Summary: Tubacexek 25 milioi galdu zituen 2020an, «batez ere euskal lantegietan». Zuzendaritzak dio galerak Laudioko eta Amurrioko plantetan pilatu direla, baina ez du gehiago zehaztu. 150 langile kaleratzeko espedientea negoziatzen ari dira egunotan. Tapia sailburuak salatu du gardentasun falta dagoela negoziazioetan. Tubos Reunidosek 101,3 milioi galdu zituen, eta erreskatea eskatu du

Kolpe latza jaso zuen iaz Euskal Herriko altzairugintzak eta, bereziki, tutugileen sektoreak. Zenbaki gorrietan daude bi enpresa nagusiak: Tubacex eta Tubos Reunidos. Bereziki larria da bigarrengoaren egoera, eta bere etorkizuna zalantzazkoa da. Bosgarren urtez jarraian galerekin amaitu du: 101,3 milioiko zuloa iaz, 2019an izandakoaren bikoitza. Eta erreskate publikoa eskatua du. Tubacexek, berriz, 25,3 milioi euro galdu ditu, aurreko urtean izan zituen 11 milioi irabazien aldean.

Europako altzairuaren sektoreak duen krisiaren adibide dira Araban egoitza duten bi multinazionalak. Haien produkzioa gas eta petrolio instalazioetara dago bideratuta. Azken urteotan erregaien prezioak apaldu izanaren ondorioak nabaritzen ari dira: putzu gutxiago zulatzen ari dira, eta hodi gutxiago behar dira. Asiako eta bereziki Txinako ekoizleen konpententzia ere handia da, eta horri batu behar zaizkio AEBek, sektorearen bezero nagusiak, Donald Trumpen agintaldian Europako altzairuari jarritako muga zergak.

COVID-19ak are gehiago okertu du haien egoera, esportazioak etenda egon baitira denbora luzez, eta produkzioren %80tik gora iberiar penintsularik kanpo saltzen dute haiek. Biek azpimarratu dute beren negozioak dibertsifikatzeko estrategiak abiatu dituztela, bai bezeroen aldetik, bai produkzioarenetik, energia berriztagarrien eta garraioaren sektoreetara zabaltzeko.

Tubacexen kasuan, salmentak %21,8 gutxitu zitzaizkion iaz. Jesus Esmoris kontseilari delegatuak azpimarratu duenez, «neurri handi batean» taldeak Euskal Herrian dituzten lantegietan pilatu dituzte galera handienak, baina ez du gehiago zehaztu. Tubacexek Espainian, Austrian, Italian, AEBetan, Indian eta Thailandian ditu plantak.

Esmorisek ez ditu alferrik esan hitzok. Ezaguna denez, Tubacexek erabaki gogorrak hartu ditu. Horien artean dago lantaldea %20 inguru murrizteko erabakia. Horrekin enpresak urtero 30 milioi euro aurreztea aurreikusten du. Euskal Herrian 150 langileri eragingo lieke neurriak —guztira 600 pertsonak egiten dute lan Laudio eta Amurrioko plantetan—, eta egunotan negoziazio betean daude enpresa eta langileen ordezkariak. Martxoaren 10ean bukatzen da epea, eta langileak greba mugagabean daude.

Aurreikuspen beltzak

Tubos Reunidosen kasuan, haren salmentak %15 apaldu dira. Azkan bost urteetako galerekin batera, 350 milioi euroko zorrari buelta ezin emanda dabil aspalditik. Horiek hala, COVID-19ak kalte egindako enpresa estrategikoak laguntzeko funtsera jo du, Espainiako Gobernuak sortutakora. 115 milioiko laguntza bat bere gain hartzeko eskatu dio, baina ez du erraza izango lortzea, funtsezkoa den baldintza ez duelako betetzen: 2019aren amaieran euren egoera ekonomikoa ona zela frogatzen duten enpresak baino ez dituela erreskatatuko ohartarazi du gobernuak, eta ez da bere kasua. Tutugileak, baina, uste du betetzen duela eskaera nagusia: trantsizio energetikoko proiektu industrialetarako (berriztagarriak eta hidrogenoa, esaterako) «funtsezko enpresa bat» dela argudiatu du eta horri egokitzeko eraldaketa prozesu bat abiatu duela azaldu du .

Horrez gain, urriaren amaieran, 2022-2024 aldirako plan estrategikoan doikuntzak eta kostuen murrizketa jasotzen ditu. Momentuz ez du kaleratzerik aurreikusten. Sindikatuek enpresaren bideragarritasuna bermatzeko eskatu dute, eta oraingo lanpostu guztiei eusteko, gutxienez 2024. urtea amaitu arte.

Baina aurrekariak eta aurreikuspenak ez dira onak. 2009. urtean hasi ziren enplegua aldi baterako erregulatzeko espedienteekin, eta 2018tik bata bestearen atzetik lotzen ari dira. Azkena, azaroan. Espedienteak Trapagarango (Bizkaia) lantegiko ia langile guztiei eragiten die, Productos Tubulares filialeko 382 behargini. Amurrion zortzi hilabete iraun duen erregulazio bat amaitu zuten urtarrilean: langileen %80ri eragin zien (692). Eta hori berritzeko prozedura martxan da. Horrez gain, 2017. urtetik behargin guztiek izoztuta dauzkate soldatak. 2018an kaleratzeak egon ziren planta horretan eta altzairutegia ixteko zorian egon zen.

LAB eta ESK sindikatuek ohar bateratu bat kaleratu dute Tubos Reunidosen inguruan. «Finantzaketa publikoa» badago, «kontraprestazio» bat izateko eskatu dute. Sindikatuek ohartarazi dutenez, «pandemia erabiliz desindustrializazio prozesu bat gertatzen ari da», eta enpresa handiak egoera «aprobetxatzen» ari dira lan baldintzak okertzeko eta lantaldeak murrizteko, finantzaketa publikoa eskatzeko, eta, azken batean «dibidenduak handitzeko». Salatu dute politika hori aplikatzen ari direla beste enpresa batzuk ere: Gestamp, ITP, Alestis, Aernnova eta Tubacex, besteak beste.

Negoziazio «zibilizatuak»

Bestelakoa da Tubacexen egoera. Urtea galerekin amaitu duen arren, ziurtatu du horri aurre egiteko likidezia duela: 240 milioi euro. Jakinarazi du, halaber, bere finantza egoeraren berregituraketa bat negoziatu duela bakuekin, zorraren epemugak zabalduz, 2024ra arte.

Hala ere, enplegu erregulazio bat aurkeztu du. Aiaraldeko eskualdean oso zabalduta daude kezka eta ezinegona, eta euskal erakundeen inplikazioa eskatu dute hango udalek, eta, azken egunetan, Eusko Jaurlaritzako Ekonomia Garapenerako ordezkariekin bildu dira zuzendaritzako ordezkariak eta langileenak, negoziazioak desblokeatzeko.

Radio Euskadin atzo egindako elkarrizketa batean, Arantxa Tapia sailburuak bi aldeei galdegin zien «modu zibilizatuan» negoziatzera eser daitezela. Eskatu zien «ahalegin bat egiteko», enpresa «oparotasun egoera batera itzultzen denerako» erabaki horietan atzera egin ahal izateko. Tapiak enpresari eskatu zion langileen ordezkariekin «gardenagoa» izateko bere azalpenetan, eta kezka agertu zuen, halaber, azken egunetan beharginen≠ protestetan izandako «tentsio sentsazioarekin».


Summary: Espetxe eskumena "Aste Santua baino lehen" eskualdatu beharko lukete, EAJren arabera. Aitor Estebanek esan du, hala egin ezean, Espainiako Gobernuak ez lukeela bere hitza beteko.

Espainiako Gobernua eta Eusko Jaurlaritza negoziatzen ari dira Gernikako Estatutuan jasota baina oraindik transferitzeke dauden eskumenen eskualdaketa; horien artean, espetxe arloari buruzkoa. Ildo horretan, Aitor Esteban EAJren Espainiako Kongresuko bozeramaileak esan du eskumen horrek "Aste Santua baino lehen" eskualdatuta beharko lukeela: "Bestela, [Espainiako Gobernua] ez litzateke bere hitza betetzen ari".

Estebanek Espainiako Gobernuari eskatu dio eskumen guztiak eskualdatzeko egutegia bete dezala: "Espetxeetakoa ongi dago, baina hor daude Bizitzeko Gutxieneko Errenta eta beste guztiak. Ni ez nago Jaurlaritzan, baina Espainiako Gobernuari helaraz diezaioket eskumen guztiak iritsi behar direlako mezua. Batzuk egutegian lehenetsita daude, beste batzuk aurreratuta daude, baina egutegi osoa bete behar da".

Eneko Andueza PSE-EEko Eusko Legebiltzarreko bozeramaileak, berriz, nabarmendu du Espainiako Gobernuak "borondate politikoa" daukala eskumenak eskualdatzeko.

Hain justu, espetxeen eskumena mahai gainean dute gaur Josu Erkoreka Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak eta Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministroak. Gasteizen elkartu dira, Espainiako Gobernuaren ordezkaritzan, 10:00etatik aurrera.

Edozein modutan, datozen asteetarako espero da espetxeen eskumenaren eskualdaketa. Atzo, Eusko Legebiltzarrak eskatu zuen haren esku uzteko negoziazioak amaitzean lortzen den akordioa. Era berean, Eusko Legebiltzarrak Eusko Jaurlaritzari eskatu zion «transferentzia egin ondoren, 2019ko martxoaren 13ko osoko bilkura monografikoan onartutako ebazpen proposamenak oinarri izan daitezela Euskadin ezarri beharreko espetxe eredua definitzeko».


Summary: Nafarroako Ahal Dugu zuzentzeko hautagaitza aurkeztu du Ainhoa Aznarezek. Nafarroako Parlamentuko presidente ohiaren hautagaitzak antolaketa arazoei aurre egitea eta berdintasunerako bidea jorratzea ditu ardatz.

«Denentzat bizitza duin bat bermatzen duen horizonte berde, eraldatzaile eta feminista bat duen herri mugimendua finkatzeko borroka egingo dugu». Asmo horrekin aurkeztu du Ahal Dugu-ren Nafarroako Parlamentuko kide Ainhoa Aznarezek alderdiaren Nafarroako koordinatzaile izateko hautagaitza. Azaldu duenez, erabaki horrekin, egiturak dituen «antolaketa arazo eta beharrei konponbideak bilatu» nahi dizkie. Aurrean, Begoña Alfaroren Reinicia Podemos hautagaitza izango du.

Aznarezek jakinarazi du lurraldeko hainbat herritako kideekin bildu dela azken asteetan, haiek entzuteko asmoz. Hala, proposamenen artean aipatu du «errepikakorrak» izan daitezkeen egituren murrizketa bat egitea, egun dituzten baliabideetara egokitzeko, eta «genero berdintasunarekin konpromiso sendoa» adieraztea. Bide horretan, berdintasuna ardatz izan behar dela azpimarratu du, «eredu barruan trataera zehatz bat emanda».

Era berean, «zirkuluak» alderdiaren indargune direla nabarmendu du, eta horiek sendotzeko lan egiteko asmoa adierazi, «kaleak eta plazak, gertutasuna eta egunerokotasuna errekuperatzeko» ikuspegi berri bat bultzatuz: «Zirkuluek garrantzi berezia dute horretarako, gizartearen bihotzetik sortuak baitira». Zirkuluak indartzeaz gain, barne eztabaida «zabaltzeko eta demokratizatzeko» pausoak ere iragarri ditu.

Aznarez zinegotzi izan zen Iruñean 2003tik 2007ra bitartean, PSOErekin. 2014an, ordea, Nafarroako Ahal Dugu-ren bultzatzaileetako bat izan zen, eta urtebete geroago, Nafarroako Parlamentuan eserleku bat eskuratu zuen. Uxue Barkos lurraldeko presidente kargura eraman zuten negoziazioen ondorioz, Aznarezek Parlamentuko presidentearen kargua hartu zuen. Egun, parlamentari da oraindik.


Summary: 'Gernika' irudikatzen duen tapiza kendu dute NBEren egoitza nagusitik. Rockefeller negozio familiarena da tapiza. Urte anitzez, erakundearen ikur izan da.

Mundu osoan ezaguna da Gernikako bonbardaketa irudikatzen duen Gernika artelana, Pablo Picasso artistarena. 1984. urtetik, Nazio Batuen Erakundeak New Yorken duen egoitza nagusian egon da Gernika artelana irudikatzen duen tapiz handi bat. Zazpi metro luze eta hiru metro zabal zituen tapizak. Gerrak eragiten dituen kalteak oroitarazteko helburuz kokatu zuten han, eraikineko sarrera nagusian. Orain, ordea, kendu egin dute, tapizaren jabe diren Rockefeller negozio familiak beraiei itzultzeko eskaera egin ondotik.

Tapiza 1955. urtean eskatu zuen Nelson Rockefellerrek, Rockefeller negozio sagako kide batek. Jacqueline de la Baume-Durrbach Frantziako tailerrean egin zuten, Pablo Picassoren oniritzia zuela. Orain, Nelson A. Rockefeller Juniorrek egin du bertatik kentzeko eskaria, tapiza eskatu zuenaren birbilobak.

Stéphane Dujarric Nazio Batuen Erakundeko bozeramaileak ez du tapiza erreklamatzeko arrazoien berri eman. Aitzitik, eskerrak eman dizkio Rockereller familiari hainbertze urtez egoitzan paratzeko aukera emateagatik. Egun, NBEren egoitza Rockefeller familiak bere garaian emandako lurren gainean eraikita dago.

Tapiza egon den pareta hutsik dago egun, eta hemendik aitzinera haren ordez zer paratuko duten aztertzen ari direla nabarmendu du Dujarricek. Erakundea sortu zenetik, bakearen aldeko mezua transmititzen duen hainbat artelan izan dituzte egoitza nagusian.

Egun, jatorrizko Gernika jobra Madrilgo Reina Sofia Museoan dago ikusgai. Bizkaiko Foru Aldundiak eta Gernikako Udalak behin baino gehiagotan egin dute aldarria obra Bizkaira eramateko, baina eskariek ez dute erantzunik izan.


Summary: Osasun egoerara egokitu dute aurtengo Euskal Herriko Itzulia. Apirilaren 5ean hasiko da, Bilbon jokatuko den erlojupeko batekin, eta 10ean amaituko da, Arraten. Antolatzaileek zaleei eskatu diete ez biltzeko Itzuliaren inguruetan.

