Summary: Antxiñe Mendizabalek 'Odolekoak' plazaratu du. Idazlearen lehen nobela da. 1941etik 2005era arteko garaian kokatuta dago, eta Iruñeko familia bat jarri du kontakizunaren erdigunean. «Amatasun eta alabatasun zapuztuen ahotsak» ditu ardatz.

Esaldi bat eleberriaren sarreran: «Memoria baten alaba naiz». Eta hiru atal kontakizuna biltzen, elkar lotzen diren izenburu esanguratsua dakartenak hirurak: Indarkeriaren memoria, Kontzientziaren memoria eta Maitasunaren memoria. Hirurogei urtetik gorako denbora tartea sartu du Antxiñe Mendizabalek (Zumarraga, Gipuzkoa, 1968) bere estreinako nobelan, 1941ean hasi eta 2005era arteko aldia zehazki, eta memoriarena da nobelaren elementu behinenetakoa. Memoria, irudimenarekin batera. Iruñeko etxaluztarren familia sortu, eta bertako hiru belaunaldiren bitartez kontatu du haien historia Mendizabalek, bata bestearen ondorengoak diren hiru emakumerengana joz: Matilde, Teresa eta Amaia. Emakume aurpegi bat ageri da, hain zuzen, Odolekoak-en azalean; Irune Izquierdok egin du, eta horren guztiaren kondentsaziotzat dauka egileak: «Erakusten du pertsonarengan memoriak duen pisua eta irudimenerako duen aukera, errealitate berriak birsortzekoa».

Roberto Bolaño idazlearen aipamen bat baliatu du lanaren aurkezpenean Mendizabalek, eta hala dio: «Eleberriak idazteko ez da irudimenik behar, memoria besterik ez; eleberriak oroitzapenak bateratuz eta nahastuz sortzen dira». Bere kasuan, baina, ez du oroitzapen propioetara jo nobelan zentrala den familia eta haren ingurua eraikitzeko; bere familiaren bizipenekin «zerikusirik ez» duela zehaztu du. Eta, hala ere, «oso gertu» sentitu ditu denak: «Horrek pentsarazten dit indarkeriaren, kontzientziaren eta maitasunaren atalasean egon gaitezkeela etengabe, izan eskuineko jendea, ezkerrekoa, aberats, pobre, gizon edo emakume».

Nagusiki Iruñean jazoko da istorioa. «Euskal Herriaren historian eta frankismoaren garaian muturreko bizipenak izan ziren han. Istorioak gordintasun asko du, eta egokia iruditu zitzaidan muturreko toki batean girotzea», azaldu du. Matilde, Teresa eta Amaia dira protagonistak, bakoitza aurrekoaren alaba. Horien bueltan, bigarren mailako pertsonaia ugari agertuko dira eleberrian, «konstelazio moduko bat» sortzen haien inguruan: bizilagunak, neskameak, maitaleak... Fikziozko horiez gainera, egiazko pertsonak ere badira, traman agertu ez arren «agertokian» daudenak. Horien artean daude, esate batera, Camino Oscoz faxistek erail eta Urbasako mendizerratik amildu zuten maistra, Emiliana Zubeldia musikaria, ETAk bahitutako Felipe Huarte enpresaria, Kristiane Etxaluz ezker abertzaleko militantea, German Rodriguez eta beste. Haien artean nahastuta agertuko dira, «kasik ohartu gabe», Mendizabalen hitzetan. «Beti gaude besteen bizitzetan nahastuta, jakin edo ez».

«Ama irensleak»

Nobela osoa hartzen duen gaia beste bat da, ordea: amatasunarena eta hari loturiko alabatasunarena. «Esperientzia pertsonal gisa eta eraikuntza politiko kolektibo moduan», zehaztapena idazleak. «Ama izan nahi ez duen emakumearen eta amaren umezurtz sentitzen den alabaren arteko harremana» bistaratzen saiatu da istorioan, askotariko amen ahotsak ekarrita: «Ama zigortzailearena, ama izan nahi ez duenarena, ezgai sentitzen denarena, amaminez bizi den alabarena, abortatu behar duen gaztearena, abusuak jasan dituenarena... Oinarrian, amatasun eta alabatasun zapuztuen ahotsez osatutako istorio bat da». Matrioxkaren irudia erabili du ama-alaben katea ordezkatzeko. «Panpina horiek ama irensleak iruditu izan zaizkit beti».

Amak nola, eleberriko emakumeak oro har ere askotarikoak direla nabarmendu du Mendizabalek. Izan errebeldeak, otzanak, aurrerakoiak, menderatuak, iheslariak, harrapakinak zein harrapariak. «Euren bizipenak ikuspegi propiotik nola deskribatzen dituzten transmititzen saiatu naiz, gizonezkoak jaun eta jabe ziren mundu eta garai batean, zenbat eta atzerago, are krudelago emakumeentzat».

Denboraren joan horretan, misterio batek eramango du trama aurrerantz. Iruñeko Dos cafeteras karameluen kutxa batean gordetako gutun batzuk dira horren muina, 36ko gerran «amabitxi lanetan» fronteko soldaduei idazten aritu zirenena, horiek adoretzeko. Matilde agertuko da zeregin horretan, baina gertuko inork ez du tarte luzez ezer jakingo.

Bultzatu duten obsesioak

Urte batzuk eman ditu nobela idazten Mendizabalek, eta, adierazi duenez, kasik lan gehiago izan du asmoari eta pultsuari berari eusten, lana bera osatzen baino. Bultzatu duten "obsesioen" artean aipatu ditu bere amari umetan entzuten zion «zuk ez dakizu zer den inori ama deitu ezin izatea»-ren oihartzuna, nerabezaroan harekiko izandako maitasun-gorrotoa eta ama izan denetik alabarengan ikusi dituenak. «Azkenean, lotura horiek eta zu hiltzera etorri den alaba onartu beste erremediorik ez dago».

Xabier Mendiguren lankide eta «konplizea» izan du editore liburuan, eta «istorio handi bat» idazteagatik zoriondu du hark: «Anbizio handikoa da. Nobela ederra, indartsua eta irakurleari gogoan geratzen zaizkion istorio horietako bat». Dokumentazio lan handia egin arren, datuak eta gertakari historikoak argumentuari ez gainjartzen ahalegindu da idazlea. «Ez dut nobela historiko bat egin nahi izan», argitu du, eta Milan Kunderaren aipu bat josi dio horri: «Historiaren aldi jakin batera lotuta geratu diren eleberri guztietan aberkideak saiatzen dira istorioan bilatzen beren bizipenen aitortza; jakin nahi dute beraiek bizi izandakoa eta historian esaten dena bat datozen, egilearen iritziak argitzeko asmoz. Eleberri bat irakurtzeko modurik okerrena da hori; eleberrigile baten pasioa ez baitago politikari zuzendua. Idazleak historiaren protagonisten misterioa aztertu eta ekartzeko besterik ez du idazten».


Summary: Biden, gertuago: Michiganen eta Wisconsinen irabazi du. Sei estatu geratzen dira euren ordezkariak norentzat izango diren erabakitzeko. Posta bidezko botoa nabarmen Bidenen aldekoa izaten ari da, eta faboritotzat jotzen dute. 253 ordezkari ditu, eta Arizonan eta Nevadan aurretik da hautagai demokrata. Horietan irabaziz gero, presidente izango da. Trumpek 214 ordezkari lituzke orain.

* Bozkalekuak itxi dituztenetik kontaketa luze eta korapilatsua izaten ari da. Demokratek garailetzat ikusten dute Joe Biden.

* Donald Trumpek, ordea, hauteskundeak irabazi dituela aldarrikatu du lehen orduan.

* Botoa kontatzeko falta diren sei estatuetatik bitan irabazita, presidente izateko beharko lituzkeen 270 hautatzaileak lortuko lituzke Bidenek.

* Georgiako, Michigango eta Pennsylvaniako boto kontaketak geldiarazten saiatu da Trumpen taldea, eta Wisconsinen boto kontaketa berriz egitea nahi dute.

* 2016an botoa eman zutenen %71k aurretik bozkatu dute.

* Nork aukeratzen du presidentea?

