indigena hil zituzten 1924an, tiroketa baten bidez. Zunilda Niremperger magistratuak atzo kaleratutako epaiaren arabera, frogatuta gelditu da «gizateriaren kontrako krimenak» egin zituztela «indigenen genozidio baten» testuinguruan, eta estatua horien erantzule dela.

Epaian zehaztu dute «erreparazio historikoa» egin dadila. Biktimen senideek ez diete kalte ordainik emango, nahiz eta tokiko hedabideek argitaratu duten posible dela horiek jasotzea, epaiketa zibil bat hasten badute. Apirilaren 24an hasi zen epaiketa.

Eta erreparazioa egiteko neurri batzuk agindu ditu epaileak. Esaterako, eskoletako hezkuntza programetan gertatutakoaren berri ematen duen informazioa jasotzea, eta biktimen gorpuzkinak bilatzen jarraitzea —gorpuak erraustu egin zituzten, eta hilobi komunetan lurperatu—. Sententziaren arabera, estatuak ekitaldi bat antolatu beharko du bere erantzukizuna onartuz, eta horretan parte hartu beharko dute biktimen senideek. Epaileak eskatu du, era berean, gertakarien lekuan museo bati eta memoriaren gune bati leku egitea.

Indigenen ahotsa

Chaco probintzian gertatu zen sarraskia, Resistencia hiritik 150 kilometrora, eta han bizi ziren herritarren %70-80 hil zituzten 1924ko uztailaren 19 hartan. Sententziaren berri izan ondoren, qom komunitateko biktima baten senide Raquel Esquivelek AFP berri agentziari adierazi dio badela «indigenen ahotsak entzunak izateko garaia».

2014an, Fiskaltzak atariko ikerketa bat eginarazi zuen, eta, horren bidez, bizirik ateratako qom eta moqoit komunitateetako kideen ahotsak bildu ahal izan ziren. Gero, egiaren aldeko epaiketa bat egiteko modua eman zuen Justizia Federalak.


Proba

Summary: Proba. AAAAAA

Abendutik gasolinaren prezioak izan duen gorakadak ez du etenik. Frantziako eta Espainiako Gobernuek urte hasieran hartutako neurriek erabiltzaileei arnasa pixka bat eman zieten arren, berriro hartu du gorako joera, eta martxotik hona batez beste hamar zentimo garestitu da Euskal Herrian, 1,809 eurotik 1,909 eurora. BERRIAren erregaien prezioaren orrialde berezian ikus daitekeenez, abendutik hona 53 zentimo garestitu da gasolina mota hori litroko. Igoera maiatzean handitu da. Astebetean, maiatzaren 13tik, bost zentimo igo da (0,053 euro), eta atzo Euskal Herrian E-95 gasolina saltzen duten 539 gasolindegietatik 193tan (%35,8) bi euro baino garestiago zegoen jada litroa.

Kopuru horiekin esan liteke Espainiako Gobernuak apirilean ezarri zuen hogei zentimoko hobariaren erdia petrolio konpainiek irentsi dutela jada. E-95 gasolina litroa bi eurotik gorako prezioan saltzen duten 193 gasolindegi horietatik 186 Hegoaldean daude. Ipar Euskal Herrian martxoan hasi zen nabaritzen Frantziako Gobernuaren neurrien eragina. Bost astean 1,971tik 1,780ra jaitsi zen E-95 gasolinaren salneurria. Hortik aurrera, baina, garestitu egin da, eta orain 1,907 euroan saltzen da litroa, martxoaren hasieran zuen salneurri berean.

Orain, E-95 gasolina toki hauetan dago garestien: Bidaxunen (2,13 euro, Nafarroa Beherea), Orontzen (2,12, Nafarroa), Donibane Lohizunen (2,109, Lapurdi), Baionako Nafarroako Herni etorbidean (2,105), Itzan (2,099, Nafarroa), Beasainen (2,089, Gipuzkoa) eta Gernika-Lumon (2,084, Bizkaia). Merkeen, berriz, Etxarri-Aranatzen (1,809 euro, Nafarroa), Zeanurin eta Lemoan (1,799, Bizkaia), Amendüze-Unason (1,774, Nafarroa Beherea), Baionako Grand Basque etorbidean (1,675), Hendaian (1,66, Lapurdi), Angelun (1,549, Lapurdi) eta Senperen (1,335, Lapurdi).

Gasolioa merkatu egin da

E-98 gasolina ere nabarmen garestitu da. Hego Euskal Herriko batez besteko prezioak maiatzean gainditu zuen bi euroen langa, eta ez da hortik jaitsi; atzo 2,104 euroan zegoen. Gasolinaren prezioak gora egin du, eta A gasolioa, berriz, merkatu egin da, eta gasolina baino merkeago dago berriro Euskal Herrian: 1,891 euroan dago A gasolioa, eta 1,948 euroan E-95 gasolina. Iparraldean lau zentimo merkatu da azken hamar egunetan. Hegoaldean, berriz, hiru zentimo.

Europako Batasuna Errusiako petrolioa bahitzea ari da aztertzen, eta, adituen arabera, horrek eragin du maiatzeko igoera. Ikusteko dago zer gertatzen den ekainera bitartean, Hego Euskal Herrian ekainaren 30ean amaituko baita Espainiako Gobernuaren hobaria. Une honetan prezio horiei hogei zentimoko beherapena egiten zaie Hegoaldeko gasolindegietan: hamabost Espainiako Gobernuaren kontura, eta bost petrolio konpainien kontura.

Salneurri horietan, 55 litroko edukiera duen auto batean depositua E-95 gasolinarekin betetzea duela urtebete baino 28 euro garestiagoa da. Ipar Euskal Herrian, iazko maiatzetik, E-95 gasolina 31 zentimo garestitu da litroko, eta Hegoaldean, 0,54 zentimo (Madrilen beherapena aintzat hartu gabe). Gasolioa gehiago garestitu da urte honetan, eta 55 litroko depositu bat betetzea duela urtebete baino 36 euro garestiagoa da. Urtebeteko igoera 49 zentimokoa izan da Ipar Euskal Herrian, eta 68 zentimokoa Hegoaldean.


Summary: EAJk, EH Bilduk, PSEk eta EP-IUk Europari eskatu diote migratzaileentzat korridore humanitarioak sortzeko. Eusko Legebiltzarrean erregistratu dute legez besteko proposamena lau taldeek. Espainiako eta Frantziako agintariei galdegin diete Bidasoa ibaian tragedia berriak eragozteko neurriak har ditzatela.

EAJk, EH Bilduk, PSE-EEk eta Elkarrekin Podemos-IUk legez besteko proposamen bat erregistratu dute gaur Eusko Legebiltzarrean migrazioaren inguruko krisi humanitarioari buruz. Taldeek kezka agertu dute mugaren bi aldeetan dagoen krisi humanitarioarekin, bereziki Irunen (Gipuzkoa) gertatzen ari denarekin. «Muga tranpa hilgarria bihurtu da, eta benetako drama bizi dugu. Drama horrek pertsonen oinarrizko eskubideak errespetatzeko konpromiso humanitarioa batera berrestera behartzen gaitu, hainbat arrazoirengatik beren jatorrizko herrialdetik alde egitera erabakitzen baitute, bizimodu hobe baten bila», dio testuaren hitzaurreak. Lau taldeek konpromisoa agertu dute krisi humanitarioari aterabidea bilatzeko, «aukera guztiak» erabilita eta «erantzun arduratsua» emanez. Testuan, EAJk, EH Bilduk, PSE-EEk eta EP-IUk Europako Batasunari eskatu diote migrazio eta asilo itun berriaren negoziazioen barruan korridore humanitarioak sortzeko beren herrialdeetatik ihes egiten duten migratzaileek «igarobide seguruak» izan ditzaten. Era berean, Europako agintariei –bereziki Espainiakoei eta Frantziakoei– galdegin diete Bidasoa ibaian eta haren inguruan tragedia berriak eragozteko neurriak har ditzaten, eta mekanismoak martxan jar ditzaten Europako Giza Eskubideen Auzitegiaren doktrinaren aurka doazen «arraza, kolore, jatorri edo identitateagatik» diskriminazio traturik ez izateko. Bide beretik, Eusko Jaurlaritzari eskatu diote organo eskudunen aurrean eragin dezala, «diskriminazio traturik gerta ez dadin». Espainiako Gobernuari, berriz, ondorengo eskaera egin diote: Europako Asilo Sistema Bateratuaren erreforma sustatu dezala, migratzaile guztien nazioarteko babeserako eskubidea bermatzeko eta pertsonak hiltzea eta desagertzea eragozteko. Harrera egokia bermatzeko eskea Beste puntu batean, legez proposamenaren sustatzaileek Eusko Jaurlaritzari galdegin diote igarobidean dauden migratzaileei harrera eta arreta egokia bermatzeko, migratzaileen administrazio egoera edozein dela ere, eta bereziki arreta jartzeko genero, adin, jatorri edo sexu orientazioagatik «kalteberatasun» egoeran daudenekin. Horretarako, lau taldeek iritzi diote beharrezkoa dela Jaurlaritzak bere harrera eredua «modu eraginkorrean» hedatzea, eta eskatu dute erakundeen arteko koordinazioaren buru izatea, migranteek errolda, osasun txartela eta eskubideak babesteko sistema unibertsalak eskuratzeko. Ez hori bakarrik, erakundeen arteko lankidetzaren esparruan alde guztiei dei egin diete igarobidean direla Euskal Herrian hildako migratzaileen aberriratzeak arintzeko, eta horien kostua administrazio eskudunek bere gain hartzeko. Beharrezkotzat jo dute, halaber, migrazio arloko transferentzia eskuz aldatzea, era horretan Eusko Jaurlaritzak bere gain har dezan lan baimenen kudeaketa eta migrazioari lotutako bestelako esparruen ardurak. Tau taldeek sinatutako ekinbidea osoko bilkuran eztabaidatuko dute.


Summary: Euskal Herriko lehen amatasun unitatea aurkeztu dute Martuteneko espetxean. Beatriz Artolazabalek gezurtatu egin du dimisioak egon izana. Adierazi du funtzionarioen lekualdatzeak direla-eta zazpi lanpostu hutsik daudela, baina horiek betetzeko lanetan dabiltzala.

Gaur aurkeztu dute Euskal Herriko lehen amatasun modulua. Bertan, hiru urtetik beherako haurrak dituzten emakumeek aukera izango dute espetxeko leku horretan bizitzeko, eta hamar urtetik beherako haurrak dituzten emakumezko presoek beren seme alaben bisitak jasotzeko aukera ere izango dute gune horretan. Ekainaren bigarren hamabostaldian zabalduko dute, baina «behin-behinekoa» izango da, Zubietako espetxe berria ireki bitartean. Hala esan du Beatriz Artolazabal, Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak. Orain arte, haurrak espetxean izan nahi zituzten emakumeek Euskal Herritik kanpo zeuden espetxeetara joan beharra zuten.

Amatasun Unitateak bi solairu izango ditu; guztira, 406 metro karratu. Lehenengo solairuan, zazpi gela jarriko dira, eta dutxak ere bai. Beheko solairuan, berriz, hiru areto txiki eta egongela bat. Haurrentzako jolastoki bat ere izango da.

Sailburuak adierazi duenez, laster preso dauden bi emakume erditzekoak dira, eta horiek aukera izango dute modulu berria erabiltzeko. Gainontzekoan, oraindik ez dago moduluan sartzeko eskaerarik. Artolazabalek adierazi du Jaurlaritzak kartzelen transferentzia jaso zuenean argi zeukatela amatasun unitate baten beharra zegoela: «Bizkaiko kartzelan preso emakumerik ez dagoenez, erabakia Araba eta Gipuzkoaren artean zegoen. Azkenik, hona etortzea erabaki genuen, uste genuelako espazio hori zela adingabeentzako berme gehien eskaintzen zuena. Erabilera aldakorraz gain, aldi baterako ere bada, eraikitzen ari den espetxe berriak aukera emango baitigu unitate hori hasieratik gaitzeko».

Hain zuzen ere, adierazi du «gutxienez lau hilabeteko atzerapena» izango duela Zubietako kartzela berriaren irekierak. Azaldu duenez, 2024. urtean irekitzeko asmoa daukate.

