Harpeak ezagutarazteko eguna

Summary: Harpeak ezagutarazteko eguna. Bizkaitik Baxenabarrera, zortzi harpek osatzen dute Lurpea elkartea. Harpeen edo Koben Eguna antolatu dute hamahirugarren aldikoz, gaurko eta biharko. Diotenez, euskal herritarrek berek guti baizik ez dituzte ezagutzen bisita daitezkeen lurpe horiek. Horregatik, horien fama hedatu nahi dute asteburuan.

Euskal Herriko zortzi harpe ezagun biltzen ditu Lurpea elkarteak. Bat Bizkaikoa da, bi Gipuzkoakoak, hiru Nafarroakoak, bat Lapurdikoa eta beste bat Baxenabarrekoa. Mugarik gabeko lurpea leloarekin, harpe horien ezagutaraztea dute helburu elkarlanetik. Aurten, hamahirugarren aldikoz antolatu dute Koben Eguna. Gaur eta bihar iraganen da. Zortzi leizeak bisitatzen ahalko dira, merke.

2008an sortu zuten Lurpea elkartea, eta zuzendaritza itzulikatuz hartzen dute zortzi koba, kobazulo, harpe edo leizetako arduradunek. Aurten, Lekunberri (Nafarroa) ondoko Astizko Mendukiloren aldi da. Mendukiloko animatzaile Amaia Govillarek esplikatu du Lurpea sortu zutela “sare bat sortzeagatik eta elkarlanean ibiltzeko”. Govillarrek dio guti direla bisitariei irekiak diren harpeak, eta badutela haien berri jakinarazteko beharra Euskal Herri osoan. “Koba turistikoak ugariak ez direnez, elkarlanean egiten badugu indarra lortzen dugu eta aberastasuna informazio aldetik”.

Elkartea sortu aitzin, Mendukilo sartu zen harremanean Oñatiko (Gipuzkoa) Arrikurutzekin. Biak ere momentu bertsuan ireki zituzten: Astizkoa 2005ean, Oñatikoa 2006an. Euskal Herri guzira zabaldu da sarea geroztik, eta 2020an Turinea ibilbide turistikoen webguneak ibilbiderik onenaren saria eman zien Lurpeakoei. “Ibilbiderik onena izendatu zuten Euskal Herriko koben ibilbidea”, erran du Govillarrek. “Guretzat itzela izan zen”.

Argitxu Axeritogarai komunikazioaz arduratzen da Sarako leizeetan. Urtean zehar harreman erregularra dute harpeen artean, eta egitasmoak ere badaramatzate elkarrekin. Joan den urtean Gasteizko Monte Solidarios elkartearekin muntatu elkarlana aipatu du: “Isiltasuna entzuten izena zuen. Dibertsitate funtzionala, desgaitasun fisikoa eta ikusmenekoa duten pertsonei ateak ireki dizkiegu, haiek ere lurpeko edertasun hori ezagut dezaten”.

Axeritogaraik baieztatu du Euskal Herriko harpeek badutela famatzeko beharra: “Sarako leizeetarik pasatzen dira bisitari anitz; Zugarramurditik ere bai. Baina Hegoaldean ez hainbeste; Ekainberri erreplika, adibidez, izugarri interesgarria da, baina ez da hainbeste jende joaten”. Axeritogaraik dio bisitari gehien duten leizeetan ere “momentu goxo baten pasatzera” datozen kanpoko bakantzatiarrak direla anitz. “Ez dira lekuko jendeak jiten beren lur azpian dituzten gauzen ikustera”.

Harpeen ezaugarriak

Axeritogaraik uste du badela informazio lana egiteko Euskal herritarrei buruz, harpeetan zer baden ohar daitezen: “Euskal Herriko lur azpiek —seigarren kontinentea deitzen ditugunak—, aberastasun handiak dituzte, eta ez dira hain ezagunak”.

Xaretan berean —Sara, Zugarramurdi, Urdazubiko eremua—, aberastasun horren ezaugarriak oro dituztela dio: “Hiru kobazulo ditugu lurralde ttipi batean, eta arrunt desberdinak dira: Zugarramurdiko Sorginen leizeetan badugu atal zabal bat eta naturagune eder bat; Urdazubin konkresio zoragarriak dira, erreka ttipi batekin barnean; eta Sarako leizeena uraren lana da, baina leize idorra da”.

Euskal Herriko harpe batetik bestera gizakiak utzi mota orotako markak ageri diela gehitu du: “Historiaurreko aztarnak, pinturak”. Bisitarietan ere jakin-min iturri franko dira. “Batzuek mitologiari lotu istorioak nahiago dituzte; besteek, historia edo geologia. Lur azpian anitz gai badira”. Harpe horietan atzeman dira gizakiaren herexak, eta aitzinekoen sinesteen hondarrak orain arte heldu dira. Izturitzen aurkitu musika tresnak famatuak dira. Besteetan oihartzun nagusia dutenak zerrendatu ditu Axeritogaraik: “Sarakoetan suharriak edo mozteko tresnak badira. Urdazubin, tinduak murruan. Arrikurutzen lehoi burezur bat atzeman dute. Ekainen tinduak badira denetan”.

Mitologiari lotu guneak direla gogorarazi du Sarako animatzaileak: “Istorio mitologikoak badira leku horietan. Aralarren, Mendukilon, herensuge bazen. Kaskoan den kaperatik ateratzen omen zen, baina leizetik jiten zen. Eta leizean ikusten da buru bat bezala”. Halaber, Sarako leizeentzat erraten zen etsaiaren edo deabruaren eskola zela. Hain zuzen, sineste zaharrei buruz, Joxe Migel Barandiaranek Saran egin ikerketak aipatu ditu Axeritogaraik: “Erraten zuen bazela behigorri bat leizea atxikitzen zuena. Lehengo behi hezurrak atzemanak izan dira barnean. Animalia horiek baziren historiaurrean, eta hortik jin da mitoa”.

Govillarrek erran du Astizko harpeak berezitasunak badituela, izenetik beretik hasiz: “Mendukilo hitz elkartua da: mendi eta ukuilu hitzenak. Arbasoek metal arotik erabilitako lehenbiziko gela daukagu hor”. Kabalen aterpetzeko, hots. Beste gela batzuk baditu bisita daitezkeenak: “Espeleotemak ditu berezitasun: kristalezko formazio oso anitzak eta ugariak dira. Kontserbazio itzela dute”. Herensugearen gela deitzen dutena, iluntasun osoan da: “Jendea berrogei metroko sakonerara ailegatzen da, eta benetako katedral naturala ikusten du: 60 metro luze eta 25 metro garai den gela. Hor sentitzen dugu guztiak sortzen duena, nola ur tantak poliki-poliki sartzen diren.” Nafarroa Larraungo eta Lekunberriko herriko etxeek dute deliberatzen Mendukilon, Plazaola turismo etxearekin.

Koben eguna

Lurpeako zortzi kobazuloentzat sustapen egun inportantea da Koben Eguna. Bihar eta etzi, asteburu guzian harpeak bisitatzen ahalko dira merke, Axeritogaraik zehaztu duenez: “Batzuek erdi prezioko bisitak eskaintzen dituzte, eta beste batzuek, urririk; tailerrak, erakusketak ere bai”. Xehetasunak Lurpea.eus-en kausi daitezke.

Sariak ere jarri dituzte irabazgai; hala nola Lekunberriko Ayestaran Hotelean gau bat, goizeko askariekin. Baita hamar bonu ere bertako ekoizpenez osatu saskien irabazteko. “Enbeia bultzatzeko da”, erran du Axeritogaraik.

Govillarrek uste du Euskal Herriko harpeen arteko elkarlana agerian uzten duela asteburu honetako egunak: “Erakusleiho handi bat da. Euskal Herriko koba guztiek bat egiten dugu”.

LURPEA ELKARTEKO ZORTZI HARPEAK

Arrikurutz (Oñati, Gipuzkoa).

Ekainberri (Zestoa, Gipuzkoa).

Izturitze & Otsozelaia (Izturitze, Donamartiri).

Mendukilo (Astitz, Nafarroa).

Pozalagua (Karrantza, Bizkaia).

Sara (Lapurdi)

Urdazubi (Nafarroa)

Zugarramurdi (Nafarroa)


Ezizena Txiki, ibilbidea handi

Summary: Ezizena Txiki, ibilbidea handi. Neguko Kiroletako Euskal Federazioan zuen ardura utzi berritan, Miguel Angel Plazas ‘Txiki’ omendu dute Tolosako Alpino Uzturre elkartekoek, urteotako ekarpenagatik.

«Garrantzi handiegia ematen ari zarete», esan du Miguel Angel Plazas Txiki-k berak (Tolosa, 1961). «Omenaldia baino gehiago, ezusteko agur ekitaldi bat izan zen, oso hunkigarria, baina ez nuke esango omenaldia izan zenik. Omenaldi bat jasotzeko gizarteari ekarpen bat egin behar diozula uste dut, eta nik ez dut halakorik egin». Tolosako Alpino Uzturre elkarteko eskiatzaileek omenaldi bat egin berri diote Plazasi, besteak beste txapel bat oparituta, elkartean entrenatzaile moduan egin duen lanarengatik.

Plazas 2003an hasi zen Alpino Uzturre elkartean iraupen eskiko taldeko entrenatzaile moduan, eta duela lau urte arte aritu zen han. Bigarren entrenatzaile moduan egin ditu beste hiru denboraldi, eta skiman moduan ere aritu da, eskiak prestatzen. Negu Kiroletako Euskal Federazioan iraupen eskiko batzordeko arduradun gisa ere aritu da azken lau denboraldietan. Baina martxoaren 11n eta 12an Euskadiko Txapelketa jokatu zuten Larra-Belaguan (Nafarroa), eta orduan utzi zuen federazioko ardura ere. «Jadanik ez daukat jarraitzeko behar den indarrik eta gogorik».

Entrenatzaile aritutako urteak «oso aberasgarriak» izan direla esan du Plazasek: «Ikusi dut taldetik pasatutako eskiatzaile batzuek nazioarteko txapelketetan parte hartu izan dutela: Munduko Txapelketetan, Olinpiar Jokoetan, Europako eta Munduko kopetan…». Joseba eta Imanol Rojo, Jon eta Xabier Saizar, Maialen Lopez, Mikel eta Olaia Plazas semea-alabak eta Alaia Juaristi aipatu ditu. «Eta, batez ere, ikusi dut denak gustura aritu direla iraupen eskiko lehiaketetan. Ez ditut hondatu, behintzat…».

Miguel Angel Plazas 'Txiki' aurreko astean, Tolosan. I. Garcia Landa

Iraupen eskiatzaile moduan ere ibilbide oparoa eginda dauka Plazasek. 1976an parte hartu zuen lehen lasterketan: «Alpino Uzturrerekin izan zen, Angel Ortizi esker, Aralarren, gurean hasi diren guztiak bezala». Ez du gogoan federatu moduan noiz parte hartu zuen azken proban: «Ez nuen pentsatu ‘lasterketa hau izango da azkena’. Izena ez emateko garaia iritsi zen, ordea». Hainbat lorpen ditu: Gipuzkoako eta Euskadiko txapelketetan zenbait aldiz igo da podiumera, eta Espainiako txapeldun izana da master mailan.

Bihotzean, baina, errelebo probetan lortutako bi garaipen ditu gordeta. «Ez naiz gogoratzen zehazki zer urtetan izan zen, baina Euskadiko Txapelketa irabazi genuen Ortiz anaiek eta nik —ezkaratz berean bizi ginen—. Kirola egitean, normalean esan ahal izaten da ezkaratzeko onena zu zarela, baina hori ere ezin genuen esan guk…». Espainiako Txapelketa bat ere ondo gogoan dauka: «53 urte nituen nik, eta Imanol Rojo eta Maialen Lopezekin irabazi nuen txapelketa hura. Imanolen entrenatzailea izana nintzen, eta orduan Maialenen entrenatzailea nintzen». Horrez gain, irabazi ez arren, oso gogoan du beste proba bat: erreleboko taldea alabarekin eta semearekin osatu zuenekoa. «Horretan ere pribilegiatua izan naiz».

Triatloian eta krosean

Plazas ez da izan geldi egotekoa, eta triatloian eta krosean ere aritu izan da urte askoan. «Gu ez ginen onak ezertan, baina saltsero samarrak bai. Uste dut bidaiatzeko aitzakiak behar genituela eta kirol probetan izena ematen genuela». Neguko triatloiarekin hasi zen, eta udako triatloietan ere aritu zen gerora. Hawaiiko ironman proban ere parte hartu zuen, 1990ean. «Dozena bat urte pasatu nituen triatloia modus vivendi-tzat hartuta. Ehun bat triatloi egingo nituen, eta duatloiak ere bai. Bizikleta nuen gustukoen, baina hobeto ibiltzen nintzen korrika». 2001ean triatloia utzi zuenean asfaltoko lasterketetan hasi, eta egin zuen marka aipagarririk. Esaterako, Behobia-Donostian 1.06 ordukoa egin zuen, eta maratoian, berriz, 2.31koa. «Orduan, agian, ezkaratzeko txapeldun izango nintzen…».

Ardura batzuk utzita, gehiagotan eskiatzeko aukera izango du orain. «Nabari nuen horren falta», aitortu du, eta iraupen eskiarekin lotuta jarraituko duela esan: «Eskiatzaileek, entrenatzaileek, federaziokoek… denek daukate nire telefono zenbakia, eta badakite laguntzeko prest egongo naizela. Elurretan topo egingo dugu».


Benetako min amaigabea

Summary: Benetako min amaigabea. Sei emakumek Asenna Nafarroako Endometriosi Elkartea sortu dute, eritasun horren berri emateko. Salatu dute oraindik ere gaixotasun «ikusezin» bat dela, eta zalantzan jartzen dela sufritzen dutenen hitza.

Ongi ulertzen dute elkar; batek ezaguna duelako bertzearen mina; ezaguna duelako medikuen, lagunen eta zenbait senideren ulertu ezina. “Hilekoak eragindako oinazea bertzerik ez da; eutsi beharko diozu”. Esaldi hori hamaika aldiz entzun behar izan dute biek, eta, entzun duten bakoitzean, mina sakonago sentitu dute: “Mingarria baita gure hitza behin eta berriz zalantzan jartzea. Behin eta berriz erran behar izan dugu ez gaudela ongi; sentitzen dugun minak erabat baldintzatzen duela gure egunerokoa. Kontua ez dela hilekoak mina eragiten digula. Frustragarria da bertzeek gu aintzat ez hartzea”.