* AEBetako hainbat hiritan segurtasun neurri bereziak hartu dituzte denda eta instituzioetan.


Summary: Konpromisario guztiak banatuta, Bidenen garaipena sendotu da. Hautagaietako batek gutxienez 270 ordezkari behar zituen AEBetako presidente bihurtzeko, eta Joe Biden demokratak aise gainditu du langa: 306 ordezkari atera ditu. Trump 232rekin geratu da.

Botoak zenbatzeko prozesu luze eta motel baten ondoren, erabakita dago dagoeneko: Joe Biden Alderdi Demokratako hautagaiak 306 ordezkari lortu ditu Ameriketako Estatu Batuetako presidente aukeratzeko lehian, hau da, behar diren 270 ahots baino 36 gehiago. Donald Trump errepublikanoa 232 baino ez ditu, behar baino zortzi gutxiago.

Abenduaren 14an bilduko dira hautaturiko ordezkariak, irabazlea nor den ofizialki ebasteko, eta urtarrilaren 20an izendatuko dute Biden presidente gisa.

Azaroaren 3an zabaldu zituzten boto kutxak AEBetan, eta geroztik begirada guztiak erabakigarriak ziren estatuetan egon dira jarrita. Izan ere, AEBetan estatu bakoitzak ordezkari kopuru bat aukeratzen du, gero haiek presidentea hautatzeko. «Borrokagune estatuak» deituriko horietan erabaki dira bozak, azkenean. Hamahiru dira guztira, eta poliki, horietako gehienak, hau da, zortzi Bidenen esku geratu dira. Trumpek Florida, Iowa, Ipar Karolina, Ohio eta Texas eraman ditu. Nekazari giroko Iowan ia hamar puntu atera dizkio Bideni (138.733 boto). Baina beste estatuetan askoz estuagoa izan da lehia: Floridan, hiru puntu eskasera geratu da demokrata, nahiz eta 372.070 boto gutxiago atera.

Bidenek, ordea, tarte txikiak atera dizkio Trumpi, baina, esan bezala, estatu gehiagotan. Arizonan, esaterako 11.000 botoren abantaila baino ez du lortu demokratak, hau da, puntu baten hiru hamarrekora; Georgian 14.000, hor ere, tarte berdinarekin, Nevadan, 34.000.

Michiganen eta Winsconsin hasi zen ikusten Bidenek irabaziko zuela azkenean. Lehenengo estatuan, azkenean, 147.398 boto atera dizkio Trumpi, eta, bigarrenean, 20.546 baino ez.

Posta bideko botoak gako izan dira Estatu horietan. Pennsylvanian esatera, botoen %75 zenbatuta zegoenean, 11,5 puntuko aldea zuen Donald Trump AEBetako presidente eta hautagai errepublikanoak, baina, azkenean, 68.000 boto atera dizkio Bidenek.

Estatu gehienetan botoen %99 zenbatuak dituzte dagoeneko. Badira %99tik behera dauden estatuak: Kalifornia, Ilinois, Iowa, Kentucky, Maine, Maryland, Massachusetts, New Jersey, New York, Ohio, Oregon, Vermont eta Washington. Baina, horietan ere, zenbaturiko botoen ehunekoak oso handiak dira, eta ez dago aukerarik falta direnek emaitza aldatzeko.


Eztanda egingo duen beldur

Summary: Eztanda egingo duen beldur. AEBetako hainbat hiritan segurtasun neurri bereziak hartu dituzte denda eta instituzioetan. Posta bidezko botoetan «iruzurrik bada» auzitegietara joko dutela ohartarazi dute errepublikanoek.

Miamiko merkataritza gune handietan eta bulego eraikinetan egurrezko xaflak jartzen ari ziren astelehenean langile taldeak. Washingtonen, berriz, Etxe Zuriaren inguruan hesi bat jartzekoa zuten, jendea barrura sar zedin oztopatzeko. Berdin New Yorken ere; han, egurrezko xaflaz inguratuta esnatu dira gaur dendarik ezagunenak. Massachusettseko gobernadore Charlie Bakerrek «prest» egoteko eskatu zion Guardia Nazionalari. Oregonen, berriz, Kate Brown gobernadoreak alerta egoera ezarri zuen Portland hirian, protestak piz zitezkeen beldur: «Jakin badakigu zenbaitek hauteskunde gaua baliatu nahi dutela indarkeria eta istiluak bultzatzeko, eta ez dugu halakorik onartuko». AEBetako presidentetzarako bozek utzi duten beste irudi ezohiko bat da. Hala dio Miamin xaflak jartzeko lanetan ari zen langileetako batek: «Urteak daramat hemen bizitzen, eta ez nuen inoiz halakorik ezagutu».

Kanpainako azken egunetan izandako talkek handitu egin dute herritarren ezinegona. Izan ere, Donald Trumpen jarraitzaileek errepideak moztu dituzte New Yorken, baita Joe Biden hautagai demokrataren autobus bat geldiarazten saiatu ere Texasen. Horrek guztiak kezka sortu du zer gertatuko ote den gaur gauean Trumpek irabazten ez badu, edo haren garaipenaren inguruan zalantzak pizten badira.

Posta bidezko botoa da eztabaida handiena eragin duena. AEBetako estatuburuak kanpaina hasieratik jo du haren aurka, argudiatuz «iruzurra» errazten duela sistema horrek. Azken egunetan, berriz, aditzera eman du «ulergaitza» litzatekeela garailea hauteskunde gauean bertan ez jakinaraztea, eta aurreratu asteazken goizaldean bere burua garailetzat joko duela, behin-behineko emaitzetan nabarmen aurretik badoa, nahiz eta hauteskunde batzordeak zenbaketa amaitu ez. Bide beretik, ohartarazi du asteartetik aurrera hauteslekuetara heltzen diren botoak baliogabetzeko eskatuko duela —zenbait estatutan boto paper horiek ere zenbatu egiten dituzte, baldin eta postetxera hauteskunde eguna baino lehen heltzen badira—.

Aurten, posta bidezko botoaren alde egin dutenen kopurua aurreko urteetan baino nabarmen handiagoa izan da, eta, zenbait estatuk boto horiek hauteskunde eguna baino lehen zenbatzen badituzte ere, beste batzuek ezin dituzte horiek zabaldu hauteskunde eguna heldu arte, eta horrek boto kontaketa atzera dezake. Floridan, esaterako, gaur goizerako espero dituzte behin-behineko emaitzak.

Ordezkarien Ganberako buru Nancy Pelosik erantzun dio Trumpi, ohartaraziz demokratek prest dituztela euren abokatuak, «arazorik balego ere». Pelosik gaitzetsi egin ditu «hautesleak izutzeko» Trumpen ahaleginak, eta nabarmendu Trumpek emaitza ofizialak ez onartzeak ez dituela demokratak kezkatzen: «Badakigu nolakoa den. Lau urteotan ez du inoiz jokatu dagokion moduan, AEBetako presidente gisara, zergatik kezkatuko gara orain hortaz?».

Nazioarteko begiraleak

ESLA Europako Segurtasun Lankidetzarako Antolakundeak nazioarteko begiraleak bidali ditu AEBetako hauteskundeetara. Taldeko buru Urszula Gacekek azaldu du, bozak gainbegiratzea ez ezik, herritarrek izan ditzaketen kezkak argitzea ere badela euren eginbeharra. «Ez gara hauteskundeetako Polizia. Gure asmoa ez da inor beldurtzea, informazioa ematea baizik, eta ahal dugun neurrian laguntzea». Begiraleak duela hainbat aste heldu ziren AEBetara, eta bihar aurkeztuko dute hauteskundeei buruzko lehen txostena.