Dimisioen polemika

«Ez dimisiorik, ez krisirik... esku artean duguna lan handia da». Horrela gezurtatu ditu Beatriz Artolazabalek azken asteetan Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetako hainbat arduradunek dimisioa aurkeztu dutela zioten zurrumurruak. Sailburuaren arabera, «informazio ez oso zorrotz batek sortutako polemika» baino ez da izan, «kolektibo batzuen interes partikularrek bultzatua».

Hain zuzen, Martuteneko espetxean egin ditu adierazpenak, hiru espetxeetako zuzendariak —Marian Moreno Gipuzkoakoa, Benito Aguirre Arabakoa eta Vicenta Alonso Bizkaikoa— ondoan zituela. Gipuzkoako kartzelako amatasun unitateko obretara egin duten bisita baliatu dute gertatutakoaren gaineko adierazpenak emateko: «Bakoitzak bere hitzen ardura har dezala, denborak jarriko du nor bere lekuan», esan du Artolazabalek.

Marian Moreno Gipuzkoako espetxeko zuzendariak ere hartu du hitza: «Hemen nago gaur. Eta, dimititu izan banu, bistan da ez nintzela hemen egongo». Adierazi du ez dakiela zergatik ikusi duen bere burua «halako polemika batean nahastuta»: «Martutene nire kartzela da, bizitza erdia baino gehiago daramat hemen lanean, eta orain arte jarraitu dudan bidea ez da asko aldentzen Eusko Jaurlaritzak arlo honetan jarraitzen duen ildotik».

Funtzionarioen «lekualdatzeak»

Aste honetan El Mundo-k zabaldutako informazioaren arabera, funtzionarioen lan baldintzetan dago arduradunen ustezko dimisioen iturria: azken lehiaketan, adostu baino langile gutxiago hartu dituzte, hedabidearen hitzetan, eta soldatak txikitu eta egun libreak gutxitu dizkiete funtzionarioei.

Horren inguruan galdetu diete kazetariek sailburuari, eta adierazi du bere sailak ez duela jaso «inolako auzi jakinarazpenik»: «Erregistro elektroniko bidezko erreklamazio bat baino ez dugu jaso. Eta bertan eskatzen zaizkigunak egokien deritzogun moduan erantzungo ditugu».

Horrez gain, azaldu du espetxeetako langileek eskatutako lekualdatzeek eragindako hutsune bat baino ez dagoela, langile faltari dagokionez: «Transferentziak eskuz aldatzeko prozesuan, langileak lekualdatzeko lehiaketa bat egin da, funtzionarioen mugimendu bat. Horren azken emaitza izan da zazpi lanpostu hutsik geratu direla funtzionarioen sarrera eta irteerak direla eta». Gehitu du ez dela izan medioetan azaldu den antzerako «hondamendirik», ez eta funtzionarioen «ihesaldirik».

Hutsik dauden lanpostu horiek betetzera begira, lehenik postua bete nahi duten pertsonei «formazio teoriko eta praktikoa» eman behar zaiela esan du Artolazabalek, eta hori egin ondoren lan poltsa bat egiteko asmoa daukatela.


Summary: Errusiak moztu egingo dio gasa Finlandiari. Errublotan ordaintzeari muzin egin dio Gasum konpainiak, Moskuk hala eskatu arren.

Gazprom Exportek jakinarazi du bihar goizeko zazpietan utziko diola Finlandiari gasa hornitzeari. Apirilaren amaieran, Poloniari eta Bulgariari moztu zien gasa.

Dmitri Peskov Errusiako Gobernuaren bozeramailearen arabera, Gasum Finlandiako gas konpainiak uko egin dio gasa errublotan ordaintzeari, eta horregatik etengo dute fluxua. «Doan inork ez du ezer entregatzen», gaineratu du.

Europako Batasunak debekatua du gasa errublotan ordaintzea, Gazpromekin sinatutako kontratuetan espresuki hori esaten ez badu —gehien-gehienek eurotan eta dolarretan pagatu behar dutela diote—. Errusiako Gobernuak, baina, errublotan ordaintzera behartu nahi ditu, hartara bere diruaren eskaria handitu eta haren balio galera eragozteko.

Aste honetan debekua indarrean dagoela nabarmendu du Frans Timmermans Europako Batzordeko lehendakariordeak, gas konpainia batzuk errublotan ordaintzen ari direla zabaldu baita.

Gasumek azaldu du prestatzen ari zela gasaren mozketarako, eta ziurtatu du ordezko hornitzaileak aurkitu dituela. Hortaz, «gai izango gara geure bezeroak hornitzeko», esan du Mika Wiljanen Gasumeko buruak.

Hain zuzen ere, Finlandiako gas banatzaile publikoak, Gasgridek, akordio bat izenpetu du gaur Texasko Excelerate Energy konpainiarekin, hurrengo hamar urteetan haren gas natural likidotua berriro gas bihurtzen duen ontzi bat erabiltzeko.

Exemplar izeneko itsasontzia Argentinan dago gaur egun, eta hango negua amaitzen denean abiatuko da Finlandiarantz.

Gasgrid bezala, Finlandiako estatuarena da Gasum, eta, herrialde horretan ez ezik, Suedian, Norvegian eta Alemanian ere lan egiten du.

Finlandiak 2.200 metro kubiko gas inportatu zituen iaz, eta horretatik %92 hartu zuen Errusiatik. Energia beharren %5 estali zuen gas horrekin.

Finlandia, NATOra

Finlandiari gasaren iturria mozteak interpretazio politikoa ere izan dezake, herrialde hark bere neutraltasun historikoa alde batera utzi eta NATOn sartzea eskatu berri baitu, Suediarekin batera. Errusiako Gobernuak deitoratu egin du Eskandinaviako bi herrialdeen erabakia, baina haien egoera eta Ukrainarena desberdinak direla nabarmendu du.

Joan den astean, Errusiako Inter RAO konpainiak Finlandiari argindarra saltzeari utzi zion.


Summary: Hezkuntza akordioa sozializatzea «funtsezkoa» dela esan du Bildarratzek. Hainbat eragilerekin bilerak egiten hasia da Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburua, eta, aurrerapausoak eman ahal izateko, «konfiantzazko guneak» sortzearen garrantzia aipatu du.

Hilabete eta erdi igaro da Eusko Legebiltzarrak hezkuntza akordioa onartu zuenetik, eta, ordutik, Hezkuntza Legearen aurreproiektua lantzen ari da Eusko Jaurlaritza. Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak gaur esan du akordio hori sozializatzea «funtsezkoa» dela, eta, hori bermatzeko, hainbat eragilerekin bilerak egiten ari da. Ikoitz Arrese EH Bilduko Hezkuntza idazkariak egindako galderari erantzunez eman du informazioa Bildarratzek, Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan. Arresek sailburuari galdetu dio ea hezkuntza akordioaren ondotik akordio soziala lantzeko asmorik ote duen, «beharrezko» ikusten baitu alderdi politikoen artean dagoen «ilusioa» ikastetxeetara ere hedatzea: «Hezkuntza Lege berria arrakastatsua izan dadin, akordio politikoaz gainera, akordio soziala behar da».

Bildarratzek azpimarratu du hezkuntza «oinarrizko zutabe bat» dela, eta, aurrera egin ahal izateko, «konfiantzazko guneak» sortzearen garrantzia aipatu du: «Elkarrizketa, partaidetza, adostasuna… hori guztia jorratu beharrean gaude, ahalik eta erantzunik egokiena emateko». Dagoeneko hainbat bilera egin ditu hezkuntza arloko eragileekin, eta, aurrerantzean ere, «lan handia» egin beharko dutela aurreratu du. Hala ere, akordioa sozializatzeaz gainera, nabarmendu du alderdi politikoen arteko konplizitatea mantentzea ere garrantzitsua dela.

Hilabeteetako prozesu baten emaitza izan da hezkuntza akordioa, eta, ondo bidean, datorren urteko udaberrirako Hezkuntza Legea onartuta egotea nahi du Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak.


Summary: Urkulluk Zedarriak-en txostenaren «erabilera politikoa» salatu du. Adierazi du alderdi politikoak eta komunikabideak dokumentua erabiltzen ari direla Jaurlaritzaren «izen ona» zikintzeko. Lehendakaria foroko ordezkariekin bildu da, harremanak normalizatzeko.

Martxoan, enpresari talde batek Zedarriak foroa sortu zuen, egungo egoera ekonomikoari buruzko kezkak partekatzeko. Ordutik, ekinbide horri kezkaz begiratu diote EAJko agintariek, eta tonua gogortu da azken asteetan. Giroa baretu asmoz, Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakaria taldeko ordezkariekin bildu da ostiral honetan, aurreneko aldiz jendaurrean.

Bileraren ostean ez da agerraldirik egin, baina aurretik, lehendakariak beste nonbaiten jarri du sortutako polemikaren erantzukizuna: alderdi politiko eta komunikabideengan. Ez du zehaztu zein, baina haiei leporatu die Zedarriak-ek apirilean kaleratu zuen lehen txosteneko ondorioen «sasiko erabilera» egitea, euskal erakundeen eta, bereziki, Jaurlaritzaren «izen ona» zikintzeko. «Argi dago alderdi politikoak dokumentu hori erabiltzen ari direla legebiltzarreko saioetan, eta komunikabide batzuk ere bai, iritzi artikuluetan eta editorialetan».

Zedarriak foroa arlo sozioekonomikoko hamalau pertsona ezagunek aurkeztu zuten. Besteak beste, honako hauek: Anton Pradera CIE Automotiveko presidentea; Ignacio Martin Repsol, Indra eta Acerinoxeko kontseilaria; Iñaki Lopez Gandasegi Aernnovako presidentea; Cristina Garmendia Espainiako Zientzia eta Berrikuntza ministro ohia; eta Pedro Luis Uriarte Jaurlaritzako Ekonomia eta Ogasun sailburu izandakoa. Aurreneko hirurak izan dira gaurko bileran.

Asteotako eztabaiden iturri nagusia apirileko txostena izan da. Azterketaren ondorio nagusia da «Euskadiko ekonomiak» pisua galdu duela «Espainian eta Europako eskualde dinamikoenetan». Foroko kideak kezkatuta azaldu dira, halaber, enpresen erabakiguneen deslokalizaziorako joeragatik, eta agintari politikoen erantzukizuna ere aipatu dute; uste dute «aurrerapen ekonomikoa eta aberastasunaren sorrera» izan behar direla haien «diskurtsoen eta lehentasunen ardatzak».

«Ez da ezer gertatu»

Jeltzaleek ez dute inoiz zuzenean jo txostenaren egileen aurka, baina agertu dute ez dituztela atsegin hor azaltzen diren ondorioak. Enpresaburuen artean denetarik egon da: Confebask patronaleko presidente Eduardo Zubiaurrek adierazi zuen diagnostikoarekin bat zetorrela. Cebek Bizkaiko patronala, berriz, txosteneko ondorioetatik urrundu zen. Foroko kideen artean ere egon dira desadostasunak. Juan Jose Alvarez EHUko Nazioarteko Zuzenbide Pribatuko katedradunak taldea utzi zuen, txostenaz egiten ari den «erabilera» ikusita. Elena Zarraga LKS Next aholkularitzako buruak erabaki bera hartu zuen.

Urkulluk azaldu duenez, atzoko bilera Zedarriak-ek eskatu zuen, eta aurretik ere elkartu direla jakinarazi zuen, «erabateko normaltasun giroan, eta haien kezkak kontuan hartuta». Urkulluren arabera, asmoa zen Zedarriak-en iritziak eta Jaurlaritzaren lana alderatzea, «adierazle ebaluagarrietan oinarrituta». Ez du baloratu nahi izan txostenaren edukia, metodologia eta diagnostikoa baloratu, baina azpimarratu duaurrera begira haiekin elkarlanean aritzeko borondatea duela. «Ez da ezer anormalik gertatu».


Summary: Euskara Aurrera-ren manifestazioa «zabala eta askotarikoa» izan dadin nahi dute deitzaileek. Parte hartzera dei egin diete «etorkizuna euskaraz irudikatzen duten guztiei». Mugarri izan nahi du mobilizazioak, euskararen aldeko «herri bultzada» aktibatzeko. 2.200 lagunek baino gehiagok sinatu dute Euskara Aurrera-k sarean eskegitako manifestua.