Nerea Barba Ramosek (Iruñea. 1987) eta Espe Ziriza Goñik (Iruñea, 1981) erran dituzte hitz horiek. Nafarroan sortu berri duten Asenna endometriosi elkarteko sei sustatzaileetako bi dira. Laugarren graduko endometriosi sakona dute, eta eritasun horri “bakarrik” egin behar izan diote aurre. Orain arte: bat egin, eta elkartea sortzeko pausoa eman dute, bakardade hori ez baitute nahi bertze inorentzat. “Bada garaia gure mina eta gure hitza kontuan hartzeko”, erran du Barbak, Asennako presidenteak.

“Hamar emakumetik batek du endometriosia; eritasun ikusezin bat da oraindik ere, eta, ondorioz, kasu gehiago izanen direla ziur gara”, azaldu du Barbak. Endometriosia duten emakumeek eta uteroa duten gainerako pertsonek ezgaitzailea izan daitekeen mina pairatzen dute. Eritasun kroniko bat da; uteroa inguratzen duen endometrioa handitu egiten zaie, eta uterotik kanpo ere hazten da; bertze organoetara itsas daiteke endometrioaren ehun hori —burmuinera ere ailegatzen ahal da—, eta, ondorioz, hamaika sintoma eragin.

Ezintasun iraunkorra

“Nik, hilekoa lehendabizikoz izan eta gero, giltzurrunetan sumatzen nuen mina, bereziki. Medikuek erraten zidaten kolikoak zirela, baina ez nuen inoiz harririk izan. Behin, sanferminetan, dantzan salto egin, eta ezin mugitu gelditu nintzen. Medikuarengana joan, eta zortzi zentimetroko kiste bat aurkitu zidaten, azkenean; endometriosiak eragindako kiste hori nerbio ziatikoa zapaltzen ari zitzaidan”.

Espe Zirizarenak dira hitzak. Azken urtean ezin izan du lanik egin. Duela urte bat, hain zuzen, histerektomia oso bat egin zioten. “Mina, baina, ez da desagertu. Gaitzak ez gaitu hiltzen, baina ez digu bizitzen uzten”. Horregatik, lanerako ezintasun iraunkorra eskatu du, eta epaimahaiak zer erantzunen dion zain da.

Nerea Barbari onartu diote; ez endometrosiagatik, halere. “Pelbiseko min kronikoagatik onartu didate ezintasuna. Espainiako Gobernuak, dena den, onartu berri du orain endometriosia desgaitasun gisa jotzeko aukera”. 2018. urtean erran zioten medikuek Barbari endometriosia zuela. Ebakuntza bat egin zioten, obario bat bihurritzen ari zitzaion kiste bat zuela uste zutelako, baina ebakuntza gelan ohartu ziren endometriosia zela Barbaren egunerokoa baldintzatzen ari zen gaitza. “Erran zidaten endometriosiak kolonari, maskuriari eta uretrari eragin ziela, bertzeak bertze”, oroitu du

2019an bertze ebakuntza bat egin zioten Barbari, eta 2020koan, azkenik, obario bat kendu zioten. “Hala eta guztiz ere, mina ez zen desagertu. Egunero nuen mina, eta nire bi urteko haurra besoetan hartzeko ere ez nintzen gai. Mina, oraindik ere, ez da desagertu. “.

Interesik eza

Min handia da endometriosiaren marka, kasu anitzetan. Diagnostiko bat lortzea, halere, ez da erraza izaten. Hainbat arrazoik azaltzen dute zailtasun hori; batetik, endometriosia oraindik ere gaitz nahiko ezezaguna izatea; eta, bertzetik, formakuntzarik eza medikuen artean.

Barbak eta Zirizak garbi dute “emakumeen gaixotasun bat” izateak azaltzen duela egoera hori. “Ez dago interesik. Eta asmatu ezinik aritzen dira medikuak. Tratamendu eraginkorrik ez dago; bertzeak bertze, ikerketarik ere ez delako egiten”, nabarmendu du Barbak.

Jakina da eritasun genetiko bat dela, eta estrogeno gehiegi izateak eragiten duela endometrio ehuna ohi baino gehiago handitzea eta haztea. “Estrogeno kopurua mugatzeko, progesterona erabiltzen dute, adibidez; zenbaitetan, denbora tarte batez hobera egiten duzu, baina, denbora tarte hori pasatuta, mina itzultzen da”.

Nerabeak zirenetik, larrialdietara hamaika aldiz joan dira Barba eta Ziriza; hamaika medikurengana jo dute, eta, kasu gehienetan, hilekoarekin lotu dute profesionalek sufritu duten oinaze hori. “Erotzat hartu gaituzte; histerikotzat. Normaltzat jo dute genuen mina, eta etxera bidali gaituzte bueltan”.

Egoera horiek utzitako arrastoa sakona da endometriosia dutenengan. “Bazter utzita sentitu naiz anitzetan; funtsezkoa da errateko duguna entzunen duen norbait izatea”. Barbak zorionekotzat jo du bere burua, obario bat kentzeko azken ebakuntza egin eta gero psikologoarengana bideratu zuelako ospitaleko medikuak. “Psikologoak salbatu nau”.

Asenna Nafarroako Endometriosi Elkartea sortzeko urratsa egin izanak ere “indarra” eman diola azaldu du Barbak. Espe Zirizak ere “lagungarritzat” jo du elkartea sortu izana. Euren esperientziak kontatu nahi dituzte, eta elkarri lagundu, bertzeen mina, ahal den neurrian, arintzeko asmoz. “Zure egoera berean denak ulertzen zaitu hobekien”, zehaztu dute bi emakumeek.

Gaizki direnean ere, elkarri eusteko helduleku bat izan nahi dute. Osasunbideko Minaren Unitatean gertatu zaiona kontatu du Zirizak, adibidez. “Sendagiria eman didate, nire oinazea kronikoa izan arren; mina desagertu ez den arren. Ikusezin bilakatzen gara, eta bazter uzten gaituzte”. Egunean hiru morfina pilula hartzen aritu da; larrialdietara joan behar izan zuen egun batean, oinazeak gora egin ziolako. Bi egun egon zen ospitalean, baina mina ez zen desagertu. “Ginekologoarengana joan nintzenean, ezin zuen ulertu Minaren Unitatean sendagiria eman izana. Familia medikuarengana joan behar izan nuen berriz, medikuak Minaren Unitatera joateko eskaera egin dezan, berriro”.

Nerabeak erdigunean

Eskoletan eta institutuetan egon nahi dute Asennako kideek, endometriosiaren berri emateko eta herritarrak kontzientziatzeko. “Aitor dezatela, behingoz, gure mina”. Endometriosiaren Nazioarteko Eguna izan zen martxoaren 14a, eta karrikara atera ziren, informazioa zabaltzeko. Elkartea aurkezteko agerraldia ere egin zuten, bezperan, martxoaren 13an, Eguesibarren.

“Jende anitz etorri da guregana egunotan. Ohartu gara badela gurearen gisako elkarte baten beharra”, kontatu dute Zirizak eta Barbak. Nerabeak erdigunean jarri nahi dituzte, eta nabarmendu dute “funtsezkoa” dela gaitza ahalik eta azkarren antzematea. “Ez da erraza, ekografietan ez baita ikusten”. Horregatik berretsi dute formakuntzaren beharra: “Familia mediku batek edo ginekologo batek ikusten badute nerabe bat behin eta berriz joaten dela kontsultara, minak jota, saia daitezela ikertzen, eta kontuan izan dezatela endometriosiaren aukera”, erran du Nerea Barbak.

Diziplina anitzeko unitatea

Amatasunaren auzia ere erdigunean jarri nahi izan dute Asennako kideek. Izan ere, endometriosia duten emakume anitzek entzun dute haurdunaldiak sendatuko diela gaitza; eta, aldi berean, medikuek erran diete ezin izanen dutela umerik izan. Barba eta Ziriza ama dira; Zirizak bi seme-alaba ditu, eta seme bakarra, berriz, Barbak. Haurdunaldiek ez dute haien oinazea arindu. “Gaixotasun kroniko bat da gurea; ez da sendatzen”, berretsi du Zirizak.

Diagnostikoa 28 urte zituenean jaso zuen hark. “Zer zen ere ez nekien, eta medikuak erran zidan ezin izanen nuela haurrik eduki”. Handik hilabete batera, haurdun gelditu zen, lehen aldiz. Nabarmendu du bere egoerak ez duela hobera egin. “Ez du zentzurik mediku batek errateak endometriosia haurdun gelditzen zarenean sendatuko zaizula; seme-alabarik ez baduzu izan nahi, zer? Eta, gainera, ez da egia”.

Gisa horretako egoerek endometriosia ikertzeko eta profesionalak trebatzeko beharra uzten dute agerian, Asennako kideen ustez. Hori eskatu diete Nafarroako Gobernuko Osasun Departamentuko agintariei, hain zuzen. Nafarroako Unibertsitate Ospitalean endometriosia dutenak artatzeko unitate bat galdegin dute, gainera, gaixoak ikusi behar dituzten espezialista guztiek —ginekologo organikoek, urologoek, digestio aparatuko medikuek, minaren unitatekoek— batera aritzeko aukera izan dezaten. Ez dute bidea bakarrik egiten segitu nahi.

GAKOAK

Endometriosia eritasun ezezagun bat da oraindik ere, neurri handi batean. Hamar emakumetik batek pairatzen du. Ezgaitzailea izan daitekeen mina eragiten du. Hauek dira gako nagusietako zenbait.

1 Genetikoa. Endometriosia patologia genetiko bat da; hileko mingarriekin nahasi izan da denbora luzez, eta, horren ondorioz, diagnostikoak berantiarrak izaten dira anitzetan. Uteroa inguratzen duen ehuna da endometrioa, eta, gaitza dutenen artean, handitu eta hazi egiten da ehun hori, uterotik kanpo; bertze organoetara ere itsas daiteke endometrioaren ehuna. Estrogeno gehiegi izateak eragiten du endometrio ehuna ohi baino gehiago handitzea eta haztea. Estrogeno kopurua mugatzeko, progesterona erabiltzen ohi dute medikuek, hain zuzen ere.

2 Graduak. Endometriosiak eragindako kalteen arabera, lau gradutan sailkatzen da eritasuna, batetik laura; azkena da larrie-na. Gaitza dutenen %15ek dute laugarren graduko endo-metriosia.

3 Sintomak. Endometriosiak eragin ditzakeen sintomak anitz dira: hileko mingarriak, eta odol jario handikoak; sexu harreman mingarriak; pelbiseko min kronikoa; oinazea sabelaldean; hesteetako nahasmenduak; mina pixa egiterakoan, eta odola agertzea gernuan; nekea eta bizkarreko mina. Azken sintoma hori ohikoa da laugarren graduko endometriosia dutenen artean.

4 Tratamenduak. En-dometriosiak ez du sendabiderik; tratamenduen helburua da, ondorioz, gaitz horrek eragiten dituen sintomak arintzea, ahal den neurrian. Eritasunaren graduaren araberakoak dira sintoma horiek. Gorputz guztiak, gainera, ez dira berdinak, eta gaitzak, gradu bera izan arren, ezberdin eragiten ahal die batzuei eta bertzeei. Tratamenduen helburua izaten da mina arintzea, oinazearen aur- kako botiken bidez. Hormonen bidezko tratamenduak ere badira, estrogeno kopurua mugatzeko. Kirurgia behar izaten dute gaixo anitzek ere, endometriosiaren kalteak arintzeko.


Summary: Enpresen mozkina soldatapekoen errenta halako bi hazi da Nafarroan. Nafarroako barne produktu gordina %4,3 hazi zen iaz. Barne kontsumoak eta ostalaritzak eutsi zioten ekonomiari urtearen amaieran.

Europako Banku Zentralak berak egin du oharra: 2022an, inflazioaren motorretako bat ez da izan soldaten igoera, enpresen irabazi marjinen igoera baizik. Inflazioaren zama partekatzeko eskatu zien Christine Lagarde EBZko presidenteak enpresei, eta atzo gai horrekin «adi» egongo zela iragarri zuen Nadia Calviño Espainiako Ekonomia ministroak, batez ere elikagai industriari buruz ari zela.

Euskal Herrian ere enpresen mozkinak soldatapekoen sarien gainetik hazi direla erakusten duten datuak azaltzen hasi dira. Nastat Nafarroako estatistika erakundeak, 2022ko kontu ekonomikoak azaltzean, nabarmendu du esplotazioaren soberakin gordina —enpresen eta langile autonomoen irabaziak, zergak ordaindu ondoren— %13,7 hazi zirela 2022an, aurreko urtearekin alderatuta. Soldatapekoen errenta, berriz, %6,0 handitu ziren.

Datu horretan agian zeresana du Volkswagenen emaitza onak. Landabengo fabrikak, Nafarroako handienak, 87,4 milioi euro irabazi zituen iaz, aurreko urtean baino 27 milioi gehiago.

Atzera eginez gero, ikus daiteke 2020. urtea askoz okerragoa izan zela enpresen eta autonomoen mozkinarentzat, baina 2021. urteko lehen hiruhilekoaz geroztik beti hazi da gehiago haien irabazia soldatapekoena baino.

Horrela, 2022. urtean BPGaren %47,2 izan zen esplotazioaren soberakin gordina, eta %42,9 soldatapekoen sariak; gainontzekoa, %9,9, zergak dira.

2020. urtean, berriz, enpresen eta autonomoen mozkinaren (%44,8) gainetik izan zen soldatapekoena (%45,3).

Nastaten datuek beste zerbait erakusten dute: soldatapekoek, oro har, erosteko ahalmena galdu zutela. Urteko azken hiruhilekoan %4,1 hazi ziren; hiruhileko horretan, inflazioa %7,5ekoa izan zen.

Laugarren hiruhilekoaren bultzada

Datu orokorrei dagokienez, urtarrilean aurreratutakoak baieztatu ditu Nafarroako estatistika erakundeak. BPGa %4,3 hazi zen 2022. urtean, eta aurreko urteko %5,9ko hazkundeari batuz gero, Nafarroako ekonomia jada gainditu du pandemiaren aurretik zuen neurria.

Urteak aurrera egin ahala apaldu egin da urte arteko hazkunde tasa —%6,5 lehen hiruhilekoan, %3 laugarrenean—, baina hiruhileko arteko tasari erreparatuz gero, ikusten da urtearen amaieran berriro abiada hartu zuela ekonomiak, iragarpen ezkorrenak atzean geratu zirelako eta energiaren prezioak beheraka egin zuelako.