Koronabirusaren pandemiak eragindako osasun egoerak bertan behera utzi zuen iaz Euskal Herriko Itzulia. Aurten, ondo bidean, jokatu egingo da, apirilaren 5etik 10era, baina ezinbestean egongo da osasun egoerara egokitua. Lehenik eta behin, ikuslerik gabe jokatuko da aurreneko aldiz. «Tristea eta ezohikoa izango da. Ikuskizun ederra ikusi ahal izango da telebistaz, baina saltsa faltako da, txirrindularitzazaleak faltako dira mendateetan. Mesedez eskatzen diegu ez agertzeko», esan du Julian Eraso Euskal Herriko Itzuliko zuzendariak, gaur, ibilbidearen aurkezpenean.

Horren harira, Erasok azpimarratu du UCI Txirrindularitzaren Nazioarteko Batasunarentzat «obsesioa segurtasuna» dela. Horregatik, protokolo «zorrotzak» ezarriko dituztela azpimarratu du. Hala, hiru burbuila egingo dituzte: txirrindulariak eta taldeetako kideak egongo dira aurrenekoan; haiengandik gertu egon daitezkeenak bigarrengoan; eta ordezkariak eta bestelakoak hirugarrengoan.

Ibilbidea ere egokitu behar izan dute. Hala, buelta eman diote lasterketaren zentzuari. Bilbon amaitu beharrean, han hasiko da. Ez da aldatuko, ordea, erlojupeko bat jokatuko dela aurreneko egunean. Baina zenbait aldaketa egin dituzte ibilbidean; nagusia laburragoa izango dela: 21,1 kilometrotik 13,9ra murriztu dute. Begoñako santutegian hasiko da, eta Etxebarria parkean amaituko da. Lehen aldeak egongo dira, aldapa gogorrak igo beharko baitituzte, %19koak.

Bigarren etapa ere berria da, eta Bizkaian jokatuko da osorik: Zallan hasiko da, eta Sestaon amaituko da. 154,8 kilometroko ibilbidea izango du, eta hiru mendate igoko dituzte: Hirugarren Mailako San Kosme eta Bezi, eta Bigarren Mailako La Asturiana. Horren gailurra helmugatik hamabost kilometro eskasera dago.

Hirugarren etapa, ordea, iaz jokatu behar zen berbera da. Amurrion (Araba) hasiko da, eta Ermualdeko gainean amaituko da, 167,7 kilometro egin eta gero. Hiru kilometro ditu igoerak, baina %17ko eta %20ko zatiak ditu.

Araba, Bizkai eta Gipuzkoan bakarrik

Laugarren etapa ere berria da. Gasteizen hasiko da, eta Hondarribian amaituko da, 189,2 kilometro egin ondoren. Gipuzkoako herri horrek hartuko die lekukoa Ibardini eta Berari. Hain zuzen, aurtengo ekitaldia ez da Nafarroatik pasatuko. Ezta Ipar Euskal Herritik ere. Hala, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan bakarrik jokatuko da. Erasok azaldu duenez, saiatu dira, baina ez dute lortu. Laugarren etapa honen amaierak Donostiako Klasikoaren itxura izango du, Jaizkibel eta Erlaitz igoko baitituzte.

Bosgarren etapa ere berria da. Hondarribian hasiko da, eta Ondarroan amaituko da. Bizkaiko herri horrek Errenteriak (Gipuzkoa) utzitako lekua beteko du. Aurrera futbol taldeak ehun urte bete ditu aurten, eta hori aprobetxatu nahi izan dute. 160,2 kilometroko etapa da, eta txirrindulariek Hirugarren Mailako hiru mendate igoko dituzte.

Azken etapa, berriz, Ondarroa eta Arrateko Santutegiaren artean jokatuko da. Etapa laburra da, 111,9 kilometrokoa, baina oso gogorra. Zazpi mendate igo beharko dituzte: Lehen Mailako hiru (Azurki, Krabelin eta Usartza), Bigarren Mailako bat eta Hirugarren Mailako hiru.

Ion Izagirrek (Astana) irabazi zuen duela bi urte Itzulia. Ormaiztegiarrak begiz jota du proba, baina aurkari benetan indartsuak izango ditu: Tadej Pogacar (UAE), Primoz Roglic (Jumbo) eta Mikel Landa (Bahrain), besteak beste.


Summary: Iparraldeko 111 herri Eskualdeko Parke Naturalaren parte izateko bidean dira. Biharko 'Bizigiro' sailean begiratzen ahalko zaio osatzear den Parke Naturalari, eta mendialdearen ezaugarriak nola deskribatzen dituzten Battitt Laborde Sarako auzapez eta Parke Naturala osatzeko lantaldearen lehendakariak, Caroline Apezetxea mendiko gidak eta Guillaume Cavailles Euskal Herriko Laborantza Ganbarako ingeniari agronomoak.

Larhunetik (Lapurdi) has eta Larrainerainoko (Zuberoa) mendialdea kolore anitzekoa da: Kostaldeko klima eztiagoak eta altuera apalak landaredi mota bati uzten diote bizitzen, baina giza jarduera apalak mendia "zikindu" duela diote Battitt Laborde Sarako auzapez eta Eskualdeko Parke Naturala gauzatzeko izendatua izan berri den lehendakariak, eta Guillaume Cavailles ingeniari agronomoak. Horrek, landak sortzen ditu, kabalendako alhapidea eskastuz. Itsasutik (Lapurdi) ekialderaino hasten da alhapidea "interesgarriagoa izaten", soropilak zainduak baitira, "garbituak". Zuberoko gain haietako kareharriak, berriz, zola gainerakoengandik bereizten du, nahiz euri kopuru handiak landaredi azidoa ere sortzen uzten duen: leize eta arroilak ugariak dira gune karstikoan.

Hala, Apezetxeren arabera, kostan gaztainondoek, haritzek, iratzeak eta txilarrek sarbidea zailtzen diote gizakiari, baina Baigorritik (Nafarroa Beherea) goiti, igan ahala, oihanek eta soropilek dute protagonismoa hartzen: giza interesekoa bada (kabalen elikatzeko), soropilak garbi mantentzen dituzte; hala ez bada, oihanak hartua du gunea: pagadi "garbiek".

Artzaintzarik gabe ez litzateke paisaia bera, baina horrek ere kalteak ekarri ditu. Apezetxek azpimarratu baitu ibar zoletako floraren "pobrezia": laborantzako produktu kimikoek eraginik.

Mendialdearen bizizaleen ezberdintasunak ezagutzeaz gain, Bizigiro sailak izanen du bertzerik bihar.

Batetik, Clubhouse aplikazio berriaz mintzatuko da. Edozein gairi buruz eztabaidatzeko aukera ematen du ahotsa protagonista duen aplikazioak.

Bertzetik, zinema atalean ostiralean estreinatuko duten Shadow in the Cloud film berria aipatuko du Bizigirok. Roseanne Liangen zuzendariak beldurraren eta fantasiaren generoak hautatu ditu. Movistar Plus eta Filmin plataforma digitalean ikusgai izanen da. Telesailen atalean, Hierro Espainiako telesaila azken atalera heldu dela kontatuko du Mikel Yarza telesail adituak.

Azkenik, Bizigiro-k eskaintzen duen gastronomia atalean elikagaien etiketak ulertzeko tailerra aipatuko da, kontsumitzaileak jakin dezan zuzen zer erosten ari den. Marketinak engaina baitezake eroslea: osasuntsua delakoan kaltegarria den produktu bat eskuratuz.


Summary: Bankuek 23.058 hipoteka egin dituzte 2020. urtean, %3,9 gehiago. Gehienbat, etxeak erosteko eman dituzte Hego Euskal Herrian: 3.287,5 milioi, hipoteka maileguei loturikoak.

Pandemiaren urtean, oro har, jarduera ekonomikoak behera egin du, hori oso argi dago; baina, Hego Euskal Herrian etxe salmentak ere beherakada izan badu ere, bankuek eta bezeroek 2019an baino hipoteka gehiago egin dituzte, INEren datuen arabera. Guztira, 23.058 hipoteka sinatu dituzte alde biek, eta gehien-gehienak etxebizitza erosteko izan dira. Aurreko urtean baino %3,9 handiagoa da kopuru hori. Mailegatutako diru kopuruak ere gora egin du: 3.287,5 milioi utzi dituzte bankuek 2020. urtean.

Nafarroan, batez besteko hipoteka batek mailegurako loturik duen dirua, berriz, 120.459 euro da. Araba, Bizkai eta Gipuzkoa osoan, batez beste, 147.300 euro da hipoteka mailegua.


Summary: Espetxe eskumenaren transferentziaz aritu dira Grande-Marlaska eta Erkoreka. Espainiako Barne ministroa Gasteizen izan da gaur, Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde eta Segurtasun sailburuarekin bilduta. Aitor Estebanek esan du espetxe eskumena «Aste Santua baino lehen» eskualdatu beharko luketela.

Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministroak eta Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako lehendakariorde eta Segurtasun sailburuak bilkura egin dute gaur goizean Gasteizen. Jakinarazi dutenez, Poliziaren jardunaz aritu dira batez ere: pandemian zehar polizia ezberdinek egindako lana txalotu dute, eta eskerrak eman dizkiete bi agintariek elkarri egindako lan horregatik. Espetxe eskumenaren transferentzia ere izan dute hizpide. Izan ere, Eusko Jaurlaritzak laster eskuratu beharko luke Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan dauden espetxeak kudeatzeko eskumena, 1979ko estatutuan jasota dagoen gisan. Jaurlaritzak ez du zehaztu, ordea, Grande-Marlaskak eta Erkorekak gai horri buruz zehazki zer izan duten aipagai.

Jaurlaritzak nabarmendu duenez, «giro lasaia eta guztiz adeitsua» izan dute bileran, eta «edukiei dagokienez bilera emankorra» izan da. Ertzaintzaren eta Espainiako polizien arteko elkarlana sendotzeko Segurtasun Batzordea suspertzearen alde egin dute bi agintariek batzarrean, 2017ko uztailaren 9an bildu baitzen azkenekoz batzorde hori. «Josu Erkorekaren eta Grande-Marlaskaren ustez, bilera beharrezkoa da Ertzaintzaren eta estatuko segurtasun indar eta kidegoen arteko koordinaziorako eta segurtasunaren arloko erronka berriak elkarrekin aztertzeko», zehaztu du Jaurlaritzak.

Pandemian poliziek izandako jarrera txalotu dute biek, «pandemiaren lehenengo egunetik» ari direlako «herritarren osasuna eta segurtasuna zaintzen, oinarrizko zerbitzuak eta ondasunak, osasun materialaren hornidura eta azpiegitura kritikoen funtzionamendua bermatuz». Azken egunotako «indarkeria ekintzak» gaitzetsi dituzte bi biek, halaber: Jaurlaritzaren arabera, bi agintariak «bat etorri dira istiluei eta ordena publikoaren nahasmenduari buruzko analisian», eta adierazi dute «gizartearen gehiengoaren portaera eredugarriaren aurrean gutxiengo batek eragindakoak» direla istiluak.

Aste Santua baino lehen

Aitor Esteban EAJren Espainiako Kongresuko bozeramaileak gaur Euskadi Irratian egindako elkarrizketa batean esan du espetxe eskumenak «Aste Santua baino lehen» eskualdatuta beharko lukeela: «Bestela, [Espainiako Gobernua] ez litzateke bere hitza betetzen ari».

Estebanek Espainiako Gobernuari eskatu dio eskumen guztiak eskualdatzeko egutegia bete dezala: «Espetxeetakoa ongi dago, baina hor daude Bizitzeko Gutxieneko Errenta eta beste guztiak. Ni ez nago Jaurlaritzan, baina Espainiako Gobernuari helaraz diezaioket eskumen guztiak iritsi behar direlako mezua. Batzuk egutegian lehenetsita daude, beste batzuk aurreratuta daude, baina egutegi osoa bete behar da».

Eneko Andueza PSE-EEko Eusko Legebiltzarreko bozeramaileak, berriz, nabarmendu du Espainiako Gobernuak «borondate politikoa» daukala eskumenak eskualdatzeko.

Edonola ere, datozen asteetarako espero da espetxeen eskumenaren eskualdaketa. Atzo, Eusko Legebiltzarrak eskatu zuen haren esku uzteko negoziazioak amaitzean lortzen den akordioa. Era berean, Eusko Legebiltzarrak Eusko Jaurlaritzari eskatu zion, «transferentzia egin ondoren, 2019ko martxoaren 13ko osoko bilkura monografikoan onartutako ebazpen proposamenak oinarri izan daitezela Euskadin ezarri beharreko espetxe eredua definitzeko».


Summary: Egoiliarren eskubideak eta askatasunak «larriki mugatu» dituztela salatu du Bizkaiko Bioetika Batzordeak. Bisiten kopurua eta maiztasuna handitzea eta egoiliarren arteko harremanak berriz ezartzea proposatu dute.

Koronabirusak gogor jo ditu zahar etxeak, eta horri aurre egiteko protokolo zorrotzak jarri dituzte martxan. Protokolo horiek, ordea, egoiliarren askatasunak eta eskubideak «larriki mugatu» dituztela salatu Bizkaiko Bioetika Batzordeak, eta, hain zuzen ere, muga horiek leuntzeko eskatu du, betiere txertaketaren emaitzak igartzen hasten direnean. Eskaeren artean egon dira bisiten maiztasuna eta kopurua handitzea, eta irteeretan joan-etorrietarako askatasun handiagoa izatea, besteak beste.

«Osasuna lehenetsi dute, bizi kalitatearen eta bizi on eta betearen sentsazioaren kaltetan», adierazi du batzordeak duela astebete kaleratutako txostenean. Adituek azaldu dute egoitzetatik kanpoko harremanei kalte egiteaz gain, egoiliarren arteko harremanei ere eragin diela egoerak. Beren errutinak aldatzera «behartu» dituztela eta, ondorioz, eguneroko ekintzak «nabarmen» gutxitu dizkietela. Halaber, salatu dute, egoiliarrek ez dutela izan aukerarik «zuzenean eragiten dieten» erabakietan parte hartzeko, ezta neurriak bete nahi dituzten edo ez erabakitzeko ere, «behaketa eta kontrola» oso handiak zirelako.

Aldaketa horiek, «bakardadea eta askatasun falta» ekarri diete egoiliarrei, adituen ustetan, eta horrek «eragin psikoemozional oso handia» izan du egoiliarrengan. Gehitu dute egoera hori denbora askoan luzatzeak «zaildu» egiten dutela arta eman ahal izatea.