Euskaltzaleei egin diete deia, baina adierarik zabalenean. Izan ere, Euskara aurrera lelopean bihar Donostian egingo duten manifestazioa «zabala eta askotarikoa» izatea nahi dute deitzaileek. «Etorkizuna euskaraz irudikatzen duten guztiena» da mobilizazioa, azpimarratu dutenez: «Euskaldun berri eta zaharrena, gazte eta helduena, euskaltzale peto-petoena, hizkuntza ikasteko aukera izan ez dutenena… Azken batean, euskarak aurrera egitea merezi duela uste duten guzti-guztiena». Horiei guztiei «Donostiako kaleak betetzeko» gonbita egin diete, ohar batean.

Euskararen aldeko «herri bultzada» aktibatzeko bidean, mugarri izan nahi du mobilizazioak. Gizarte zibila aktibatu eta haren eta instituzioen arteko «akordio berria» galdegin dute deitzaileek. «Euskaraz bizi nahia egingarri egin», eta, funtsean, «Euskal Herri euskalduna» lortzea dute helburu. Alabaina, eskubideen eta aniztasunaren defentsa ere egin dute deialdiaren bidez, hizkuntza eskubideak bermatzeak ezinbestean horiek ere indartzen duela iritzita. Euskarak «hizkuntzen, hizkuntza komunitateen eta herrien berdintasunean oinarritutako munduari» ekarpena egiten diola uste dute, eta, halaber, euskara «herri kohesiorako zuntza» dela. Horregatik, hizkuntza eskubideak errespetatzea «justizia eta demokrazia auzia» dela aldarrikatu dute.

Hizkuntzaren biziberritzean azken urteetan urrats handiak egin dira hizkuntzaren biziberritze prozesuan, deitzaileen arabera: «Orain dela hamarkada batzuk hilzorian zegoen, eta guztion artean emaniko hauspoak berriz bizitu zuen, ezinezkoa bazirudien ere». Hala ere, normalizazio prozesua bururaino eramatetik urrun, azken urteotan «geldialdia» sumatu dute, eta egun euskara «makalaldian» dagoela ohartarazi. «Batetik, ez dute etenik euskararen aurkako erabaki politiko eta judizialek, eta horrek ez du laguntzen aurrera egin dezan. Bestetik, interkomunikatuta bizi garen garai ezegonkor hauetan kokatu nahian eta ezinean ari da gure hizkuntza, gero eta lausoago, pandemian ikusi dugun moduan».

Antzera mintzatu ziren euskalgintzako eragileak manifestazioari atxikimendua erakusteko egin zuten agerraldian. Euskarak XXI. mendean dituen «zailtasunei» eta «erronkei» parez pare begiratzeko beharra azpimarratu zuten, eta horiek tamainako erantzun bat behar dutela aldarrikatu. Joanmari Larrarte Elkarreko zuzendariak adierazi zuenez, «egungo hizkuntza politikak aski-ezak dira euskarak esku artean dituen erronkei erantzuteko».

Maldan behera doan elur bola baten antzera, astez aste handiagoa egin da Euskara Aurrera egitasmoa, eta atxikimendu gehiago bildu ditu. Mobilizazioaren helburuetako bat manifestazioa «denena» izan dadin dela nabarmendu dute haren sustatzaileek, eta, «hein handi batean», lortu dutela hala izatea, hainbat eragilek eta norbanakok bere egin baitute. Euskalgintzako hamabi eragile atxiki zitzaizkion iragan astean, eta, horrez gain, antolatzaileek nabarmendu dute «kulturgintzako, euskalgintzako eta kirol alorreko aurpegi ezagun askok» ere babestu dutela, izan agerraldietan parte hartuz edo egitasmoak sareen bidez zabaldutako bideoak bidaliz. Horien artean dira, beste hainbaten artean, Oinatz Bengoetxea pilotaria, Itziar Ituño aktorea, Nerea Ibarzabal bertsolaria eta Kukai dantza konpainiako kideak. BERRIA Taldeak berak ere egin du bat manifestazioarekin.

Halaber, sinadura bilketa bat ere abian da egitasmoari atxikimendua erakusteko, eta dagoeneko 2.200 lagunek baino gehiagok sinatu dute manifestazio deialdiarekin batera zabaldutako manifestua. Horrez gain, antolatzaileek jakinarazi dute hainbat lekutan autobusak antolatu dituztela mobilizaziora joateko. Hala egin dute Gasteizen, Iruñean, Baionan eta Bilbon, besteak beste. Beste zenbait lekutan autoz edo trenez elkarrekin joateko hitzorduak jarri dituztela ere gaineratu dute.

Gazteen gidaritza

Biharko mobilizazioak, halaber, irudikatuko du belaunaldi berri batek euskararen aldeko borroka bere egiten duela, bere molde berezituekin eta euskalgintzako gainerako eragileekin elkarlanean. Izan ere, gazteak izan dira mobilizazioaren sustatzaile nagusiak, hasieratik. Gainera, azken urteetan gazte mugimenduan euskararen bueltan aktibatuta ibili diren gazteek borroka hori are egituratuago egiteko tresna bat sortu dute berriki: Gazte Euskaltzaleen Sarea. «Euskararen aldeko borrokan gazte ikuspegia txertatu» eta, aldi berean, «belaunaldi oso bat borroka horretara batu» nahi dute, Oihane Camon kideak BERRIAri adierazi zionez.

Belaunaldi perspektibarenak badu garrantzia sarearen ekinbidean, baita borroka moldeetan ere. «Euskaraz biziko den belaunaldia izan nahi dugu, eta uste dugu belaunaldi moduan heldu behar diogula auzi horri», azpimarratu zuen Camonek, eta sarearen egituraketan garrantzia izan dute lekuan-lekuan hizkuntza eskubideen alde egiten ari diren borrokek; NUPeko Euskara Taldeak, Nafarroako Unibertsitate Publikoan euskaraz ikastearen alde egiten ari denak alegia, edo Ipar Euskal Herrian azterketak euskaraz egin ahal izateko ikasleek abiarazitako mobilizazio zikloak, kasurako. Euskaraz bizitzeko oztopoak egunerokoan eta euren bizipenetan presente dituztela erakusten dute borroka horiek. Hain justu, horrek aktibaziorako duen garrantzia aipatu zuen Begoña Garaikoetxea sareko kideak, BERRIAk asteon argitaratutako elkarrizketan, feminismoa adibidetzat jarrita: «Feminismoak erakutsi digu ikusten zer problematikak zeharkatzen gaituzten, eta euskararekin ere uste dut ari dela gertatzen hori. Eskubide urraketen kontzientzia hartze bat badago, zuzenean ukitzen baikaituzte».


AAAAAAAA

Summary: AAAAAAAA. sdhajasasl eta askoz ere gehiago...

Abssendutik gasolinaren prezioak izan duen gorakadak ez du etenik. Frantziako eta Espainiako Gobernuek urte hasieran hartutako neurriek erabiltzaileei arnasa pixka bat eman zieten arren, berriro hartu du gorako joera, eta martxotik hona batez beste hamar zentimo garestitu da Euskal Herrian, 1,809 eurotik 1,909 eurora. BERRIAren erregaien prezioaren orrialde berezian ikus daitekeenez, abendutik hona 53 zentimo garestitu da gasolina mota hori litroko. Igoera maiatzean handitu da. Astebetean, maiatzaren 13tik, bost zentimo igo da (0,053 euro), eta atzo Euskal Herrian E-95 gasolina saltzen duten 539 gasolindegietatik 193tan (%35,8) bi euro baino garestiago zegoen jada litroa.

Kopuru horiekin esan liteke Espainiako Gobernuak apirilean ezarri zuen hogei zentimoko hobariaren erdia petrolio konpainiek irentsi dutela jada. E-95 gasolina litroa bi eurotik gorako prezioan saltzen duten 193 gasolindegi horietatik 186 Hegoaldean daude. Ipar Euskal Herrian martxoan hasi zen nabaritzen Frantziako Gobernuaren neurrien eragina. Bost astean 1,971tik 1,780ra jaitsi zen E-95 gasolinaren salneurria. Hortik aurrera, baina, garestitu egin da, eta orain 1,907 euroan saltzen da litroa, martxoaren hasieran zuen salneurri berean.

Orain, E-95 gasolina toki hauetan dago garestien: Bidaxunen (2,13 euro, Nafarroa Beherea), Orontzen (2,12, Nafarroa), Donibane Lohizunen (2,109, Lapurdi), Baionako Nafarroako Herni etorbidean (2,105), Itzan (2,099, Nafarroa), Beasainen (2,089, Gipuzkoa) eta Gernika-Lumon (2,084, Bizkaia). Merkeen, berriz, Etxarri-Aranatzen (1,809 euro, Nafarroa), Zeanurin eta Lemoan (1,799, Bizkaia), Amendüze-Unason (1,774, Nafarroa Beherea), Baionako Grand Basque etorbidean (1,675), Hendaian (1,66, Lapurdi), Angelun (1,549, Lapurdi) eta Senperen (1,335, Lapurdi).

Gasolioa merkatu egin da

E-98 gasolina ere nabarmen garestitu da. Hego Euskal Herriko batez besteko prezioak maiatzean gainditu zuen bi euroen langa, eta ez da hortik jaitsi; atzo 2,104 euroan zegoen. Gasolinaren prezioak gora egin du, eta A gasolioa, berriz, merkatu egin da, eta gasolina baino merkeago dago berriro Euskal Herrian: 1,891 euroan dago A gasolioa, eta 1,948 euroan E-95 gasolina. Iparraldean lau zentimo merkatu da azken hamar egunetan. Hegoaldean, berriz, hiru zentimo.

Europako Batasuna Errusiako petrolioa bahitzea ari da aztertzen, eta, adituen arabera, horrek eragin du maiatzeko igoera. Ikusteko dago zer gertatzen den ekainera bitartean, Hego Euskal Herrian ekainaren 30ean amaituko baita Espainiako Gobernuaren hobaria. Une honetan prezio horiei hogei zentimoko beherapena egiten zaie Hegoaldeko gasolindegietan: hamabost Espainiako Gobernuaren kontura, eta bost petrolio konpainien kontura.

Salneurri horietan, 55 litroko edukiera duen auto batean depositua E-95 gasolinarekin betetzea duela urtebete baino 28 euro garestiagoa da. Ipar Euskal Herrian, iazko maiatzetik, E-95 gasolina 31 zentimo garestitu da litroko, eta Hegoaldean, 0,54 zentimo (Madrilen beherapena aintzat hartu gabe). Gasolioa gehiago garestitu da urte honetan, eta 55 litroko depositu bat betetzea duela urtebete baino 36 euro garestiagoa da. Urtebeteko igoera 49 zentimokoa izan da Ipar Euskal Herrian, eta 68 zentimokoa Hegoaldean.


Summary: Hirugarren graduan jarri dute Iñaki Bilbao Gaubeka euskal presoa. Basauriko kartzelan dago gaur egun. Tratamendu batzordeak proposatu eta Eusko Jaurlaritzak onartu du gradu aldaketa. 1998tik dago preso, eta 25 urteko espetxe zigorra ezarri zioten.

Basauriko kartzelako (Bizkaia) tratamendu batzordeak proposatuta eta Eusko Jaurlaritzak onartuta, hirugarren graduan jarriko dute Iñaki Bilbao Gaubeka euskal presoa. 1998ko ekainetik dago preso Bilbao Gaubeka, eta 25 urteko espetxe zigorra du guzira, ETAko kide gisa hainbat delitu egitea leporatuta. Heldu den urtean beharko luke libre, beraz.

Euskal presoa iazko apirilean jarri zuten bigarren graduan —euskal preso ugari bezala, lehenean zegoen— eta maiatzean ekarri zuten Euskal Herrira, Zueratik (Espainia, 245 kilometro).

BERRIAren zenbaketaren arabera, Espainiako Estatuan preso dauden motibazio politikoko hamazazpi euskal preso daude gaur egun hirugarren graduan. Bertze gainerako gehienak bigarrenean daude.