Sari bikoitza Roglicentzat

Summary: Sari bikoitza Roglicentzat. Esloveniarrak etapa eta lidertza lortu ditu Ezaroko erlojupekoan. Gauzak estu gelditu dira sailkapenean: 39 segundora dago Carapaz, eta 47ra Carthy. Gorka Izagirre izan da euskaldunik onena, 3.07ra

Aurreikuspenak bete egin dira Espainiako Vueltako erlojupekoan: Primoz Roglic (Jumbo Visma) izan da indartsuena, eta elastiko gorria kendu dio Richard Carapazi (Ineos). Tourrean ez bezala, esloveniarrak maila eman du bakarka, eta etekina atera dio lasterketako erlojupeko bakarrari. Hori bai, espero baino lehia estuagoa izan du Carapaz, eta batez ere, Hugh Carthyrekin (Education First). Ingelesak 25 segundo besterik ez ditu galdu Roglicekin, eta sailkapen nagusian 47 segundora gelditu da, hirugarren postuan. Carapaz, berriz, bigarren koskara jaitsi da, 49 segundoko atzerapena izan ostean. Nagusian, 39 segundora dago. Edozer gauza gerta daiteke oraindik.

Ibilbide bitxia zuen etapak. Lehen 31 kilometroak lauak ziren, baina bukaeran 1,8 kilometroko horma bat zuten, Ezaroko begiratokira iristeko. Pendiza %14koa zen bataz beste, beraz, bizikletaz aldatu eta esfortzu bortitza zegoen egin beharra. Espezialisten artean, Remi Cavagna (Deceuninck) izan da aintzat hartzeko moduko lehen denbora egin duena: 47.37. Hortik apur batera, Nelson Oliveirak (Movistar) 48 segundoan ondu du frantziarraren marka. Oso goian ezarri du langa, baina gainditu egin du Will Bartak (CCC). Tarteko mugarrietan portugaldarrarekin berdinduta izan da, eta amaierako aldapan bederatzi segundo atera dizkio.

Ez zirudien faboritoek Bartaren garaipena ezbaian jarriko zutenik. Roglic kapaza izan zitekeen, baina ordekan espero baino erreferentzia okerragoak izan ditu. Esaterako, lehen mugarrian bosgarren izan da, Carthyrengandik bi segundora. Hurrengoan jada haren aurretik zegoen, baina segundo bat baino ez zion ateratzen. Carapaz, berriz, duin ari zitzaion eusten lidertzari: 19 segundo zituen galduak Roglicekin 24. kilometroko mugarrian. Alabaina, esloveniarra izan da indarrak hobekien erregulatu dituena, zerbaitetarako da espezialista, eta etapa eta lidertza lortu ditu azken txanpan egindako estutuari esker. Euskal herritar onena Gorka Izagirre izan da (Astana)

Edozein moduz, Roglicen kolpea ez da espero zitekeena bezain handia izan, eta lasterketa oso irekita gelditu da. Bihar, 204 kilometroko etapa gorabeheratsua jokatuko da Lugo eta Ourense artean. Hirugarren mailako hiru mendate igo beharko dituzte, eta azken kilometroak %6,5eko pendiza izango du.


Summary: VWek mutualitateen esku utzi ditu gaixotasun arruntak. Absentismoaren aurkako plan bat onartu du Landabenen, UGTren eta CCOOren babesarekin.

Volkswagen Nafarroako zuzendaritzak aspaldiko helburu bat lortu du: bere langileen gaixotasun arrunten kontrola mutualitateen esku uztea. Landabengo fabrikan gehiengoa duten bi sindikatuen babesarekin egin du, UGTrenarekin (hamabi ordezkari) eta CCOOrenarekin (zortzi). Bien artean, ordezkaritzaren %68,9 dute.

Lanaren ondorioz sortutako gaixotasunak ez ezik, 2021eko urtarrilaren 1etik aurrera, beste arrazoi batzuengatik sortutakoak ere mutualitateak kontrolatzea da absentismoa gutxitzeko planaren neurri nagusia. Enpresak salatu du neurri gabeko absentismoa dagoela Landabenen, eta egunero 350 langile ez direla lanera azaltzen. Haren datuen arabera, lanera ez doazenen tasa %4,3tik %7,9ra igo da 2012tik 2019ra.

Beste sindikatuek bezala, orain arte UGTk eta CCOOk argudiatu dute langileen zahartzea dela horietako asko gaixo edo minez egotearen arrazoi nagusia. Atzo iragarritako akordioan, ordea, «arazoak kausa asko dituela» diote sinatzaileek, eta urtero ehunekoetan puntu bat jaisteko helburua jarri diote beren buruari. Enpresak espero du gaixoen kontrol zorrotzagoa egingo dutela mutualitateek sistema publikoarekin alderatuz gero, gaur egungo egoera ez delako «logikoa».

Iragan abenduan bost eguneko lan uztea egin zuten VWeko langileek, mutualitateen esku hartze handiagoaren aurka. Absentismoaren eragile nagusietako bat «lan erritmo biziegia» zela ziurtatu zuten sindikatuek, eta langileek Gizarte Segurantzari kontingentzia arruntegatik ez kotizatzeak kalteak eragingo zizkiola sistema publikoari.


Summary: Bidenen eta Trumpen arteko lehia uste baino estuagoa da. Presidenteak ezustekoa eman du Floridan eta Ohion garaipena lortuta, eta, Bidenek Maine eta Arizona bereganatu baditu ere, estatu aldakor gehienetan aurretik doa presidentegai errepublikanoa.

Duela lau urte Hillary Rodham Clinton zegoen egoeran dago orain Joe Biden. Inkesta ia guztiak demokraten alde bazeuden ere, orduek aurrera egin ahala, balantza Trumpen alde jarri zen. Gaurkoan ere, lekua hartuz joan da Donald Trump, uste baino lehia estuagoa da, eta dena dago irekita. Trumpek beharrezkoa zuen Florida, eta, estatu horretan aurretik jarri denetik, gauak luze joko duela erakutsi du. Lehia erabakita geratu den azken bi estatuetan, berriz,, Mainen eta Arizonan, Bidenen aldekoak izan dira, baina garaipena Trumpek dauka eskura, aurretik baitoa oraindik zintzilik geratzen diren zazpi estatuetatik seitan.

Trumpentzat ezinbestekotzat jotzen zuten Florida, eta, orokorrean, inkestek emandakoak baino emaitza hobeak lortu ditu estatu ia guztietan. Floridan ez ezik, Texasen ere garaipen handia lortu du —Kaliforniaren atzetik ordezkari gehien dituen estatua da—, bai eta Ohion ere. Hango hemezortzi ordezkariak ere Trumpenak dira, 2016ko garaipena berrituz. Ohio estatu txikia da, baina 1964tik han irabazten duenak eskuratu du presidentetza. Estatu aldakor gehienetan, berriz, irabazteko aukerarik ez du galdu. Presidenteak erakutsi du lehia ez duela galdu (erreparatu emaitzei zuzenean).

Pennsylvania, Wisconsin eta Michiganek dute giltza

Floridako eta Ohioko emaitzak eskuan, gainerako estatu aldakorretan dago giltza, batez ere Pennsylvanian, Wisconsinen eta Michiganen: litekeena da, gainera, ez jakitea nor izango den garaile Pennsylvanian zer gertatuko den argitu arte, eta hori egun batzuk barru izan daiteke. Izan ere, 350.000 herritarrek eman dute botoa aurrez, eta horietatik 75.000 soilik kontatuko dituzte gaur. Duela lau urte, Trumpek irabazi zuen, aurreikuspenen kontra, 44.000 botoren aldearekin. Pennsylvanian bezala, Wisconsinen eta Michiganen ere porrot egin zuen Rodham Clintonek duela lau urte, eta hark galdutako botoak berreskuratuko zituela uste zuen Bidenek, baina, itxuraz, maldan gora jarri zaizkio hiru estatu horiek.

Ipar Carolina eta Minnesota estatu aldakorrak ere interesgune bereziak dira. Ipar Carolinan eta Minnesotan, Trumpek hartu du aurrea, eta aukera asko dauzka irabazteko. Nevada demokrataren alde doa, baina estatu horretako konpromisarioen botoak baino gehiago beharko ditu Bidenek presidente izateko; Nevadan ez ezik, beste bi estatutan ere emaitza irauli eta irabazi egin beharko du.

Estatu horiez gainera, Texasen eta Georgian gertatutakoa ere gertutik aztertu beharrekoa da. Texas errepublikanoen lurraldea da, eta demokratek beren alde jarriko zen esperantza zuten, inkestak kontuan hartuta, baina Trumpen esku geratu da azkenean. Georgian, berriz, atzeratu egin dute kontaketa, hainbat arazo izan direlako posta bidez iritsitako botoekin.