Hori horrela, eta «itxaron ezin» daitekeela iritzita, neurriak leuntzea proposatu du batzordeak. Alde batetik, jasotzen dituzten bisitak areagotzea eta luzatzea eskatu dute, eta bisita horietan kontaktu fisikoa baimentzea. Baita Egoiliarren irtenaldiak luzatzea eta mugitzeko askatasun handiagoa ematea ere. Beste alde batetik, egoiliarren arteko harremanak leheneratzeko asmoz, bizikidetza taldeak handitu eta eremu komunen erabilera bultzatzea nahi du batzordeak. Azpimarratu dute egoiliarren bakartzeak ez direla «behar baino gehiago» luzatu behar, gainontzeko herritar guztiek egiten dutenaren antzekoa izan behar dutela, alegia.

Neurriak leuntzeko prozesua, berriz, txertaketaren emaitzak igartzen hasi ahala martxan jartzea espero dute. Hala ere, uste dute azter daitekeela aurretik ere leuntzen hastea, betiere kasu positiboak arinak badira eta osasunari kalterik ez badakarkiote. Dena den, neurriak leundu bitartean, egoiliarrak «gehiegi babestea» saihestea gomendatu dute, kalte egin diezaiekeelakoan.


Summary: Mercedesek 400 behargin kontratatuko ditu, ekoizpena handitzeko. Gasteizko fabrikak 140.000 furgoneta ekoitzi nahi ditu 2021. urtean, eta ekainetik aurrera azkartu egingo du ekoizpena

Gasteizko Mercedesko zuzendaritzak eta langile batzordeak bilera izan dute gaur goizean, eta enpresak helarazi du kontratazio berriak egingo dituela luze gabe. 2021. urtean beste 8.500 furgoneta ekoitzi nahi ditu, 140.000 ibilgailuren kopurua lortu arte, eta helburu hori lortzeko beste 400 langile hartuko dituela esan du. Ekainetik azkartu nahi du ekoizpenaren erritmoa enpresak, eta ordurako behargin horiek lanean leudeke.

Ehunka lanpostu galtzeko bidean jarri dituztela salatu zuten sindikatuek joan den urteko hondarrean. Edonola ere, ekainaren 1ean hasita, hiru txandak berreskuratuko ditu Alemaniako konpainiak Gasteizko plantan, eta urriaren 1era arte behintzat eutsi egingo diote txanda sistema horri. Halaber, zuzendaritzak jakinarazi die sindikatuei martxoko hiru larunbatetan lan egin beharko dela, hilaren 6an, 13an eta 27an, eta udako oporrak abuztuan hartu beharko dituztela langileek. 2020. urtean 152.000 furgonetaren helburua jarrita zuen enpresak, baina, azkenean, hainbat doikuntza egin zituen, eta 125.000 ibilgailu besterik ez zituen ekoitzi.


Summary: Kartzelak «blindatu» izana gaitzetsi dute Iruñean. Nafarroako Salhaketak, Sarek eta Etxerat-ek bultzaturiko SOS Presoak COVID-19 dinamikak deituta, elkarretaratzea egin dute Espainiako Gobernuak Iruñean duen delegazioaren aitzinean. COVID-19aren aurkako neurriekin presoen eskubideak «sistematikoki urratzen» ari direla salatu dute.

Urtea beteko da laster kalean bezala espetxeetan ere konfinamendua ezarri zutenetik, eta SOS Presoak COVID-19 plataformak salatu du ordutik «sistematikoki urratu» direla presoen eskubideak, etengabe mugatu baitizkiete bisitak: batzuetan guztiz kenduta, eta, bertze batzuetan, gutxiago edo baldintza okerragoetan ezarrita. Nafarroako Salhaketak, Sarek eta Etxerat-ek osatzen duten plataformak elkarretaratzea egin du gaur Espainiako Gobernuak Iruñean duen delegazioaren aurrean, eta salatu dute COVID-19aren aurkako neurriek bakartu egin dituztela presoak, justifikaziorik gabe kanpoarekiko komunikazioa etenda: «Ezin da justifikatu, besterik gabe, kartzelak blindatu behar direla esanez, bunkerrak balira bezala: hain neurri krudel eta inhumanoa. Komunikatzeko eskubidea bermaturik dago Europako Batasunean, eta garrantzi handikoa da askatasunaz gabetzen duten zigorrak betetzeko. Komunikazioei esker, presoak ez dira mugatuta gelditzen kartzelaren mundura, eta aukera ematen zaie kanpokoarekin harremana mantentzeko».

Nabarmendu dute, gainera, kristalarekin egiten diren bisitek ez dituztela kutsatzeak areagotzen, ezta neurriak beteta egiten diren aurrez aurrekoek ere: «Kutsatzeko benetako arriskurik al dago kristala tarteko egiten diren komunikazioetan, kontuan hartuta ez dagoela inolako kontaktu zuzenik bisitarien eta presoen artean? Kutsatzeko benetako arriskurik al dago bisean biseko komunikazioetan, bisitarien eta presoen arteko zuzeneko kontakturako aukera ematen denetan, kalean ezarri diren prebentzio neurri berberak betetzen badira?».

Plataformak oroitu du, halaber, 184 preso nafar ari direla espetxe zigorra betetzen Nafarroatik kanpo. Espainiako Espetxe Erakundeei galdegin diete kartzeletan COVID-19ari aurre egiteko «presoak kartzelatik ateratzeko neurriak» har ditzala, «horixe delako biderik egokiena eta presoen eskubideak errespetatzen dituena».


Summary: 418 COVID-19 kasu zenbatu dituzte Hegoaldean. Osakidetzak eta Osasunbideak azken orduetan egindako testen %4,5k eman dute positibo.

Birusaren transmisioari buruzko informazioa eguneratu dute Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak eta Nafarroako Gobernuko Osasun Departamentuak: jakinarazi dutenez, atzo 418 positibo atzeman ziren Hego Euskal Herrian egindako testetan. Zehazki, Osakidetzak eta Osasunbideak 9.153 proba egin zituzten; beraz, %4,5 da positiboen ehunekoa. Bezperan, berriz, 484 kasu atzeman ziren, eta askoz ere diagnostiko proba gehiago egin zituzten: 13.311, zehazki.

Hegoaldeko lurraldeak banan-banan aztertuta, Bizkaian zenbatu dute positibo gehien, beste behin. Zehazki, 218 kasu izan dira herrialde horretan. Bestalde, Gipuzkoan 88 kasu izan dira; Araban, 59; eta Nafarroan, 50. Foru erkidegoan, azken asteko kutsatze daturik apalena da hori.

Azken datuen arabera, 147 lagun daude Hegoaldeko ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan. Eta une honetan 526 pertsona daude ospitaleratuta gaitzarekin.


Summary: Orotara, 110 gorpu berreskuratu dituzte hobietatik Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. 1936ko gerrako hobiak ikertu eta lokalizatzeko planaren balantzea egin du Eusko Jaurlaritzak, eta «lanean jarraitzeko konpromisoa» berretsi dute.

Orotara, azken urteotan 1936ko gerran hildako 110 lagunen gorpuak berreskuratu dituzte. Horietatik 108 gizonezkoenak ziren, eta bi, emakumeak. Hobien kokapena ikertzeko eta aztertzeko 2015-2020 aldirako plana aurkeztu zuen Eusko Jaurlaritzak duela sei urte, eta orain horren balantzea egin dute: 128 toki aztertu dituzte, eta horietatik 46tan emaitza positiboa izan da, eta hobiak aurkitu dituzte. 46 hobi horietatik 24 Bizkaian daude, 15 Gipuzkoan eta zazpi Araban.

Aurkitutako 110 gorpu horietatik, 70 gudari edo milizianoenak ziren, 26 epaiketarik gabe fusilatutako herritarrenak, eta gainerako 14ak preso edo atxilo zeudela hil ziren. Baina guztietatik 27 baino ez dituzte identifikatu: kasu horietan, gorpuzkiak senitartekoei eman dizkiete. Besteetatik, asko Elgoibarren (Gipuzkoan) eraikitako Duintasunaren Kolunbarioan daude lurperaturik. Beatriz Artolazabal Enplegu eta Gizarte Politiketako sailburuak iragarri du beste bat irekiko dutela Urduñan (Bizkaia).

Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk esan du «biktimen duintasuna eta memoriarako eskubidea» sustatu nahi izan dutela programa honekin eta memoriaren inguruko gainerako politikekin, «baina ez gorrotorako eta liskarrerako memoria, egia jakiteko eta bizikidetzarako baizik». Gogorarazi du 1936ko gerran hil zirenei buruzko datuak sarean jarri zituztenetik, Gogora institutuaren web orriak 20.000 bisita izan dituela, eta horrek, Urkulluren aburuz, erakusten du memoriaren gaiak interes handia pizten duela: «Ez dugu ahaztu nahi, ezin dugu ahaztu, eta ez dugu ahaztuko».

Etorkizuna «biktima guztien duintasunaren eta memoriaren gainean» eraiki nahi dutela nabarmendu du Urtkulluk, eta iraganeko egiak azaleratzeko borondate horretan ez du salbuespenik egin nahi izan 1981eko otsailaren 23ko estatu kolpearen urteurrenarekin: «Horretan ere egia osoa jakitearen aldekoak gara, sekreturik gabe, inoiz berriro gerta ez dadin».

Aranzadi elkarteko Paco Etxebarria ere ekitaldian egon da. Gogora ekarri ditu nola hasi ziren hobiak lokalizatu eta biktimen gorpuak berreskuratzeko lanetan, duela hogei urte baino gehiago, eta nabarmendu du lan horrek guztiak merezi izan duela, «besterik ez bada ere, gorpuak hiltzaileek abandonaturik utzi zituzten lekuan gera ez zitezen». Etxeberriaren esanetan, biktima guztiek eskubideak dituzte, «eta horrek esan nahi du gainerakook, biktima ez garenok, betebeharrak ditugula; ez ahazteko betebeharra».


Summary: EHUko, Mondragoneko eta Deustuko unibertsitateetako 41 tituluk prestakuntza duala eskaintzen dute. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako unibertsitateetan matrikulatuta dauden 1.380 ikaslek dute aukera, ikasgelan ikastearekin batera, enpresa batean ere lan egiteko.

Enpresa batean egindako lana eta unibertsitateko ikasketak uztartzea. Finean, horixe da unibertsitateko prestakuntza dualak eskaintzen duena. EHU Euskal Herriko Unibertsitateko, Mondragon Unibertsitateko eta Deustuko Unibertsitateko 41 titulaziok eskaintzen diete aukera hori ikasleei, gaur Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburu Jokin Bildarratzek, Unibertsitate eta Ikerketako sailburuorde Adolfo Moraisek eta Unibasq-eko zuzendari Iñaki Herasek Donostian egindako agerraldi batean jakinarazi dutenez. «Datu bikainak» direla azpimarratu du Bildarratzek, baita azken urteetan Hezkuntza Sailak «ahalegin berezia» egin duela ere unibertsitateetako ikasketa dualei «benetako bultzada» emateko.

Orotara, 27 unibertsitate gradutan eta hamalau masterretan eskaintzen diete formakuntza mota hori 1.380 ikasleri; horietako 1.012 ingeniaritza eta arkitektura arlokoak dira, eta 368, gizarte eta lege zientzietakoak. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hiru unibertsitateetan dago horretarako aukera: hamar gradu eta zortzi master Mondragon Unibertsitatekoak dira; beste hamar gradu eta hiru master, EHUkoak; eta zazpi gradu eta hiru master, Deustuko Unibertsitatekoak.

Bildarratzen hitzetan, aurreko legealdian Hezkuntza Sailak unibertsitateak eta enpresa mundua elkarrengana hurbiltzeko hartutako erabakiaren emaitza dira oraingo datuak: «Beharrezkoa zen unibertsitateko ikasleen formakuntzak eduki praktiko profesional handiagoa izatea; gizartean izaten ari diren aldaketen aurrean, ikasleen formazioak ere aldaketa batzuk izan behar zituen». Azaldu duenez, unibertsitateko hezkuntza duala areagotzea izan zen 2017tik bultzatu zuten 2022rako Unibertsitatea+Enpresa estrategiaren helburua. Han ezarritako helburuak gainditu dituztela goraipatu du Bildarratzek: «2022rako 22 titulazio dual izatea aurreikusten genuen, baina kopuru hori erraz gainditu dugu».

Unibertsitateko ikasketek aitortza dual hori jaso ahal izateko, hainbat baldintza bete beharko dituzte: kanpoko enpresa edo entitate batean egin beharko dituzte graduen kredituen %25 eta %50 artean eta masterreko kredituen %40; enpresek konpromisoa hartu beharko dute ikasleen formakuntza finantzatzeko —haiei ordainduz—, enpresan tutoreentzako formakuntza bermatu beharko dute...

Nazioarteko formakuntza ere bai

Unibertsitateko prestakuntza dualaz ez ezik, nazioartekotzearen aitorpenari buruz ere aritu dira. Egun, unibertsitateetako hamar graduk eta sei masterrek lortu dute ziurtagiri hori. Horretarako, hainbat alderdi hartu dituzte kontuan: besteak beste, atzerriko hizkuntzetan eskainitako kredituak, ikasleen mugikortasuna, atzerriko unibertsitateekin elkarlana izatea eta irakasleek eta ikertzaileek hizkuntzetan maila altua egiaztatuta izatea.

Unibasq euskal unibertsitate sistemaren kalitate agentzia arduratu da unibertsitateek dualaren arloan nahiz nazioartekotzearenean egindako proposamenak aztertzeaz eta onartzeaz. Iñaki Heras zuzendariak ere «oso emaitza positiboak» izan direla nabarmendu du: «Bi hitzetan esanda, [unibertsitateko prestakuntza dualean] eredu bat sortzen eta bultzatzen ari gara, eta hor egindako lanak erreferente bilakatu gaitu».


Summary: Nafarroako Gobernuak eskatu du aldarrikapenerako «formula berriak» erabiltzeko. Pandemiaren eraginez, «irmo» baina osasun neurriak aintzat hartuz ospatu behar dela aldarrikatu du Javier Remirez presidenteordeak.

Aurten, Emakumeen Nazioarteko Eguna, «ezohikoa» izango da. Javier Remirez Nafarroako Gobernuko presidenteordeak eta Eva Isturiz Nafarroako Berdintasunerako Institutuko zuzendariak aurtengo kanpaina aurkeztu dute gaur. Remirezek nabarmendu du «berrasmatu» egin behar direla aldarrikatzeko moduak, azken hamabi hilabeteetan egin den legez, eta «formula berriak» erabiltzera deitu du. Aurreko urteetako manifestazio erraldoien aldean, osasun neurriak beteko dituzten mobilizazioak eta sare sozialetan zein balkoietan mezuak zabaltzea lehenetsi du.