Summary: Konfekoop: «Ulertezina da kooperatibak Lanbiden ez egotea; lan mundua aldatzen ari da». Kooperatiben konfederazioen ustez, Lan Sailak ez du erabateko borondatea haiek Lanbideren administrazio kontseiluan sar daitezen. Iaz beste 91 kooperatiba sartu ziren elkartean.

Konfekoop kooperatiben elkarteak Lanbideren administrazio kontseiluan sartzeko bere eskaera historikoa behingoagatik bete dadin eskatu du. Hamar urte daramatza zuzendaritza organoan leku bat merezi duela aldarrikatzen, eta hori lortzea aurtengorako helburu nagusien artean sartu du. Euskal Enplegu Zerbitzuaren Legearen aurreproiektuaren tramitea hasiko da aurki, eta «garai egokia» dela iritzi dio, eta Lanbiden ez egoteak «egonezina» sortzen duela sektorean. Konfekoopen, dena den, zuhurtziaz mintzo dira gaiaz, ez baitiote borondate garbirik ikusten Lan Sailari. Iñaki Nubla Konfekoopeko zuzendaria oso grafikoa izan da: «Kili-kolo dago gaia». Konfekoopek iazko balantzearen aurkezpenean berretsi du bere eskaera. Aurten tonua gogortu du, eta Nublak zehaztu du Confebaski eta Eusko Jaurlaritzari bidaltzen dietela mezua: «Presio egin behar dugu. Lanbide moldatu behar dute, eta beste lehentasun batzuk dituzte. Estutu ezean, gure eskaera bigarren mailan geldituko da». Rosa Lavin Konfekoopeko presidentea ere zorrotz mintzatu da: «Borondate politiko afera da. Hamar urtez sartzeko eskatzen egon ondoren, ezin dugu esan baikorrak garenik. Gure oinarrien artean egonezina eta nekea nagusi dira». Izan ere, haien ustetan, «ulertezina» da kooperatiben iritzia kontuan hartua ez izatea Lanbiden: «Lan merkatua aldatzen ari da, eta gure esperientzia oso baliotsua izan daiteke». Nublak gaineratu du bere eskaera berresten duten txosten juridiko asko dituztela eta Iñigo Urkullu lehendakariak konpromisoa adierazi ziela. Hala ere, berriz ere bilduko dira gobernuarekin eskaera berresteko. Lanbide berritzeko eztabaida abendu inguruan iritsiko da Legebiltzarrera, eta maiatzean egingo dira lehen emendakinak. Lanbideren zuzendaritza administrazio kontseiluak hiru hanka ditu: Jaurlaritza, sindikatuak eta patronala. Azken horretan Confebask dago, eta Konfekoopek haren alboan nahi du eserlekua. Kooperatibek, izan ere, 57.152 langile dituzte Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Iazko abendu amaierako datua da, eta 2020koa baino %2 txikiagoa. Nublak, baina, jaitsieraren zergatia azaldu du: «2019tik 2020ra %7 igo genuen langile kopurua, eta pandemiaren ondoren eginiko doikuntza bat da. Kontsumo kooperatibak funtsezko jarduera izendatu zituzten pandemian, eta askok lantaldea indartu behar izan zuten. Ondoren langile kopurua egokitu egin behar izan zuten». Salbuespen egoera batean kokatu beharreko datu bat da, eta aurten enplegu kopurua handituko dutela uste dute: «%2 inguru», iragarri du Lavinek. 91 kooperatiba gehiago Konfederazioko kide diren kooperatiba kopuruak, aldiz, gora egin du. Iazko urte amaieran 1.350 ziren guztira, 2020an baino 91 gehiago –149k eman zuten izena iaz, eta 58 desegin ziren–. Alde horretatik, lan elkartukoak dira gehiengo handi bat (1.174), eta ondoren doaz irakaskuntzakoak (89). Kontsumokoak, aldiz, hamabi baino ez dira, baina 11.000 langile dituzte, Eroskiren eraginarengatik batez ere. Aurtengo helburua 1.450 enpresa izatera iristea da, eta, Lavinek aurreratu duenez, bide onetik doaz. Apirilera arte 40 kooperatiba berrik eman dute izena elkartean. Kooperatiba berri gehienak txikiak dira --bi pertsona aski dira kooperatiba osatzeko--, eta zerbitzuen sektorean dihardute ia guztiak. Normalean 35 eta 45 urte arteko pertsonek osatzen dituzte eta ez da haien lehen esperientzia lan munduan. «Lehen ohikoa zen, esaterako, igeltseroek-eta kooperatibak sortzea. Orain, aldiz, arkitektoek edo diseinatzaileek eratzen dituzte. Ohikoa da, esaterako, ekonomialariak eta abokatuak elkartzea eta gestoria kooperatiba bezala muntatzea», aletu du Lavinek.


Summary: Pedro Salaberri margolariak jasoko du Vianako Printzea saria. Naturaren interpretazioan oinarritutako obra piktoriko zabala osatu izana nabarmendu du Nafarroako Kultura Kontseiluak. Arte Talentua Sustatzeko saria, berriz, Sofia Esparza sopranoak jasoko du.

«Paisaiaren espresioa eta giza natura interpretatzeko estetika partikular bat, hamaika erakusketatan milaka lagunek miretsi dutena». Horixe azpimarratu du Rebeca Esnaola Nafarroako Gobernuko Kultura eta Kiroletako kontseilariak 2022ko Vianako Printzea saridunaren izena iragartzerakoan. Pedro Salaberria «estilo definitu eta ezaguterrazenetakoa duen autore nafarretako bat» dela goretsi du, eta natura oinarri hartuta ondu duen margolari ibilbide sendoa ekarri du gogora. «Naturaren interpretazioari lotutako obra oparoa garatu du, paisaia eta gizakia behatuz bere margoetan, eta hori eguneroko bizitza duintzeko baliatuz», gehitu du. Ekainaren 18an egingo dute sari emate ekitaldia, Zangozan, eta Maria Txibite Nafarroako presidentearen eskutik jasoko du aitortza margolariak.

15 urterekin hasi zen lanean arkitektura estudio batean Salaberri (Iruñea, 1947). Arte eta Ofizioen Eskolan osatu zituen marrazketa eta pintura ikasketak, eta 1972ko Iruñeko Topaketetan ere hartu zuen parte. Caja Navarran jarri zuen lehen erakusketa urtebetera, eta, harrezkeroztik, hirurogei erakusketa indibidual baino gehiagotan eta beste hainbat kolektibotan erakutsi du bere lana. Antzerkia ere gertuko diziplina izan du artistak, eta eszenografiari loturiko lanetan ere jardundakoa da, baita antzezlanetarako kartelak eta disko eta liburuetarako azalak ondutakoa ere. Vianako Printzea sariarekin aitortuko diote orain lan hori guztia, baina aurretik ere jaso ditu beste zenbait sari; tartean, Eusko Jaurlaritzaren Gure Artea saria, 1984an.

Iaz berreskuratutako kopuruari eutsita, 20.000 euro jasoko ditu sarituak. Harekin batera, hautagaien artean egon dira aurten Enrique Villareal El Drogas, Jose Luis Lizarraga konpositorea eta Josu Imanol Delgado ekonomialaria.

Lirikara azkenean

Nafarroako artearen eta kulturaren esparruan gazteen lana ere ikusgarri egin asmoz, Arte Talentua Sustatzeko saria ere banatuko dute aurten, hirugarrenez: Sofia Esparza (Iruñea, 1994) opera abeslari eta sopranoak jasoko du. Kasu honetan, haren musika formazio sakona eta erakutsi duen erregistro ugaritasuna nabarmendu ditu epaimahaiak, opera eta zarzueletan interprete bezala zein bakarkako eta ganbera formatuko kontzertuetan soprano modura egin duen lana. 10.000 euro jasoko ditu.

Saria jasotzeko hautagaien artean zeuden Massil Allache, Saioa Belarra, Riart Company, Sergio Eslava, Itxaso Loinaz, Chill Mafia, Nahikari Oloriz, Edurne Pena, Andres J. Sanz, Pablo Sanchez, Taupadak eta Yago Vaillo.


Amaitu ez den gaueko bidea

Summary: Amaitu ez den gaueko bidea. Rosa Arburua kontrabandoaz aritu da Beran, Mugerri elkarteak antolatutako saio batean. Etxean entzundakoak hartu ditu oinarri, atzokoak eta gaurkoak erdigunean jartzeko.

«Solastatu behar da etxean; bertzela, galtzen da iragana». Horixe uste du Rosa Arburua Goienetxek, eta horixe egin du: etxean galdetu eta solastatu, Bidasoaren ondoko herrien historiarekin batera garatu den kontrabandoari buruz. Arburua Goienetxek (Irun, Gipuzkoa, 1961) Etxalarkoa du familia, eta hango eta inguruko kontrabandisten lanaren berri eman zuen, 2010ean, Gau lana. Kontrabandoa Bidasoa aldean izenburuko liburuan (Alberdania). Lan horretan jasotakoak eta bertze hainbat istorio jorratu ditu Beran, Mugerri elkarteak antolatutako saio batean. Pedagogian doktorea da, eta EHUn irakaslea.

Kontrabandoa “betiko” kontu bat da Bidasoan; horixe nabarmendu du Arburua Goienetxek. Sumatzen zaio miresmen puntu bat aurrera egin ahal izateko tabakoa, oihalak, botikak, zapatak eta bertze mugaz alde batetik bertzera garraiatzen zituzten herritarrei buruz ari denean. Izan ere, herritar anitzentzat etxera dirua eramateko edo soldata osatzeko modu bat izan zen kontrabandoa, urte luzez. Bertze maila batean kokatu ditu Arburua Goienetxek kontrabandoaren inguruan osatu diren sareak, zama bizkarrean hartuta gauez alde batetik bertzera ibiltzen zirenekin zerikusi handirik ez dutelakoan.

Wolframaren negozioa

Gaueko lan horrekin zerikusi txikia du, halaber, Arburua Goienetxek aztertutako wolframaren kontrabandoak. “Diktadoreen artean” gertatzen zen hori; Francisco Francoren eta Adolf Hitlerren artean, alegia. Gai hori jorratu du irakasleak iaz argitaratutako Wolframa. Diktadoreen arteko kontrabandoa izenburuko liburuan.

“Espainiak akordio bat sinatu zuen aliatuekin, 1944ko maiatzaren 2an, Alemaniari wolframa ez saltzeko”, azaldu du egileak. Maiatzaren 5ean eta 6an, baina, bost tona wolfram pasatu zituzten Izpegitik. “Hamabost gizon aritu ziren wolframa pasatzen, Erratzutik. Alemaniarrek zaindutako kamioi batera eraman zuten. Espainiak akordioa sinatu zuen Alemaniari ez saltzeko, baina ezkutuan egiten zuen negozioa”, erantsi du Arburua Goienetxek.

Etxekoei entzundako istorioen errealitatetik urrun da wolframaren inguruko kontrabandoa. Jarduera guztiek komunean dute muga, halere. Izan ere, muga horiek ezarri ziren garaitik dago kontrabandoa, eta, kontrabandoarekin batera, jarduera hori zigortzeko legeak.

XVI. mendean, adibidez, urkatuta hiltzera zigortu zituzten mugan kontrabandoan aritu ziren hainbat herritar. Azpilkuetako Maria Tomasa ere gogoratu du Arburua Goienetxek: “1592. urtean harrapatu zuten mugan, Oiartzunera eraman behar zituen bi oihal puska zaharrekin. Zigortu zuten”.

Mugak heriotzarekin eta zapalkuntzarekin ere badu lotura estua. Rosa Arburua Goienetxek oroitu du La Rochelleko (Frantzia) portura ailegatutako esklabo afrikarrak Ziburura eta Urruñara eramaten zituztela, eta, handik, muga zeharkatuz, Espainiako zenbait hiritara. XX. mendean ere, Bigarren Mundu Gerra bukatu eta gero, Portugalgo herritar anitzek bilatu zuten Bidasoak zehaztutako muga, Frantzia alderako bidea egiteko. “Miseria gorrian bizi zirelako, edo Portugalek zituen gerretan soldadu aritu nahi ez zutelako, alde egiteko modua bilatzen zuten”.