Alaska, Nevada, Wisconsin, Michigan, Pennsylvania, Georgia eta Ipar Carolina estatuetako kontaketa falta da: 86 ordezkari banatzen dituzte horien guztien artean.


Summary: Puerto Ricon AEBetako beste estatu bat izatearen alde bozkatu dute. Herritarren erdiek eman dute botoa, eta, lehen datuen arabera, irabazi arren, asko jaitsi da AEBetako 51. estatua bihurtzearen aldeko nahia.

AEBetako hauteskundeekin batera, Puerto Ricon erreferendum ez-lotesle bat egin dute AEBetako beste estatu bat bihurtu edo ez erabakitzeko. Botoen %86,26 zenbatuta, erdiek baino gehiagok bozkatu dute AEBetako 51. estatua bihurtzearen alde. Zehazki, %52,34k bozkatu dute baietz, eta %47,66k ezetz. Edonola ere, azpimarratu behar da parte hartzea %50,11koa izan dela.

1952tik Puerto Ricon egin duten seigarren galdeketa izan da. AEBen menpeko lurraldea da Puerto Rico. AEBetako Senatuan ordezkari bat dauka (ez du boto eskubiderik, ordea), eta hauteskunde hauetan, galdeketa egiteaz gain eta senataria aukeratzeaz gain, gobernadorea eta alkateak ere aukeratu dituzte. Puerto Ricoko herritarrek AEBetako pasaportea dute 1917tik, baina autonomia bat dute eta kirol selekzio propioak dituzte.

1967an, 1993an, 1998an, 2012an eta 2017an egin dituzte aurretik galdeketak AEBetako estatu bat bihurtzearen alde, baina Washingtonek ez ditu inoiz aintzat hartu. 2017koetan, boto emaileen %97 agertu ziren 51. estatua bihurtzearen alde.


Summary: Trump: «Prest gaude hauteskundeak irabazteko». AEBetako presidenteak garaipen handitzat jo ditu bozak, eta «hauteskundeak lapurtzen saiatzea»leporatu die demokratei. Joe Biden hautagai demokratak ere irabazteko «fedea» adierazi du.

Donald Trumpek Etxe Zurian agerraldia egin du, eta estatuz estatu errepasoa eginez irudikatu du haren ustez «garaipen handia» dena. Oraindik bere esku ez dauden hainbat estatu ere aipatu ditu, Pennsylvania kasurako, hauteskundeak errepublikanoek irabazi dituztela esateko:«Prest gaude bozak irabazteko. Bozak irabazi ditugu».

Pennsylvanian 600.000 botoren aldea dutela gogorarazi du, jarraitzaileen oihuen artean. «Ez dira gerturatu ere egiten. Ia ezinezkoa da horri buelta ematea. Michiganen ere irabazten ari gara. Florida, Ohio, Texas, Georgia eta Ipar Carolina ere gureak dira. Arizonan boto asko geratzen dira kontatzeko, eta, batzuek demokratek irabazi dutela esan duten arren, buelta eman diezaiokegu».

Errepublikanoen alde bozkatu duten herritarrei eskerrak eman dizkie, eta uste du «talde triste bat garaipena oztopatzen» ari dela, demokratei aipamena eginez. Izan ere, hauteslekuak itxi ostean aukera guztiak daude mahai gainean, eta tentsioa gorantz doa errepublikanoen eta demokraten artean, lehia estutuz doan neurrian. Trump eta Biden goizaldean hasi dira adierazpenak egiten, eta presidentearen lehen hitzak iruzurraren mamua zabaltzeko izan dira. Bigarren aldiz presidente izateko aukera handia duela uste du, «garaipen handia» izan dela, baina demokratak «hauteskundeak lapurtzen saiatzen» ari direla: «Abantaila handia dugu, baina haiek lapurtzen saiatzen ari dira. Inoiz ez diegu hori egiten utziko. Botoa ezin da eman hautetsontziak itxi ondoren».

Trumpek denbora darama aldez aurretik emandako botoetan iruzurra dagoela salatzen. Boto horiek hainbat estatutan hauteslekuak itxi ostean kontatzen ari dira, eta aukerak badaude boto horiei esker azken emaitza Bidenen aldera jartzeko. Twitterrek ohartarazpen bat egin dio Trumpen txioari, «hauteskundeen lapurreta» dagoela dioen mezua «potentzialki gezurrezkoa» delakoan.

Joe Bidenek, berriz, zuhurtziaz egin ditu adierazpenak; ez espero zuen lasaitasunarekin. Haren ustez, ez dago arrazoirik pentsatzeko ez dutela irabaziko, eta uste du goizegi dela esateko garaipena errepublikanoena edo demokratena dela. «Garaipena AEBetako herriarena da».


Euskaratik eta ezagutzatik hobetuz

Summary: Euskaratik eta ezagutzatik hobetuz. Elhuyarrek euskararen komunitateari ematen dionaren inguruan hausnartuko du Euskaraldian, besteak beste.

Elhuyarrek 1972. urtean jarri zituen lehen zimenduak, zientzia eta euskara uztartzeko helburuarekin. 2002an hartu zuen fundazio izaera, eta, ordutik hona egin duen ibilbide oparoari esker, euskalgintzako erreferente bilakatu da. Euskara da Elhuyarren funtsezko lanabesa, euskaratik eta euskararentzat egiten baitu lan; egunerokoan euskara etxe barruko alor guztietan egon arren, Euskaraldiari parez pare irekiko dizkio ateak, eta ariketa berezi bat egiteko baliatuko dute: gogoeta egiteko abagunea izango dute langileek. Elhuyarreko langileek «naturalki» erabiltzen dute euskara egunerokoan. Hori dela eta, Jon Abril Elhuyarreko zuzendariak azaldu duenez, Euskaraldian ez dute aparteko aldaketarik egingo hizkuntza ohiturei dagokienez, baina testuinguruari ahalik eta zuku gehien ateratzen saiatuko dira: «Testuingurua etxe barruan gogoeta egiteko aprobetxatuko dugu, eta euskararen komunitateari eskaintzen diogunaren inguruan aritzeko. Euskalgintzako erakunde bat gara, beti egin dugu euskara esparru berrietara eramateko ahalegina, eta horri buruz hausnartzeko eta hori partekatzeko erabiliko dugu batez ere Euskaraldia». Horregatik, barrura baino, kanpora begira zer lan egin dezaketen aztertuko dute. Horrez gain, Abrilek nabarmendu du beste erakunde batzuentzat eredu izan nahi dutela, eta agerian utzi nahi dutela euskaraz bizi eta lan egin daitekeela. Izan ere, funtsean, Elhuyar zientziatik eta euskararentzat lan egiteko sortu zuten, zientziaren alorrean euskara egon zedin. Baina, fundazioko zuzendariak azaldu duenez, urratsez urrats lortu dute «euskaratik eta ezagutzatik gizartea hobetzeko lan egitea», hau da, erakundeak gaur egun ez du lan egiten euskararentzat, euskaratik baizik: «Nolabait, ez dugu hizkuntzaren zerbitzura lan egiten: geurea dugu hizkuntza, geure baliabideak ditugu, eta horietatik eskaintzen ditugu gizartea hobetzeko tresnak eta zerbitzuak». Hiztegiak, aholkularitza, itzultzaileak, berdintasuna bermatzeko bideak, hizkuntza baliabideak… askotariko erremintak jartzen ditu fundazioak norbanakoen, enpresen eta erakundeen eskura, eta horiek kudeatzen ere irakasten die. Egun, gainera, adimen artifiziala eta big data hizkuntzan txertatzen ari dira, itzultzaile automatikoaren, ahots ezagutzailearen eta ahotsaren sintesiaren bidez, besteak beste. Ezagutza handituz Garaiak aldatzen ari dira, eta joera aldaketa bat nabaritu dute, bereziki, enpresetan, administrazioan eta erakundeetan: «Belaunaldi berriak sartu ahala, ezagutza ere handitzen doa, eta askotan erakunde barrutik ailegatzen zaizkigu eskariak». Horretarako, Abrilek uste du Euskaraldia bezalako egitasmoak funtsezkoak direla, eta aurten, esaterako, Euskal Herriko ehunka erakundetan hainbeste arigune aktibatuta bultzada bat emango diotela euskararen erabilerari: «Beharbada, orain arte euskaraz aritu ez diren lantokietan euskara sartuko da, eta horrek beste behar batzuk ikusaraztea dakar». Halaber, talde bakoitzaren errealitatea desberdina dela azaldu du, eta egoera bakoitzera egokitu behar izaten dutela lan egiteko: «Errealitatearen araberako plan pertsonalizatuak egiten ditugu. Hasteko, pentsatu behar dugu zein den inguru horretako egoera soziolinguistikoa, eta hortik abiatu». Haatik, abiapuntu desberdina izanda ere, helburu bera izan ohi dute, eta konpromiso batzuk sustatzen dituzte xede horietara heltzeko. Konpromisoa bai, baina euskara erabiltzea izan ohi da erronka sarri. Ildo horretatik, egun teknologiak eta mundu digitalak duten erabilera aintzat hartuz, Abrilek azaldu du herritarrek euren hizkuntza ere eremu digital horretan garatu nahi dutela, eta halako baliabideak eskura jarriz gero, erabilera nahiko handia izan ohi dela. Euskaraldiarekin egin du lotura: «Agian, belarriprest edo ahobizi batek zalantzak izan ditzake euskaraz idaztekoan, eta halako tresnek konfiantza gehiago izaten laguntzen dute; hori sustatzen segitu behar dugu». Horregatik, nabarmendu du beharrezkoa dela baliabide horiek eskura jartzea, eremu digitalean sendo aritzea eta erraz erabiltzeko moduko baliabideak sortzea. «Horretan ahalegintzen gara geu ere».