Bultzada horretan zerbitzuek izan dute pisurik handiena, eta ostalaritzaren eta zerbitzu profesionalen ekarpena nabarmendu du Nastatek. Industriak ere hobera egin du: %2 hazi zen hazten hirugarren hiruhilekoan, eta %2,3 laugarrenean. Kontrako bidea egin du eraikuntzak, %3,9tik %1,4ra.

Eskaintzari dagokionez, kontsumo pribatua agertu da sendoen (+%3,7), gastu publikoak murriztu eta murriztu ari direlako (-%0,3). Enpresen inbertsioak ere sendo daude, batez ekipo ondasunetan (%3,2).


Summary: Nafarroako Gobernuak akordioa sinatu du UEMArekin euskara sustatzeko. Udalerri euskaldunen mankomunitateak 30.000 euro jasoko ditu hitzarmenari esker, euskararen erabilerarako planak egiteko; herrialdeko bertze bi herri batuko dira gaur UEMAra.

“Nafarroako Gobernuaren diruari esker, UEMAko kide diren herrialde horretako udalerrietan euskara biziberritzeko urratsak egiteko zenbait proiektu aurrera eramatea lortuko dugu”. Iraitz Lazkano UEMA Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko lehendakariarenak dira hitzak. Lehendabiziko aldiz, Nafarroako Gobernuarekin hitzarmen bat sinatu du mankomunitateak, eta, horri esker, euskara sustatzeko 30.000 euro jasoko ditu.

Denbora “luzez” aritu dira UEMA eta Euskarabidea Euskararen Nafar Institutua harremana lantzen, eta Lazkanok azpimarratu du lorpen “handia” dela, azkenean, hitzarmena sinatu izana: “Joan den urtean negoziazio fasean izan ginen, eta azkenean lortu dugu”. Euskarabidearen egoitzan eman zuten hitzarmenaren berri bi erakundeek, Iruñean, joan den astean, eta bertan izan ziren Lazkano, Ana Ollo Nafarroako Gobernuko Herritarrekiko Harremanetako kontseilaria, Mikel Arregi Euskarabideko kudeatzailea eta Aitor Elexpuru Berako alkate eta UEMAko zuzendaritza batzordekidea.

Ollok azpimarratu zuen “oso garrantzitsua” dela euskarak garatzeko “berezko lekuak” izatea: “Nafarroako udalerri euskaldunetan, normalean, modu naturalean bizi daiteke euskaraz; belaunaldi batetik bestera transmititzen da euskara; hizkuntza etenik gabe biziberritzen da; eta herri honen aniztasunari eta kulturari ekarpen garrantzitsua egiten diote. Horregatik, zaindu, babestu eta indartu egin behar ditugu”.

1991tik martxan

Asko dira hitzarmen horri esker aurrera eraman nahi dituzten ekimenak; hala nola, UEMAko kide diren udalerriei euskararen erabileraren inguruko aholkularitza ematea, herrietan kulturartekotasuna garatzeko proiektuak sustatzea, hezitzaileak prestatzea, herriei zuzendutako euskararen erabilera planak egitea, udalei itzulpen zerbitzua ematea eta gazteak kontzientziatzeko Salto izeneko udalekuak antolatzea. Ekinbide guztiak Kemen metodologiaren arabera gauzatuko dituzte. “Zenbait herritan proba egiten ari gara, eta zehaztuta dagoenean erabiliko dugu”, azaldu du Lazkanok.

1991n jarri zuten mankomunitatea martxan; hamazazpi udalerrik sustatu zuten proiektua. Gaurtik aurrera, ehun kideren langa gaindituko dute: “Legealdi honetan UEMAri jarri genion helburuetako bat bete dugu”, zehaztu du mankomunitateko lehendakariak. Arruazu eta Doneztebe dira, hain zuzen, gaur UEMAn sartzeko urratsa eginen duten udalerrietako bi. Hortaz, bi herriokin batera, hamasei izanen dira mankomunitatean dauden Nafarroako udalerriak. “Nafarroan hizkuntza politika ausartak egiten jarraitzeko bultzada bat da”, azpimarratu du Lazkanok. Urteko batzarra eginen dute gaur, Azpeitian (Gipuzkoa), eta arratsaldean ongietorria eginen diete Donezteberi eta Arruazuri.

Euskal Herriko mankomunitaterik handienetariko bat da UEMA. “Iparraldeko Euskal Elkargoaren ondoren gaude gu, eta 300.000 mila pertsona baino gehiagoko lurgune euskalduna osatzen dugu”. Lazkanoren ustez, mankomunitatearen “sendotasunaren” isla dira datu horiek. UEMAko lehendakariak gaineratu du zenbait alderdik gobernatutako udalerriek parte hartzea “indargune” bat dela: “Egonkortasuna ematen digu”.

Kezka ere bai

Euskaldunen errealitatea “asko” aldatu dela eta aldatzen ari dela aipatu du: “Gero eta udalerri euskaldun gehiago daude, eta euskararen ezagutza poliki-poliki gora egiten ari da”. Hala ere, kezkatuta dago udalerri euskaldun eta arnasgune batzuetan joera “mantendu” edo “behera” doalako: “Lortu dugun sendotasuna erabili nahi dugu herri euskaldunak eta arnasguneak babesteko, eta politika linguistiko aurrerakoiak egiteko”. UEMA Nafarroan

UEMAk hamasei herri ditu Nafarroan. Arbaizuko Udala da hasieratik dagoen bakarra: 1991n mankomunitatea martxan jarri zuten udaletako bat izan zen. UEMAko Nafarroako herrien zerrenda:

Arbizu. 1991. urtetik. Leitza. 1993tik. Goizueta. 1993tik. Arantza. 1995etik. Basaburua. 2008tik. Areso. 2008tik. Leitza. 1993tik. Larraun. 2009tik. Bera. 2009tik. Etxalar. 2009tik. Araitz. 2009tik. Igantzi. 2021etik. Baztan. 2013tik. Lesaka. 2020tik. Lesaka aurretik ere izan zen UEMAko kide, baina udalak mankomunitatetik ateratzea erabaki zuen, 2015ean. Baina 2020ko abenduan berriz sartzeko erabakia hartu zuen.

Arruazu eta Doneztebe gaur batuko dira UEMAra.


Summary: AEBek 11 lagun hil dituzte Sirian, «Iranen talde aliatu baten» erasoari erantzunez. Washingtonek Siria ekialdeko azpiegitura batzuk bonbardatu ditu, Iranen hurbileko talde militar batenak direla argudiatuta. Bart drone eraso batean AEBetako herritar bat hiltzea egotzi diote talde horri.

AEBetako armadak zenbait azpiegitura bonbardatu ditu bart Siria ekialdean, eta 11 lagun hil ditu, gutxienez. Pentagonoak azaldu duenez, Iranek babestutako talde miliziano baten aurkako operazioa izan da, AEBen base batek bart jasan duen drone eraso bati erantzuteko egina. Operazio horretan, AEBetako herritar bat hil da, eta beste sei zauritu; horietako bat, larri. AEBen baseari eraso egin dion dronea Irangoa zela zehaztu du Pentagonoak.

«Bonbardaketek gaurko erasoari erantzuteko helburua izan dute, baita koalizio indarren aurka Irango Iraultza Islamikoaren Guardien Armadaren talde aliatuek egin dituzten azken erasoei erantzuteko ere», adierazi du Lloyd Austin AEBetako Defentsa idazkariak. «Inork ez ditu gure tropak bonbardatuko zigorgabetasunez».

AEBek Sirian dituzten tropek jasan dituzte drone erasoak iraganean ere, baina ez da ohikoa horietan hildakoak izatea.

Giza Eskubideen Siriako Behatokiaren arabera —elkarteak Londresen du egoitza—, AEBen erasoek Iranek babestutako sei miliziano hil dituzte Siria ekialdeko Deir ez-Zor hirian, beste bi Mayadeen herrian, eta beste hiru Bukamaletik gertu dagoen postu militarrean, Irakeko mugaren ondoan.

Irango Press TV telebistak ukatu egin du AEBen erasoetan Irango herritarrik hil dela, eta Iranen aliatuen azpiegitura militarrik bonbardatu dutela ere ukatu du. Aldiz, adierazi du aireportu militar baten gertuko landa garapenerako zentro bat eta zereal biltegi bat suntsitu dituztela bonbek.

Ez da lehen aldia Joe Biden AEBetako presidentearen agintepean Washingtonek Sirian bonbardaketak egiten dituena. AEBen eta Iran arteko tentsioa dela medio, Etxe Zuriak bonbardaketak agindu zituen 2021eko otsailean eta iazko abuztuan ere.

AEBek 2015ean bidali zituzten tropak Siriara, Estatu Islamikoaren aurka borrokan ari ziren indarrak babestera. Baliabide ia guztiak erretiratu zituen 2019ko urrian, baina base militar bat du oraindik Hasakah hiritik gertu, Siria ipar-ekialdean. Base horrek jasan du drone erasoa bart.

Jihadisten erasoa Alepon

Siriako indar armatuek Ekialdea Askatzeko Erakundeko 11 kide hil dituzte Alepo hirian, Siriako ipar-ekialdean, Defentsa Ministerioak adierazi duenez. «Indar armatuek aurre egin diote Al-Nusra frontearen talde aliatu batek Kafr Ammako gure posizioen kontra egindako eraso terrorista bati».

Al-Nusra frontea Al-Qaedaren Siriako adarra izandakoa da, baina Ekialdearen Askapenerako Erakundearen parte da orain, eta ez du loturatik Al-Qaedarekin. Erakunde horrek lurralde zabalak kontrolatzen ditu Siria ipar-mendebaldean, Alepo eta Idlib probintzietan.

Siriako Defentsa Ministerioak azaldu duenez, jihadistak eskala handiko eraso bat egiten ahalegindu dira, baina Siriako tropek erasoa zapuztea lortu dute, eta 11 hildako eragin dituzte, baita «zauritu ugari» ere. Ministerioak gaineratu du armak eta bestelako baliabideak eskuratu dituztela.

Siriako gerra piztu zenetik hamabi urte pasatu diren honetan, oposizioaren daude oraindik Idlib probintziaren zatirik handienak eta Alepoko eremu batzuk. Gerra frontea egonkortuta dago, ez atzera eta ez aurrera, 2020 urtearen hasieratik.

Siria, Turkia eta Kurdistan astindu zituen lurrikaraz geroztik, joan den otsailaren 6tik, Ekialdea Askatzeko Erakundearen jardun militarra areagotu egin da, tokiko ekintzaileek adierazi dutenez.


Summary: «Museoak izango du arrantza kultura bizirik mantentzeko funtzioa». Lau hamarkada eman ditu Aingeru Astuik Bermeoko Arrantzaleen Museoko zuzendari karguan. Aurrez, marinel ere aritu zen. Afizioa eta ofizioa, biak uztartzeko aukera eman dio itsasoak.

“Ezeren faltarik gabe, erretiro atsegina” disfrutatzen ari da Aingeru Astui (Bermeo, 1958). 38 urtez Bermeoko Ertzilla dorrea izan du haren bigarren etxea: Arrantzaleen Museoko zuzendaria izan da urte horietan guztietan. Kostaldekoa izanik, txikitatik izan du harremana itsasoarekin, eta, bereziki, bapore arrantzarekiko afizioak erakarri izan du. Astui 1983. urtean boluntario gisa sartu zen museoan, jendea behar zelako hura kudeatzeko, eta, lanpostu publikoa lortuta, haren eskuetatik igaro da museoaren bilakaera oro. 75. urteurrena ospatzen ari da aurten museoa. Lehorrean hankak jarri aurretik alta, hainbat ontzitan aritu zen lanean, kapitaina da ofizioz baina pilotu lanak betetzen zituen, nagusiki. Bermeoko portuan berrehun itsasontzi pasa zeuden garaian hazi zen, eta egun nolabaiteko penaz begiratzen dio arrantzaren desagertzeari. Hala ere, “sasoian sasoiko loreak” daudela dio, ez zaio atzera begiratzea gustatzen; dioenez, azkar moldatzen da egoera berrietara, eta pozik dago bizitzea tokatu zaionarekin. Kuriositateari tiraka, kultura izan du beti jomugan. “Kalean ibiltzekoa naiz”. Hala, Bermeoko Udalean ia bi hamarkada egin zituen zinegotzi, herriaren alde betiere.

Ia berrogei urtez zure bigarren etxea izan zenuen Bermeoko Arrantzaleen Museoa. Elkarrizketarako bertan jarri duzu hitzordua. Honen mira duzu?

Oro har, ez dut ezeren falta sumatzen. Gauza batzuetaz gogoratzen naiz bai, baina, orain nire bizitzako beste aldi batean nago. Hala ere, harremana mantentzen dugu. Herrian bizi naizenez, sarritan etortzen naiz, tokia gustuko dudalako edo bertakoek deitzen nautelako. Baina ardurarik ez izatearen abantaila dut orain.

Ertzilla dorreko talaiatik dauden ikuspegiak begiratzera ere etorriko zara noizbehinka.

Erakusketak ikustera ere etortzen naiz. Afizio asko ditut —marraztea, esaterako—, eta batean eta bestean aritu behar naiz. Aitona ere banaiz; biloba bat daukat eta harekin denbora igarotzea gustatzen zait. Horregatik, egunek berez egiten didate ihes. Erretiratu nintzenean, erabateko deskantsua hartzea erabaki nuen; orain hasi naiz berriz mugimenduan.

Nola iritsi zinen museora?

Kasualitatez izan zen. Frankismo garaiaren ostean, espazioa zaindu gabe zegoen, hemendik pasatzen zer inork ez zekien barruan zer zegoen. Ondorioz, lehen udal demokratikoak eta Bizkaiko Foru Aldundiak aholkulari batzorde bat eratzea erabaki zuten. Agintariek ez ezik, herritarrek ere osatzen zuten batzordea, eta ni ere partaide nintzen. Kapitain ikastaroa gaindituta, itsasoratzeko zain nengoenean, museoko zuzendariak postua uztea erabaki zuen, eta batzordeko kideek galdetu zidaten ea ardura har nezakeen. Bi urte egin nituen egoera horretan, aldundiak oposizioak atera zituen arte. Ostean, funtzionario postua lortu nuen, eta hemen gelditu nintzen.

Aurrez, marinel aritu zinen. Bermeotar petoa izanik, arrantzara lotuta halabeharrez. Ume zineneko zein oroitzapen duzu?