Muga ondoko herritarrak aritzen ziren portugaldarren “pasatzaile”. Beti ez ziren asmo onekin aritzen. “Mugatik urrun uzten zituzten, adibidez, Frantzia parean zutela erranez”. Portugaldar anitz zendu ziren Bidasoko uretan. Euren buruaz bertze ere egin zuten zenbaitek, Arburua Goienetxek kontatu duenez. “Estsipenak jota ziren”.

Portugaldarren etsipena gaur egun ere Bidasoak zehazten duen muga zeharkatzea helburu duten herritarrenarekin lotu du Rosa Arburua Goienetxek. Orduan bezala, orain ere ibaiak irentsi egin ditu Bidasoko alde batetik bertzera pasatzen ahalegindu diren zenbait migratzaileren gorpuak. “Orduan bezala, miseriak bultzatuta saiatzen dira muga zeharkatzen, bizimodu hobe baten bila, bertzerik ez”, erran du.

Gaur, Raquel Idoate

Mugerriko kideak duela zenbait urte hasi ziren Berako ondarea ezagutzeko eta zabaltzeko lanean, baina Rosa Arburua Goienetxek eskainitakoa izan da elkarte gisa antolatu duten lehendabiziko hitzaldia.

Bigarrena atzo zen egitekoa, Berako Beralandeta aretoan, 19:00etan hasita: Raquel Idoate Anzinek Emigración de la Navarra atlántica a América (1840-1874) izenburuko bere liburua aurkeztu behar zuen, eta, bereziki, Bortzirietako egoeraren berri eman. Milaka herritarrek egin zuten XIX. mendeko bigarren erdian Bortzirietatik Amerikara bidea.


Ardura osoa herritarren gain utzita

Summary: Ardura osoa herritarren gain utzita. Gerratik ihesi etorri diren ukrainarrei lagundu dieten familiek salatu dute ez dutela administrazioaren laguntzarik. Espainiako Estatuari eskatu diote legea bete eta errefuxiatuen kargu egiteko.

Errusiak Ukrainako erasoa hasi zuenetik hiru hilabete izango dira martitzenean. Berehala hasi ziren ukrainarrak herrialdea utzi eta Europan babesa bilatzen. Europako Batasunak ezohiko moduan jokatu zuen, mugak zabal-zabal irekiz. “Normalean, mugan harrapatzen dituzten migratzaileak berehala kanporatzen dituzte. Itsasoz datozenak hiltzen uzten dituzte. Baina, oraingoan, bazirudien lehen aldiz behar bezala jokatuko zutela: legea bete, eta errefuxiatuen kargu egingo zirela. Hori ikusita, familia asko harreran parte hartzera animatu ginen, behin-behinean [Espainiako] Estatuari harrera hori egiten laguntzeko”, azaldu du Ignacio Roblesek. Haren familiak Ukrainako beste bat dauka etxean hartuta, Berangon. Baina behin-behinekotasun horrek dagoeneko hiru hilabete iraun du, noiz bukatuko den jakin gabe, eta ardura guztia familiengan utzi du Espainiako Gobernuak.

Hori salatu du Roblesek sare sozialetan. “Gure egoera ekonomikoa ez da txarra, eta, esfortzu handiarekin bada ere, egin diezaiokegu aurre egoerari. Baina badira ezinean dabiltzan familiak”, ohartarazi du. Espainiako Gobernuari eskatzen dio errefuxiatuen kargu egiteko, berea delako ardura. “Propaganda alde batera utz dezala, eta egin dezala bere lana”.

Harreran parte hartu gura zuten familientzat Eusko Jaurlaritzak ipinitako helbidera idatzi zuen Roblesek. “Betetzeko inprimaki bat jaso genuen, eta gobernuz kanpoko erakunde batekin ipini gintuzten harremanetan”. Erakunde hori zen familia ukrainarrak hemengo familia boluntarioen artean esleitzen zituena. 30 urte bueltako senar-emazte bikotea eta 4 urteko alaba bizi dira Roblesenean; haietako bat elbarria da. “Elkarteak gidatu gaitu, baina guk geuk egin behar izan ditugu paper kontu guztiak. Gu joaten gara familia honetakoekin leku guztietara. Administrazioak ez digu ezertan lagundu”. Zehar-era asilo eskaera egitera joan zirenean eta Espainiako Poliziaren bulegoetara atzerritarren nortasun zenbakia tramitatzera joan zirenean eskaini zieten telefono bidezko itzultzailea.

Bestelakoan, Roblesek eta familiak egiten ditu itzultzaile lanak, sakelakoan duten aplikazio arrunt baten bidez. Izan ere, haienean dauden ukrainarrek ez dakite ez euskararik, ez gaztelaniarik, ez ingelesik. Harreran dituzten hiru kideak medikuarenera lagundu dituzte; batez ere, elbarria dena. Umea eskolatu dute. Erroldatzera joan dira. Ahalegin ekonomikoa ere ez da edonolakoa: “Lehen familia batek gastatzen zuen, eta orain biren gastuak ordaindu behar ditugu. Guk egin dezakegu, baina badaude ezinean dabiltzanak”.

Kexatu da, beraz, estatuak ez duelako bere egitekoa bete, baina egingo duenerako ere beldurra du Roblesek. Izan ere, Espainiako Gobernuak erabakiko du errefuxiatu horiek non errotuko diren. “Edozein erkidegotan izan daiteke, gobernukoek erabakitzen duten lekuan. Orain, hemen errotzen hasi direnean, berriro eroango dituzte Soriara [Gaztela eta Leon, Espainia] edo Cuencara (Gaztela-Mantxa, Espainia]?”. Uste du eurenean dagoen familiak ez duela onartuko Euskal Herritik joatea. Eta horrek estatuaren laguntzarik gabe geratzea ekarriko luke. “Elbarria Osakidetzaren arta jasotzen ari da, umea eskolara dabil… Berriz zerotik hasi? Ez dute nahi”.

Bizkaitik ere kanpora

Familia batzuk dagoeneko hasi dira Euskal Herritik irteten. Berbarako, Bilboko Ilunion hotelean egon diren hiru familia Bartzelonara eroan zituzten astelehenean; beste hiru familia, Valladolidera (Gaztela eta Leon, Espainia). Valladolidera bidali duten horietako baten kasua kontatu du Chernobileko Umeak elkarteko Enrique Angulo bilbotarrak. “18 urteko alaba gerra hasi baino egun batzuk lehenago etorri zen Bilbora, bazekielako zer gertatuko zen. Erroldatu egin zen, eta lana topatu zuen itzultzaile. Haren ama gerra hasitakoan etorri zen, eta hotelean izan dute. Alaba hemen geratuko da, erroldatuta dagoelako, lana duelako, errotuta dagoelako. Ama Valladolidera eroan dute, bakarrik. Zer zentzu du familia horrela banatzeak? Ama hemen bizi zitekeen alabarekin”.

Angulok eta haren emazte Belen Ugartek Tania Ostrovka izeneko 13 urteko neska ekarri ohi dute Txernobyl (Ukraina) ingurutik eurenean udak pasatzera. Orain hemen dago familiarekin: ama eta beste lau neba-arreba. Seiak Ilunion hotelean egon dira Bartzelonara eta Valladolidera eroan dituzten sendi horiekin. Baina horiek Bilbon geratu dira: Atxuriko aterpetxean daude. “Bila etorri zitzaizkien furgonetan, Zehar-ekoak esan zien zorte handia dutela Bilbon geratuko direlako. Zortea da hori? Hori normalena izan beharko litzateke! Gu ere Taniaren familia gara, non egongo dira hemen baino hobeto?”.

Gerra hasi zenean, Angulok eta Ugartek asko pentsatu zuten zer egin: Ostrovka alabatzat dute, eta haren familia lagundu gura zuten. Baina azkenean euren etxean ezin zituztela hartu ohartu ziren: “Sei laguneko familia ez da gurean inondik ere kabitzen”, esan du Angulok. “Oso ondo egon dira hotelean, eta aterpetxean ere ondo egongo dira. Baina urrezko kaiola da haientzat: ezin dira normal bizi”, salatu du Ugartek.

Eusko Jaurlaritzak Isuri izeneko laguntza lerroa ipin zuen martxan maiatzaren 2an. Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailak Bizkaiko Hitza-ri azpimarratu dio “atzerritartasunaren, harreraren eta asiloaren arloko eskumena soilik Espainiako Gobernuarena” dela. Jaurlaritzak bultzatutako ekinbide guztiak “erantzukizun sozialagatik eta konpromiso humanitarioagatik” egiten direla diote. “Estatu osorako laguntza lerrorik aktibatzen ez dela ikusita, Eusko Jaurlaritzak zenbait programa eta laguntza ildo bultzatzea erabaki du”. Harrera familietan dauden familiei 480 eta 520 euro artean emango dizkiete. Roblesek esan du eurenean dagoen familiak oraindik ez duela jaso: “Bilerak eta bilerak izan ditugu —azkena, asteon—, baina hauek dirurik ez dute ikusi”.

Ostera, Angulok eta Ugartek salatu dutenez, hotel, hostel eta aterpetxeetan dauden familiek ez dute Jaurlaritzaren laguntzarik jasoko. “Lotsagarria da: lotarako lekua eta armosua bermatuak dituztenez, ez dute beste gasturik?”, kexatu da Ugarte. “Bizitza duina” izateko eskubidea dutela aldarrikatu du. “Baita ile apaindegira joatekoa ere, batzuek barre egin arren. Asko sufritzen ari dira, eta psikiatrek eta psikologoek eurek esaten dute horrelako egoeretan oso garrantzitsua dela norbere burua zaintzea eta mimatzea”.

Angulok esan du familia asko Ukrainara itzultzen hasi direla, “hemen ez dutelako etorkizunik ikusten”. NBE Nazio Batuen Erakundeak apirilean ohartarazi zuen egunero 30.000 ukrainar ari direla sorterrira itzultzen. “Handik behin eta berriro eskatzen digute etorri direnen itzulera eragozteko. Erasoak Donbas aldean direnez gehienbat, uste dute euren herriak utzi zituzten moduan topatuko dituztela”, adierazi du Angulok. Roblesen ustez, administrazio publikoek etorri diren eta han geratu diren ukrainarrak, denak utzi dituzte bazterrean. “Haientzat interes handia du gerra honek, baina ez diote ematen eman beharko lioketen erantzuna: biktimei erreparatu ordez, Errusiari merezi duela uste duen eskarmentua eman nahi diote. Armetan ari dira gastatzen laguntza humanitariora bideratu beharko luketen dirua”.

Babesik gabeko bidaia

Laguntza eroan, errefuxiatuak ekarri… Horretan guztian herritarrak erakundeen ia laguntza barik moldatu direla esan du Bizkaiko Ongi Etorri Errefuxiatuak plataformako Marce Frailek. Joxean Sanchez Lagunarekin hara abiatu zen furgoneta batekin laguntza humanitarioa eroatera, Ukraina-Euskadi erakundeari laguntzeko asmotan. “Ongi Etorri gisa, Eusko Jaurlaritzara jo genuen bidaia egiteko laguntza eske. Haiek aitortutako elkarte bat gara. Baina ez ziguten ezertan lagundu. Bagenekien familiak ezin daitezkeela ekarri joan eta topatzen ditugun lehenak hartuta. Mafiekin-eta arazo larriak daude; modu ordenatuan egitea komeni da. Baina Jaurlaritzan ez zuten etorri nahi zuten familien eta hemen hartzeko prest zeuden familien zerrendarik, edo ez ziguten eman nahi izan”.

Hiru sendi ekarri zituzten Euskal Herrira. Iritsi zirenean ez zuten harrera familiarik. Lauzpabost egun eurekin izan zituzten, Errenterian (Gipuzkoa), han duelako baliabide gehien Euskadi-Ukraina elkarteak. Ingurukoen artean topatu zituzten harrera familiak. “Errenteriako Udalera, Donostiakora, ingurukoetara… jo genuen, eta ez ziguten lagundu nahi izan. Alderdi politiko guztiekin egin genuen berba, baita ezkerrekoekin ere, baina alferrik”. Frailek alatu du “ezkerreko alderdientzat goi mailako errefuxiatuak” direla ukrainarrak, eta horregatik ez dutela interes berezirik haiei laguntzen: “Esan ziguten ea zergatik ez genituen Polonian utzi. Ondo dago antimilitarismoa, ni ere banaiz, baina gerratik ihesi datozen pertsonak dira hauek ere, eta gure laguntza behar dute, beste errefuxiatu guztiek bezala”.