Summary: Urrian, 5.500 langabe gutxiago Hego Euskal Herrian. Hezkuntzak bultzatuta, Gizarte Segurantzak ia 15.000 kotizatzaile berreskuratu ditu.

Harreman sozialak gutxitzeko hartutako neurriek artean ez dute eragin handirik izan Hego Euskal Herriko lan merkatuan. Urrian, 177.379 langabe zeuden erregistratuta enplegu bulegoetan, irailaren amaieran baino 5.524 gutxiago.

Datu positiboetan salbuespena Nafarroa da, han 763 langabe gehiago baitaude Nafar Lansareren zerrendetan. Lurralde horretan neurri zorrotzagoak ezarri dituzte, azken bi asteetan ostalaritza osorik itxita egon baita, etxera eramateko zerbitzuak emateko izan ezik.

Iaztik hona, ordea, asko handitu da langabezia Hego Euskal Herrian: 30.180 lagun gehiago daude lanik gabe.

Ohikoa den moduan, urria hilabete ona izan da Gizarte Segurantzaren afiliazioari erreparatuta. Irailetik urrira, afiliazioa 14.877 lagun handitu da. Edonola ere. iaz baino 22.233 lagun gutxiago daude lanean. Hazkunde horretan zeresan handia izan du hezkuntzak, urrian irakasle asko batzen direlako Gizarte Segurantzara, ikastetxeetan eta akademietan.

Sektore bakar batean egin dute behera kotizatzaileek: nekazaritzan (-1.384), mahats bilketa eta beste batzuk bukatu ondoren.

Nekazaritza da, hain zuzen ere, amaitu berri den hilean langabe gehiago batu dituen sektore bakarra (571).

Enplegu erregulazioak

Neurri murriztaileek oraindik enpleguari kalte egin ez diotela erakusten duen beste datu bat da aldi baterako enplegu erregulazioena. Irailaren amaieran 30.792 lagun zeuden egoera horretan, eta ia bost mila gutxiago ziren urriaren 31n, 25.955 hain zuzen ere.


Summary: Berrikuntzaren euskal agentzia, Innobasque. Innobasque Berrikuntzaren Euskal Agentziak Euskaraldiarekin bat egiten du, eta urtero aurrerapausoak egiten ari da euskararen erabilera sustatzeko.

Innobasque Berrikuntzaren Euskal Agentzian euskararen erabilera bultzatzen ari dira. Zeregin horretan, urratsez urrats ari da azken urtotan, eta urrats horiek handiagoak izan dira 2016an Euskara Batzordea sortu zenetik. «Nahiz eta oraindik asko daukagun egiteko, emandako urratsek iaz Bidean maila eskuratzera eraman gaituzte. Bai Euskarari ziurtagiri honek entitatean hizkuntzaren egoera aztertu eta jarraipen bat egiteko aukera eman zigun: euskararen presentzia sustatzeko neurri zehatzak hartuz eta ekimen ezberdinak abian jarriz».

Aurten ezarritako helburuetako bat euskararen erabilera erakunde barruan sustatzea izan da. Lan unitate guztietan euskararen erabilera zehaztu da mintzagrama baten bidez. «Mintzagrama horiek aztertu eta banakako zein taldeko konpromisoak hartu ditugu. Guretzat, Euskaraldia 2020 , bere ariguneekin, helburu hori betetzera eraman gaitzakeen ekimena da, eta horregatik erabaki dugu entitate moduan aurten ere ekimen honetan parte hartzea».

2018. urtean, Innobasquek bere langileen parte hartzea sustatu zuen Euskaraldian eta, aurten, urrats bat gehiago eman du aurrera 3 hiru barne arigune identifikatuta. Aurtengo Euskaraldian, beraz, Innobasqueko langileek ez ezik, Innobasquek berak ere entitate moduan parte hartuko du euskararen erabileraren bidea lantzen jarraitzeko.

Berrikuntza proiektuak euskaraz

Izan ere, euskara eta euskalduntzea, Innobasqueren ardatz nagusi bat da. «Innobasquek apustu haundia egin du azken hiru urteotan eta horregatik, ezina ekinez egina izan da. Pausoz pauso eta prestakuntzarekin, hobetzen joango gara».

Euskaraz lan egitea, barrura begira, langileen artean, eta kanpora begira, beste enpresekin eta erakundeekin, Innobasquerentzat garrantzitsua da:. «Bai, noski. Berrikuntza proiektuak euskaraz ere garatu nahi ditugu Innobasquen, gure bazkide sarea osatzen duten enpresa eta erakundeek ere hala eskatzen digutelako. Euskararen berpizte prozesuak gure gizartean izan duen bideak asko dauka berrikuntza sozialetik gainera: elkarlanean egin den bidea izan da, parte hartzetik eta herri antolaketatik».

Behetik gorako berrikuntza prozesua izan da. «Baina erakundeek ere asmatu dute lan hori ongarritzen, loratzeko baldintzak sortzen. Zeharkako prozesua da: eremu ezberdinak jorratzen dituena, adin tarte edo jatorri ezberdinetako pertsonak biltzen dituena… Eta guk ere gure alea jarri nahi dugu lan kolektibo honetan».

Horrela, bide horretan, Innobasquen aurrerapausoak ematen ari dira, eta aurrepauso gehiago ematen jarraituko dute. «Euskara plana zehaztea, eta bereziki, Euskara Batzordearen eraketa mugarri izan dira gure kasuan. Alde batetik, gure abiapuntua zein den ondo aztertzeko aukera eman digu euskara planak: euskararen ezagutza lantaldean, gure arteko hizkuntz ohiturak, euskaraz ditugun harremanak (kanpokoak zein barnekoak) ikustaraztea…».

Bestetik, Euskara batzordea prozesu hori modu parte hartzaile eta zabalean egiteko motorra izan da. «Unitate ezberdinetako lankideek osatzen dute Euskara Batzordea eta berehala ikusi genuen Innobasquen bagenituela euskaraz lan egiteko espazioak eta lan taldeak. Horiekin hasi eta hedatzen joan gara, bereziki euskarak gure lanari egiten dion ekarpena nabarmenduz eta bidearekin gozatuz».

Bide horretan, prestakuntza garrantzitsua izan da, «giltzarria»: euskara eskolak, formazio saioak euskaraz, euskararen ezagutza teknikoa indartzeko ekintzak… Eta hainbat ekinbidetan parte hartzea ere bai:«Korrikarekin bat egin genuen, adibidez. Euskarak duen alde gozagarria ere bada».