Asko egoten nintzen museoan. Liburutegia zegoen hemen, eta aurrera eta atzera ibiltzen ginen herriko haurrak. Nerabe garaian ere jarraitu nuen etortzen. Belaontzi eta barkuekiko afizio handia izan dut beti, eta anabasa handi baten erdian hemen hainbat pieza zeuden, asko apurtuta egoten ziren, eta konpontzea gustatzen zitzaidan. Bestelako ikasketak egiteko aukera izan nuen arren, itsasozaletasunak tiratu ninduen. Familian marinel eta arrantzale ugari zeuden; aita marinela nuen.

Merkataritzako ontzidiko kapitaina eta yateko kapitaina zara ofizioz. 1983an lehorreratu zinen behin betiko. Nabigazioa utzi izanaz damutu izan zara noizbait?

Damutzeko eta antzekoetarako joerarik ez dut izaten. Pasatu dena pasatu da, onerako zein txarrerako. Gauzak etorri behar direlako datoz. Merkataritzako ontzidiko kapitaina eta yateko kapitaina naiz, baina ez naiz sekula aritu; beti pilotu ibiltzen nintzen.

Hortaz, egun tentaziorik ez duzu izango itsasora itzultzeko, ezta?

Aukera dudanetan joaten naiz lantzean behin, baina ez daukat ontzi propiorik. Gustatzen zait, baina ez dut amorrurik ere.

Zer duzu nahiago, ontziak ala autoak gidatzea?

Ez daukat autoa gidatzeko baimenik; ez dut sekula ateratzeko ilusiorik izan.

Zer bilakaera izan du Arrantzaleen Museoak urte hauetan?

Anabasa handia aurkitu nuen iritsi nintzenean. Gauza garrantzitsuak zeuden, baina erakusketak egiteko, adibidez, ez zegoen irizpiderik. Hala, baliabide oso gutxirekin ordenatzen saiatu nintzen; arotz lanak ere egin behar izan nituen behin edo behin. Jendeak asko eskertu zuen eraldaketa. Itsas etnografia gaiak lantzen dituen Europako aldizkari garrantzitsu batek artikulu batean Arrantzaleen Museoaren aldaketen berri jaso zuen. Alemaniako beste batean ere goraipatu gintuzten, bi orrialdeko erreportajean. Ostean, obra egin eta behar zen moduko museografia jarri zen martxan. Espainiako Estatuan ikusi beharreko hamar museo bitxienen zerrendan ere egon zen. Zerbait ondo egiten ari ginen seinale. Ordutik aurrera gorakada izan zuen museoak, gero eta jende gehiago zetorren, urtean hirurehun bisitari genituen hasieran, eta 30.000 bistari gero. Bultzada hori baliatu genuen aurrera egiteko, erakusketak eta hitzaldiak antolatzeko. Lantaldean ere gero eta gehiago ginen. Egun, museoa erreferentzia bihurtu da.

Nazioartean lortu zuen sona. Ertzilla dorrea, baina, nolabait disimuluan igarotzen da Bermeoko portuan. Behar duen garrantzia ematen zaio?

Baietz uste dut. Bisitari gehienak euskal herritarrak dira; bizkaitarrak, nagusiki. Eskaintza askotarikoa da, haurrentzako eta familientzako makina bat ekintza antolatzen dira, adibidez. Bestalde, Bermeon estropadak antolatzen direnean, epaileak eta dopatzearen aurkako azterketak egiten dituzten medikuen batzarrak museoan egiten dira.

Zer esangura du museoak herrian?

Asko ematen dio. Egun, turistikoki Bermeo neurri handi batean Gaztelugatxeren eraginez da ezagun, baina, horren aurretik, museoaren eragin handia zuen. Bisitariek, museoa ikusteaz gain, herria ere bisitatzen dute.

Aurten 75 urteurrena ospatzen ari da museoa. Arrantzari hertsiki loturiko museo bakarrenetakoa da Euskal Herrian. Zergatik behar du egon Bermeon horrelako eskaintza batek?

Orain sekula baino garrantzitsuagoa da, arrantza laster desagertuko baita. Arrantzaren alderdi profesionala baino ez da gelditzen, itsasoan dabiltzan langileak. Gehienez ere, 10-15 urte iraungo du sektoreak, baina museoak arrantzaren inguruko jakituria eta kultura kontserbatuko ditu, herritarrei transmitituz. Ondare garrantzitsua da, arrantza kultura galdutzat ematen den honetan, museoak izango du hori guztia bizirik mantentzeko funtzioa.

Arrantza kultura galduta dagoela diozu. Bermeok mantentzen al du arrantzale espiritua?

Ideologia eta mentalitate mota bat da arrantza. Arrantzale izan gabe ere, kofradiako sirena entzutean bermeotarrek jakiten zuten sasoiko arraina zetorrela. Arraina, makina bat eratara, etxe guztietan jan izan da, ez orain bezala. Egungo sukaldariek ezagutu ere egiten ez dituzten arrainak jaten ziren orduko hartan. Kofradiarako sarrera ez zen mugatzen: edonor sartu ahal zen. Egun, urrutira joan behar da halakoak ikusi ahal izateko, eta, kalean arrainen bati buruz galdetuta, belaunaldi berriek eta ez hain berriek ez dute ideiarik ere Bermeon zein beste hainbat tokitan.

Bereziki museoan egindako erakusketa edo ekitaldiren batek hunkitu zaitu?

50. urteurrenean zigiluen erakusketa bat antolatu genuen. Itsasoko gaiekin lotura zuten zigiluak ziren denak: itsasontziak, arrainak, mundu zabaleko paisaiak… ageri ziren. Bermeoko bildumagile bati esker lortu genuen osatzea. Oso polita izan zen. Horrez gain, Txileko bitxigintza tradizionalari buruzkoa ere gomutan dut. Txilerekin lotura estua eduki izan du Arrantzaleen Museoak.

Zuk esana da: “Museora datorrenak, irtetean jakin dezala jango duen txitxarroa nondik datorren”. Lortu duzu?

Bai. Museoko erakusketa egonkorrean argi ikusten da nork, non, nola, zerekin eta zertarako arrantzatzen den. Arrainarekin zer egiten den edota fabriketan zer tratamendu ematen zaien, besteak beste. Jakin beharreko oinarrizko kontuak transmititzea zen helburua. Jendeak jakin behar du antxoa bat ez dela amuarekin harrapatzen, sarearekin baino, eta multzotan. Hemen gertu harrapatzen da. Horrela, kontserba lata bat irekitzean, jakingo ditu produktuaren jatorria eta ibilbidea zein diren, gutxienez. Arrantza sasoi ezberdinak daudela jakitea ere ezinbestekoa da, batik bat arrandegira joandakoan engainatua ez izateko eta freskoa zer den jakiteko. Gutxieneko kontuak dira horiek.

Museotik udalera egin zenuen salto. Zinegotzi ere izan zinen zenbait urte Bermeon. Zer moduz politikaren lokatzetan?

Udalean hamasei urte egin ditut. Horietatik hamabi gobernuan, eta beste laurak oposizioan. Alde biak ezagutu ditut. Kultura alorreko zinegotzi izan nintzen; ardura exekutiboa zen, gehienbat. Gustura egon naiz urte horietan guztietan.

Zer ikasi duzu?

Ikasi dut jendeak, herritarrek, nola jokatzen duten. Gehienak aurrez ere ezagutzen nituen, baina udalak beste ikuspuntu bat eman dit kaleko jendeak nola funtzionatzen duen jakiteko. Munduan ekonomia krisi sasoiak zeudenean, udaletik bizi izan ditut, eta horrek aukera eman dit ikusteko garai latzetan zenbat jende dagoen herriaren alde egiteko prest. Jende horri ez zaio behar beste eskertzen. Herriko taldeei esker, ia dirurik gabe urte osoko kultur programazioa mantentzen dela ikustea ere ikaragarria izan da. Baina bizkarroiak ere badaudela ohartu naiz. Politikarien artean ere denetarik dago.

Kultura alorrari oso lotua egon zara beti, makina bat lan egin eta liburu idatzitakoa zara. Nondik datorkizu joera hori?

Kuriositate handia izan dut beti, eta kuriositateak mugitu nau egin ditudan gauzetan. Duela gutxi bukatu dut aspaldidanik gordea nuen 1965. urteko kromo bilduma bat, herrialde eta ohitura ezberdinei buruzkoa. 7 urte nituen hasi nintzenean, eta hiru kromo gelditzen zitzaizkidan bukatzeko. Lortu dut.


Parte hartzeko beste modu bat

Summary: Parte hartzeko beste modu bat. Gipuzkoako Herritarren Batzarrak klima aldaketari eta nekazaritzari buruzko gomendio sorta bat egin dio Gipuzkoako Foru Aldundiari; horri erantzunez, zer konpromiso hartuko dituen zehaztu du aldundiak. Batzar hori sortu den lehen aldia izan da, eta sustatzaileak pozik agertu dira emaitzarekin.

Galdera bat eman zieten Gipuzkoako Herritarren Batzarra osatu duten 32 kideei: “Nola bermatu dezakegu Gipuzkoako nekazaritza jarduera klima larrialdiari aurre egiteko?”. Galdera horretatik abiatuta, Gipuzkoako Foru Aldundiarentzako gomendio sorta bat prestatzea zen batzarraren zeregina. Egin zuen, eta aurkeztu ere bai, urtarrilaren 14an, Donostian. Aldundiak, berriz, gomendio horiei guztiei erantzungo ziela hitzeman zuen, eta aurreko astean jakinarazi zuen zer konpromiso hartzeko prest dagoen. Gipuzkoako herritarren lehen batzarra izan da, eta egitasmoaren balorazio ona egin dutela esan du Malen Dominguez Zabala Telesforo Monzon Euskal Herrigintza Laborategiko proiektuen koordinatzaileak. “Herritarren batzarreko kideak oso gustura aritu dira prozesuan: haiena dela sentitu dute, eta entzun dituztela”.

Hain zuzen ere, Telesforo Monzon Euskal Herrigintza Laborategiak eta Arantzazulab gizarte berrikuntzarako laborategiak sustatu dute egitasmoa. Haiek egin zioten aldundiari herritarren batzar bat sortzeko proposamena. “Ikusten genuen izaera komanditarioa erakunde publiko batek hartu behar zuela, eta, horregatik jo genuen aldundira”, esan du Dominguezek. Bestelako erakunde batzuek ere parte hartu dute prozesuko zenbait fasetan; hala nola Aztiker, Deliberativa eta Artaziak erakundeetako kideek.

Telesforo Monzon laborategiko kidearen esanetan, planteatu beharreko galdera formulatzea izan zen lehen zailtasunetako bat. Argi zuten klima aldaketaren gaia landu nahi zutela. “Baina dilema batek egon behar zuen planteamenduan, eta, azkenean, klima aldaketaren eta landa eremuaren gaiak atera ziren gurutzatuta”. Batetik, lehen sektorean lan egiten duten eta hartatik bizi direnek dituzten zailtasunak landu behar zituzten; bestetik, kontuan izan behar zuten landa eremua bereziki kaltebera dela klima larrialdiari dagokionez, eta, aldi berean, berebiziko aukerak eta erantzukizunak dituela larrialdi horren aurkako borrokan.

Partaideak, zozketa bidez

Zozketa bidez aukeratu zituzten herritarren batzarra osatuko zuten 32 kideak. 15.000 gutun bidali zituzten Gipuzkoako 15.000 etxetara. Era guztietako kideak nahi zituzten, eta galdera batzuk ere erantsi zituzten gutun horietan, bakoitzaren sentsibilitatearen eta ezaugarrien pista batzuk izateko: ea tokiko produktuak erosten zituzten, gaiaren inguruan zer kontzientziazio zuten, zer ikasketa maila zuten, zer adin, zer sexutakoak diren, non bizi diren… “15.000 gutun horietako batzuei erantzun egin zieten herritarrek, eta parte hartu nahi zutela esan. Aipatutako irizpideen arabera sailkatu genituen erantzun zutenak, aniztasuna lortzeko, eta berriro zozketa egin genuen”.

Iazko azarotik aurtengo urtarrilera bitartean, lau asteburutan elkartu ziren herritarren batzarreko kideak. Lehen bietan, adituen azalpenak eta sektorean aritzen direnen lekukotzak jaso zituzten. “Ikerlariak, aldundiko teknikariak, sagardogileak, abeltzainak, basoen kudeaketan aritzen direnak eta beste izan ziren lehen saioetan, herritarren batzarreko kideek ikuspegi informatu bat izateko gaiaren inguruan”.

Hirugarren eta laugarren saioak, berriz, “deliberazio saioak” izan ziren. “Jaso zuten informazioarekin eta bakoitzak etxetik zekarrenarekin, aldundiari gomendio batzuk egin behar zizkieten, eta, horretarako, hainbat dinamikaren bidez aritu ziren lanean”. Bederatzi gomendioko sorta bat izan zen emaitza. “Ez zegoen aurrez zehaztuta, hala atera zen”.

Hasieratik agindu zuen aldundiak gomendio horiek aztertu egingo zituela, eta bere jardunean nola txertatuko zituen jakinaraziko zuela. Hala, Eider Mendoza Gobernantza foru diputatuak martxoaren 14an egindako ekitaldi publiko batean erantzun zien herritarrek proposatutako bederatzi gomendioei, banan-banan. “Gomendio guztiak onartu dituzte, aldaketa txikiekin”, kontatu du Dominguezek.

Telesforo Monzon laborategia pozik dago prozesuak izan duen emaitzarekin. “Ikusi dugu horrelako prozesuek balio handia dutela. Politikan eragiteko beste modu bat dira, herritarrekin harremanetan egoteko beste modu bat”. Gaineratu du jendea gustura sentitzen dela bere ekarpenak kontuan hartzen direla ikusten duenean. “Esaten da jendea politikatik urrun sentitzen dela edo jendeak ez duela parte hartu nahi, baina horrelako dinamikek erakusten dute politika egiteko modu batekin bakarrik dagoela akidura”.

Prozesuaren sustatzaileen esanetan, Gipuzkoan proiektu aitzindaria izan da herritarren batzarrarena. Tolosako Udalean ere jarri zuten antzeko beste egitasmo bat iazko urte amaieran, herrikoa, Arantzazulabek sustatuta. 32 laguneko talde bat osatu zuten han ere, eta beste galdera baten inguruan egin behar izan zituzten proposamenak: “Zer egin dezake Tolosako Udalak lankidetza publiko komunitarioaren bidetik, guztion osasuna eta ongizate emozionala hobetuko duen Tolosa lortzeko?”.