Barakaldokoa da Fraile, eta Ezkerraldeko udaletan ere eskatu du laguntza, baina alferrik. “Harrerarako pisu batzuk dituztela esan zidaten, eta deituko nindutela familiontzako lekurik dagoen jakiteko. Gaur arte. Niri inork ez dit deitu”. Berak ezin izan du etxean inor hartu, baina badaki eurek ekarritako familiak etxean hartu dituztenek ez dutela batere laguntzarik jaso administrazio publikoen aldetik: “Harrera familiek lagundu diete; beste inork ez. Haiei esker lortu dute hemen modu autonomoan bizitzen hastea”. Frailek ohartarazi du Afrikatik edo Asiatik datozen errefuxiatuek sufritzen duten babes falta berbera dutela ukrainarrek: “Ukrainarrei paperak ematen dizkiete, baina besterik ez”.


Ortuellara joateak ez ditu denak poztu

Summary: Ortuellara joateak ez ditu denak poztu. MercaBilbao Ortuellara eroango dute 2027an. Handizkariek uste dute aukera berriak sortuko zaizkiela, Basaurin leku falta izan dutela iritzita. Erosleak, berriz, kexu dira, merkatua "urrundu" egingo zaielako.

Joan den astean eman zuen berria Euskadiko Parke Teknologikoen Sareak: Ezkerraldea-Meatzaldea parke teknologikora joango da MercaBilbao 2027an; Ortuellako Urioste auzoan egongo den Euskadiko Elikadura Campusean izango du egoitza berria. Duela 51 urtetik egon da Basaurin. Campus berri horrek 50 hektarea izango ditu —13,5 ditu Basaurin—, eta beharrizanen arabera handitzeko aukera izango du. MercaBilbaok eta inguruan izango dituen beste enpresek 2.000 lanpostu sortuko dituzte.

Oro har, MercaBilbaoko enpresariek pozik hartu dute berria. “Aspalditik ibili dira leku berria bilatzen, hau oso txiki geratu zelako. 51 urtean asko aldatu da lan egiteko modua, eta garai berrietara egokitzeko premia handia dago. Adibidez, hasierako kamioien tamaina eta oraingoa ezin dira alderatu: gaur egun askoz handiagoak dira”, esan du Ortiz Ciges SM enpresako Ruperto Ortiz Cigesek. Frutak eta barazkiak saltzen dituzte.

Viuda y Hermanos de N. Rodriguez SA enpresako Gorka Moreno ere “oso baikor” dago; fruta arloko handizkarien presidentea ere bada. “Mesede egingo digu enpresoi eta gure bezeroei. MercaBilbaon arintasuna eta zolitasuna behar dira, eta, espazio handiagoarekin, hori lortuko dugu”, esan du. Leku gehiago edukita euren negozioak handitzeko aukera izango dutela uste du, egoera berrira egokitzekoa. “Basaurin eredu zaharrei lotuta egon gara ezinbestean”.

Ortuellan aukeratu duten lekuari “egoki” deritzote biek, A-8 autobide ondoan, Bilbo hegoaldeko saihesbideari lotuta eta Bilboko portutik oso gertu egongo delako. Crespok ez du uste bera hara joango denik; ordurako erretiroa hartuta egoteko esperantza du. Hala ere, zalantza egin du gaur egun Basaurin dauden enpresa guztiek Ortuellan jarraituko duten: “Egin kontu hara joateak sekulako inbertsioa eskatuko duela, eta, seguruenik, denak ez dira gai izango horri aurre egiteko. Posible da ixtekotan diren enpresa askok hau aprobetxatzea negozioa uzteko”.

Azken urteetan MercaBilbao salmenta markak hausten dabilen arren, Crespok esan du sektorearentzat ez direla garai errazak: “Ohartuko zinen elikagai dendak, fruta denda eta arrandegiak zarratzen ari direla. Gaur egun, dena da supermerkatua, eta horiek euren hornidura sareak dituzte. Eragin zuzena du gugan”.

Bezeroen artean, ostera, zuhurtziaz hartu dute berria. Arrain eta itsaskien arloko txikizkarien elkarteko buru Jose Feijook esan du aldaketa ez duela eragin leku faltak, Basaurin postu batzuk hutsik daude eta. Gaitzetsi du merkatua Bizkaiaren bihotzetik bazter batera joango dela, eta irizten dio horrek kalte egingo diela urrutien dauden eskualdeetako dendariei. “Ezkerraldekoei mesede egingo die, baina Durangaldekoek, esaterako, ordubete beharko dute hara joateko, eta arrain saltzaileentzat, goizetan, denbora asko da ordubete”.

Jaurlaritzak, Bizkaiko Foru Aldundiak, Bilbo —harena da MercaBilbao— eta Ortuellako udalek eta Euskadiko Parke Teknologikoen Sareak bultzatutako proiektu bat da. Alkate biak oso pozik agertu dira; batez ere, Ortuellakoa: Saulo Nebreda. Esan du campus berriak eurenera “kalitatezko enplegua eta aberastasuna” eroango dituela. Azaldu du aurretik lan egin beharko duela udalak, bizilagun berriei bidea irekitzeko: “Hirigintza plangintza aldatu beharko dugu, lurzoruaren tipologia jarduera berrira egokitzeko”.

Basaurin, lekuko bila

Basaurin, ordea, igarriko dute MercaBilbaoren falta. Urtero, zerga bidez, 300.000 euro jasotzen ditu udalak, eta hirurehun basauriarrek egiten dute behar handizkako merkatu horretan. Asier Iragorri alkateak dio aldaketak ez duela enplegu galerarik eragingo: “Lanean jarraituko dute, baina oraingo lekuan ibili beharrean, hogei minutura dagoen beste batean”. Basaurin bizi diren langileek kilometrajea ordaintzeko eskatu dute. Alkateak esan du Basauriko Udalak ez duela galera moduan ikusten aldaketa. “Lau urte ditugu orube horretan lanean hasiko den beste enpresa bat lortzeko. Lanean ari gara lekukoa hartuko dion jarduera ekonomiko bat bilatzeko”.

Basauriko EH Bildu, ordea, ez dago baikor. “Dakigun bakarra da, oraingoz, hirurogei enpresa inguruk Basauritik alde egingo dutela, horrek dakarren guztiarekin. Lursail horiek erabiltzeko planik ere ez dago”, ohartarazi du, ohar bidez. “Gardentasun falta” egotzi diete erakunde publikoei.


Ikusezintasuna ez dadin betiko izan

Summary: Ikusezintasuna ez dadin betiko izan. Julen Nafarrate kazetariak eta Ines Bermejo artistak ‘Gu ere bagara’ proiektua abiatu dute, Getxoko 65 urtetik gorako LGTBI pertsonen bizipenak jasotzeko. Haiei "ikusgaitasuna" ematea da helburua.

Orain dela 50 bat urte gertatu omen zen: Algortako zinemetan, bi gizonezkok elkarri musu eman, eta oihuka eta irainka hasi zitzaizkien ingurukoak. Duela gutxi izan du jazoeraren berri Julen Nafarrate kazetariak, bere lagun bati esker, haren aita lekuko izan zelako. Baina ez dira ugariak kontakizun horiek: LGTBI adinekoak “bazterrean” daude, Nafarrateren irudiko, eta, hortaz, isilduta geratu dira aspaldiko kontu asko, inork ez zituelako kontatu gazte garaian, eta inork ez dituelako kontatzen orain, orobat.

Ezkutuko horren arrastoan jarri dira Nafarrate eta Ines Bermejo artista. Gu ere bagara proiektua abiatu dute Getxoko Udaleko sormen bekaren laguntzarekin, 65 urtetik gorako bertoko LGTBI pertsonei “ikusgaitasuna” emateko asmoz, kazetariaren hitzetan. Hausnarketa bat izan du akuilu egitasmoak: Algortako Portu Zaharrean bizi dira biak, eta konturatu ziren ez zutela ezagutzen adineko LGTBIrik beren inguruan. “Ez dakigu zelan elkartzen ziren, non bizi ziren, zer kode erabiltzen zuten jendea ezagutzeko… Istorio horiek gal daitezke, ez daudelako inon jasota”.

Getxotik haragoko egoerari ere erreparatu dio kazetariak, ikusezintasuna orokorra baita gizarte osoan, dioenez. Batetik, LGTBI pertsonekin lotutako estereotipoak direla-eta: “Beti identifikatzen dira pertsona gazteekin, edo estetika jakin batekin”. Bestetik, adinarekin lotutako usteengatik: “Esango nuke gizartean, orokorrean, ez dela asko hitz egiten pertsona nagusien arazoez eta abarrez, are gutxiago haien sexualitateaz, eta askoz gutxiago LGTBI nagusien sexualitateaz”.

Istoriook ezagutzeko, horiek bizi izan zituztenengana jotzea dute helburu, eta askotariko esperientziak bildu nahi dituzte. “Emakumeak eta gizonak, noski; queer-ak egongo balira, zoragarri; jatorri, klase sozial eta auzo ezberdinetakoak…”.

“Erronka handia”

Zehaztuta dituzte helburuak, gutxi-asko, eta bilaketari ekin diote dagoeneko, baina jabetuta daude bidea ez dela samurra izango. Hain justu, “erronka handia” da, Nafarrateren iritziz. “Landu beharra dago, baina zaila da. Hutsetik hasi gara”. Oraindik ez dute lekukorik lortu, baina bidali dizkiete kontaktu posible batzuk. Denak gizonezkoenak, ordea. “Zerbait bitxia gertatu da: hasieran, uste nuen emakume gehiago izango genituela. Egia da lesbianek oraindik ikusgaitasun txikiagoa dutela, eta hor ere indar handiagoa egingo dugu jasotzeko ez soilik gizonezkoen istorioak”.

Getxok 78.000 biztanle ditu, eta, adinari dagokionez, udalerri “zaharra” da, kazetariak gogoetatu duenez. Beraz, “non daude?”. Badu azalpenik oztopoentzako: “Baliteke pertsona batzuentzat gogorra izatea beren egoera kontatzea eta aurpegia ematea. Hasieran, baliteke jende bati lotsa ematea, edo, agian, ez dago prest jendaurrean agertzeko”.

Adibide batzuk bota ditu: lagun horietako batzuk egoitzetan egongo balira, horrek zailduko luke miaketa? “Askotan esaten da pertsona askok, egoitzetan sartzen direnean, berriz ere ezkutatu behar izaten dutela beren sexualitatea, ez direlako eremu askeak normaltasunez erakusteko”. Gerta liteke, orobat, dagoeneko hilda egotea lekukoetako batzuk. Hori ere jazo zaie ikerketan: “Jende askok pertsona posible batzuk adierazi dizkigute, baina hilda daude jada, horietako batzuk hiesak jota”.

Eta, dena den, baikor azaldu da Nafarrate. Besteak beste, uste duelako proiektua “zor” dietela. “Gaur egun, aukera baldin badago gure sexualitatea normaltasun handiagorekin bizitzeko, nahiz eta ez erabateko normaltasunez, izan da beste batzuek aurretik bidea egin zutelako, haiei esker”. Bidegile horietako batzuk topatzeko itxaropena du kazetariak, oztopoak oztopo, baina patxadaz, betiere. “Proiektuak zerbait ona izan behar du, ez du haientzat deserosoa izan behar; parte hartuko duen jendeak gustura egin dezala nahi dugu”.

Jaso eta gero, erakutsi

Pertsonak topatzeko fasean daude orain, eta horretarako garrantzitsu jo ditu Nafarratek bai komunikabideen bidezko oihartzuna bai ahoz ahokoa. Aurkitzen dituztenean, haiekin elkartuko dira, eta orainaz eta iraganaz galdetuko diete. Halaber, argazki zaharrak eta egungoak biltzeko xedea ere badute, eta horiek ere lekukoengandik lortzeko asmoa dute. Horretan ibiliko dira maiatzean eta ekainean, aurreikusi dutenez.