Remirezi galdetu zaio ea manifestaziorik antolatuko ote den martxoaren 8rako. Remirezek, gogoratu du Espainiako Gobernu ordezkaritzan eskatu behar dela baimena, eta aurreko hilabeteetan egin izan direla beste manifestazio batzuk ere, «normaltasun osoz eta neurriak betez». Dena den, gogorarazi du osasun neurriak bete behar direla eta, inork gobernura jotzen badu, horien berri emateko prest daudela. Remirezen arabera, zuhurtziaz «ahalik eta gehiena» jokatzera behartzen du pandemiak. Horregatik, gobernuak lehenetsi egiten du martxoaren 8a sare sozialetan eta balkoietan aldarrikatzera.

Kanpainaren mezua

Emakumea behar zuen izan da aurtengo kanpainaren leloa. Mezu irmo horrekin, emakumeek egungo gizartean jokatzen duten rol funtsezkoa aldarrikatu nahi izan du gobernuak. Nahiz eta esaldi hori maiz zentzu negatiboan erabiltzen den, esanahia irauli egin nahi dute: «Aldatu behar den zantzu bat da. Benetako berdintasuna lortu nahi badugu, kontzeptu ugari aldatu behar dira», azaldu du Remirezek, eta gogoratu du pandemian, emakumeak lehen lerroan egon direla osasun arloan, zahar etxeetan zein menpekotasun egoitzetan, zaintzaren beste eremuetan eta funtsezko jardueretan.

Datozen egunetan, komunikabideetan eta sare sozialetan zabalduko dute kanpainaren mezua. Eva Isturizen arabera, kanpainan, protagonismoa lan munduan aritzen diren emakume anonimoek hartuko dute: zientzialari bat, laborari bat, supermerkatuen alorreko langile bat eta laborari bat. Alboan, egin dezakegu leloa zabalduko dute. «Ez da soilik egin dezakegula, baizik eta baita egin nahi dugula eta egin behar dugula ere», aipatu du Isturizek. «Irudi horrekin, historian euren eskubideen alde borrokan izan diren emakume bakoitza aldarrikatu nahi dugu», gaineratu du.


Summary: ETAren armak suntsitzeko ekitaldi sinboliko bat eginen du Espainiako Gobernuak. Terrorismoaren Biktimen Memoriarako Gasteizko Zentroak antolatu du ekitaldia, martxoaren 4rako. Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidentea han izanen da.

Espainiako Barne Ministerioak jakinarazi duenez, Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak Terrorismoaren Biktimen Memoriarako Gasteizko Zentroak antolaturiko ekitaldi batean parte hartuko du heldu den martxoaren 4an. Izan ere, zentroak ETAren eta GRAPOren armak suntsituko dituen ekitaldi sinboliko bat antolatu du egun horretarako. Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministroak Gasteiza egindako bisitan eman du ekitaldiaren berri.

Hain zuzen, Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuarekin biltzeaz gain, Terrorismoaren Biktimen Memoriarako Zentroko zuzendari Florencio Dominguezekin ere elkartu da Grande-Marlaska. Zentroa «datozen asteetan» inauguratuko dutela jakinarazi dute, eta haren irekitzea prestatzeko bildu dira gaur Gasteizen. «Terrorismoaren biktimek presentzia handia» izanen duten bertzelako ekitaldi batzuk ere prestatzen ari dira, aurreratu dutenez.

Martxoaren 4ko ekitaldian ETAri eta GRAPOri kendutako 1.000tik gora arma suntsituko dituzte «sinbolikoki», zehaztu dutenez.


Summary: Hiru preso hurbilduko dituzte, eta bat Euskal Herriratu. Ainhoa Barbarin Iurrebaso da Euskal Herrira ekarriko dutena: Zaballara ekarriko dute, Valentziatik. Xabier Makazaga Azurmendi eta Eneko Goieaskoetxea Arronategi A Lamatik El Duesora mugituko dituzte, eta Ana Belen Egues Gurrutxaga, Kordobatik Asturiasera.

Espainiako Espetxe Erakundeek jakinarazi dutenez, hiru euskal preso eramanen dituzte Euskal Herri inguruan dauden espetxeetara, eta bat Euskal Herriratu eginen dute. Ainhoa Barbarin Iurrebaso da Euskal Herrira ekarriko dutena: Zaballako espetxera ekarriko dute (Araba), Valentziatik (Herrialde Katalanak, 600 kilometro).

Bertze hiru euskal preso Euskal Herritik hurbil dauden kartzeletara mugituko dituzte: horietatik bi, Xabier Makazaga Azurmendi eta Eneko Goieaskoetxea Arronategi, A Lamatik (Galizia, 740 kilometro) El Duesora mugituko dituzte (Kantabria, Espainia, 170 kilometro). Ana Belen Egues euskal presoa, berriz, Kordobako espetxetik (835 kilometro) Asturiasko Villabonako kartzelara mugituko dute (385 kilometro).

Lekualdaketa horiek eta aitzinetik iragarritakoak gauzatzen direnean, ez da euskal presorik egonen Kordobako espetxean: izan ere, gaur egun hiru euskal preso daude han, eta hirurei onartua diete lekualdaketa.

Mugimenduak, mantso

Mugimenduak, halere, mantso egiten ari dira azken hilabeteotan: 43 euskal preso daude lekualdaketa iragarria dutenak baina oraindik ez dituztenak helmugako kartzelara eraman. Aste honetan lekualdaketa bakarra gauzatu dute: Iñaki Arakama euskal presoa Sevillako kartzelatik (Andaluzia, Espainia, 990 kilometro) Zaballara ekarri dute. Otsail hasieran iragarritako mugimendua zen. Badira, halere, abenduan iragarritako mugimenduak, oraindik ere gauzatu ez direnak. Etxerat-ek eskatu du lekualdaketa eta hurbiltzeak «berrezar» ditzatela, «presoen eta haien senideen kezka eta ziurgabetasuna behingoz amaitzeko». Gaur arratsaldean Euskal Herriko herrietan eginen diren azken ortziraletako elkarretaratzeetan parte hartzeko deia egin du euskal presoen senideen elkarteak.


Summary: Donostiako Zinemaldiak sexu identifikazioaren bigarren txostena argitaratu du. Zuzendaritza, ekoizpen, gidoigintza, argazkigintza, musika eta muntaketa kategorietan lan egiten duten emakumezkoen parte hartzea aztertu du Donostiako Zinemaldiak. Iazko txostenarekin alderatuz, emakume profesional gehiago zenbatu dituzte, baina portzentajea ez da %40tik gorakoa film batean ere.

Donostiako Zinemaldiak sexuaren aldagaia aztertzen duen bigarren txostena argitaratu du. Antolatzaileen hitzetan, ezohiko urtea izan zen 2020a, baina ondorioak atera ahal izan dituzte. Aurten ere, 68. aldian parte hartzeko inskribatu ziren lan guztietan jarri dute arreta, eta, guztira, 2.487 filmen datuak jaso dituzte.

Sei arlo aztertu dituzte txostena osatzeko: zuzendaritza, produkzioa, gidoia, muntaketa, argazkia eta musika. Hautespen batzordeak 2019ko urritik 2020ko irailera arte ikusitako filmen egileen %65 eta %80 artean gizonak dira. Batzordeak hautatutako 110 filmen artean, berriz, emakumeek presentzia handiagoa izan dute kategoria guztietan. Hala ere, film batean ere ez dute %40ko parte hartzea gainditu. Gainera, beste behin ere, ekoizpena, gidoia eta muntaketa izan dira arlorik proportzionatuenak.

Analisiak, ordea, bi salbuespen nabarmen ditu. Alde batetik, Perlak sailean hautatutako filmen %70etik gora emakume batek zuzendutakoak dira. Bestetik, Horizontes Latinos sailean ere emakume gehiago daude zuzendarien (%61), gidoilarien (%62), argazki zuzendarien (%54) eta muntatzaileen (%52) artean, besteak beste.

Datu hobeak

Orokorrean, eta iazko aldiarekin alderatuz, emakumeen partaidetzak gora egin du: bereziki, zuzendaritzan (%10,5 gehiago), musikan (%8,2 gehiago), gidoian (%8 gehiago) eta ekoizpenean (%7,6 gehiago). Gauza berbera gertatu da mundu osoko zinema eskoletako ikasleen film laburrak biltzen dituen Nest Film Students sailari eta proiektuak garatzeko egonaldien Ikusmira Berriak sailari dagokienez ere: emakumezko zuzendarien eta gidoilarien parte hartzea handiagoa izan da. Horren harira, Donostiako Zinemaldiak iazko konpromisoari eutsi dio, eta azpimarratu du emakumezko zuzendarien eta gidoilarien proiektuei «jarraipena» eman behar zaiela.

Horrez gainera, 2020ko aldian, maskarak eta gel hidroalkoholikoak nagusi izan ziren aldi horretan, lehiaketa sailetako epaimahaikideek hainbat emakumezko zuzendari saritu zituzten: Dea Kulumbegashvili (Georgia, 1986) –Film Onenaren Urrezko Maskorra eta Zuzendari Onenaren Zilarrezko Maskorra irabazi zituen–, Isabel Lamberti (Alemania, 1987), Fernanda Valadez (Mexiko, 1981), Catarina Vasconcelos (Portugal, 1986) eta Ashmita Guha (India, 1991).


Summary: Baionako gizon bat atxilotu dute adingabe bat prostituitzea egotzita. Behin-behinean espetxera bidali dute ikertua, eta astelehenean egingo diote epaiketa Baionako auzitegian.

Jendarmeek 22 urteko gizon bat atxilotu zuten atzo, proxenetismoa egotzita. Espetxeratu egin dute, behin-behinean, eta astelehenean epaituko dute, Baionako auzitegian.

Duela hiru urte ezagutu zuten elkar gizonak eta biktimak, hurrenez hurren 19 eta 15 urte zituztela. Bi urtean gizonak gelak alokatu ditu Baionako hoteletan, emakumea haietan prostituitu zedin, eta etekinaren zati bat gizonak kobratzen zuen.


Summary: Euskal Herria epeltzen duen ur lasterra ez da egon horren ahul mila urtean. Alemaniako, Erresuma Batuko eta Irlandako zientzialari talde batek Golkoko itsalasterraren azken 1.600 urteko historia berreraiki du. Ikertzaileek uste dute litekeena dela neguko ekaitza bortitzagoak ekartzea itsaslasterra ahultzeak.

Euskal Herria Ipar hemisferioko 43. paraleloaren inguruan dago. Marra horri Ozeano Atlantikoaren beste muturreraino jarraituz gero, AEBen iparraldea dago, New York esaterako, eta Kanadaren hegoaldea, Ontario aldea. Ezagunak dira hango negu gogorrak. Zergatik da klima askoz epelagoa Euskal Herrian? Erantzuna ezaguna da: Golkoko itsaslasterrarengatik.

Ur laster horrek ur beroa darama Mexikoko golkotik Atlantikoaren iparraldera. Han hozten da berriz, eta hegoalderantz egiten du, Ameriketako kostatik. Horren ondorioz, ura epel eta heze heltzen da Europako Atlantikoko kostaldera, eta, horri esker, klima askoz epelagoa da ozeanoaren alde honetan. Horren araberako animaliak eta landaredia dauka mendebaldeko Europak. Baldintza gozo horiek arriskuan egon daitezke, ordea.

Iturria: PIK

Azken urteotan, zientzialari askok esan dute Lurra berotzeak berekin ekar dezakeela itsaslaster hori ahultzea. Oraindik ez dago frogaturik, baina aldaketa horren beste zantzu bat topatu dute Alemaniako Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK) erakundeko zientzialariek. Adierazi dutenez, ur lasterra ez da inoiz gaur baino ahulagoa izan azken mila urteotan.

Irlandako, Erresuma Batuko eta Alemaniako zientzialari talde batek egin du ikerketa, eta atzo plazaratu zuten. Itsasoko sedimentuak eta izotza aztertuta, ur lasterraren historia berriz eraiki dute, ehunka urtez atzera eginda. Ondorioztatu dutenez, itsaslasterrean «XX. mendean bezalako geldotzerik ez da izan azken milurtekoan, eta, ziurrenera, zerikusia du gizakiek eragindako klima aldaketarekin».

PIK institutuko Stefan Rahmstorf klimatologoak lehen ere egin dituen ikerketek frogatu egin dute XX. mendearen erditik hona lasterra %15 geldotu dela. «Baina epe luzerako garapenaren argazki argiagoa behar zen», adierazi du PIKek. Ikerketa honek emango luke irudi hori.

Izan ere, mekanismoaren azken 1.600 urteen datuak bildu dituzte zientzialariok. «Emaitzek erakusten dute itsaslasterra egonkor samar egon dela XIX. mendea amaitu arte», esan du Rahmstorfek, baina 1850. urte inguruan hasi bide zen ahultzen. Nazio Batuen erakundeak 1988an osatutako IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldeak txosten berezi bat egin zuzen 2019an, eta «segurtasun ertainarekin» eman zuen frogatutzat itsaslasterra ahuldu zela. Ikerketa horrek «froga independente gehiago» emango lituzke, Rahmstorfek esan duenez.

Itsaslasterrak segundoko 20 milioi metro kubo mugitzen ditu, ia Amazonas ibaiak halako ehun. Ekuatorean itsasoaren azalean beroturiko ura eramaten du iparraldera. Han hoztu egiten da, eta, dentsitate handiagoa duenez, hondoratu egiten da. Hori da ur lasterra mugitzen duen mekanismoa. Baina, Lurra berotzen ari denez, mekanismoa eraldatzen ari da: euri gehiago egin eta Groenlandiako izotza urtu izanak ur geza gehiago eramanarazten du itsasora. Horrek gatz kontzentrazioa gutxitzen du, ez dio dentsitatea irabazten uzten, eta, ondorioz, ez da lehen bezainbeste hondoratzen. Horrek geldotzen du ur lasterraren motorra.

Azken egunotan, beste ikerketa batek baieztatu eta indartu egin du susmoa. Washingtongo Unibertsitateko ikertzaileek ondorioztatu dute ur geza pilatzen ari dela Ozeano Artikoan. Beaufort itsasoaren (Kanada eta Alaska) ur geza %40 handitu da azken 20 urteotan, eta, ikusi dutenez, ur hori Labradorko itsasora isuriko da.