Dominguezek kontatu du zenbait tokitan ohikoak direla halakoak. “Europan, herritarren batzar asko abiarazten ari dira, askotariko gaien inguruan. Guretzat garrantzitsua da ikustea hemen egiten ari garen parte hartzea sustatzeko prozesu hau bat datorrela beste herrialde batzuetan egiten ari direnarekin”. Are gehiago, zenbait tokitan batzar iraunkorrak ere sortu dituztela esan du; hala nola, Irlandan eta Belgikan. “Aldiro-aldiro biltzen dira, eta erronka izan daiteke guk ere hori jartzea helburutzat, herritarren parte hartzeko modu hori orokortzeko”.

Hurrengo urratsak

EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Parte Hartuz ikerketa taldeak prozesuari buruz egindako ebaluazioaren arabera, prozesuak eragin positiboa izan du batzarreko kideen artean, eta parte hartu ondoren “konfiantza handiagoa” dute politikan, demokrazian eta baita partaidetza prozesuetan ere.

Joan den astean, batzarraren proposamenei erantzuteko egindako ekitaldian, pozik agertu ziren aldundiko ordezkariak ere. “Gipuzkoako Herritarren Batzar honek bat egiten du lankidetzako gobernantza sendotzeko gure apustu irmoarekin”, esan zuen Markel Olano ahaldun nagusiak. Haren esanetan, herritarrak Gipuzkoako lurraldearen etorkizuna baldintzatuko duten erabaki publikoetan inplikatzeko aukera irekitzen du. “Lan egiteko modu honek erabat bat egiten du Gipuzkoan ezartzen ari garen lankidetzazko gobernantza eredu berriarekin eta Etorkizuna Eraikiz-ekin”.

Behin aldundiaren erantzunen berri izan ostean, zehaztuta dituzte prozesuaren hurrengo urratsak ere. “Orain, herritarren batzarraren ardura da aldundiari jarraipena egitea, ikusteko konpromiso horiek nola gauzatzen dituen”, azaldu du Dominguezek. Aurtengo urrian dira berriro elkartzekoak aldundiko ordezkariekin, haien azalpenak jasotzeko. “Herritarren esku dago jarraipen hori egitea, eta dinamizatzaile lanetan prozesua sustatu dugun bi laborategiak arituko gara, Arantzazulab eta gu”. 2024ko urrian ere beste saio bat egitekoak dira.

Dena den, urrira arte itxaron gabe, eta herritarrak prozesuan gustura aritu direnez, laborategiek eta batzarrak harremanetan jarraituko dutela esan du Dominguezek. “Oraindik ez dakigu aurrez aurre elkartuko garen edo zer kanalen bidez izango dugun harremana, baina eutsiko diogu hartu-emanari; adibidez, aldundiak konpromisoren baten inguruan zerbait argitaratu duela komentatzeko eta abar”.

Herritarren Batzarraren proposamenak

Gipuzkoako Herritarren Batzarrak urtarrilean aurkeztu zituen Gipuzkoako Foru Aldundiarentzako nekazaritzaren eta klima aldaketaren bueltan prestatutako bederatzi gomendioak. Eider Mendoza Gobernantza foru diputatuak joan den astean jakinarazi zuen zer konpromiso hartuko dituzten gomendio horiei erantzuteko.

1. proposamena: landa eremuko jabeei konpentsazio ekonomiko bat itzultzea zerbitzu ekosistemikoetan dituzten ekarpen kopuruaren arabera, eta gizarteari balio horiek zabaltzea. Eider Mendoza Gobernantza foru diputatuaren erantzuna: “Zerbitzu ekosistemikoen inguruko azterketa bat egitea, hobari fiskalak aztertzeko lan dinamika bat martxan jartzea eta sentsibilizazio eta gizarte-inplikazio ekintzak areagotzea, oreka berdea izeneko errelatoarekin bat eginda”.

2. Baso gestioa sustatzea I+G bidez eta sektore estrategiko bihurtuz. “Ikerketa aplikatuko plan bat diseinatzea; izaera estrategikoa araudietara eta adierazpen publikoetara eramatea; baso jabeekin harremanak estutzea; eta BSTK fundazioaren bidez, zerbitzu ekosistemikoek jabeei ematen dizkieten onura ekonomikoak laburbiltzea”.

3. Lehen sektorea estrategiko bihurtzea, balorazio ekonomikotik ekosistemikora igaroz, tartean diren eragileen parte hartzearen bidez. “Gipuzkoan oreka berderako erreferentzia zentro bat bultzatzea, lehen sektorearen eta ingurumenaren arteko elkargune izango dena. Bi milioi euroko aurrekontua izango luke proiektuak, eta 2026. urtean garatuko litzateke”.

4. Gizartea haurtzarotik kontzientziatzea/sentsibilizatzea, nekazaritzaren eta klima aldaketaren munduari dagokionez. “Gure Lurra aldizkariarekin, izen bereko kongresuarekin, Parketxe Sarearen bidez egiten den dibulgazio lanarekin, Gabonetan egiten den komunikazio kanpainarekin eta foru erakundeak ETBrekin dituen konpromisoekin jarraitzea”.

5. Lehen sektorea gaztetzeko neurriak aztertzea. “Aplikazio informatiko eraginkor bat diseinatzea, lurzoruaren eskaria eta lurzoruaren eskaintza errazteko; aplikazio horren bidez lurzorua bilatzeko egungo lan sarea zabaltzea; Espainiako Gobernuarekin lankidetza indartzea, zuntz optikoa hedatzen jarraitzeko; Gaztenek Berri eta Trebatu laguntza programak indartzea; eta zerga onurak aztertzea eremu horretan eragiteko”.

6. ‘Zero kilometro’ ikuspegia sustatzea lehen ekoizpen fasetik. “Gipuzkoako Azoken Sarea indartzea; tokiko elikagaiak eskaintzea cateringetan eta aldundiak antolatutako beste ekitaldi batzuetan, eta kudeatzen dituen baliabide guztietan zero kilometroko produktuak sustatzeko neurriak hartzea (egoitzak, jantoki kolektiboak…)”.

7. Nekazaritza ekologiko estrategikoa sustatzea, lehiakortasuna, produktibitatea eta merkaturatzea handitzeko erakunde bat sortuz edo zabalduz. “Foru erakundeak balioa ematen die Ekolurra eta Biolur eragileen lanari, Herritarren Batzarrak egiten dituen proposameneko funtzioetako asko betetzen dituztelako”.

8. Tokiko produktua sustatzea, hobari fiskalak egokituz. “Tokiko produktuak sustatzeko hainbat aukera aztertzeko konpromisoa (hobariak, laguntza ekonomiko gehigarriak, kontsumitzaileentzako bonuak…)”.

9. Baserri misto profesionala sustatzea. “Proiektu pilotu bat martxan jartzea, bost urte iraungo duena. Urtero diru laguntzen deialdi bat egingo da, eta laguntzen deialdia enpresari eta baserritar mistoa izateko prest dagoen langileari zuzenduta egongo da. Helburua da urtean 30 langile ingurura iristea; hau da, bost urtean 150 baserritar misto profesionaletara iristea, eta urtero 1,8 milioi euro bideratuko dira honetara”.


Summary: Mariasun Landa omenduko dute gaur Geure Gelatik azokan. Azkoitiko Maxixatzen elkarteak antolatzen du emakume idazleen liburu azoka, eta gaur arratsaldean irekiko ditu ateak. Liburu aurkezpenak, jendaurreko irakurketak eta beste egongo dira bihar iluntzera bitartean.

Duela hemezortzi urte antolatu zuen Azkoitiko (Gipuzkoa) Maxixatzen euskara elkarteak Geure Gelatik liburu azoka lehen aldiz, eta, hamar urte pasako etenaren ondotik, iaz jarri zuten ostera martxan. Itzulera «arrakastatsua» izan zen, antolatzaileen arabera, eta aurtengo azokari bultzada eman dio horrek. Iaz liburu salmenta «apala» izan zela ere aipatu dute arduradunek, ordea, eta horrek aldaketak eragin ditu aurtengo egitarauan: salmahaien atzean argitaletxeetako kideak egon ordez, herriko liburu dendek kudeatuko dute azoka aurten —Amaitz, Hizki eta Lujan—, eta bonu sistema bat egongo da erosketetarako.

Geure Gelatik emakumezko idazleen lanetan ardaztutako azoka izan da sorreratik, eta zenbait egileri aitortza egiteko ere baliatzen dute antolatzaileek. Iazkoan, Arantxa Urretabizkaia idazlea omendu zuten, eta, aurten, Mariasun Landa izango da omendua. Hain justu, Urretabizkaiak egingo du Landaren ibilbidea aitortzeko ekitaldiaren aurkezpena. Horrekin hasiko da gaur arratsaldean azoka —17:00etan—, eta, jarraian, Annie Ernaux iazko Nobel saridunaren inguruko hitzaldia egingo du Landak berak. Eguneko azken ekitaldia Dorotea (Pamiela) album ilustratuaren ipuin kontaketa eta collage tailerra izango da, Amaia Egidazurekin.

Bihar, berriz, hainbat liburu aurkezpen izango dira. Goizean, Petare (Emagin/Txalaparta) lanaren egile Leire Ibargurenek liburuko protagonista Miren Egiguren elkarrizketatuko du; Aiora Zabala Aizpuruk Natura gure esku (Alberdania) aurkeztuko du, Naiara Elortzarekin; eta Erika Lagomak eta Estitxu Fernandezek M ama eme ume (Elkar) aurkeztuko dute, azkenik. Arratsaldean, berriz, Jasone Osoro eta Alaine Agirre gazteentzako literaturaz arituko dira solasean, Xabier Mendiguren bideratzaile dutela; Maite Lopez Las Heras itzultzaileak Ibilbidea (Tz Testu Zaharrak) lana aurkeztuko du; eta, eguna amaitzeko, emakumeek idatzitako testuen pasarte batzuk irakurriko dituzte hogei lagunek.

Aurten, estreinakoz, Emakunderen eta Kutxa fundazioaren babesa jaso du Azkoitiko azokak, eta horrek, eta Doinuele Euskal Herriko plazen sarean sartu izanak, egitasmoa hauspotu dutela uste dute antolatzaileek.


Ostiraletako abisuaren zain

Summary: Ostiraletako abisuaren zain. Haurrentzako euskarazko edukiak Telegram eta Whatsapp kanaletatik zabaltzeari ekin dio Klik Euskaraz Txiki taldeak. Mila jarraitzaile baino gehiago ditu dagoeneko bi sareetan.

Sakelako gailuetara zenbat “zabor” iristen zitzaien ikusita, haurrei begirako euskarazko edukiak errazteko lan egitea erabaki zuten. “Haurrek egunerokoan dituzte erdarak. Zer esanik ez sare sozialetan eta zabalkunde taldeetan. Hori irauli nahi genuen. Horrela sortu genuen gure egitasmoa, lasaitasunez”. Joseba Ulazia lezoarraren hitzak dira, eta Klik Euskaraz Txiki da aipatu duen egitasmoa. Telegram eta Whatsapp plataformetan sortu dituzten kanalen bitartez, 3-6 urte bitarteko haurrak dituzten familiei euskarazko edukiak bidaltzen dizkiete ostiralero eta egun berezietan —musika, bideoak, ipuinak, txotxongiloak…—. Iazko abendutik ari dira zeregin horretan.

Esaterako: haien zabalkunde taldeekin bat egin dutenek gaur edukia jasoko dute euren gailu eramangarrietan; baina asteartean, adibidez, udaberria iritsi zelako, urtaroarekin lotutako edukia zabaldu zuten, eta Martxoaren 8an beste hainbeste egin zuten. Ulaziaz gain, Oiartzualdeko hainbat guraso daude egitasmoaren muinean: Maider Etxebeste, Ibai Unsuain, Ane Aznar eta Ekaitz Bravo, tartean. 3-7 urte bitarteko seme-alabak dituzte guztiek.

Haurrentzat deigarriak diren eta kalitate egokia duten euskarazko baliabideak astean behin familien eskura jartzea, hori dute misio. Horrela, familien hizkuntza ohituretan eragin asmo dute aldi berean. “Euskal Herri osora edo mundu osora zabaldu nahi dugu egitasmoa”, esan du Unsuainek. “Ez dugu bereziki Internet bidezko ikus-entzunezkoen kontsumoa bultzatu nahi, baina nahi duguna da kontsumitzen den hori euskarazkoa eta kalitatezkoa izatea”. Unsuainen ustez, euskal hiztunak ez diren guraso askori ere bidea erraztu diezaieke euren egitasmoak, “euskarara hurbil daitezen eta haurrei ematen dizkieten edukiak euskarazkoak izan daitezen”.

Kanalak sortu, eta lehen astean hogei bat lagunek bat egin zuten. Oraintxe, mila jarraitzaile baino gehiago dituzte Telegram eta Whatsapp kanaletan. Eta hazi egin nahi dute; hazteari ez diote beldurrik. Beti “eduki egokiak” aukeratzen saiatzen dira familietara iristeko. “Guretzat oso garrantzitsua da edukiak euskarazkoak izatea, baina kalitateari ere garrantzi handia ematen diogu”, azaldu du Etxebestek. Hizkuntzari lotutako kezkari bakarrik ez, edukiaren beraren izaerari ere erreparatzen diote bidalketak egin aurretik: “Edukiek harremanetan ere osasuntsuak behar dute izan; errespetuzko harremanak bultzatu nahi ditugu. Garrantzitsua da berdintasun arloan ere eduki egoki eta hezitzaileak aukeratzea”. Bortizkeriarik ez duten edukiak zabaltzen dituztela gaineratu du Etxebestek. “Txitatze moduko bat egiten dugu edukiak aukeratzeko”.

Azpitaldeen garrantzia

Talde eragileko boskoteaz gain, Klik Euskaraz Txikikoek badute konplize talde edo azpitalde bat; aukeratu dituzten edukiak zabaldu baino lehen, txita bidezko botoekin neurtzen dituzte eduki horiek —ikono bat da txita—, betiere haurren ikuspuntua kontuan hartuta. Horiez gain laguntzaile asko dituztela argitu dute: informatikaria eta itzultzaileak, esaterako. Izan ere, familiei bidaltzen dizkieten azalpen testuak gaztelaniaz eta frantsesez ere badaude, euskaraz ez dakitenek esku artean zer duten jakiteko. Aitor Garcia, Itsaso Bikuña eta Bixente Etxegarai arduratzen dira itzulpen lanaz.