Ondoren, jasotako informazioarekin eta argazkiekin erakusketa bat taxutuko dute, non garaiak nahasiko diren, collage formatuan: molde hori lantzen du Bermejok, eta hura hautatu dute testigantzak helarazteko ere. Ondo bidean, udazkenean inauguratuko dute. Halaber, hitzaldiren bat antolatzea dute jopuntuan, lekukoek eurek ezagutarazi ditzaten beren esperientziak.


Ikuspegi eta kideak gaztetu nahian

Summary: Ikuspegi eta kideak gaztetu nahian. Gazte Euskaltzaleen Sarea sortu dute, gazteen artean gero eta urriagoa delakoan euskararen aldeko "borroka antolatua". Diote euskararen aldeko lanak denen beharra duela oraindik, herririk euskaldunenetan ere "hautu politiko bat" egin behar baita. Gaur manifestazioa egingo dute, Donostian.

Euskararen urtea izango dela esan izan da 2022ari buruz; besteak beste, igaro berria den Korrikagatik eta urte amaieran izango den Euskaraldiagatik. Alabaina, Gazte Euskaltzaleen Sareko kideek badute kezka bat, iruditzen baitzaie gazteen artean “euskararen aldeko borroka antolatua” gero eta urriagoa dela. Horri aurre egin nahian sortu dute sarea, eta helburutzat jarri dituzte euskararen aldeko borrokan gazte ikuspegia txertatzea eta belaunaldi oso bat borroka horretara batzea. Apirilaren 8an aurkeztu zuten beren burua, eta, besteak beste, Euskara Aurrera ekinbidearen eta ekinbide horrek gaurko Donostian antolatutako manifestazioaren sustatzaile dira. 17:30ean hasiko da protesta, Antiguako tuneletik.

Malen Frantsesena oiartzuarra da Gazte Euskaltzaleen Sareko kideetako bat. Azaldu du sarearen jatorrian bi mugarri nagusi egon direla: alde batetik, 2016an Barañainen (Nafarroa) egindako Gazte Eraiki topaketa; bestetik, 2020ko Euskaraldiaren atarian egindako Gaztealdia ariketa praktikoa. Hain zuzen ere, Gaztealdian, Euskal Herriko hainbat txokotako bederatzi gaztek bederatzi egunean euskara hutsez bizitzeko erronkari heldu zioten. “Egitasmo horrek izandako arrastoa eta balorazioa ikusita, argi ikusi genuen euskara gazteen aldetik borrokatzen eta hausnartzen jarraitu behar genuela”.

EHUren Gasteizko campuseko, NUPeko eta EHUren Donostiako Ibaeta campuseko euskara taldeek hauspotu zuten egitasmoa, baina Frantsesenak nabarmendu du edonori dagoela irekita. Gaurko manifestaziora ere “etorkizuna euskaraz imajinatzen duten herritar guztiak” deitu dituzte. Izan ere, euskararen aldeko borrokak oraindik “denen beharra” duela plazaratu nahi dute. “Euskara politizatu behar dugu; jendeak konturatu behar du euskaraz bizi nahi duen eta ezin duen belaunaldi bat dela gurea”.

Espektatiben zama

Horri lotuta, badute sentipen bat gazteek: leporatzen zaiela ez dituztela bete beren gaineko espektatibak. Hau da, D ereduan ikasteko aukera izan, euskarazko irrati-telebistak eduki eta beste hainbat erraztasun “eman” zaizkien arren, huts egin dutela leporatzen zaiela. “Askotan, zama hori izaten dugu; ematen du ez dugula bete lehengo borrokaren jarraipen hori, baina badakigu ez dela hala”.

Frantsesenak nabarmendu du gaur-gaurkoz oso eremu euskaldunekoak diren herritarrek ere “hautu politiko bat” egin behar izaten dutela, “oso jarrera aktibo, kontziente eta militante bat” behar izaten dela euskaraz edo euskara hutsean bizi ahal izateko. “Formaz aldatu da euskararen gaineko zapalkuntza”.

Aski ezaguna da Joxan Artzeren esaldi bat: “Hizkuntza bat ez da galtzen ez dakitenek ikasten ez dutelako, dakitenek hitz egiten ez dutelako baizik”. Gazte Euskaltzaleen Sarekoek moldaketa bat egin diote adierazpen horri. Egokiagoa iruditzen zaie beste hau: “Hizkuntza bat ez da galtzen ez dakitenek ez ikasi eta dakitenek erabiltzen ez dutelako bakarrik”.

Alegia, sareko kide Frantsesenak azaldu duenez, hiztunek badute ardura, baina, hizkuntza batek iraun dezan, baliabide material batzuk, baldintza batzuk eta praktikotasuna ere behar ditu. “Behar ditu babes soziala, babes administratiboa, babes legala… Baina euskara guztiz kontrakoa den egoera batean bizi da”. Horren erakusletzat jotzen dute, esate baterako, euskaraz jakin gabe ere Euskal Herrian lasai asko bizi daitekeela jendea.

Indarrak handitu beharra

Euskal Herriko hainbat txokotatik ari dira autobusak antolatzen Donostiako gaurko manifestaziorako; mila herritar baino gehiagoren atxikimendua jaso dute; eta euskalgintzako hamabi eragilek ere babesa eman diote Euskara Aurrera ekinbideari: Euskalgintzaren Kontseiluak, Euskaltzaleen Topaguneak, Euskal Herrian Euskaraz-ek, Jakinek, Elhuyarrek, Pantailak Euskaraz-ek, Bai Euskarari-k, Maizpide euskaltegiak, Ikastolen Elkarteak, Uemak, AEK-k eta Elkarrek.

Frantsesenaren esanetan, gaurko mobilizazioak euskaltzaleak biderkatzeko eta indartzeko, euskararen aldeko borroka XXI. mendera egokitzeko, eta euskararen aldeko borroka oraindik beharrezkoa dela jabetzeko balio izatea nahi dute. “Euskararen egoerak bultzada bat behar du, eta hori ez dugu lortuko ekitaldi batzuk antolatuz bakarrik”.


Summary: Baionako auzitegitik kanporatu dituzte Bakegileak. Desobedientzia ekintza egin dute Bakegileek, Baionako auzitegirako sarbidea oztopatuz. Jakes Esnal eta Ion Kepa Parot euskal presoak baldintzapean aske uzteko galdea aztertu dute Parisen, baina enegarren aldiz kontrako jarrera erakutsi du terrorismoaren kontrako fiskaltzak.

Desobedientzia ekintza egin dute Bakegileek ostiral arratsaldean Baionako auzitegian. Sartzea oztopatu dute 25 ekintzailek, bata besteari hodi batzuen bidez lotuz. Frantziako Polizia bertaratu da; auzitegiaren barrenean zein kanpoaldean izan dira poliziak zenbait orduz, eta, azkenean, banan-banan aritu dira protestan zirenei tiraka, ateratzeko. Zerra elektrikoa baliatuta, ekintzaileek erabili dituzten hodiak moztu dituzte. Bortizki jardun dute, baina ez dute inor zauritu. Kanporatze operazioa bukatuta, ekainaren 11ko manifestazioan parte hartzera deitu dute.

Jakes Esnal eta Ion Kepa Parot euskal presoen askatasun eskaeretan terrorismoaren kontrako fiskaltzak hartutako jarrera salatu nahi dute protestaren bidez: bi kasuetan kontrako jarrera erakutsi baitzuen.

Honela mintzatu da Anaiz Funosas Bake Bideko bozeramailea: «Desobedientzia ekintza hau Ion Kepa Paroten eta Jakes Esnalen audientzien ondotik heldu da, berriz ere topo egin baitugu terrorismoaren kontrako fiskaltzaren jarrera oso erasokor batekin. Fiskaltzen jokamoldea salatzeko egin dugu ekintza hau, zinezko oztopoa baitira presoen etxeratzeko bidean, eta, bereziki Esnal eta Parot askatzearen bidean».

Ekintzan parte hartzen ari dira, besteak beste, Luzien Betbeder Hautetsien Biltzarreko lehendakari ohia eta Pierre Guillemotonia Lehuntzeko (Lapurdi) auzapez ohia, eta baita hainbat eragiletako kideak ere. «Bada blokeo bat presoen inguruan, eta horregatik parte hartzen dugu ekintza honetan», esplikatu du Kaiet Barberarenak. Aldarrikapen horiek Parisera «igoarazteko» beharra azpimarratu du «preso guziak libratzeko». Maddi Errezarreten iritziz garrantzitsua da erakustea gizarte zibila hor dela: «Hau ez da bakarrik presoen arazoa, herri guziaren arazoa da».

Atzo aztertu zuten Jakes Esnal euskal presoa baldintzapean aske uzteko bigarren eskaera. Parisko Dei Auzitegiak ekainaren 9an emanen du erantzuna. Baina prozedura gehiago luzatzeko arriskua ikusten du Maritxu Paulus Basurko abokatuak. Auzi saioan epaileak galdera egin zuen ea ez ote zaion Esnalen eskaerari buruzko beste iritzi bat eskatu behar CPMS Segurtasun Neurrien Diziplina Anitzeko Batzordeari, eta prokuradorea alde agertu zen —euskal presoaren askatasunaren kontra dago—. «Prozedura beste bi urtez luzatu lezake horrek», deitoratu du Paulus Basurkok. «Gure argudioak eman ditugu, eta espero dugu ekainaren 9an askatasun eskaerari buruzko erantzun baikorra lortzea. Baina kezkatuak gara».

Bestalde, Ion Kepa Parot euskal presoan baldintzapeko askatasun galdea aztertu zuten iragan maiatzaren 13an. Terrorismoaren Kontrako Parisko Auzitegiak ekainaren 15ean emanen du erabakia. Seigarren aldia da euskal presoak eskaera egiten duela, baina prokuradorea kontra agertu zen berriz, «goizegi» dela argudiatuta. Julien Brunel Paroten abokatuak atsekabez hartu zuen prokuradorearen erabakia, testuinguruari begiratuta: «Paroten baldintzapeko askatasunaren kontra egin du gogorki, eta etsigarria da, Ipar Euskal Herriko egoera nola aldatu den ikusirik». Defentsak segurtatu du Parotek betetzen dituela baldintzapean aske geratzea lortzeko baldintzak: «Kartzelaldian 32 urte bete ditu; arrunt kaltegarria da». Ezezko erantzuna jasoko balu, dei egiteko prest agertu da.

Hala, Bakegileek datorren ekainaren 11n mobilizatzeko deia egin dute, Baionan; «lurraldearen aniztasunaren adierazpen masiboa» izatea nahi dute, baita «bake prozesuaren aldeko engaiamendu anitzaren eta aitzinatze beharraren adierazpena» ere. Esnalen eta Paroten eskaeren erantzuna ezezkoa balitz, gainera, «Ipar Euskal Herria blokeatzeko prest» daudela erran zuten. Bada, gaurkoan berretsi dute hori. Otsailetik egiten duten laugarren ekintza da. «Ez gara horretan geldituko. Ion Kepa [Parot] eta Jakes [Esnal] preso geldituz gero, Ipar Euskal Herri osoa blokeatzeko ekintza bat iragartzen dugu udarako», segurtatu dute.


Summary: 2020a izan da Pirinioetako urterik beroena, gutxienez 1959tik. Klima Aldaketaren Pirinioetako Behatokiak ondorioztatu duenez, batez besteko tenperatura 1,6 gradu igo da, eta prezipitazioa %8 jaitsi.

Pirinioetako klima inpaktuaren bilakaera aztertu du OPCC Klima Aldaketaren Pirinioetako Behatokiak, Adapyr proiektuarekin. Duela bi urte eta erdi abiatu zuten ikerketa, eta, ondorioztatu dutenez, 1959tik 2020ra bitartean Pirinioetako batez besteko tenperatura 1,6 gradu igo da; horrela, 2020. urtea azken 62 urteetako beroena izan dela ohartarazi dute. Era berean, adierazi dute urteko batez besteko prezipitazioa %8 jaitsi dela eta Pirinioetako glaziarren erdiak desagertu direla.