Simulazio honetan ikusten da ur geza Beauforteko itsasotik Labradorko itsasora isurtzen / Francesca Samsel eta Greg Abram

«Badakigu Ozeano Artikoan ikusten direla klima aldaketaren zantzurik handienak», esan du Washingtongo Unibertsitateko Klimarako Institutu Kooperatiboko Wei Chengek. Ikerketaren sinatzaileetako bat da. «Oraintxen, ur geza hori oraindik Artikoan dago harrapaturik. Baina ateratzen hasten denean, eragin ikaragarria eduki dezake». Eragin hori batez ere, Golkoko itsaslasterrean edukiko duela nabarmendu dute.

Ondorioak Atlantikoan

Zer ekarriko du Golkoko itsaslasterra geldotzeak? Zientzialarien modeloek aurreikusi dutenez, hainbat eragin ekarriko dizkie Atlantikoaren bi aldeetan bizi diren gizakiei. «Ur lasterra geldu ahala, Lurraren errotazioaren eraginez, ur gehiago pilatuko da AEBetako ekialdeko kostaldean, eta itsasoaren maila igotzea areagotuko du», esan du Levke Caesar ikerketaren beste egileetako batek. «Europan, litekeena da muturreko eguraldi fenomeno gehiago ekartzea». Adibidez, Atlantikotik euskal kostara heltzen diren neguko ekaitzak aldatuko dira, eta litekeena da bortitzagoak izatea. Beste ikerketa batzuen arabera, muturreko beroaldiak eragingo ditu, eta lehorteak udan.

Ikertzaileok ohartarazi dutenez, gizakiek klima berotzen jarraitzen badute, itsaslasterra %34-45 ahulduko da 2100. urterako, eta, horra heltzen bada, erabat ezegonkor bihur daiteke. Horren ondorioak ez dago aurreikusterik.


Summary: Txioengatik kobratzeko modua jarriko du Twitterrek. 'Super Follow' aukera ahalbidetuko du sare sozialak: kontu baterako harpidetza egin ahalko dute jarraitzaileek, hilean ia bost euroren truke, eta, horren bidez, kontuaren jabeak argitaratzen dituen mezu esklusiboak ikusi.

Twitterrek ez dute esan noiz jarriko duen indarrean, baina norbere kontuaren bidez dirua irabazteko aukera zabalduko du laster sare sozialak. Super Follow jarri diote izena ordainpeko harpidetzari. Hilean 4,90 euro ordaindu beharko lituzke jarraitzaileak harpidetzarengatik —dolarretan eman du kopurua Twitterrek: 5,99—.

Horren bidez, kontu baten jabeak eduki bereziak eskain diezazkieke harpidetza duten jarraitzaileei, eta haiek mezu esklusibo horiek ikusi ahalko dituzte. Esaterako, musikari batek kantu bat, bideo bat, argazkiak edo dena delakoa parteka dezake bere harpidedunekin bakarrik.

Substack plataformak antzeko mekanismoa dauka dagoeneko albiste buletinekin, eta baita Patreonek eta OnlyFans plataformek ere, eduki esklusiboekin. Izan ere, Twitterrek sortzaileei laguntzeko sistema gisa aurkeztu du Super Follow. Sareak, edonola ere, harpidetzaren diruaren zati bat poltsikoratuko luke.


Summary: Alex Salmond: «Eskoziako buruzagitzak huts egin du». Eskoziako lehen ministro ohiak parlamentuko ikerketa batzordean deklaratu du gobernuak gaizki kudeatu zituela haren aurkako sexu eraso salaketak. Agintari izandakoak baieztatu du kexa agertu zuen emakumeetako baten identitatea jakinarazi ziotela.

Alex Salmond Eskoziako lehen ministro ohiak hitz egiteko beharra eta nahia zituen, gertaturikoaren bere bertsioa emateko gogotsu zegoen. Agintetik eta politikatik kanpo urte asko pasatu dituen arren, eroso dagoenaren sentsazioa eman du parlamentuaren batzordean egindako deklarazioan, azken urteotan lorturiko garaipen judizialek eman dizkioten bultzadak baliatuta; erabakitasunez erantzun dizkie diputatuen galderei, haiei aurre egin ere bai, argudiatuta ez duela frogarik eman behar, auzitegiek jada ebatzi dutelako Eskoziako Gobernuaren sexu eraso salaketei buruzko ikerketa legez kanpokoa izan zela. «Hau ez da niri buruzkoa, ez dut ezer frogatu behar. Beste batzuen jarrerari buruzkoa da. Eskoziako buruzagitzak huts egin du».

Salmonden hilabeteotako jarrerak kimera sentsazio bat sortu zuen parlamentuko batzordearen aurrean deklaratuko ote zuenaren inguruan, baina azkenean eman du pausoa, tartean fiskaltzak bere alegatuaren parte bat zentsuratu duen arren. Eskoziako lehen ministro ohiak egindako salaketek oihartzun handia izan dute, SNP Eskoziako Alderdi Nazionalari, egungo gobernuburu Nicola Sturgeoni eta haren gertukoei egotzi baitie bere «izen onari kalte egin nahi izatea»; eta ez hori bakarrik, argudiatu baitu kartzelatua ere ikusi nahi zutela. «Asmo txarrez eta era koordinatuan» aritu ziren, haren arabera.

Sei urte baino gehiago pasatu dira independentzia erreferenduma galdu ostean Salmondek kargua utzi zuenetik, eta oraingoan Eskoziako Parlamentura mendeku tonuarekin itzuli da, batez ere Sturgeonen aurka. Behin baino gehiagotan leporatu dio Ministroen Kodea hautsi izana gezurra esateagatik, eta, hortaz, argudiatu du lehen ministroak dimisioa eman behar duela.

Gaur ere ideia bera defendatu du batzordea osatzen duten diputatuen artean, adierazita gobernuan ez dela kargu uzterik izan, nahiz eta auzitegi batek ebatzi zuen legez kanpoko ikerketa bat egin zutela: «Ardurak norbere gain hartu behar dira. [Gobernuak] Gaizki kudeatu ditu akusazioak».

Horrekin batera, iradoki du botere banaketa ez dela erabatekoa Eskozian, fiskaltzak iragan asteazkenean bere alegatuaren parte bat moldatzeko eman zuen aginduaren harira. Izan ere, Salmonden ustetan, «froga giltzarri asko kendu» dituzte, «nahita eta modu kalkulatuan». Eskoziako Parlamentuak bitan eskatu dio gobernuari argitara emateko sexu eraso salaketak kudeatzeko moduaz jaso zuen gomendio legala, baina Sturgeonen lantaldeak ez du halakorik egin oraindik.

Garai batean, SNPko buruzagi eta buruzagiorde gisara, gatazkako bi protagonistak mugimendu nazionalistaren liderrak izan ziren, aliantza sendo bati eta gertuko harreman bati esker. Horren harira hartu zuten Sturgeon Salmonden ordezko naturaltzat, eta hala eskuratu zuen hark independentismoaren gidaritza.

Urte horietan sortutakoa, ordea, erabat hautsi da, gobernuburu ohiaren aurkako sexu eraso salaketek sortu duten egoeragatik. Horren erakusle izan da Salmonden parlamentuko batzordeko deklarazioa, egungo lehen ministroaren aurkako hainbat mezu izan baititu; haren kontrako mitin bat zirudien, modu batean.

Bi garaipen judizialetatik tiraka

2018ko abuztuan, The Daily Record egunkariak argitaratu zuen Eskoziako Gobernuak Salmond ikertu zuela, hura lehen ministro zen garaian ustez emakume batzuei egindako jazarpenengatik. Gobernuburu ohiak akusazioak ukatu zituen, SNPtik atera zen eta gobernua justiziaren aurrera eraman zuen ikerketa horrengatik; 2019ko abuztuan, Saio Auzitegiak arrazoi eman zion, ebatzi baitzuen Sturgeonen lantaldearen ikerketa legez kanpokoa eta lerratua izan zela. Gerora, 2020ko martxoan, Auzitegi Nagusiak absolbitu egin zuen hamahiru sexu eraso delituetatik.

Bitartean, egungo lehen ministroak aitortu zuen Salmondekin bost aldiz mintzatu zela auziaz —horietako batean bere etxean— gobernua ikerketa egiten ari zen bitartean, baina hori Leslie Evans Idazkari Iraunkorrari —funtzionario bat da— jakinarazi zion harekin izandako hirugarren bilkuran, ez lehenengoan.

Sturgeonek, gainera, parlamentuko batzordeari idatziz adierazi zion bere etxean Salmondekin izandako bilkura batean jakin zuela sexu erasoen salaketen berri, baina gerora publiko egin zen topaketa hori baino hiru egun lehenago gobernuburu ohiaren lantaldeko kide batekin elkartu zela —Salmonden arabera, auziaz hitz egiteko—; lehen ministroak erantzun zuen elkarrizketa hori izana «ahaztu» egin zitzaiola. Horrek hainbat galdera sortu ditu: gobernuburuak zehazki zer ote zekien, eta zergatik elkartu zen Salmondekin modu pribatuan, ezkutuan.

Informazio horiek argitara eman ostean osatu zituzten parlamentuko bi batzordeak: bata gobernuaren ikerketa ikertzeko, eta bestea lehen ministroak gezurra esan ote zuen argitzeko. Paraleloki, Irlandako Errepublikako Fiskaltzaren buruzagi izandako James Hamiltoni eskatu zioten zehazteko Sturgeonek Ministroen Kodea hautsi ote zuen; hain justu, azken hori da agintariarentzako mehatxu handiena, baiezkoa ondorioztatzen badu dimisioa ematera behartuta ikusiko baitu bere burua.

Salmond gogor aritu da hilabeteotan SNPren buruzagitzaren aurka, baina batez ere Sturgeonen kontra. Batzordeari adierazi dio baietz, jakinarazi ziotela sexu eraso salaketa egin zuen emakumeetako baten identitatea, eta horrek garrantzi handiagoa eman dio lehen ministroaren deklarazioari, datorren asteazkenean pasatuko baita batzordearen aurretik. Atzo, parlamentuan, diputatuek emakumearen identitateaz eta sexu eraso salaketen aurrean egindakoaz galdetu zioten, baina agintariak ez zuzen erantzunik eman, adierazita datorren asteazkenean arituko zela horretaz.

Ikusteko dago, gainera, ikerketa batzordeak emango duen hurrengo pausoak zer eragin izango duen: fiskaltzari eskatuko diote argitara eman ditzala SNPren eta Eskoziako Gobernuko goi kargudunen telefono mezuak, Salmondek argudiatu baitu horiek frogatzen dutela haren aurka «konspiratu» zutela.

SNP, aspaldidaniko unerik hoberenean

Oposizioko alderdiek urteak daramate Sturgeon agintetik botatzeko edo ahultzeko arrazoien bila, baina orain arte ez dira gai izan lehen ministroa pixka bat bada ere kezkatzeko. Asteotako gertakariek, baina, atera ireki diete hori egiteko, mugimendu independentista eta SNP bitan zatitzeko arriskuan baitaude, hain justu, alderdia aspaldidaniko unerik hoberenean dagoenean.

Ipsos Mori etxearen asteotako ikerketa batek dio SNPren eta lehen ministroaren babesa txikitu egin dela, baita alderdiarekiko duten ikuspuntua ere. Independentisten aldeko botoa oraindik sendo dagoen arren, inkestak lehen alerta mezua bidali dio Sturgeoni.

Maiatzaren 6an egingo dituzte parlamenturako bozak, eta, aurretik, gobernua balizko bigarren erreferendumaren data eta galdera aurkeztekotan da. Datozen asteetako gertakariek, hortaz, finkatuko dute epe laburrera eta ertainera begirako estrategia.


Summary: Herrialdeen planak ez dira aski Parisko Hitzarmeneko xedeak betetzeko. Nazio Batuen Erakundeak (NBE) ohartarazi du, oraingoz, mahai gainean dauden planak oso urrun daudela Parisko Hitzarmenak helburu duen bi gradutik beherako berotzea lortzeko.

Klima larrialdiari aurre egiteko plan handinahiagoak eskatu ditu NBEk. Parisko Hitzarmena sinatu eta bost urtera egin behar den planen behin-behineko berrikuspena egiten ari da Klima Aldaketari Buruzko Esparru Konbentzioa (UNFCCC). Parisko Hitzarmena sinatu zuten herrialdeen %40k bakarrik berritu dituzte berotegi gasen isurketen murrizketei buruzko konpromisoak. Hain zuzen ere, 2020. urtearen amaierarako bidali behar zizkioten NBEri plan berrituak. Izan ere, Parisen sinatu zituztenak aurrera eramanez gero, zientzialariek aurreikusi baitute hiru gradu berotuko dela munduaren batez besteko tenperatura mende amaierarako.

Konpromisoak berritu dituzten herrialdeen isurketak guztirakoen %30 baino ez dira. Eta agindu dituzten helburu berriekin, 2030erako espero zirenak baino %1 txikiagoak izango dira isurketak, 2010ekoen aldean. Aldea oso txikia dela ohartarazi du Antonio Guterres NBEko idazkari nagusiak, eta erakundeak argitaratu duen txostena planetarentzako «alarma gorri bat» dela gaineratu du, herrialdeak ez daudelako «inondik inora gertu» Parisen sinatu zituzten konpromisoak betetzeko. Hamarkada honen bukaerarako isurketak %45 gutxitzea eskatu dute zientzialariek, Parisko Hitzarmenak eskatu duen gradu eta erdiko berotzearen xedeak bete ahal izateko.

NBEren txosten honi, baina, falta zaio elementu garrantzitsu bat. Izan ere, oraingoz ez dituzte jaso AEBen eta Txinaren helburu berrituak. Bi herrialdeenak dira munduaren isurketen %40 inguru. Haienak ez ezik, Indiarenak ere ez dituzte jaso, eta beste herrialde indartsu batzuen konpromisoak helarazi badituzte ere, aurreko helburuak ez dituztela handitu ohartarazi du NBEk. Hori da, esate baterako, Errusiaren, Australiaren eta Brasilen kasua.

Itxaropen izpi bat

NBEk ontzat jo ditu helburuak hobetu dituzten herrialdeen planak. Guztira, 75 herrialdek hobetu dituzte aurretik azaldutako konpromisoak. Euren ekarpena, baina, mugatua da, munduaren isurketen %30 bakarrik egiten baitituzte herrialde horiek. Konpromiso handinahiagoak aurkeztu dituztenen artean daude Europako Batasuna -%55 gutxituko ditu isurketak 2030erako- eta Erresuma Batua -%68 gutxituko ditu-. Bi horienak, baina, munduaren isurketen %10 bakarrik dira une honetan.