Hasieran, “era espontaneoan” hasi ziren batzen harpideak haien kanaletara. Ondoren, hurbileko ikastetxeetara joan ziren egitasmoa aurkeztera; Pasaia-Lezo lizeora eta Lezo herri eskolara, kasurako. Eta Oiartzualdeko, Bidasoko eta Donostia ingurukoetara ere joan dira gero. “Hego eta Ipar Euskal Herrian zabaltzea da asmoa. Horregatik, guretzat garrantzitsua da ikastetxeen laguntza, haien eskola komunitateetan eragiteko. Mugak zabaldu nahi ditugu”, azaldu du Ulaziak. “Egiten dugun gauza bakoitzak, harreman bakoitzak erantzuna du. Gugana etortzen diren guztiak zerbaiten beharra dagoelako etortzen dira. Behar hori asetzen ari garela uste dugu”, adierazi du Etxebestek.

Sortzaileekin elkarlanean

Jada sarean dauden edukiak hartu, baloratu eta bidaltzen dituzte Oiartzualdeko guraso taldeko kideek, baina sortzaileekin zuzeneko elkarlana ere abiatu nahi dute. Eduki sortzaileekin (ipuin kontalariak, antzerki taldeak, artistak, musikariak…) zuzeneko harremana sortzen hasi nahi dute, haiek egindakoa jaso eta zabaltzeko. “Sortzaileei bideak ireki diezazkiekegu”, dio Etxebestek.

Klik Euskaraz Txiki egitasmoko kideek helbide elektroniko bat herritarren eskura jarri dute zuzeneko harremanetarako: klikeuskaraztxiki@gmail.com.

Edukietara iristeko: – Telegramen "klik euskaraz txiki" idatzi, eta sartu. – Whatsappen "Klikeuskaraztxiki.eus" idatzi, eta sartu.


Summary: Vatikanoa, Bilboko gotzainaren barkamen eskeaz: «Bikain, baina ezin da horretara mugatu». Bilboko gotzainak barkamena eskatuko die biktimei gaur arratsaldean katedralean eginen duten otoitz ekitaldian

Adingabeen Babeserako Vatikanoko Batzordeko kide Juan Carlos Cruzen ustez, Bilboko gotzain Joseba Segurak gaur eginen duen barkamen eskea «ekitaldi bikaina» izanen da, baina Eliza katolikoaren ardura «ezin da horretara mugatu, lege zibilak zigortutako krimenak baitira». Radio Euskadi irratian egin ditu adierazpen horiek Cruzek.

Frantzisko I.a aita santuaren aholkulariak begi onez ikusiko luke «gainerako gotzainek Bilbokoaren ereduari jarraituko baliote», baina, gaineratu duenez, «tamalez hori oso zaila da Espainiako Apezpiku Konferentzian». Cruzek gaineratu du elizbarrutiek eta tokiko elizek justiziarekin batera lan egin beharko luketela: «Krimen horien egileek kartzelan egon beharko lukete, eta tokiko elizen lana da justiziarekin elkarlanean segitzea».

Bilboko katedralean eginen dute otoitz ekitaldia, 18:00etan, eta bertan izanen dira Eliza katolikoko kideek eginiko sexu abusuen biktima batzuk. Joseba Segura gotzainak barkamena eskatuko die, elizbarrutiaren izenean.

2019an martxan jarri zenetik, Abusuak Prebenitzeko Bilboko Elizbarrutiaren Batzordeak 32 espediente zabaldu ditu adingabeen aurkako erasoengatik.


Summary: Gehituk salatu du «biktimen soslaiak» ikerketari eragin diola Bilboko hilketen auzian. Elkarteak herri akusazio gisa dihardu 2021ean izandako homosexual eta bisexualen ustezko hilketei buruzko prozedura judizialetan. Zazpi kasu ikertzen ari dira, eta elkarteak eskatu du guztiak bateratu ditzatela. Gehituk gogor kritikatu du fiskaltza, ez baitu uste «egoki diren eginbide guztiak» egin direnik orain arte.

Gehitu Euskal Herriko lesbiana, gay, bisexual, trans eta intersexualen elkarteak herri akusazioa gisa aurkeztea erabaki zuen iazko uztailean, komunikabideek ezagutarazi zutenean ikerketa polizialak eta judizialak abian zeudela Bilbon gizon gay eta bisexualen aurka egindako ustezko hilketa eta ustezko hilketa saio batzuk zirela eta. Elkarteak gaur eman du erabaki horren berri, eta azaldu du zergatik dagoen herri akusazio gisa prozedura horretan. «Larriturik» frogatu du, Saul Castro Perez abokatuaren bidez, auzi bakoitza bere bidea egiten ari dela, eta fiskaltzak ez duela haiek metatzeko eskatu, «nahiz eta patroi komun bat» dagoen guztietan.

Horiek horrela, iazko uztailean Gehitu herri akusazio gisa aurkeztu zen Bilboko instrukzioko zenbait epaitegitan bideratutako zazpi prozeduratan. Zehazki, bi hilketa saiakeraren eta ustezko bost hilketa egin eta ondorengo delitu ekonomikoen harira. Heriotzak naturaltzat jo dituzte, baina, pixkanaka, eta hori da Gehituren tesia, «zantzuak azaldu dira susmatzeko heriotza horiek itotze mekanismo baten bidez eragin direla». Castro abokatuak uste du badela tesi hori objektiboki peritatzea, «lesiorik uzten ez duen itotze mota bat» tarteko.

2021ean aurkitutako gorpuak heriotza naturaltzat jo ziren, eta, denen artean «antzeko patroia» egiaztatu arte, ez ziren atzera ikerketak zabaldu. Gehituko kide Maitane Arzalluzek azaldu duen patroi horren arabera, hildako guztiak ziren «adin jakin bateko gizonak»; «gainera, bakarrik bizi ziren; gizonen arteko harreman aplikazioak erabiltzen zituzten; eta haien banku kontuetan, hil ondoren, pertsona berarentzako diru mugimenduak hauteman ziren». Arzalluzek «ikerketa bide guztiak agortu beharra» azpimarratu du, eta uste du autopsiaren jatorrizko txostenak zabaldu behar direla horretarako.

Izan ere, Oskar Arroyuelo Gehituko kideak ez du baztertu oraindik ere ustezko hiltzaile berarekin lotutako kasu gehiago azaltzea. 25 urteko pertsona horrentzat ia hemezortzi urteko kartzela zigorra eskatu du Gehituk epaiketa fasera iritsitako kasuetako batean, eta fiskaltzak, berriz, bederatzi. Iazko maiatzean, Irungo polizia etxe batera joan zen, eta han atxilotu zuten zenbait hilketaren susmagarri gisa.

«Erantzun judizial kontrajarriak»

Edonola ere, Gehitu «larrituta» dago antzekoak diren kasu batzuetan «erantzun judizial guztiz kontrajarriak» egon direlako, Castro abokatuaren arabera. Esaterako, zazpi kasu horietatik hiru artxibatu egin dituzte, eta elkarteak helegiteak jarri ditu epaitegietan. Horietako bat Espainiako Auzitegi Konstituzionalean jarri du, babes helegite moduan. Castro «baikor» azaldu da helegite horiek izango duten erantzuna dela eta, baina hausnarketa egitera deitu du gizartea: «Biktimen soslaiak kalte egin dio ikerketari, biktimen eskubideei. LGTBIfobia islatu da». Eta galdera bat egin du: «Harremanetarako aplikazioak erabiltzen zituzten adin bateko homosexualak izan beharrean neska gazteak izan balira, erakundeek halako pasibotasunez jokatuko zuten?».

Horiek horrela, Castrok «harrigarritzat» jo du «benetako babeserako oinarrizko eskubidearen aurka» aritu izana zenbait epaitegitan eta fiskaltzan. Gehituko kide Arzalluzek, berriz, exijitu du «instrukzio epaitegiek eskatutako froga eginbideak egin ditzatela eta fiskaltzak egoki diren eginbide guztiak gauzatzeko eska dezala, ikerketa ahalik eta zorrotzena izan dadin eta egitateak guztiz argitu daitezen».

Senideei informaziorik eman gabe

Hildakoen senide eta lagunei «besoak zabaldu» dizkie Gehituk, «ikusirik zenbait prozeduratan ez zaiela akzio eskaintzarik egin, ezta garrantzizko ebazpenak jakinarazi ere», nahiz eta horien berri izateko eta helegitea jartzeko eskubidea duten. «Gehituk borrokatzen jarraituko du, egia lortzeko duten eskubidearen alde eta, hilketak izan badira, egoki diren erantzukizun penal eta zibilak zehazteko eskubidearen alde», esan du Arzalluzek.

Hala, elkarteak galdegin du gizon gay eta bisexual horien heriotzen eta heriotza saiakeren inguruko ikerketa judiziala «zehatza» izan dadila, eta ikertzeko «aukera guztiak» balia daitezela, hipotesi guztiak aintzat hartuta. Erantzukizun penalak zehaztea nahi du elkarteak, «biktimei dagozkien erreparazioak» egin daitezen, eta «LGTBIfobia prebenitzeko eta lesbiana, gay, bisexual, transexual eta intersexualen funtsezko eskubideak babesteko neurriak, protokoloak eta politika publikoak» hobetu daitezen.


Summary: Munduko seigarren superordenagailu kuantikoa hartuko du Ikerbasquek. Eusko Jaurlaritzaren, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru aldundien eta IBMren arteko Basque Quantum proiektua aurkeztu dute Donostian.

Basque Quantum izeneko aliantza aurkeztu dute gaur Donostian. Eusko Jaurlaritzaren, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru aldundien eta IBM enpresa teknologikoaren arteko proiektua da, eta horren bidez, munduko seigarren superordenagailu kuantikoa jarriko dute IBM-Euskadi Quantum Computational Center izeneko zentroan. Ikerbasqueren egoitza berrian egonen da zentro kuantiko hori, Donostian.

Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk parte hartu du aurkezpen ekitaldian. «Oraindik ez dakigu zehazki ordenagailu kuantikoak zer etorkizun ekarriko digun, baina prest egon nahi dugu; horregatik segitu behar dugu etorkizuneko proiektuetan inbertitzen», esan du. Urkullurekin batera, Basque Quantum aliantzaren aurkezpen ekitaldian izan dira Araba, Bizkai eta Gipuzkoako diputatu nagusiak, Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburua eta IBMko ordezkariak.

Basque Quantum proiektuaren lehen urratsetako bat izanen da «teknologia kuantikoen ikerketarako zentro bat» sortzea, IBM Quantum System One ordenagailu kuantikoa hartzeko. Munduko seigarren superordenagailu kuantikoa izanen da, IBMk bultzatutako nazioarteko sare bati atxikia: aurretik, AEBetan, Alemanian, Japonian, Kanadan eta Hego Korean jarri dituzte.

Ekitaldian, IBMren eta Euskal Herriko erakundeen arteko akordioaren garrantzia azpimarratu dute antolatzaileek, «aukera ematen baitu mundu osoan aitzindari izateko zientzia alor estrategikoenetako bateko ikerketan».

Joan den astean sinatu zuten hitzarmena IBMk eta Ikerbasque Fundazioak: 50,8 milioi euroko inbertsioa jasotzen da bertan. Zenbateko hori Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren bitartez eman zaio Ikerbasqueri. Inbertsio horrez gain, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru aldundiek ere ekarpenak eginen dituzte, ikerketa proiektuak laguntzeko deialdien bitartez. Ekitaldian azaldu dutenez, erakundeek 120 milioi euroren inbertsioa eginen dute Basque Quantum proiektuan, 2028ra arte.

Europako Batasunaren bikaintasun izendapena

Eusko Jaurlaritzaren arabera, IBMrekin sinatutako akordioak eraginen du «Euskadik nazioarteko panorama zientifikoan duen prestigioa sendotzea». Horren adibidetzat jo du Europako Batasunak EAE Euskal Autonomia Erkidegoa izendatu duela Berrikuntza Handiko Eskualde eta Bikaintasun Polo, «bertako zientzialarien goi kualifikazio esker, bazkide sendo eta balio handikoa da Euskadi». Gaur aurkeztutako Basque Quantum proiektuak «ospe hori sendotuko» duela uste du Jaurlaritzak. «Gainera, teknologia kuantikoen bultzadari esker, ikerketako profesionalen harrobi bat sortu ahal izango da».

Eusko Jaurlaritzak adierazi duenez, proiektu zientifikoak xedetzat izanen du «aberastasuna sortzea», «bai ezagutzari dagokionez, bai berton industriak sortu eta bultzatzeari dagokionez ere. Lehentasunezko helburua da sektore publiko eta pribatuen ahaleginak koordinatu ahal izatea, aukera leiho berriak sortzeko, gizarte osoaren onerako».


Summary: Euskal selekzioa munduko txapelketan lehiatuko da asteburuan. Hiru euskal bikote ariko dira Italiako Adamello Ski Raid proban, mendiko eskiko distantzia luzeko munduko txapelketan. Eskiatzaileek 40 kilometroko eta 3.300 metro desnibeleko ibilbide gogorra gainditu beharko dute.

Hamabost herrialdetako 125 bikote –hau da, 250 eskiatzaile– lehiatuko dira bihar Italiako Adamello Ski Raid proban, distantzia luzeko bikotekako munduko txapelketan. Hala iragarri dute antolatzaileek beren webgunean. Eta 15 nazio horien artean izango da euskal selekzioa. Hain zuzen, hiru bikote hauek lehiatuko dira Trentinoko proba entzutetsuan: Nahia Quincoces eta Igone Campos, Axier Alonso eta Jon Ander Aranburu eta Rafael Urbizu eta Aitor Ajuria.

Sei eskiatzaileak eta Igor Alzelai hautatzailea ilusio handiz joan dira Italiara. Hala adierazi du Nahia Quincoces mendexarrak: «Adamello oso lasterketa berezia da, eta ilusio handia egiten dit euskal selekzioa ordezkatzeak. Munduko talderik indartsuenak egongo dira han, eta euskal koloreekin joatea ohore bat da!». Igone Campos bikotekideak ere nabarmendu du Munduko Txapelketan lehiatzea «amets bat» dela, eta, euskal selekzioa ordezkatuz bada, «ametsa are ederragoa da», haren hitzetan. Itxaropentsu agertu da eskiatzaile zumarragarra: «Lasterketa luzeetan nahiko ondo moldatzen gara Nahia eta biok, eta ea munduko neskarik onenen artean postu txukun bat lortzen dugun».

Axier Alonso oñatiarrak adierazi du beti izaten dela «motibagarria eta polita» Munduko Txapelketa batean parte hartzea, «baina gure koloreak janzteak beste indar bat emango digu, Ponte di Legnoko mendietan daukagun guztia eman eta ikurrina ikusarazteko». Jon Ander Aranburuk ere «ohore bat» dela nabarmendu du, eta «daukaten guztia» emango dutela agindu.