Adapyr proiektuak Okzitania, Akitania Berria, Hego Euskal Herria, Aragoi, Katalunia eta Andorra barne hartzen ditu, «mugak gainditu eta ondare hori zaintzeko» elkarlanean aritzeko asmoz. Proiektuaren helburua da klima aldaketaren eraginak eta ondorioak behatzea, baita horietara egokitzeko «estrategia piriniotarra» definitzea ere.

2020ko otsailean hasi zuten proiektua; PLE Pirinioetako Lan Elkarteak bultzatuta, eta Interreg V-A Programako Europako funtsek finantzatuta. Proiektuarekin EPiCC klima aldaketari buruzko Pirinioetako lehen estrategia ondu dute, klima ekintzan lankidetzan aritzeko estrategia bat, hain zuzen. Estrategia hori bost esparrutan oinarritzen da: kliman, mendiko ekonomian, ekosistemetan, biztanlerian eta lurraldean, eta gobernantzan.

Mikel Anton Eusko Jaurlaritzako Europako Gaietarako zuzendari eta PLEko idazkari nagusiaren arabera, proiektua «handikap bat» izan da, eta Eva Garcia-Balaguer OPCC behatokiko koordinatzaileak elkarlanaren garrantzia nabarmendu du. Horrela, adierazi du 11 urte daramatzatela lankidetzan, eta «seiehun erakunde baino gehiago» aritu direla elkarlanean. Horren harira, Amaia Barredo Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Jasangarritasuneko sailburuordeak azaldu du bakarrik «ezer gutxi» egin daitekeela, eta «benetako maila anitzeko gobernantza klimatikoaren» alde behar dela. Gazteen garrantzia ere nabarmendu du Barredok, eta gaineratu gazteek eta eskualdeek «eragile nagusi» gisa jokatzen dutela klima aldaketaren eraginak geldiarazteko orduan.


Summary: Hiru langile hil dira azken 48 orduetan istripu ez-traumatikoetan. Atzo bi garraiolari bi hil ziren, Zamudion eta Iruran, eta gaur beste behargin bat zendu da, lanean ari zela, Errenteriako Gureak-en.

LAB sindikatuak jakinarazi duenez, laneko hiru heriotza jazo dira azken 48 orduetan Euskal Herrian, istripu ez-traumatikoen ondorioz. Atzo ostegunez bi langile hil ziren, bata Zamudion (Bizkaia) eta bestea Iruran (Gipuzkoa); garraiolariak ziren biak.

Sindikatuaren ustez, «ez da kasualitatea garraioan ematen diren heriotzen zati handi bat arazo kardiobaskularrek eragindakoa izatea. Laneko arrisku faktoreak daude kopuru lazgarri hauen atzean: lan sedentarioa, estresa, presio eta erritmo altuak, ordutegiek eragindako bizi kalitate gabezia eta abar».

Errenteriako Gureak-en jazotako laneko heriotzarekin ere antzeko iritzia agertu du sindikatuak: «Ezagunak dira enpresak darabiltzan lan politikak, non lan karga eta erritmoak oso altuak diren».

LABen kalkuluen arabera, aurten dagoeneko hamar laneko heriotza ez-traumatiko gertatu dira Euskal Herrian, «arazo kardiobaskularrak eragiten dituzten arrazoi laboralak tarteko».


Summary: Isidro Ioldi hil da, Irutxuloko Hitzaren sustatzailea eta euskalgintzako kidea. Euskararen aldeko hainbat ekinbideren alde egin du lan Ioldik. Besteak beste, Amara Berriko Urrats euskaltegia sortu zuen beste kide batzuekin batera. Irutxuloko Hitzaren administrazio kontseiluko kide izan zen urteetan.

Amara Berriko Urrats euskaltegiko zuzendaria zen, eta irakasle gisa ibili zen lanean 30 urtez. Euskaltegian lan egin zuen, eta euskaltegia bera sortu eta martxan jarri zuten kideetako bat izan zen. Herritarrek euskara doan ikasteko kanpainaren alde gogor egin zuen lan, baita langileen lan baldintzak hobetzeko ere. Euskaltegian bakarrik ez, euskalgintzaren hainbat alorretan ere egin zuen lan, eta konpromiso handia izan du parte hartu duen egitasmo guztietan. Haren gerizpean babesa aurkitu dute hainbat proiektuk. Osakidetza euskalduntzeko hainbat bileratan ere parte hartu zuen. Askorentzat, euskalgintzako pieza funtsezkoa izan da.

Jarraitu irakurtzen Irutxuloko Hitzan.


Summary: Ikus-entzunezko Legean ezarritako kuotak «testimonialak» dira, hizkuntza gutxituen aldeko eragileen arabera. Streaming plataformei ezarritako kuotak kritikatu dituzte, eta gogoratu dute Espainiako Estatutik kanpoko enpresek ez dutela derrigortasunik izango horiek betetzeko. Azpidatzitako edukietan euskarak «gutxieneko presentzia» izatea ere ez du bermatuko legeak, salatu dutenez. Elkarretaratzea egingo dute ostegunean, kongresuaren atarian.

Ikus-entzunezkoen Lege Proiektuari egindako zuzenketak, Espainiako Kongresuko Gai Ekonomikoetarako eta Eraldaketa Digitalerako Batzordeak onartutakoak, «eskasak» dira, eta ez dute bermatzen «hizkuntza guztien berdintasuna». Hala salatu dute hizkuntza gutxituen eskubideen alde jarduten duten hainbat eragilek; tartean, Euskalgintzaren Kontseiluak. Haien arabera, legeak ez die «inolako aipamenik edo aitorpenik» egiten gaztelera ez beste hizkuntzei. «Hori dela eta, haurrei, gazteei eta, oro har, ikusleei galarazi die beren hizkuntza gozatzea telebista saioen, telesailen eta filmen eskaintza zabalaz».

Gogorarazi dutenez, eragileok proposamenak aurkeztu zizkien Espainiako Gobernuari zein alderdiei legea onartu aurreko fase guztietan, bai lege aurreproiektuari helegiteak egiteko prozesuan eta baita lege proiektuaren eztabaidan ere, «lege berriak hizkuntza aniztasuna oinarrizko printzipio gisa onar zezan». Ikus-entzunezkoen plataformetan TVE katearen emankizunetan nahiz finantzaketan hizkuntza guztientzat «gutxienekoak» ezartzen saiatu direla azaldu dute, eta, presio politikoa eta soziala «erabakigarria» izan dela. Alta, onartutako aldaketak «erabat eskasak eta testimonialak» direla salatu dute, «osotasunaren %0,35 eta %2,55 artean kokatzen baitira».

Eragileen arabera, testimonialak izango dira, halaber, «hizkuntza aniztasuna bermatzeko asmoz ezarriko diren kuotak», streaming plataformei jarritakoak. Lege proiektuaren arabera, streaming plataforma handiek estatuan lortutako diru sarreren %5 Europako ikus-entzunezko lanak sustatzeko erabili beharko dituzte, eta portzentaje horren %70 izango da estatu bakoitzeko hizkuntzetan eginiko lanentzat. Hala ere, zenbateko horren barruan, legeak %15 baino ez die bermatuko euskarari, katalanari eta galegoari. Ehuneko hori erkidegoetako biztanle kopuruaren arabera desberdina izango da, eta gutxieneko kuota %10ekoa izango da hizkuntza bakoitzarentzat —EAJk eta Espainiako Gobernuak asteon adostu zuten puntu hori aste hasieran. EH Bilduk, ordea, kopurua ez du nahikotzat jo—.

Kuota horrek, gainera, ez die eragingo egoitza Espainiako Estatutik kanpoko duten enpresi; hala nola, Netflixi eta Disneyri. Lege proiektuaren arabera, enpresa horiek erantzukizun konpromiso bat zehaztu beharko dute, hizkuntza koofizialen presetzia bermatzeko. Legeak, baina, ez die horretarako derrigortasunik ezarriko, eta hori kritikatu dute hizkuntza gutxituen eskubideen aldeko eragileek.

Baina ez hori bakarrik. Salatu dutenez, enpresa horiek ez dira behartuta egongo azpitituluetan, audiodeskribapenetan eta interfazeetan erabiltzaileei hizkuntza hautatzeko aukera ematera. «Horrek, praktikan, galaraziko du gaztelania ez den beste edozein hizkuntzatan filmen eta serieen jatorrizko bertsio azpitituludunak ikustea», azaldu dute. Positibotzat jo dute, bestalde, katalogoen barruan geolokalizazio-irizpidea ezartzea, eta, hartara, lehentasuna ematea tokian tokiko ekoizpenei. Hala ere, deitoratu dute modu horretan hizkuntza guztien «gutxieneko presentzia» ez dela bermatuko: «Gaztelania ez den beste hizkuntza batzuetako edukiak gehitu beharko liratekeela adieraztera mugatzen da».

Horrez gain, salatu dute Espainiako Kongresuko osoko bilkuran eztabaidatuko duten proposamena «oldarkorra» dela ekoizle independenteekin, hain justu, «gaztelania ez den beste hizkuntza batzuetan eskuragarri egon den gutxieneko eskaintza bermatzen zuten» horiekin.

«Bazterkeria» handieneko eremuetako bat

Adierazpen bateratuaren sinatzaileen arabera, ikus-entzunezkoena da hizkuntza gutxituen «bazterkeria egoera» nabarmenena den eremuetako bat, eta duen garrantziaz ohartarazi dute. Azaldu dutenez, ikus-entzunezkok «gaitasun handia» dute «hizkuntzaren, kulturaren eta ekonomiaren garapenean laguntzeko».

Horregatik, Espainiako Gobernuari nahiz hura sostengatzen duten alderdiei eskatu diete «immobilismoa eta errezeloak» alde batera uzteko. Horrez gain, jakinarazi dute elkarretaratzea egingo dutela kongresuaren atarian heldu den ostegunean, osoko bilkuraren testuinguruan.


Demareren hirugarrena

Summary: Demareren hirugarrena. Frantziako esprinterra izan da azkarrena 13. etapan. Eguneko lau iheslariak 700 metro falta zirela irentsi ditu tropelak. Romain Bardet (DSM) laugarren sailkatuak lasterketa utzi du, gaixo.

Loriak bakarra izaten du bere lurraldean. Edo bakarra azaltzen da haren esparruan. Irabazlea beti da seguru, hutsik egin gabe. Italiako Giroko hamahirugarren etapan, ohore horren jabe Arnaud Demare (FDF) egin da gaur. Esprintean azkarrena izan delako. Hark zeharkatu du beste inork baino azkarrago Cuneoko helmuga marra, 150 kilometro osatu ondoren. Loriak badu eguneroko maitalea, baina horrek ez du esan nahi beste ziklista loriatsu batzuk ere izan ez direnik eguneko jardunean.

Izan baitira. Lau hauek: Prodhomme (AG2R), Eenkhoorn (Jumbo), Van den Berg (Education First) eta Maestri (Kometa). San Remotik abiatu eta berehala erakutsi diete bizkarra atzekoei, Tagliani (Drone Hopper) ere bertan zela. Gero, baina, ia azkenera arte, laukotea aritu da ihesean. Ematen zuen, ematen zuen... Iritsi behar zuten helmugara. Baina tropelak jan ditu 700 metro falta zirela. Aurretik, Van den Berg saiatu da loriaren maitale bakan izaten, azkeneko kilometroaren barruan, baina ez diote utzi beste hirurek. Segituan utzi ditu atzean tropelak, Maestri izan ezik. Azken saialdia. Zergatik ez. Baina ez. Esprinterrek nahi zuten podiumeko koska gorenean egon, eta ziztu batean jo dute helmugarantz. Iheslariek ez dute irabazi. Baina loriatsuak badira ere, Demarerekin batera.

Sailkapen nagusian, ezustea Romain Bardetek (DSM) eman du, etapa utzi duelako, gaixorik. Laugarrena zen sailkapen nagusian. Orain, postu bat gora egin dute Mikel Landak eta Pello Bilbaok (Bahrain): seigarren eta bederatzigarren dira, hurrenez hurren. Juanpe Lopezek (Trek) segitzen du buru-buruan.

Bihar, 14.etapa. 147 kilometro Santena eta Torinoren artean. Menditsua: helmugatik zortzi kilometrora igoko dute Madallena gaina (2.mailakoa). Aurretik maila bereko beste hiru mendate igoko dituzte, eta 3.mailako bat.