Patricia Espinosa UNFCCko idazkari nagusiak txostenaren aurkezpenean azaldu duenez, argazkia osatzeko falta zaizkie Txinaren eta AEBen planak. AEBak Parisko Hitzarmenera itzuli berri dira, eta Joe Bidenen administrazioak agindu du berehala aurkeztuko duela AEBen plan berria. Txinak ere beste hainbeste egin beharko luke. Bi herrialdeek iragarri dute karbono neutraltasuna lortzeko helburua dutela mende erdirako. Epe laburragoko plan zehatzik, ordea, oraindik ez dute aurkeztu. Alde horretatik, gaur aurkeztu duten txosten hau osatu ahal izango dute azaroan Glasgowen (Eskozia) egitekoak diren COP26an. Espinosak ohartarazi du munduari denbora agortzen ari zaiola, eta ekintzak oso atzeratuta daudela: «Zerbait erradikalagoa behar dugu». COVID-19aren ondorengo egoerak ematen dituen abagunea baliatzeko eskatu du: «COVID-19aren ondorengo berreraikuntzak galdu ezin daitekeen aukera bat ematen du». Deskarbonizazio planen azkartzea eta ekonomia berreraikitzeko plan «berdeak" eskatu ditu horretarako.


Summary: Nafarroako merkatariek laguntza nahi dute berehala, mila saltoki itxi ez daitezen. Dendariek egindako inkesta batek alarmak piztu ditu, eta itxierak eragozteko plan eraginkor bat eskatu diote Nafarroako Gobernuari.

Merkataritzak aurrez aurre duen muturreko egoerak derrigortzen gaitu berehalako laguntza plan bat eskatzera, enpresek aurrera jarrai dezaten; ez bada planik, itxi beste biderik ez dute izango askok». Nafarroako hainbat merkataritza elkartek laguntza dei etsia egin diote Nafarroako Gobernuari, elkarte horiek egindako inkesta baten ondorioak alarmak piztu ondoren: mila saltoki inguru ixteko arrisku bizian daude, pandemiak urtebete egin duen honetan. Koronabirusak lehertarazi duen krisi ekonomikoak aurrean eramango ditu negozio asko; hori aurreikusi dute aditu askok, eta itxiera hurbiltzen den heinean, laguntza eskaerak gero eta ozenagoak dira.

Besteak beste, Nafarroko Merkatarien Elkarteak, Parte Zaharreko Elkarteak eta La Txan Ostalaritza eta Merkataritza Elkarteek egindako inkestak islatu du Nafarroako merkatarien %72k salmenta gutxiagoa egin dituztela 2020. urtean, eta horien artean kalte handiena jasotakoak direla, arropa, zapatak, osagarriak, bitxiak, eta betaurrekoak saltzen dituztenak, ia %90 apaldu zaizkielako salmentak. Edonola ere, pandemiak ia denei egin die kalte. Hamarretik sei merkatarik salmenten %30 eta%40 artean galdu dituzte azken urtean. Hori horrela, merkatarien bozeramaileek garbi esan dute mila izan daitezkeela luze gabe ateak itxi beharko dituzten negozioak, salmentak igo gabe jarraitzea oso zaila delako.

Eta zenbat enplegu gal daiteke lurraldean, merkatari txikien sektorean? Bada, elkarteek azaldu dutenez, bederatzi hilabeteko epe batean, 2.500 enplegu gal daitezke, ez badira martxan jartzen laguntza azkarrak eta nahikoak. Krisiaren lehen zartadaren zenbakiak lirateke horiek, betiere merkatarien datuen arabera, bost urterako aurreikuspenak are larriagoak baitira: 4.000 enpleguren galera, autonomak eta soldatapekoak kontuan hartuta.

Hamasei milioiko laguntza iragarri du Eusko Jaurlaritzak

Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako zapata eta arroparen sektoreak hamasei milioi euroko laguntza jasoko duela iragarri du Jaurlaritzako Merkataritza Sailak. Egun gutxi barru zehaztuko dute laguntza zuzenak diren edo maileguak; jakitera eman dute, nolanahi ere, negozio bakoitzaren lanpostu kopurua izango dela irizpideetako bat laguntzak banatzeko. Merkataritza Sailak dio hamasei milioi euroko laguntza honekin, jada ehun milioi euroko laguntzak jarri dituela martxan, pandemiak merkataritzari egindako kaltea arintzeko.


Summary: 33 urteko espetxe zigorra gizon batentzat, zazpi haurrez abusatzeagatik. Bilboko eskola bateko irakasle zela 7 eta 9 urte bitarteko zazpi haurrei sexu ukituak egin zizkiela ebatzi du Espainiako Auzitegi Gorenak.

Espainiako Auzitegi Gorenak 33 urteko espetxe zigorra ezarri dio gizon bati, 2014. urtean Bilboko eskola bateko irakasle zela zazpi haurri sexu ukituak egiteagatik. Gorenak ebatzi du haurrek zalantzak argitzeko zuten beharraz baliatu zela gehiegikeriak egiteko. 33 urteko espetxe zigorraz gain, ezingo da hiru urtez 12 urtez azpiko haurren irakasle izan.

Bizkaiko Probintzia Auzitegiak ezarri zion zigorra lehenik, eta Gorenak orain atzera bota du gizonaren defentsak jarritako helegitea. Argidoatu zuen haurrek ez zutelako gustuko salatu zutela, besteak beste. Ingeles eskolak ematen zituen gizonak, eta sei haurrez ikastetxean bertan abusatu zuen. Zazpigarreari haren etxean egin zizkion ukituak, euskara eskolak ematen ari zela.


Summary: Petti, Ekiza, Hiriart, Irazoki eta Salvador, Labeguerieren jaiotzaren urteurrenean. Mixel Labeguerie euskal kantagintza berriaren aitzindaria jaio zela 100 urte bete dira martxoaren 4ean. BERRIAk eskatuta, haren kantuen bertsioak plazaratu dituzte bost musikarik: Olatz Salvadorrek, Joseba Irazokik, Amaia Hiriartek, Jurgi Ekizak eta Pettik.

Noise Hole eta Zup taldeekin urte zenbait egin eta gero ekin zion bakarkako bideari Pettik (Bera, 1974), 1997an, eta handik bi urtera grabatu zuen lehen diskoa, Amets bat (1999, Gaztelupeko Hotsak). Geroztik, hamaika proiektutan parte hartu du, eta beste hamaika musikarirekin lan egin du, besteak beste Anarirekin, Rafa Ruedarekin, Txuma Murugarrenekin, Barrence Whitfieldekin, Xabi Garrerekin... Estudioko zortzi disko ondu ditu bakarka, beste hainbat kolaborazio, EP eta elkarlanean grabatutako LPez gainera. Iazkoa du orain arteko azkeneko lana, Manipulazio estrategiak (2020, *ZART), Harkaitz Canok prestatutako hitzekin egina. Azkeneko lan horretan doinu eta instrumentazio errepertorio zabalago batera eraman du bere ahots sakon eta urratua, baina Labeguerieren bertsio honetan blues erritmo batean errenditu du Xorieri mintzo zen. Labegueriek berak idatzitako hitzak eta musika ditu kantuak, berak inoiz disko batean grabatu ez bazuen ere bertsio anitz izan dituena.

Mixel Labeguerie euskaltzalea, musikaria eta politikaria izan zen (Uztaritze, Lapurdi, 1921 — Tolosa, Okzitania, 1980), medikua ikasketaz eta ogibidez. Euskaldun Gazteen Batasuna taldeko kide izan zen 1943tik aitzina, eta euskal kantuak biltzen hasi zen. Antzerkian ere jardun zuen, eta Piarres Larzabalen ezagutza egin zuen —haren hitz batzuk kantu bihurtuko zituen gero—. Euskaltzain urgazle ere izan zen.

1960ko hamarkadaren hasieran —ez da segurua noiz grabatu zituen, 1961 eta 1963 artean—, bi disko ttipi grabatu zituen, launa kantarekin, gitarra soil bat lagun. Asmatutako hitzak zituzten horietako batzuek, baina herri kantak ere baziren tartean. Ez Dok Amairu eta atzetik etorriko ziren musikari eta kantari askorentzat erreferentzia bihurtu zen, euskal kantagintza berriaren aitzindaria, beste inork urratu gabeko bidea ireki zuena. Kanboko alkate izan zen, eta diputatu eta senatari ere bai Parisen. 1963an, Enbata mugimendua sortzen lagundu zuen, baina aurki bazter batera egin zuen, eta Centre Democrate alderdiarekin bat egin zuen.

Martxoaren 4an bete dira ehun urte jaio zela, eta Labeguerieren inguruko erreportaje zabala argitaratu du BERRIAk kantariaren inguruan. Labeguerieri buruzko analisia ere idatzi du Jean-Louis Davantek; Enbata mugimendu abertzalearen sortzaileetako batzuk izan ziren.

Jurgi Ekizaren 'Aurtxo-aurtxoa'

Willis Drummond taldeko abeslaria eta gitarrista da Jurgi Ekiza (Baiona, 1980), baina bakarka eta beste talde batzuekin ere aritua da. Xan Bidegain (baxua), Rafa Rodrigo (gitarra) eta Felix Buff (bateria) kideekin batera sortu zuen Willis Drummond, eta 2008an plazaratu zuten lehen diskoa, taldearen izen berekoa, Bidehutsekin. Istanteak (2011, Bidehuts) eta A ala B (2012, Bidehuts) lanak eman ondotik, Rodrigok taldea utzi zuen, eta Joseba B. Lenoir batu zitzaien gitarrarekin; harekin laukotea osatuta eman zuten argitara Tabula Rasa lana, 2016an. Hark taldea utzi ostean, Ekizak, Bidegainek eta Buffek Zugzwang (2019, Tabula Rasa) plazaratu zuten, hirukotearen orain arteko lanik berriena dena. Joan den urtearen hondarretan,

Era Batera taldeko kide ere bada Ekiza. Gatibu taldeko bateria jotzaile Gaizka Salazarrek sortu zuen proiektua, inguruan musikari ezagunak bilduta —Ekizaz gain, Beñat Serna (Ken Zazpi) eta Mikel Caballero (Gatibu) ere batu ziren taldera—, eta Antipodetan diskoa eman zuten 2018an. Halaber, Ekiza bakarka ere igo izan da oholtza gainera, eta bakarkako disko bat ere ondu du orain artean: bH036-LP (2015, Bidehuts).

Bildumarako, Labegeriek 1961eko bere lehen diskoan eman zuen Aurtxo-aurtxoa kantua moldatu du Ekizak.

Amaia Hiriarten 'Elur egin du'

Amaia Hiriartek (Tours, Frantzia, 1997) biolontxelo ikasketak egin zituen lehendabizi Hazparnen (Lapurdi), ondoren Baionako kontserbatorioan, eta azkenik, 2017an, biolontxelo klasikoko diploma eskuratu zuen Fresnesen. Modu paraleloan, gaur egungo musiken diploma lortu zuen 2018an San Bisentseko kontserbatorioan. Gaur egun, LagunArte konpainiak muntatutako Habia hari hirukotean parte hartzen du kantari eta biolontxelo jotzaile gisa. Animalia naiz eta diskoa ateratzear da taldea.

Joseba Irazokiren 'Ezkilaren kantua'

Gitarrista polifazetikoa izateaz gain, Joseba Irazokik (Bera, Nafarroa, 1974) erakutsi du eroso moldatzen dela hala konposizioan nola inprobisazioan. Maixa eta Ixiarrekin jotzen hasi zen 1990eko hamarkadan, eta orduz geroztik hainbat musikariren alboan izan da bai estudioan, bai oholtza gainean: Mikel Erentxun, Rafa Berrio, Nacho Vegas, Petti... Atom Rhumba taldean ere aritu da hainbat urtez. 2000tik 2002ra Onddo taldea gidatu eta Errepideak ez ditut maite diskoa kaleratu zuen.

2004tik gaur egunera, berriz, hamaika disko argitaratu ditu; batzuk inprobisazioari eta esperimentazioari lotutako lan instrumentalak —Tokian tokiko (2014), Olatuetan (2006), Pertsona (2007), Gitarra onomatopeikoa (2017), Ez-Nostalgia (2019)—, eta beste batzuk, berriz, kantu moldeari atxikitakoak: Irri eta solas (2004), Gizona zakur egin zen (2005), Pobre gara (2007), Euria ari du (2010)... Bere azkeneko diskoak Joseba Irazoki eta Lagunak izenpean sinatu ditu: Joseba Irazoki eta Lagunak (2014) eta Zu al zara? (2018). Bestalde, 2017an Bas(h)oan diskoa ondu zuen Beñat eta Julen Axiarirekin elkarlanean.

Irazokik Ezkilaren kantua moldatu du, Labegueriek 1963an argitaratu zuen bigarren disko laburrean jaso zuena.

Olatz Salvadorren 'Gatua pitxitxi'

Gaztea bezain emankorra da Olatz Salvadorren ibilbidea (Donostia, 1990). Skakeitan taldean hamarkada bat darama teklatu eta sintetizadoreetan, eta badira zazpi urte bakarka kontzertuak ematen hasi zela. Bakarkako bide horren emaitza dira Zintzilik (Airaka, 2018) eta orain hilabete aurkeztu zuen Aho uhal (Airaka, 2021). Hamabi kantu berri bildu ditu azkeneko disko horretan, Rozalen eta beste zenbait musikariren laguntzarekin. Musikari elkarteko zuzendaritza taldeko kide ere bada, iaztik.

Bildumarako, Labeguerieren 1963ko diskoan jasotako Gatua pitxitxi kantu ezagunaren bertsioa egin du Olatz Salvadorrek.


Erantzunak bai, erantzuleak ez

Summary: Erantzunak bai, erantzuleak ez. Estreinatu dute Hego Euskal Herriko zinemetan ‘Non dago Mikel?’ dokumentala. «Hunkituta» eta «barruak mugituta» irten dira Donostiako Principe zineman lehenengoz ikusi dutenak.

Isiltasun ozen bat. Zirkinik apenas Donostiako Principe zinemako zazpigarren aretoan. 17:00etako saioa; goiztiarrena. 40 lagun azkena sartu diren bi horiekin. Galdera bat pantailan, eta hasperenak airean. Buruarekin keinu bat ezezkoa Barrionuevoren hitzartzean. Eskuarekin besaulkiari oratu bat amorruzkoa Espainiako Poliziaren keinu bortitzean. Hotzikara bat izotzezkoa ibaitik ateratako gorpua hilkutxara sartzean. Malkoak bat baino gehiago maskarapean, Jon Arretxek torturen testigantza amaitu eta kameraren aurrean apurtu denean. Irribarre iheslari bat Garbiñe Garate amaren ateraldi batean. «Gure mutikoa» dio behin eta berriz. Gure mutikoa: Mikel Zabalza. 35 urte geroago, non ote dagoen galdezka.