Rafa Urbizu eta Aitor Ajuria gazteak ere gogotsu dira biharko probarako. Urbizu donostiarrak lasterketaren gogortasuna eta edertasuna goraipatu ditu, eta ahal duen guztia emateko «irrikaz» dagoela gaineratu. Ajuria otxandiarrari ere «ilusio berezia» pizten dio Adamelloren pareko goi mailako lasterketa bat Urbizurekin jokatzeak: «gozatzen eta gure onena ematen saiatuko gara».

Taldekako eta distantzia luzeko munduko txapelketa da Adamello, mendiko eskiko urteko probarik garrantzitsuenetakoa. Azken egunotan elurra egin duenez, antolatzaileek erabaki dute proba klasiko honen jatorrizko ibilbidea ia osorik berreskuratzea. Horrenbestez, bikoteek 40 kilometroko ibilbidea osatu beharko dute, 3.300 metroko goranzko desnibelarekin eta 3.660 metroko beheranzko desnibelarekin.

Lasterketa Tonale Pass igarobidetik abiatuko da, eta askapen puntua Ponte di Legno izango da. Ibilbidean igaroko dituzte Passo Paradiso eta Passo Presena lepoak, Mandrone aterpea, Punta Venerocolo gailurra (3.323 m) –lasterketako punturik altuena–, Passo Lobbiako igarobidea, Cresta Croce ederra Gerra Handiko bere kanoiarekin, Passo Tre Denti lepoa, Pisganino glaziarra eta azken jaitsiera Ponte de Legnora.

Munduko eskiatzailerik onenak elkartuko dira Adamellon. Italiarrak dira faborito nagusietakoak: Matteo Eydallin eta Robert Antonioli, Davide Magnini eta Nadir Maguet eta Federico Nicolini eta Alex Oberbacher, tiroldarra azken hori. Iazko edizioko irabazleak ere hor izango dira, William Bon Mardion eta Xavier Gachet frantziarrak, eta haiekin batera Matheo Jacquemod eta Samuel Equy herrikideak. Ez dira atzean geratuko William Boffelli eta Werner Marti bikote italiar-suitzarra eta Jakob Hermann eta Martin Anthamatten biko austriar-suitzarra ere.

Nesketan, Axelle Mollaret eta Emily Harrop frantziarrak dira faborito nagusiak, berriki Pierra Mentan txapeldun izandakoak. Garaipenerako lehia estutzen saiatuko dira bi bikote italiar hauek: Alba De Silvestro eta Giulia Murada, batetik, eta Giulia Compagnoni eta Ilaria Veronese, bestetik. Kontuan hartzekoak izango dira, orobat, Elena Nicolini eta Corinna Ghirardi italiarrak eta Lena eta Candice Bonnel ahizpa frantziarrak, eskarmentu handixeagoko bikoteak azken biak.


Summary: Deutsche Banken erorikoak dardarka jarri ditu burtsak beste egun batez. Azkenean, %8,22ko galerekin amaitu du; Europako banku nagusietan %3 eta %6 artean. Alemaniako finantza erakundearen CDS berme aseguruak izugarri handitu dira azken egunetan, eta porrotaren mamua gero eta gertuago ikusten dute merkatuek.

Deutsche Bank Alemaniako banku nagusiaren akzioen balioa %15era arte erori dira ostiral goiz honetan burtsan, eta izua Europako gainerako banku nagusietara zabaldu da: %5etik gorako galerak pilatu dituzte ordu askotan. Burtsak ixterakoan, baina, kolpea leundu dute, eta Deustche Bankek -%8,22ean amaitu du.

Europako bankuetan galera gehien izan dutenen artean Frantziako eta Espainiako batzuk azaltzen dira. Societe Generalek -%5,93 galdu du eta BNP Paribasek -%5,01. BBVAk -%4,57, Sabadellek -%4,46, Santanderrek -%3,12 eta CaixaBankek -%2,95. Euroguneko burtsek ere zenbaki gorritan amaitu dute eguna, baina -%2tik behera, egun osoan zehar gorabeherak izan ondoren.

Alemaniako bankuaren jaitsieraren atzean daude ordaindu gabeko berme aseguruen inguruko zalantzak. Aseguru horiek CDS credit default swaps izena dute (kredituetarako swap lehenetsiak). Bankuek porrot eginez gero inbertitzaileek kontratatzen dituzten poliza modu bat dira, eta Deutsche Bankenak 400 puntutik gora daude. Hau da, 100 milioi euroko zorra ziurtatzeko, lau milioitik gorako prima ordaindu beharko luke bankuak. Horrek esan nahi du merkatuek gero eta posibleago ikusten dutela porrota gertatzea.

Konfiantza sortzeko, Deutsche Bankek ostiral honetan iragarri du tasa finkoko zorretan 1.500 milioi euro aldez aurretik amortizatzeko asmoa duela, baina hori ez da aski izan inbertitzaileen beldurra uxatzeko.

Alemaniako bankuak inbertsio handiak ditu kanpo zorretan eta arrisku handiko inbertsio funtsetan. EBZ Europako Banku Zentralak eta AEBetako Erreserba Federalak interes tasak igotzeko berriki hartu dituzten erabakiek ez dute lagundu, bezeroei itzuli beharreko diru handitu egin delako, eta urduritasuna zabaldu da merkatuetan.

Hala, Deutsche Bankek finantzan sisteman azken asteetan piztutako ekaitza hauspotu du. AEBetako Silicon Valley Bank eta Signature Bank erori ziren lehenengo eta aurreko astean Suitzako banku zentralak Credit Suisse erreskatatu behar izan zuen.

2022a urte ona izan zen Deutsche Bankentzat: 5.000 milioi euro baino gehiago irabazi zituen, azken hamabost urtetako emaitzarik onena. Hala ere, aspalditik dago jopuntuan; azken urteetan, besteak beste, isunak jaso ditu hipoteka indizeak manipulatzeagatik, kapitalak zuritzeko eragiketetan parte hartzeagatik, 1MDB Malaysiako funtsaren eskandalugatik edo dibisen merkatuan eroskeria egiteagatik.


Summary: Txinak Europari eskatu dio jokatu dezala «dagokion rola», Ukrainan su etena gertatzeko. Pekinek uste du «adostasun estrategiko bat» lortu beharko lukeela Europarekin, horretarako oinarritzat hartuta menia bat bideratzea eta Ukrainako gerrari «irtenbide politiko bat» ematea. Von der Leyen eta Macron elkarrekin joango dira Txinara, apiril hasieran

Europako herrialdeek ez dute interes handirik agertu Ukrainako auzia konponbidean jartzeko Txinak egindako planteamenduaren aurrean. Aliatuak izaki, eta proposamenean jasotakoa gorabehera, Bruselari iruditzen zaio Pekinek Mosku babestuko duela. Erreakzio hori ikusita, Pekinek uste du «adostasun estrategiko bat» lortu beharko lukeela Europarekin, horretarako oinarritzat hartuta su eten bat bideratzea eta Ukrainako gerrari «irtenbide politiko bat» ematea.

Pekingo iturri ofizialen arabera, Wang Yi Txinako Atzerri Gaietarako Batzorde Zentralaren zuzendariak hori esan zion, atzo gauean, telefonoz, Frantziako presidentetzaren aholkulari diplomatiko Emmanuel Bonneri. «Txinak espero du Frantziak eta beste herrialde batzuek dagokien rola jokatzea horri dagokionez», nabarmendu zuen Txinako diplomazialari gorenak, eta berretsi «bake elkarrizketak» sustatu nahi dituztela. Otsail amaieran plazaratutako planak hamabi puntu ditu, eta horietako batek nazioarteari dei egiten dio, sor ditzan «baldintzak eta plataformak» elkarrizketei horiei bide emateko.

Horren harira, Ursula Von der Leyen Europako Batzordeko presidenteak eta Emmanuel Macron Frantziako presidenteak Txinara bidaiatuko dute elkarrekin, apirileko lehen astean. Hori iragarri du Von der Leyenen bozeramaileak, gaur. Eliseoko buruak azpimarratu du, gaur, EB Europako Batasuneko estatu kideetako liderren bilera bukatu eta gero, ahalegindu direla Txina Europarantz erakartzen, Errusiari «presio» egiteko.

Paraleloki, Eslovakiak, EBko herrialde batek, lau gerra hegazkin entregatu zizkion, atzo, Ukrainari —guztira hamahiru ematekoa da—, eta Bruselak txalotu egin du, gaur. «Elkartasun keinu handi bat da», idatzi du, Twitterren, Peter Stano Europako Batzordearen Atzerri bozeramaileak. Polonia ere, klub komunitarioko beste kide bat, Kievi dozena bat abioi ematekoa da.

NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kideak ere badira bi estatu horiek, eta, hain zuzen ere, Dmitri Medvedev Errusiako Segurtasun Kontseiluko presidenteordeak esan du, Interfax berri agentziak gaur jaso zuenez, Errusiak ez duela Mendebaldeko aliantza militarrarekin zuzenean gatazkan sartzeko asmorik, eta elkarrizketa bidez konpondu nahi duela auzia. Hain zuzen, Medvedev izan ohi da, Kremlineko buruzagien artean, tonu gerrazaleena erabili ohi duena.

Hungariaren bermeak

Nord Stream gasbideen ondoan joan den martxoaren 15ean Danimarkako Gobernuak topatutako objektua identifikatzea «garrantzitsua» dela nabarmendu du, gaur, Dmitri Peskov Kremlineko bozeramaileak, egunero egiten duen agerraldian. Gaineratu du ikerketak «gardena» izan behar duela.

Bestalde, Hungariak adierazi dio Suediari ez duela atzeratuko NATOko kide bihurtzeko egindako eskaeraren berrespena. Hungariako lehen ministro Viktor Orbanek bermeak eman dizkio gaur Suediako bere homologo Ulf Kristerssoni, EBko estatuburuek eta gobernuburuek Bruselan egindako bileran.

Putin eta NZA

BRICS (Brasil, Errusia, India eta Hegoafrika) taldea goi bilera bat egitekoa da datorren abuztuan Hegoafrikan, eta Vladimir Putin Errusiako presidenteak oraindik ez du erabaki joango den ala ez. Hori jakinarazi du, gaur, Dmitri Peskov Kremlineko bozeramaileak. Aintzat hartu behar da NZA Nazioarteko Zigor Auzitegiak Putin atxilotzeko agindu duela, gerra krimen bat leporatuta, eta Hegoafrika auzitegi horretako kidea dela.

Hain zuzen ere, Hegoafrikako Nazioarteko Harremanetako ministro Naledi Pandorrek baieztatu zuen, atzo, Putin bilerara gonbidatu dutela. «Dena den, iruditzen zait NZAren [atxilotze] agindua arduratzeko modukoa dela». Auzitegi horretako estatu kideek dute kolaboratzeko obligazioa. Baxar al-Assad Siriako presidentea Hegoafrikara joan zen 2015ean, eta NZAk bere kontrako atxilotze agindua emana zuen arren, ez zuten atxilotu.

NZAk adingabeak deportatzea egozten dio Putini. Horrekin lotuta, organo horrek eta Kievek jakinarazi zuten, atzo, adostu dutela Ukrainan bulego bat irekitzea. Volodimir Zelenski Ukrainako presidentearentzat, modu horretan nazioarteko justizia «are aktiboagoa» izango da «Errusiaren krimenak» ikertzerakoan.

Gerra frontea

Errusiako indarrek aurreko 24 orduetan egindako erasoen ondorioz hamar zibil hil dira eta hogei zauritu, Ukrainako Gobernuak gaur jakinarazi zuenez. Kostiantinivkan, Donetsk eskualdean, sorospen gune batean zeuden bost pertsona hil ditu Errusiak jaurtitako misil batek. Sumi eskualdean, bestalde, herrialdearen ipar-ekialdean, Errusiak suziriekin eta artilleriarekin eraso egin dio Bilopillia herriari, eta bi zibil hil ditu. Eta Kherson eskualdean —atzo han egon zen Volodimir Zelenski Ukrainako presidentea—, herrialdearen hegoaldean, bonbardaketek pertsona bat hil dute hiriburuan, eta beste bat Bilozerka hirian


Summary: Bi urteko espetxe zigorra ezarri diote Rahul Gandhi Indiako oposizioko buruari. Narendra Modi lehen ministroaren aurkako difamazio iruzkinak egitea egozten diote. Lok Sabhatik, hau da, Indiako Parlamentuko behe ganberatik bota dute.

Gujarat (India) estatuko auzitegi batek hala aginduta, Indiako oposizioko lider Rahul Ghandi ez da aurrerantzean Lok Sabha Indiako Parlamentuko behe ganberako kide izango. Gainera, bi urteko espetxealdia ezarri diote, 2019ko hauteskunde orokorretako kanpainan zera esateagatik: «Zergatik da Modi lapur guztien abizena?». Hori da, hain zuzen, herrialdeko lehen ministroaren abizena, eta, hortaz, haren izena belztea egozten diote 52 urteko politikariari.

Halere, aukera izango du bi zigor horietatik bati izkin egiteko. Bada, auzitegiak 30 eguneko bermea eman dio helegitea aurkezteko. Baina, gaur-gaurkoz, men egin beharko dio parlamentuko behe ganbera uztera behartzen dion zigorrari. Izan ere, Indiako legearen arabera, edozein krimenengatik bi urtetik gorako zigorra duen kide oro automatikoki kanporatu behar da parlamentutik.

Lehen ministroaren aurkako iraina izateaz gain, Ghandiren iruzkina Modi abizena duten guztien aurkakoa ere bazela iritzi zioten Indiako Gobernuko hainbat kidek. Izan ere, abizenak lotura du Indiako klase hierarkia tradizionalaren beheko mailekin.

Ghandiren abokatuak berretsi du ez zela haren asmoa iruzkin horrekin «inor iraintzea». «[Ghandiren] asmoa herrialdeko ustelkeria salatzea zen», azaldu du. Ravi Shankar gobernuan agintzen duen BJP Bharatiya Janata alderdiko legegileak iritzi dio, ordea, «erabakia herrialdeko prozesu judizialaren arabera hartu» dela.

Baina INC Indiako Kongresu Nazionala alderdiko buruaren aurkako epaia «okerra eta oinarririk gabekoa» dela salatu dute Ghandiren alderdiko kideek. Are, uste dute epaiak«motibazio politikoak» dituela, eta Modiri eta haren BJP Bharatiya Janata alderdiari leporatu diote «aurkari politikoen kontra» egitea.