Bazkideekin ere, euskara bultzatzeko ahaleginetan ari dira: «Kanpora begira ere, gure bazkideekin elkarlanean saiatzen ari gara euskara indartzen: harrera, materialgintza… Azken hau izan daiteke eskuartean daukan erronka nagusiena».

Innobasqueko kideak eta langileak euskararen erabilera bultzatzearen aldeko apustuarekin bat datoz erabat. «Oso harrera ona izan du lantaldean euskara sustatzeko prozesuak, euskara maila edozein izanda ere. Norbanako zein taldeko konpromisoak landu ditugu, bakoitzak neurri eta modu ezberdinean: euskaraz elkar agurtu, lan bilerak euskaraz egin… beti ere gure hizkuntz ohiturak aldatu eta euskararen presentzia indartzeko. Euskaraldiak bide honetan jarraitzeko aukera eskainiko digu: ahoak bizi eta belarriak prest ditugu!».

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.innobasque.eus


Hitzarmen bat euskaraldiarekin

Summary: Hitzarmen bat euskaraldiarekin. Eroskik eta Euskaraldiak lankidetza hitzarmen bat sinatu dute euskararen garapena eta normalizazioa sustatzeko.

Erosketak ere euskaraz egitea. Supermerkatura joan, eta produktuen etiketak euskaraz irakurri ahal izatea. Baita zintzilik egoten diren kartelak ere, eskaintzen berri emanez. Eroskik hori guztia euskaraz egiteko aukera ematen die bezeroei: konpromiso sendoa eta iraunkorra du euskararekin, eta euskararen ezagutza eta hedapena sustatzen ditu. Izan ere, orain arteko ibilbidea aintzat hartuz, aitzindaria izan da bere markako produktuei euskarazko etiketa jartzen, eta, gaur egun ere, banaketa arloko enpresetan hori egiten duen bakarra da.

Eroski Taldea ezin definitu daiteke «kooperatibismo» kontzeptua erabili gabe; hori baita Eroski: elkarlanaren eta lankidetzaren fruitu. Ildo horretatik jarraitu nahi izan du orain ere, eta bere aletxoa jarri nahi izan du Euskaraldian. Izan ere, Eroskik eta Euskaraldiak lankidetza hitzarmen bat sinatu dute herritarren hizkuntza ohiturak aldatuz euskararen erabilera sustatzea xede duen egitasmo horri laguntzeko, Elorrion (Bizkaia), urriaren 19an. Sinatu berri duten hitzarmen horren bitartez, Eroskik Euskaraldiarekin duen konpromisoa berritu du, eta babesa erakutsi dio azaroaren 20tik abenduaren 4ra martxan jarriko den ariketa sozial horri. Modu horretan, euskararen garapenean eta normalizazioan aurrera egiteko urrats bat egin du Eroskik.

Euskaraldiarekin duen konpromiso hori bi egitasmoren bidez islatuko du Eroskik, besteak beste: batetik, Euskadi eta Nafarroako Eroski dendek Euskaraldiko banderak jarriko dituzte eskuragarri. Horrela, Euskaraldia egitasmoaren antolatzaileek herritarrak ariketa sozialean parte hartzera bultzatu nahi dituzte, «kaleak, balkoiak eta erakusleihoak hizkuntza atxikipenaren sinbolo horrekin janztera», Euskaltzaleen Topaguneko presidente Kike Amonarrizek adierazi duenez. Horrez gain, Amonarrizek egungo egoera korapilatsuari egin dio erreferentzia, eta nabarmendu du inoiz baino beharrezkoagoa dela euskarari oihartzuna ematea: «Bigarren Euskaraldi hau oso testuinguru zailean iritsi da; izan ere, COVID-19ak eragin garrantzitsua izan du gizartean eta gure harremanetan. Hori dela eta, inoiz baino garrantzitsuagoa da kalean euskarari presentzia ematea, herriz herri hizkuntzarekiko atxikipena ikusaraztea». Bandera horien salmentarekin lortutako dirua Euskaraldiaren antolatzaileentzat izango da.

‘Ariguneak’ eroskin Bestalde, aurtengo Euskaraldia berritasun batekin heldu da: partaidetza indibidualaz gain, euskara taldeka sustatzea proposatu du. Taldekako ariketa hori arigune deiturikoen bidez gauzatuko da, eta euskaraz aritzeko antolatutako guneak edo taldeak izango dira, hala nola enpresetan, elkarteetan, erakundeetan… Eroskik aukera hori eman nahi izan die langileei, eta, horretarako, gune horietako batzuk egokitu ditu bere egoitzetan, bazkide langileek beren borondatez egitasmoaren bat egiteko aukera izan dezaten, euren hizkuntza ohiturak aldatzen saiatuz. Eroskik hasiera-hasieratik erakutsi du euskararekiko duen konpromisoa, eta oraingoan Euskaraldiari bultzada bat ematen lagunduko duen arren, baditu bestelako proiektu eta planak ere, Euskara Plana esaterako. Hala azaldu, argi eta garbi, du Harreman Instituzionaleko eta Kanpo Harremanetarako zuzendari Josean Yelak: «Eroskin konpromiso sendoa eta iraunkorra dugu euskararen hedapenarekin. Sortze agirian bertan jasota dator euskararen koofizialtasuna, eta halaxe sustatzen dugu arlo guztietan bai langileok eta bai kontsumitzaileok. Era berean, zenbait egitasmo gauzatzen ditugu euskararen normalizazioaren alde gure bezeroekin, langileekin eta hornitzaileekin dugun harremanean». Eroskiko dendetako bezeroek, beraz, orain arte bezala erosketak euskaraz egiteko aukera izateaz gain, Euskaraldiko banderak eskuratzeko aukera izango duten beren ohiko saltokietan, eta, horrela, etxeko balkoian zintzilik jarri eta kalean ere euskarak presentzia handiagoa izaten lagunduko dute. Eroskiko langileek, bestalde, euren hizkuntza ohiturak aldatzen hasteko aukera izango dute, lantokitik hasita.


Literaktum jaialdia atzeratu egin dute

Summary: Literaktum jaialdia atzeratu egin dute. Donostia Kulturak literatur jaialdia atzeratzea erabaki du, pandemiari aurre egiteko hartu diren azken neurriak direla medio.

Bi egun barru zen hastekoa aurtengo Literaktum jaialdia, ostiralean, hilaren 21era bitarte. Baina COVID-19aren ondorioz erakunde publikoak hartzen ari diren neurriek berriz ipini dituzte ezbaian kultur programazioak, eta, hala, Donostia Kulturak erabaki du hiriko literatur topaketarik nabarmenena ere oraingoz bertan behera uztea. "2021ean bueltatzeko asmo sendoa" iragarri dute arduradunek erabakiaren berri emateko oharrean.

Lehendik iragarritako bi erakusketari eta haurrentzako zenbait ekitaldiri eustea erabaki du, hala ere, antolakuntzak. Barkamena eskatu du jaialdia hasi baino bi egun lehenago hartutako erabakiak sor ditzakeen eragozpenengatik, eta datozen urteetan egitasmoa "indartzeko asmoa" berretsi du.


Summary: 1.765 positibo zenbatu dituzte Hego Euskal Herrian. Bezperan baino kasu gehiago erregistratu dituzte Hegoaldean egindako zenbaketetan. Egindako testen %9k eman dute positibo. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, ugaritu egin dira kasuak; Nafarroan, berriz, ia ehun gutxiago zenbatu dituzte. Joan den igandera arte, 106 pertsona hil dira astebetean Hegoaldean.

Birusa atzemateko PCR probak eta antigeno testak aintzat harturik, Osasunbideak eta Osakidetzak 19.418 proba egin zituzten atzo, eta 1.765 koronabirus kasu detektatu dituzte horietan, joan den egunean baino 216 gehiago, alegia. Hala eta guztiz ere, aipatzekoa da nabarmen igo dela egun bakarrean egindako test kopurua, eta, hori horrela, proportzioan, aldea ez da handia izan egun batetik bestera. Zehazki, atzo egindako proben %9,1ek eman dute positibo. Bezperan, berriz, %9,3k. Aipatzekoa da kasuek Nafarroan izandako beherakada.