Galdera baten jiran eta galdera horren atzean dauden itzal eta ilun guztien bueltan osatu baitute Amaia Merino eta Miguel Angel Llamas zinemagileek Non dago Mikel? dokumentala. Joan den Donostiako Zinemaldian estreinatu zuten, Zinemira sailean, eta gaur estreinatu dute Hego Euskal Herriko zinemetan. «Hunkituta» eta «barrua mugituta» irten dira gehienak aretoetatik. Ikusi dituztelako erantzunak han, baina erantzulerik ez inon.

Mikel Zabalzarena Euskal Herriaren historian gertakari ezaguna dela pentsa liteke, baina izan da aretoan bertan deskubritu duenik. Akatsak ikasteko balio ei duten gisara, aretoz nahasteak ere bai, kasu honetan. «Ni Father ikustera nentorren, baina okertu eta areto honetan sartu gara. Garbi esango dizut: hunkituta nago erabat. Uste dut honi zabalpen gehiago eman behar litzaiokeela. Horixe da nire pentsamendua une honetan», azaldu du Elena Cadarsok. Iñigo Lopez de Tejadarekin batera ikusi du dokumentala. «Hunkituta» dago hura ere, «ikaragarria» iruditu zaio ikusi duena: «Sekulako injustizia iruditzen zait estatuko segurtasun indarrek ekintza hauek eta haien inplikazioa errekonozitu ez izana. Egindako minaren aitortzan ere egon behar da oreka bat. Badirudi alde bakarrari eskatzen zaiola, eta beste aldeak ez duela berea onartzen. Ironia garratz bat da. Are gehiago, berea onartzen ez duen alde hori legea ordezkatzen duena denean».

Izan ere, berezia izan da astea. Alberto Perote CESIDeko koronel eta zerbitzu sekretuetako buruaren eta Pedro Gomez Nieto Guardia Zibileko kapitainaren artean izandako elkarrizketa baten grabazioa eman zuen argitara astelehenean Publico-k. Mikel Zabalza Intxaurrondon torturatuta hil zutela frogatzen duen grabazio bat, finean. Dokumentalaren tesiari ahotsa eta oihartzuna ematen diona, eta oraindik irekita dagoen zauriari ozpina eta gatza.

«Era guztietako sentsazioak» ditu Rosa Zufiak aretotik irtendakoan: «Kazetari gisa bizi izan nuen garai hura guztia. Dokumentalak berresten duena da Zabalza Intxaurrondon ez zutela hil pentsatzea inteligentziari burla egitea dela. Ez dago beste erantzunik. Asko mugitu dizkit barrenak; pila bat».

Miguel Angel Llamas zuzendaria pozik dago dokumentalak izan duen harrerarekin. Dio jendea «hitzik gabe» geratzen dela pelikula ikusitakoan, eta izan direla txalo zaparrada batekin amaitu diren emanaldiak –Iruñean, esaterako—. «Gero, solasaldian, jendeak adierazten digu gehiago ikusi nahi duela. Egun horietan gertatu zenaz aparte, Zabalza auziaren inguruko ondorengo pasarteak ere ikusi nahi dituztela. Baina pelikula batean ezin da dena kontatu. Gehiago jakin nahi duenarentzat, Galdutako Objektuak websaila osatzen ari gara eta www.mikelzabalza.eus webgunean ikus daiteke».

Onartzen du Llamasek, aste honetan argitara emandako grabazioek «aktualitatera» ekarri duela berriz Zabalzaren afera. «Duela 35 urte gertatu zena belaunaldi gazteei hurbiltzea ez da erreza , eta honek lagunduko du». Faltan ere bota du zerbait: «Espainiako agintarien aldetik eman beharreko urratsa: argitara ditzaten auzi hori buruz duten informazio guztia; argitu dezaten zer gertatu zen. Eta behingoz onar dezaten Euskal Herrian torturatu egin dela». Erantzunekin, erantzuleak.


Summary: Eraginkortasun txikia, uzta ere halakoxea. Athleticek berdindu egin du Levanteren zelaian, galtzen joan eta gero. Bi golak penaltiz sartu dituzte. Zuri-gorriek aukera onak alferrik galdu dituzte.

Golik gabe ez dago festarik, eta ondo jokatzea beti bada ere hobea, eraginkortasunik gabe ez du askorako balio. Ez behintzat, sailkapenean, eta horixe da talde baten maila neurtzen duena. Ondo jokatu du gaur gauean Athleticek Levanteren zelaian, baina eraginkorra izan ez denez aurkariaren arean, uzta txikia ekarriko du Euskal Herrira: puntu alea.

Galtzen joan da Marcelinoren taldea. Lehen zatian, 33. minutuan, Rogerrek penaltiz sartu du etxekoen gola. Hortik aurrera sortu dituzte zuri-gorriek aukera garbienak, baina ezin baloia sarera bidali. Williamsi atepetik atera diote berdinketako gola litzatekeena 35. minutuan, eta antzekoa gertatu zaio handik zazpi minutura. Beste horrenbeste jazo da Berenguerrekin atsedenaldia gainean zenean.

Berdinketa beste penalti batek ekarri du. Berenguerri ostikada emateko keinua egin du Vukcevicek, baloia jotzera zihoanean nafarrak aurrea hartu diolako. Zuzenean, azkar batean penaltia adierazteko jokaldia izan da, eta hori egin du Diaz de Mera epaileak. Baina errepikapenetan, ez da garbi azaldu jokaldia, benetan ostikada jo dion edo ez. Ezezkoa gehiago eman dute aditzera irudiok, zerbait ematekotan. Epaileak, hala ere, ez du beharrezko ikusi jokaldia VAR-en ikustea, eta Raul Garciak berdindu du emaitza.

Hasierako lekuan zen partida, hortaz. Eta Espainiako Kopan bi taldeen arteko kanporaketa dagoen toki berean: berdinduta eta bana. Datorren ostegunean izango da finalerdietako itzuliko partida hori, gaurko zelai berean, eta gaur bertan hasi dira norgehiagoka hori jokatzen. Izan ere, Marcelinok Muniani atseden eman dio 66. minututik aurrera. Erabaki horrek ez du kolpe batean aldatu partida, kanpotarrek jarraitu dutelako etxekoen area inguruan jokatzen, azkeneko horiek oso atzean sartuta egon direlako, kontraeraso zitalen bat noiz harrapatuko.

Geroxeago aldatu da partidaren itxura pixka bat, Levante Unai Simonen areara trantsizio bizkorren bidez iristen hasi denean. Atera ere jaurti du, baina Athleticeko atezainak ondo bete du bere lana. Marcelinorenek ere izan dituzte erdiraketa on batzuk, baina area barruan errematzaileak falta, Raul Garcia han inguruan azaldu bada ere.

Berdinketarekin 30. puntua du Athleticek. Bederatzigarren da oraingoz. Azkeneko bost partidak kontuan hartuta, hirugarren berdinketa du; bana dauzka irabazita eta galduta.


Summary: Khaxoggiren hilketa agintzea leporatu dio CIAk Saudi Arabiako printzeari. AEBek zigor ekonomikoak ezarri dizkiete hilketan parte hartu zuten hainbat kideri, baina ez Bin Salman berari.

AEBetako CIA Inteligentzia Agentzia Zentralaren txosten batek Jamal Khaxoggiren hilketarekin lotu du Saudi Arabiako printze oinordeko Mohamed Bin Salman, Washingtonen eta Riaden arteko harremana gaiztotuz: «Ebaluatu dugu Saudi Arabiako printze oinordekoak Jamal Khaxoggi kazetaria atzeman eta hiltzeko Istanbulen eginiko operazioa onetsi zuela». Hala, haren gertuko 70 lagun ingururen aurkako zigorrak onartu ditu Etxe Zuriak. Riadek, berriz, «faltsutzat eta onartezintzat» jo du akusazioa.

Bi orrialde besterik ez ditu txostenak, baina horietan gogor egiten du Saudi Arabiako printzearen aurka. Argudiatzen du Khaxoggi hil zen unean Bin Salmanek herrialdeko aginte makila zuela, eta hilketan haren gertuko aholkulariek eta segurtasun langileek hartu zutela parte, besteak beste, bere guardia pertsonaleko zazpi kidek. Horrez gain, atzerrian dauden disidente politikoen aurka biolentzia erabiltzearen alde egotea leporatzen diote. Hala, ondorioztatu dute «oso inprobablea» dela herrialdeko funtzionarioek halako operazio bat egitea haren baimenik gabe.

Ez da Bin Salman hilketarekin lotzen den lehen aldia. Aurrez, Nazio Batuen Erakundeak ere adierazi zuen «froga sinesgarriak» daudela hori baieztatzeko. AEBetako Inteligentzia agentziaren txostena bera ere duela hilabete batzuk filtratu zen AEBetako hedabideetara. Orduko presidente Donald Trumpek, ordea, gezurtatu egin zuen informazioa egiazkoa izan zitekeenik. Joe Bidenen gobernuak, baina, sinesgarritasuna eman dio, eta, horrekin batera, Riadekin dituen harremanak birdefinitzeari ekin. «AEBek Saudi Arabiarekin duten harremanarekin konpromiso bat dute, baina Biden presidenteak garbi utzi du lankidetza horrek AEBen baloreak islatu behar dituela», azaldu du Antony Blinken Estatu idazkariak.

Txostena argitaratu bezain laster, AEBek zigor ekonomikoak iragarri dituzte erasoan parte hartu zutenen aurka, besteak beste, Saudi Arabiako inteligentzia zerbitzuetako zuzendariorde ohiaren kontra. Horrez gain, Estatu Idazkaritzak 76 kideri AEBetan sartzea debekatu die, hilketan parte hartzea edo «atzerrian dauden disidenteei mehatxu egitea» leporatuta. Horrekin mezu garbi bat bidali nahi izan du Etxe Zuriak: «Saudi Arabiak bere lurretatik kanpo aktibista, disidente eta kazetarien aurka egiten dituen eraso eta mehatxuak amaitu egin behar dira». Halere, ez dira ausartu Bin Salman berari zigorrik jartzen.

Arma salmenten inguruan ere aritu da Blinken. Adierazi du orain arteko akordioak berrikusten ari direla, eta «ziurtatzen» arma horiek «Erreinuaren defentsarako» erabiltzen direla, eta ez «eraso operazioekin jarraitzeko». Azken hitz horiekin Riadek zuzendutako nazioarteko koalizioak Yemenen hasitako gerrari egin dio erreferentzia.

Riadek txostenean argitaratutako gezurtatu du, eta adierazi herrialde hartan egin zen ikerketak ondorioztatu zuela «arauak hautsi zituen talde batek» hil zuela kazetaria. Hala, gogoratu du bere garaian egin zirela «beharrezko prozesu judizialak».

Khaxoggi 2018ko urriaren 2an hil zuten, Saudi Arabiak Istanbulen (Turkia) duen kontsulatuan. 59 urteko kazetaria eraikinean sartu zen, baina ez zen sekula atera. Hilketagatik zortzi lagun zigortu zituzten, horietatik bost heriotza zigorrera. Epaiketak, ordea, zalantza ugari utzi zituen, eta, besteak beste, Turkiak gardentasun falta kritikatu zuen.


Traduttore, traditore, gailua ere

Summary: Traduttore, traditore, gailua ere. Hiru itzultzaile automatiko nagusi atzeman daitezke Interneten, euskaratik eta euskaraz bat-bateko testu itzulpenak egiteko. Gaztelerarekin, frantsesarekin eta ingelesarekin gero eta emaitza hobeak dituzte, eta eztabaida piztu da, ofizioko itzultzaileen artean bereziki, tresnak jendea ordezka beldur.