Sententzia salatzeko mobilizazioak egin dituzte herrialdeko zenbait tokitan. Manifestazioa egin dute hiriburuan, Delhin, eta alderdiko zenbait jarraitzailek protesta isila egin dute Mumbain. Oihurik egin ez duten arren, Ghandiren aurpegia erakusten duten kartelak izan dituzte esku artean, zera ziotenak: Egiak irabaziko du.

Bide beretik, Ghandik hau idatzi zuen atzo Twitterreko bere kontuan, epaiaren berri izan eta gutxira: «Egia eta bakea dira nire erlijioaren oinarriak. Jainkoa da nire egia, eta bakea harengana iristeko modua».

2024ko hauteskundeei begira

Baliteke Ghandik denbora batez baztertu behar izatea hauteskundeetara aurkezteko aukera. Izan ere, haren aurkako sententzia behin betiko onartzen badute, ezin izango du 2024ko hauteskunde nazionaletara aurkeztu. Legearen arabera, auzipetutako politikari batek ezin du hauteskundeetan parte hartu kartzela zigorra amaitu eta hurrengo sei urteetan.

Kolonia britainiarrak 1947an Indiako lurrak utzi ondoren, urteetan Kongresu Nazionala eseri zen Indiako Gobernuko agintaritzan. Baina, 2014ko hauteskundeetan, Modiren alderdiak alde handiarekin irabazi zuen, eta gehiengoari eutsi zion 2019an egindakoetan. Egun, Kongresuak 10 eserleku ditu Indiako Parlamentuko behe ganberan.


Summary: Nafarroa Oinez-en oztopo proba apirilaren 22an izango da. Nafarroa Oinez-ek antolatutako oztopo proba Etxarri Aranatzen izango da, apirilaren 22an, 14:00etan.

Oztopo proba gero eta jarraitzaile gehiago lortzen ari den lasterketa mota berezi bat da. Probaren erronka lasterka egin eta oztopoak gainditzea da, eta zailtasuna adinaren arabera egokituta dago. Adibidez, gazteentzat tirolina bat gainditzea edo ur bidoi baten azpitik pasatzea izan daitezke oztopoetako batzuk. Honetan, gazteek zortzi oztopo gainditu beharko dituzte, eta helduek hamabi.

Nafarroa Oinez-en oztopo proba Euskal Herri osoari irekita dago, eta bi modalitate izango ditu. Batetik, taldeka parte hartzeko herri proba egingo da, eta, bestetik, bakarka aritzeko proba lehiakorra.

Herri proban, adinaren arabera parte hartu ahal izango dute taldeek: batetik, lau kidez osatutako 10-14 urteko eta 15-18 urteko taldeek, eta, bestetik, 18 urte baino gehiagoko bost laguneko talde mistoek. Proba horietan, parte hartzaile guztien artean eginen den zozketa batean banatuko dira sariak.

Proba lehiakorra, aldiz, bakarka jokatuko da, eta 18 urtetik gorakoentzat bakarrik izango da. Banakako proba lehiakorrean, kronometrajearen arabera banatuko dira sariak.

Mota guztietako sariak egongo dira: egonaldia Elgorriaga bainuetxean, bi pertsonarentzako bazkaria Borda jatetxean, axuria, txerrikumea, haragi lote bat, irabiagailu bat, mikrouhin labe bat, daratulu bat…

Izena emateko epea zabalik dago, eta, parte hartu nahi izanez gero, Herrikrosa.eus webgunean eman behar da izena, apirilaren 3a baino lehen (3a barne). Hori egitean, taldearen izena eta parte hartzaile bakoitzaren kamiseta neurriak adierazi behar dira. Informazio gehiago jaso nahi izatekotan, antolakuntzaren helbide elektronikora idatz daiteke: oztopolasterketa@oinez.ikastola.eus.

Zerbitzuei dagokienez, lehen sorospenak, kontsigna eta dutxak egongo dira.


Summary: Euskararen aurkako erasoei aurre egiteko itun sozial eta politiko bat proposatu du Kontseiluak. Auzitegien «oldarraldiari» erantzuteko «biderik eraginkorrena» dela esan du Idurre Eskisabelek, eta aurreratu du elkarrizketak hasiko dituztela askotariko eragile sozial eta politikoekin.

Euskalgintzaren Kontseilua «kezkatuta» dago euskararen biziberritzeari azkenaldian auzitegietatik egin dizkioten erasoekin: Irunen (Gipuzkoa) udaltzain izateko oposizioak baliogabetzea, Barakaldon (Bizkaia) azpikontratatutako zerbitzuetan gutxieneko euskara maila eskatzearen kontrako ebazpena, Nafarroan izandako askotariko auziak eta Uliazpi fundazioaren lan deialdia baliogabetzea, besteak beste. Azken horrek bultzatu ditu, hain zuzen, neurriak areagotzera. «Ez da zerbait berria. Araban, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroan denbora luzez izan den arazo bat da, baina orain are gehiago hazten ari da», azaldu du Idurre Eskisabel Kontseiluko idazkari nagusiak.

Era berean, salatu du epaileak bere gain hartzen ari direla botere legegileari eta herritarren borondateari dagokien hizkuntza politika, euskara eskakizunak «lan eta hizkuntza eskubideak kontrajartzen» dituelakoan. Kontrara, euskara biziberritzearen aurkako sententziek «milaka herritarren eskubideak urratzen» dituztela adierazi du Eskisabelek, eta, gainera, administrazioan euskaraz hartuak izateko aukera ukatzen dietela. «Urratze horrek eragin handia du milaka herritar horien eguneroko bizimodu arlo askotan, bizipena bera nabarmenki okertuz».

Egoerari aurre egiteko, beraz, Kontseiluak nahi du «oldarraldiari» erantzuteko «itun politiko eta sozial» batean sakontzea, urte hasieran aurreratu zuten protokoloko tresnak herritarren esku jarri ahal izateko. Uste dute hori dela erasoei aurre egiteko «biderik egokiena eta eraginkorrena», itunak hizkuntza politika «sendoak» jasoko baititu.

Elkarlanerako bidean

Ituna ez dute bakarrik garatuko. Eskisabelek jakinarazi duenez, «elkarrizketa sorta bat» hasiko dute «askotariko eragile sozial eta politikoekin». Hala, zenbait sindikaturekin eta alderdi politikorekin elkarlanean hasteko lehenengo urratsak egin dituzte, eta Eusko Jaurlaritzarekin lanean hasteko bidea ere irekitzen hasi dira. «Lehen harremanak izan ditugu Jaurlaritzarekin, haiek ere kezkak dituztelako eta lanean hasteko ikerketak egin dituztelako». Horrez gain, bestelako eragile sozialen garrantzia ere aipatu du. «Horretaz harago, Batuz Aldatu ekimena landu nahi dugu, uste dugulako ez dela bakarrik euskaltzaleei eragiten dien arazoa, baizik eta gizarteari eragiten dion arazoa dela».

Azaldu dutenez, euskararen kontrako ebazpenek gizarte osoko «bizigarritasuna, berdintasuna, justizia, kohesio soziala eta, funtsean, bizikidetza» jartzen dituzte zalantzan.


Summary: Baionan atxikitako zuberotar batek atxilo jarraitzen du. Arratsaldean Mugimendu Sozialistako bi kide askatu dituzte, baina gazte zuberotar batek atxilo jarraitzen du

Atzo hainbat lagun atxilotu zituen Poliziak Baionan, erretreten erreformaren aurkako greba eta protestetan. Egunean bertan atxilotuak askatzeko protestak egin ziren, eta Ipar Euskal Herriko GKSk adierazitakoaren arabera, gaur eguerdian Mugimendu Sozialistako bi kidek atxilo jarraitzen zuten. Azkenean, arratsaldean aske utzi dituzte bi kideak, baina beste gazte zuberotar bat atxilotuta dago oraindik.

Kaleak gori daude Ipar Euskal Herrian eta Frantzian. Sindikatuek hasieratik egin diote aurre Macronen Gobernua egiten saiatzen ari den erretreten eta gizarte segurantzaren erreformari, baina ez zen giroa gehiegi berotzen ari. Paristik kanpo mobilizazio baketsu eta gatazkarik gabekoak izaten ari ziren, aste honetara arte. Grebak areagotzen ari dira, eta egun argiz egiten ziren mobilizazioak gaueko protesta bihurtu dira, eta Polizia gogor egiten ari da manifestarien aurka. Gauero ehunka pertsona ari dira atxilotzen, eta ostegun gauean jo zuen goia, Ipar Euskal Herrian eta Frantzian 450 lagunetik gora atxilotu baitzituzten denera. Suhiltzaileak eta beste hainbat sektore protestetara batzen ari dira, eta erreformari aurre egiten jarraituko dutela dirudi.


Summary: Zumaia BHI herri eskola, publikoa eta euskalduna. Zumaia BHI Herri Eskolak batxilergoko eskaintza zabala du. Giza eta Gizarte Zientziak, Zientziak eta Teknologia, eta Batxilergoko Orokorra modalitateak ematen ditu. Laster, eraikin berriaren ateak zabalduko ditu. Eraikin berritzailea da, eta hainbat eremutan antolatua egongo da.

Zumaiako (GIpuzkoa) herrigunean kokatuta, eremu eder eta atsegin batean dago Zumaia BHI Herri Eskola ikastetxe publikoa. Batxilergoan, eskaintza zabala du, eta ikasleei prestakuntza bikaina ematen diete. Bertan, batxilergoko modalitate hauek egin daitezke: Giza eta Gizarte zientziak, Zientziak eta Teknologia, eta Batxilergo Orokorra.

Halaber, ikasgai guztietan, arlo bakoitzean adituak diren irakasleekin, Unibertsitaterako sarbide ebaluaziorako (USE) berariazko prestakuntza ematen dute.

Laster, Zumaia BHI Herri Eskolaren eraikin berria martxan izango da. Eraikin berritzailea da, eta hainbat eremutan antolatua egongo da. Hamar ikasgela eta gimnasio bat izango ditu, eta 250 ikasle hartzeko edukiera izango du. Guztira 2.477 metro koadro izango ditu —horietatik 480 gimnasioak hartuko ditu—, eta bi gunetan bereiziko da.

Gune batek irakaskuntza erabilerako eremuak izango ditu. Hala nola ikasgelak, irakasle gelak, tailerrak, erabilera anitzeko espazioa, Hezkuntza Premia Berezietarako gela... Beste guneak, berriz, gimnasioa, aldagelak eta biltegia izango ditu. Horrez gain, aterpea eraikiko dute eskola eremuko frontoiaren ondoan dauden kirol kantxak estaltzeko.

Zumaia BHI Herri Eskolaren eraikin berria erakusten duen irudia. ZUMAIA BHI

Giro euskalduna eta talde txikiak

Zumaia BHI Herri Eskolako ikasleak talde txikitan aritzen dira. Ikasleen heziketa integrala helburu izanik, ikasketa akademikoaz gain, beste hainbat gizarte balio sustatzen dituzte:

• Zumaia BHI Herri Eskolako ikas komunitatean ikasleen ekimenei bide emate diete —esaterako, martxoaren 8ko Emakumeen Nazioarteko Egunean ikasleek egindako egitaraua—, eta berdinen arteko tutoretzak eta elkarlanak bideratzen dituzte.

• Ikastetxea Zumaiako hainbat eragilerekin elkarlanean aritzen da (Zumaiako Udala, emakumeen etxea, Darahli elkartea…) eta ikasleek elkartasuna, enpatia, pentsamendu kritikoa, talde lana eta beste zenbait balioren arabera dihardute. Berdinen arteko tutoretzak bultzatuz, elkarrekin eta elkarrengandik ikasten.

Halaber, aipagarria da Zumaia BHI Herri Eskolan dagoen giro euskalduna. Ikasleen euskara mailarekiko erabateko konpromisoa dute ikastetxean, eta euskarazko C1 mailarako berariazko prestakuntza ematen diete batxilergoan.

Horrekin batera, euskal kulturarekiko ezagutza eta atxikimendua bultzatzeko asmoz, Euskal Autonomia Erkidegoan egiten diren hainbat lehiaketatan parte hartzera gonbidatzen dituzte ikasleak, eta azpimarragarria da ikasleek lehiaketa horietan lortu dituzten emaitza ezin hobeak. Horrela, 2021-2022ko ikasturtean, Resurreccion Maria Azkue literatura sariko poesia sailean eta Urruzuno literatur lehiaketako prosa eta poesia ataletan lehen sariak eskuratu dituzte Zumaia BHI Herri Eskolako ikasleek.

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: zumaiabhi.hezkuntza.net.


Summary: Donibane Lohizunen desagertutako hiru gazteak gogoratu dituzte 50. urteurrenean. Jaurlaritzak «egia argitzeko» eskatu du, eta konpromisoa azaldu du «horrelakorik berriro inoiz gerta ez dadin»

50 urte bete dira Jose Humberto Fouz Escobero, Jorge Juan Garcia Carneiro eta Fernando Quiroga Veiga gazteak Donibane Lohizunen (Lapurdi) desagertu zirenetik, eta, hori dela eta, haiek gogoratzeko eta «egia» eskatzeko ekitaldi bat egin dute Eusko Jaurlaritzaren Gogora institutuak eta Terrorismoaren Biktimen Oroimenezko Zentroak, Gasteizen. Hiru gazteak galiziar jatorrikoak ziren, Irunen (Gipuzkoa) bizi ziren, eta Donibane Lohizuneko dantzaleku baten inguruetan desagertu ziren. ETAren biktima gisa aitorturik daude.

Eusko Jaurlaritzako Memoria, Giza Eskubide eta Lankidetzako sailburuorde Jose Antonio Rodriguez Ranzek «egia argitzeko» eskatu du, «egia judizialetik harago lehen printzipio gisa nazioarteko zuzenbideak aldarrikatzen duen egia», eta hiru gazteen gorpuak non dauden dakitenei mintzatu zaie, azalpen eske. «Konpromisoa» ere azaldu du horrelakorik berriro gerta ez dadin: «Inoiz gehiago ez terrorismoa eta indarkeria arma politiko gisa erabiltzeko tentazioa. Inoiz gehiago ez totalitarismo zahar eta berrien tentaziorik».

Espainiako Gobernuaren ordezkari Denis Itxasok ere parte hartu du ekitaldian. Esan duenez, hiru gazteen desagerpena «itzalez eta larritasunez beteta dagoen hurbileko iraganaren sinbolo» bilakatu da. Ziurtatu du Gobernuak ez duela «albo batera» utziko ikerketa: «Egileei eta zer gertatu zen dakitenei exijitzen diegu eta infernua izoztu arte exijitzen jarraituko dugu informazioa eman dezatela gertaera lazgarri hau ixteko».