Birusaren ondorioz izandako heriotzei dagokienez, Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak emandako datuen arabera, guztira 106 hil dira astebetean COVID-19agatik. Nafarroakoak dira horietatik 47, eta gainerakoak, hau da, 59, Araban, Bizkaian edo Gipuzkoan hil dira.

Gainera, Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez, azken egunetan hamar lagun zendu dira birusarengatik foru erkidegoan. Atzo hil ziren horietatik bost. Halaber, Bizkaiko Aldundiak emandako datuen arabera, koronabirusarekin eri ziren hiru egoiliar hil dira Bizkaiko zahar etxeetan.

Positiboen azken datuak lurraldeka aztertuta, Gipuzkoan atzeman dira positibo gehien atzo egindako probetan. Zehazki, 630 zenbatu dituzte, joan den egunean baino 140 gehiago. Bizkaia du atzetik: lurralde horretan, 623 kasu atzeman dituzte, aurreko egunean baino 117 gehiago. Nafarroan 340 izan dira, joan den egunean baino 89 gutxiago, eta Araban, berriz, 163 zenbatu dituzte asteartean egindako probetan, bezperan baino 50 gehiago.

Nafarroan baizik ez da jaitsi egun bakarrean erregistratutako kasu kopurua. Hain zuzen ere, beheranzko joerari eutsi dio kutsatuen kurbak, bigarren egunez. Zehazki, birusa atzemateko PCR probak eta antigeno testak aintzat harturik, Osasunbideak 3.807 proba egin zituen atzo, eta 340 kasu detektatu dituzte. Egindako testen %8,9k eman dute positibo. Bezperan, berriz, 429 kasu atzeman zituzten Nafarroan, ia ehun gehiago, eta egindako proba guztien %11k baino gehiagok eman zuten positibo.

Nafarroan, izatez, egun bakarrean atzemandako kasu kopuruari dagokionez, urriaren 8az geroztik erregistratu den daturik hoberena da atzokoa. Gainera, azken bi asteetan, Nafarroak egunero gainditu du 400 kasuen langa; orain arte.

Egunetik egunera aldaketak izaten dira, baina, intzidentzia tasei dagokienez, Nafarroak du oraindik ere tasarik handiena Hegoaldean. Lurralde horretan, 100.000 biztanleko 1.103 positibo izan dira hamalau egunean. Hego Euskal Herriko gainerako lurraldeetan, tasak ez du gainditzen mila positiboren langa; hala eta guztiz ere, Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban, hiruretan hazi da tasa azken egunean. Gipuzkoan 973koa da; Bizkaian, berriz, 632koa; eta Araban, 493koa.

Hegoaldeko ospitaleak

Azken asteetako kutsatzeek eragin nabarmena izan dute ospitaleetan. Atzo, guztira 114 lagun erietxeratu zituzten koronabirusarengatik Hegoaldean. Oraintxe bertan, COVID-19arekin eri diren 866 lagun daude ospitaleratuta, aurreko egunean baino 50 gutxiago. Horietatik 167 ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan daude; bezperako kopuru bera.


Euskarekiko konpromisoa

Summary: Euskarekiko konpromisoa. LAB sindikatuak sorreratik izan du euskararekiko konpromisoa. Eragile sozio-sindikal moduan bere burua definitu duen unetik, jendarteko mugimenduekin batera eragile izaera bereganatu du, eta euskalgintzan ere bere aletxoa jartzen aritu da hasieratik.

Euskararekiko konpromisoa izan du LAB sindikatuak bere ibilbide osoan, eta euskalduntzearen alde lan handia egin du eta egiten ari da.

Aipatzekoa da LAB sindikatuak, oro har, euskalgintzak bere garaian izan dituen teorizazio eta eskaerei erantzun izan diela, garaian-garaian bere egituretan egokitzapenak eginez, betiere euskararekiko konpromisoa berretsiz.

Horrela, 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990eko hamarkadaren hasieran, euskararen ezagutzan indarra jarrita zegoenean, LAB sindikatuak erabaki trinkoa hartu zuen bere zuzendaritza organoetako kideak euskalduntzeko, eta ikastaro trinkoak eskaini zituen beharrizana zuten kideentzat.

Lizartzako barnetegiak dituzte gogoan LAB sindikatuko kide askok; besteak beste, ikastaro horietan euskaldundu zen Rafa Diez Usabiaga idazkari nagusia izandakoa ere.

1980ko hamarkada horren bukaera aldera, eta 1990eko hamarkadaren lehen erdian, Kataluniatik zetozen hizkuntzaren inguruko hainbat joerari jarraikiz, Euskal Herrian ere erabileraren auzia nagusitzen hasi zen, eta LABek ere horri erantzuteko beharra ikusi zuen. Horrela, 1999ko Biltzar Nagusian, euskalduntze prozesuarekin jarraitu eta sindikatuarentzako lehen plan egituratua martxan jartzea adostu zuen, gerora mota honetako erakundeetan aitzindari izango zena.

Hasieratik argi zegoen eta egun mantentzen den ideia da euskalduntze prozesu kolektiboek funtzionatzen dutela baldin eta borondatea badago eta horretarako baliabideak ezartzen badira, eta LABek modu horretan egin izan du.

Horrela, Euslab egitasmoa, hots, euskararen normalizaziorako lehen egitasmo estrategikoa aurkeztu zen, 2000.urtean.

Sindikatuak, bere lehen planean, bi plano banatu zituen hasieratik, argi baitzuen sindikatuak berak erakunde gisa egin beharreko aldaketaren norantza, baina baita eragile soziopolitiko gisa zegokion ardura ere. Sineus barne euskalduntzerako plana eta Laneus lan munduaren euskalduntzean eragiteko osatu zituen. Horretarako, lehen euskara idazkaria izendatu eta euskara idazkaritza martxan jarri ziren nazio organoen egituren barruan.

Sineus

Sineus barne euskalduntzerako planaren helburua da LABen berariazko hizkuntza euskara izatea eta, ondorioz, organizazioaren kulturan eta funtzionamenduan euskara errealki eguneroko lan eta bizitza tresna izatea lortzea.

Planak sindikatuaren hizkuntza politika definitzen du, eta barne euskalduntzearen sistematizazioa ekarri du. Hor kokatu ziren nazio organo guztiek euskara hutsez funtzionatzen hasteko erabakiak, euskararen neurtzaileen figurak, kideak euskalduntzeko Trebalan programa (beharrizana zuen orori euskalduntze prestakuntza doan eskaintz), Bai Euskarari ziurtagiriarekin konpromisoa (Zerbitzua Euskaraz ziurtagiria lortzea) eta beste zenbait ekinbide.

Hizkuntza eraldaketa organizazioetan tesi bat aurkeztu zuen Iñaki Markok, LABek euskalduntzean 1998tik 2008ra egindako bidea ikertuz, eta horrekin gero hainbat ondorio atera izan dira.

Laneus

Laneus planaren helburua da LABek, bere ekintza sindikalaren bidez, lan munduan euskararen normalizazioaren aldeko eragile eraginkorra izatea lortzea, enpresetan euskararen erabilera bultzatzeko.

Laneus planaren barruan aurkeztu zen 2014an lan mundua euskalduntzeko prozesu parte hartzailea, zabalpen eta oihartzun handia izan zuena. Proposamen horrek, gainerako sindikatuekin batera, garapen nabarmena izan du Urola Kosta eta beste eskualde batzuetan. Bertan, oso ondo jasota dator zein den lan mundua euskalduntzeko langileak ahaldundu eta LABek egiten duen eskaintza.

Horrez gain, aipagarria da LAB sindikatua beti herrigintzarekin elkarlanean aritu izan dela, euskaduntzeare arloan, eta harreman iraunkorra eta estua duela, besteak beste, Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseiluarekin, AEKrekin eta halako beste erakunde batzuekin.

Lorpenak

Negoziazio kolektiboetan euskarari buruz jaso beharreko puntuak eta hitzarmenetan borrokatu beharrekoak ere zehaztu ditu LAB sindikatuak, garaian garaikoari egokituta, eta badira zenbait dokumentu 2000. urtean hasi eta gaur egun arte neurrien zerrenda osoa daukatenak.

Gaur egun, sindikatuko kideen %100 euskaldunak dira, eta berrehundik gora langile dira, guztira. Euskaraz lan egiteko gai dira langile guztiak.