Garatuz eta hobetuz ari dira aitzina itzultzaile automatikoak; bereziki, azken belaunaldiko itzultzaile neuronala. Euskaratik eta euskarara berehalako itzulpenak egiten dituztenetarik, hiru dira ezagunak: Elhuyar enpresaren Itzultzailea.eus; Eusko Jaurlaritzaren Itzuli + (euskadi.eus); eta Batua.eus. Eztabaida piztu dute tresna berri horiek, bereziki ofizioko itzultzaileen artean arrangura piztu baita ez ote dituen ordenagailuak jendeak ordezkatuko. Ekaitz Bergaretxe eta Nahia Zubeldia ofizioko itzultzaileak dira, eta biek argi dute: ez dituzte begiko. «Gizarte honen joera zabal eta kezkagarri batetik goaz gai honetan ere», erran du Ekaitz Bergaretxek; gailuak nola jendearen lekua hartzen ari diren, hots. Nahia Zubeldiak alde txarrak baizik ez dizkie ikusten tresna berri horiei: «Beldur handiz begiratzen ditut». Ohartu da anitz hobetu direla itzulpenen emaitzetan. «Geroz eta zehatzagoak dira, geroz eta erabiliagoak. Saihetsezina da etorkizunean horien nagusitzea». Horrek dakartzan ondorio sozialekin: «Pertsonak ezingo dira horretatik bizi, askoz merkeagoa eta sinpleagoa baita makina» manatzaileentzat. Ez du uste, haatik, itzultzaileak alde bat ordezkatuko dituztenik, «baina bai asko murriztu». Haren ustez, «itzultzaileek zuzentzaile bilakatu beharko dute». Hori ez zaio itzulpengintza Bergaretxeri. «Itzultzaile eta interprete ikasketak egin nituenean, curriculumean sartzen ziren hizkuntza bakoitzaren herrialdeen edo zibilizazioen azterketak. Horrek erran nahi du itzulpen bat egiten dugunean ez dela soilik hitz bat beste batez ordezkatzea, baizik eta errannahia itzultzea». Bergaretxeren gisan, Zubeldiak ere ez dio zentzurik ikusten itzulpen literal eta pentsatu gabeari. «Adierazkortasuna galtzen da itzulpena pertsonala ez delarik». Euskararentzat den lanjerra aipatu du Bergaratxek. «Nik uste dut tranpa ikaragarriak izan daitezkeela euskararentzat, euskal nortasunarentzat. Berriki aritu naiz Euskal Elkargoko turismo bulegoko dokumentuen itzultzen. Frantsesez idatzia delarik: 'Espelette un des plus beau village de France'. Zer egin horrekin? Nik ez dut hola uzten. Makinak ez du hautu kritiko baten egiteko gaitasunik». Funtsezkoa zaio ofizioko itzultzaileak jakitea testu edo hitzaldi bat nori zuzendua zaion, jakiteko nola itzuli. «Erran ohi da itzulpen ona itzulpenaren eta egokitzapenaren mugan kokatzen dela». Euskara, zabalduago? Kepa Sarasola Euskal Herriko Unibertsitateko informatika alorreko irakasle eta ikerlaria da. Udako Euskal Unibertsitateko zuzendaria ere bada. Donostiako unibertsitateko Ixa ikerketa taldean parte hartzen du, hain zuzen, itzultzaile automatikoen hobekuntza eta horien aplikazioak garatzeko. Azkarki sinesten du euskarari ekarriko dioten laguntzan. Bizkitartean, argi du ez duela tresnak ordezkatuko jendeak duen itzulpenerako gaitasuna. «Errore ikaragarria litzateke. Egin behar duguna alderantzizkoa da: dauzkagun giza itzultzaile indartsuekin euskara eraman hamar aldiz harantzago. Askoz gehiago itzul daiteke, eta ondo». Sarasola ados da, beraz, Bergaretxerekin eta Zubeldiarekin: «Batzuetan, hizkuntza komunikatiboagoa ekarri behar da, eta hori pertsona batek egin behar du». Bea Salaberri AEK-ko didaktika arduraduna da Ipar Euskal Herrian. Hark ere argi du itzulpen egokia jendearen eskuetatik pasatuko dela oraino bulta batez. «Itzultzaile automatiko batek beti ukanen ditu bere mugak. Mintzatzen zarelarik, hautatzen duzu hitz bat bestea baino; tresnak ez du harrapatuko finezia hori, intentzio humano hori. Sortzaileei ez die kenduko beren eginkizuna». Hala ere, erabilpen anitz ikusten dizkio Sarasolak bat-bateko itzultzeko gaitasun berriari: «Euskara ez da ailegatzen gaur egun ospitaleetara, epaiketetara. Telebistan, bideoetan, azpidatziak egin daitezke modu masiboan. Bilera asko egin daitezke euskaraz. Euskara erosoago eta maizago erabiltzeko izango dira tresna horiek». Ixa taldean hasiak dira itzultzailearen aplikazioen lantzen, hala nola medikuntzan. «Zu medikuarengana bazoaz, elkarrizketa euskaraz izan daiteke, baina medikuak gero erdaraz idatzi behar du txostena, halabeharrez. Zergatik? Beste mediku batek irakurri behar badu eta euskara ez badaki, ez luke ulertuko. Lantzen ari gara —eta nahiko aurreratuta dago— mediku batek euskaraz idazten badu beste mediku horiek itzulpena izatea», dio Sarasolak. Irakasleentzat ere materiala prestatzeko lagungarri ikusten ditu. «Eman dezagun interesatzen zaizkigun apunte batzuk badaudela erdaraz. Orain arte, bideraezina zen euskaraz jartzea giza itzultzaile bati ordainduta. Orain irakasleak errazago dauka euskarazko informazioa ematea ikasleei». Itzultzaile automatikoen ekarpena auzitegietan ere badakusa. «Epaitegietan ez da ia-ia ezertan erabiltzen euskara, gaur egun. Abokatu batek, epaile batek egin nahi badu euskaraz, orain errazagoa izango zaio itzultzea». Euskal prentsarentzat ere aukerak badirela dio Ixako kideak. Euskal edukiak zabalago ezagutarazten ahalko direlakoan. «BERRIArentzat, Hitza-rentzat, erronka bat da laster egitekoa. Zuek idazten dituzuen gauza ederrak batzuetan ez dira ailegatzen, eta jendeak ez ditu baloratzen. Katalunian, Bretainian, Korsikan berdin». Edo behargabeko? Bere mugak izanik ere, Bea Salaberri ohartua zaie tresna berriek egin hobekuntzei. Itzultzaile automatikoari «ematen diozun bazka hobea bada, hobetuko da. Beharbada, erronka horretan da: kalitatezko itzultzailea izatean». Helduen euskalduntzea duenez ofizio, mementoko ez du ikusten AEKren gisako egitura ordezkatuko dutenik ordenagailuek. «Gaur egun, jadanik posibilitateak anitz dira, baina ez ditugu erabiltzen, zeren pertsona arruntek nahiago dugu hizkuntza bat ikasi ezinez eta denbora pasatu makina batekin». Gau eskoletako klaseetarako erabilpen posibleak ikus daitezke, baina hor ere bere mugekin: «Ematen ahalko duzu telebistako edozein katetan, eta hautatzen ahalko duzu zer hizkuntzatan ikusi eta entzun nahi duzun. Baina horrek ez du erran nahi hizkuntza horretan sortua izanen denik, hizkuntzaren mundu pertzepzioa, alde kulturala kontuan hartuko dituenik». Bai, baina. Interneten atzeman duen iragarki bat atera du Salaberrik. New Yorkeko enpresa batek belarritako gailu ttipi bat garatu du, belarri zuloan ezarriz bat-bateko itzultzaile lana egiteko. «The Pilot! Hitz egiten duzu, telefono bati juntatua da belarriko gailua, eta zure hizkuntzan ematen dizu». Bereziki hizkuntza gutituetako sustatzaileen artean sor dezake arrangura. Pentsa baitaiteke erdaldun anitzek ez dutela gehiago euskararen ikaste beharrik ikusiko euskaldunen ulertzeko. Ez gara horretan. «Ez zait sekula nehor jin erratera klasea gelditzen duela belarriko gailu bat erosi duelako», dio Salaberrik. Urrunago doa: «Problema ez da tresna, baizik eta gizarteak sortzen duen presioa hizkuntza bat ikasteko edo ez. Hizkuntza nagusituetan ez da problemarik, zeren, hiztun masa hainbestekoa da, non beti errazagoa izanen baita ikastea. Arazoa da euskaraz hiztun kopurua askoz ttipiagoa dela; beraz, lanjerra handiagoa da». Gehiago dena, nekez irudikatzen ditu jendeak elkarren parean gailu bat dela medio komunikatzen. «Egonen gara bakoitza gure hizkuntzan, belarritako gailuekin, bakoitza gure burbuilan? Ez dakit sekula erreala izanen denetz. Komunikazioaren parte humano guzia kentzen du». Arrangurak arrangura, Sarasolak dio ez dela parada huts egin behar. «Aldaketa teknologikoekin beti arrisku bera da: erabil daitezke jendearen kontra edo alde. Inportantea da guk euskararen eta jendearen alde baliatzea, eta salatzea txarto erabiltzen denean. Estrategikoa da denon artean jauzi hori egitea; instituzioek ere bai. Euskara gehiago eta testuinguru berrietan erabiltzeko».


Summary: «Banuen irabazteko gose bat hemen ikusten ez dena». Pilotari kubatarrak profesionaletako goi maila uztea erabaki du, gorputza bezala pilotaren pasioa ere akitu zaiolako. Hogei urtean aritu da Waltary, presio handiarekin aritu ere, baina gustura dago bere ibilbideaz.

El Fenomenal deitzen dute Agusti Waltary (Habana, 1980), trinketeko jokoan fenomeno bat izan baita. Sei aldiz Frantziako txapeldun bikotean eta beste horrenbeste bakarka, joko desberdinarekin pilota show bat egitera jin zen. Hazparneko Lauak enpresan elkarrizketatu du Hitza-k; han lan egiten du orain kamioi gidari gisa. Goi mailan hainbeste urtez aritzea zaila izan da? Bai, oso. Hogei urte gogorra da, eta hogei urtez «hil beharreko gizona» izan naiz. Zorroztasun anitz, tentsio anitz, akidura anitz. Uste dut pilotari emateko nuen guztia eman diodala eta pilotak zuen guztia eman didala. Zure maila ukaiteagatik, joko desberdina ukaiteagatik, beharbada ere zure larruaren koloreagatik... besteek baino presio handiagoa jasan duzu? Bai. Waltary eztanda gertatu zenean txiste gisa hartzen nuen, nahiz gero konturatu nintzen ez zela txistea. Serioa zen, presio anitz zen. Egiten nuen gutxienekoa kritikagarria zen, dena kritikagarria zen. Konplikatua zen, baina, jainkoari esker, aitzina jo nuen ahal bezain ongi, eta jokalari on gisa oroitzen da nitaz jendea. Beti duintasunez erantzun duzu. Oroz gainetik, ukan dudan hezkuntzagatik; berbera naiz bizi normalean eta kirolean. Ez dut sekula errespetu faltarik ukan inorekiko. Badut ene aritzeko manera, trinket barnean badut oihukatzeko manera tanto eder bat irabaztean edo galtzean, baina hori show-aren parte da, ez da errespetu eskasa. Nire postura beti berdina da: normala, zintzoa eta, oroz gainetik, umila, sekula ez dudalako ahantzi nondik heldu nintzen. Beti oinak lurraren gainean, eta jakizu jendeak itxoiten zuela nire burua globo bilakatzea, baina hogei urtez tronpatu dira, beti pertsona berbera izan naiz. Orain badira jokalariak lehiaketa edo txapelketa on bat irabazi eta ate batetik pasatu ezin direnak; ni ez, nire burua beti bera da. Alta, erran daiteke denek baino gehiago irabazi dudala. Kubatik jin zinen. Kuban kirola erlijio bat da; guretzat kirola zinez inportantea da. Txikitatik kirola egiten dugu; uste dut ni bost urtetan hasi nintzela, korrika egiten ikasi bezain laster. Gure amek kirola egiten dute. Emazte guztiek kirola egiten dute, nire ustez, bederatzi hilabetez sabelean haur bat ukaitea eta haurraz erditzea indar ikaragarria baita. Kubatik joan zinen. Zer da gogoan atxiki duzun oroitzapena? Erabaki nuen ihes egitea, eta ibilbide handi bat hasi nuen: Espainia, Mexiko, AEB, eta 2016an iritsi nintzen hona. Baionako mastersak baino hilabete bat lehenago. Miamin gauzak gaizki joan zitzaizkidan, eta banekien pilotan zerbait egiten ahal nuela ezagupen zerbait banuelako: munduko txapeldun, munduko kopan ere txapeldun nintzen... Egokitzea kirolera arras ontsa joan zen, maila pertsonalean berriz, gaizki. Hemen ez nuen inor, eta ez nehork ez ninduen lagundu, nehork! Horregatik ez zizuten irabazten, gose handia zenuelako? Hori da, banuen irabazteko gose bat hemen ikusten ez dena. Oraingo jokalariak zinez onak dira, baina begietan ez diet gose hori ikusten. Ikusten ditut nire lehengo bideoak, eta nire begiak odolez beteak ziren, beltzak... trinketera sartzen nintzen, eta begiradatik beldur ematen nuen, nornahi jateko prest nintzelako. Eskaera bereziak egin izan zaizkizu, azpitik sakatzera behartu zintuzten adibidez. Orain irri egiten dut, ikusten dudalako gaur egungo jokalariei antolatzaileek ez dietela deus eskatzen. Horretaz harro sentitzen naiz; ez badiete deus eskatzen, eskaintzeko deus ez dutelako da. Niri dena eskatzen zidaten: azpitik sakatzea, sakatzea hamahiru metrotatik, pilota motela erabiltzea, zirkuituko mailarik apaleneko jokalariarekin parea osatzea... Eta karrera bukatzen dudan honetan harro naiz, 23 edo 24 urteko jokalariekin lehian nintzelako, galtzen eta irabazten. Zure kontrako hitz gogorrak ere izan dira. Ez dizkidate sekula niri erran. Sufritu dutenak beti etxekoak izan dira, harmailetan ikusten zituztelako tximino keinuak, eta entzuten zutena... Ergelak dira haiek, buruan buloi bat falta zaie. XXI. mendean norbait kritikatzen baduzu bere larruaren koloreagatik, denboran gelditu zinen, XX. mendean. Gu XXI. mendean bizi gara. Ez zait inporta, nire koloreaz harro naiz. Pilota aldatu dela erran izan duzu. Zer da aldatu dena? Pilotarekiko lilura galdu da, dena da polemika negatibo. Antolatzaile guztiak ez dira gai mundu guztiarekin jartzeko pilota aitzina ateratzeko, ez direlako ohartzen pilota Euskal Herriaren ondarea dela, ez dela haiena! Batzuetan irri egiten dut batzuk entzunez; mintzo dira sekula mailarik hoberenean aritu ez direnak, eta iduri luke pilota asmatu zutela. Frantziako txapeldun direnak, munduko txapeldun direnak (Etxeto, Larretxea, Sorhuet, Ezkurra, Ibarrola...) nehork ez ditu deitzen gazteak laguntzeko... Horregatik erretiratzen naiz osoki pilotatik, egin bezate pilota beren maneran. Egin dudan apurra, Euskal Herrian pasatu ditudan hamabost urteetan, pilota ezagutarazteko izan da. Paristik jin dira L'Equipe, Le Monde, Figaro, pilotaz interesatuak nire ikuskizunari esker. Jin ziren El Mundo, El Correo, Marca, Mundo Deportivo, EITB... EITBko ekoizle batek erran zidan trinketean ez zuela interesik ni iritsi arte. Zu show bat egitera jin zinelako. Hori da. Orain joan naizela ikusiko duzu ez dela pilota gehiago aipatuko zirkulu itxian ez bada. Kirol bat irekia izateko, nazionalitate desberdinak behar dira, errugbian edo futbolean bezala. Futbolean, Frantziako lehen ligan frantziarrak baizik ez badira ari, nehork ez du begiratuko. Ez dira gai, adibidez, mexikarrak deitzeko nazioarteko enpresa bat egiteko. Ez da garatuko, zure ustez? Hemen bada arazo larri bat pilotari interesa galarazten diona: adiskidekeria. Aita batek beste hura deitzen du, bere semeak lehiaketa batean parte har dezan, nahiz sailkapeneko azkena izan... «Nik hori ematen dizut, semea aritzearen truk». Baina zure semea ez bada ona, ez da ona. Hemen talentua ikusi behar da. Badira Frantziako txapeldunak amateur mailan ez direnak [profesionaletara] igotzen, 30 urte dituztelako. Eta zer? Gazteak ez badira haiek irabazteko gai? Eman behar zaie aukera, eta ez badute deus egiten, aski da mailaz jaistea... baina hemen ez da barrabilik jendea mailaz igo eta jaisteko. Hori da gertatzen dena. Erretiratzea iragarri duzu, trinketetan publikorik ez delarik. Pena ematen dit, ez nuelako karrera gisa horrez bukatu nahi. Baina egun batez publikoa iritsiko da, eta agurtzeko partida bat eginen dut. Gutxienez, publikoari milesker errateko.