Egun, sindikatuko funtzionamenduan ia %100 euskaraz baino ez da egiten, edo nagusiki euskaraz, eremu bakoitzak askotan baldintzatzen duen arren.

Euskalduntzearen arloan, LAB sindikatua aurrera egiten ari da, urratsez urrats. «Jauziak nabariak dira, eta gure itzultzaile programa zuzentzaile programa izateko saltoa eman nahian gabiltza. Horrela, sortzen den oro euskaraz sor dadin eta beharrizana dagoen kasuetan zuzendu, eta ez hainbeste itzuli».

Halaber, enpresetan euskara planak martxan jartzen ari dira. «Delegatuen ekimenez, zenbait enpresatan euskara plana martxan jarri da, eta langileen euskalduntzean urratsak egin dituzte euskara ikasteko eskaintza eginez».

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.lab.eus.


Summary: Eva Ferreira soilik aurkeztu da EHUko errektore izateko. Azken urteetako errektoreen ildokoa da Ferreira. Azaroaren 26an egingo dituzte Euskal Herriko Unibertsitateko hauteskundeak.

Itxi berri da EHU Euskal Herriko Unibertsitateko errektore izateko hautagaitzak aurkezteko epea, eta, BERRIAk jakin duenez, Eva Ferreira (Barakaldo, Bizkaia, 1963) izango da errektoregai bakarra. Azaroaren 26an izango dira hauteskundeak, eta datorren astelehenean hasiko da kanpaina.

Ferreira azken urteetako errektoreen ildokoa da, eta lantalde horietan ere aritu izan da: 2004-2008 artean, Juan Ignacio Perez Iglesias errektore zela, Akademia Antolakuntza eta Koordinazioko errektoreorde izan zen Ferreira, eta, ondoren, Iñaki Goirizelaiaren agintaldian, idazkari nagusia. Azken urteetan Unibasq erakundeko zuzendaria izan da, EAEko unibertsitateetako kalitate agentziako zuzendaria, baina joan den urrian utzi zuen postua.

Okerrik ezean, abenduaren 4an izendatuko dute Ferreira EHUko errektore. Ekonomia Aplikatuko katedraduna da EHUn, eta, besteak beste, ikergai ditu genero arrakala eta emakumeen kristalezko sabaia. Ingelesez eta gaztelaniaz garatu du ikerketa ibilbidea, eta azken urteetan ikasi du euskara. EHUren idazkari nagusia, berriz, Aitor Zurimendi izango da. Merkataritza Zuzenbideko katedraduna da Bilboko Ekonomia eta Enpresa Fakultatean. Arabako Campuseko errektoreorde izateko hautagaia Manoli Igartua Farmazia eta Farmazia Teknologiako Katedraduna da; Bizkaiko Campuseko errektoreorde izateko hautagaia Gorka Moreno Soziologiako doktorea eta Ikuspegi Immigrazioaren Euskal Behatokiko zuzendari ohia da (2011-2019); eta Gipuzkoako campuseko errektoreorde kargua Agustin Erkizia Ekonomia eta Enpresa Zientzietako doktoreak hartuko du.

Ferreirak urriaren 16an aurkeztu zuen lantaldea, Bilbon. Nabarmendu zuenez, EHU «plurala» da, eta horrelakoa izango da bere lantaldea ere: Hiru campusetako (Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa) katedradunak, doktoreak, irakasleak edo, besteak beste, ikerlariak daude hamahiru pertsonaz osatutako taldean: zazpi gizonezko eta sei emakumezko. «Zientzia hutsetako jendea dago, baita humanitateetakoa ere. Eskarmentu handia dutenak, gazteagoak... Pixka bat denetik; hain zuzen, hori gara unibertsitate honetan», adierazi zuen Ferreirak.

Beste hautagairik gabe

Ez da izango EHUko hauteskundeetan hautagai bakarra dagoen lehen aldia, hori izan baita azken bi hauteskundeetako egoera ere. Gaur egun errektore Nekane Balluerka bakarrik aurkeztu zen, baita Iñaki Goirizelaia. Izan ere, ezker abertzalearen inguruko sektoreak ez du hautagairik aurkeztu 2004az geroztik, eta, areago, Balluerkaren aldeko botoa eskatu zuten sektore horretako kide batzuek azken bozetan. CCOOren bueltako sektorekoak azken aldiz 2008ko hauteskundeetara aurkeztu ziren, eta geroztik ez dute lortu lista osatzea. Gogoan izatekoa da zer gertatu zen 2008an, Perez Iglesias hautagai bakar zela: galdu egin zituen bozak, aurkako botoak gehiago izan zirelako aldekoak baino. Zerrenda hartako kide zen Ferreira, hain justu. Arautegia aldatu egin zuten, eta hautagai bakarra denean ezin da aurkako botorik eman: aldekoa edo zuria. Berez, aski da baliozko botoen herenak lortuta. Nekane Balluerkak bi heren lortu zituen.


Summary: Sagarduik esan du «gero eta aukera gutxiago» daudela konfinamendua saihesteko. Osasun sailburuak adierazi duenez, konfinamendua ezar ez dadin, premiazkoa da jadanik ezarrita dauden mugak betetzea. Hala ere, ez du guztiz baztertu konfinamenduaren aukera. Azaldu du «tentsioa» dagoela Bizkaiko, Arabako eta Gipuzkoako ospitaleetan, baina argitu du Osakidetza gai dela herritarrentzako arreta bermatzeko. Elkartasunez jokatzea galdegin die herritarrei.

Gero eta zailagoa dirudi konfinamenduaren saihesteak, Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Gotzone Sagarduiren esanetan. Hala eta guztiz ere, sailburuak nabarmendu du badirela aukera gehiago neurri horri ezarri behar aurretik, eta, horretarako, indarrean diren neurriak betetzeko eskatu die herritarrei. Sailburuak adierazi du birusaren transmisioa «azkar» ari dela hazten, eta onartu du horrek isla zuzena duela ZIUetako okupazioan ere.

Hain zuzen ere, Sagarduik esan du «tentsioa» dagoela ospitaleetan, baina azpimarratu du herritarrentzako arreta bermatua dagoela oraindik ere. Dena dela, onartu du egoera larria dela oraintxe bertan: «Bizi Berri planaren arabera izan ditzakegun ZIU oheen aurreikuspenen bigarren estadioan gaude oraindik. 3. estadiotik hurbil gaude, eta, ziurrenik, goranzko joerari eutsiko dio ZIU behar duten pertsonen kopuruak», adierazi du Sagarduik. Halaber, esan du, birusaren intzidentzia tasa handia dela-eta, ospitale batzuk estuago daudela, baina argitu du ez dela jarduerarik gelditu bertan behera.

Sailburuaren arabera, oraindik ere luze itxaron beharko da txertoa ailegatu arte, eta, hori horrela, esan du gizarteak ezinbestean ikasi beharko duela «birusarekin bizitzen». Elkartasunez eta seriotasunez jokatzea galdegin die herritarrei. «Ez naiz nekatuko hau errepikatzeaz: denek egin ditzakegu ekarpenak birusaren hedapena gelditzeko».


Herdoilaren Gerrikoa, erabakigarri

Summary: Herdoilaren Gerrikoa, erabakigarri. Aurtengo presidentetza Michigan, Wisconsin eta Pennsylvania estatuetan erabakiko da, duela lau urte gertatu bezala. Botoen zenbaketak luze iraungo du; egunak, baita asteak ere agian.

Aurtengo bozetako kuriositate bat: Donald Trumpek Herdoilaren Gerrikoko estatuei esker irabazi zuen 2016an, boto gutxiko tartearekin, eta aurten litekeena da Herdoilaren Gerrikoko estatuetako emaitzengatik galtzea, boto gutxiko tarteagatik. Georgiako (16 konpromisario) eta Ipar Carolinako (15) emaitzak edozein direla ere, aurtengo presidentetza Michiganen (16), Wisconsinen (10) eta Pennsylvanian (20) erabakiko da. Hortaz, orduak eta egunak falta dira behin betiko emaitzak jakiteko, posta bidezko botoaren ondorioz.

Aurreikusitako eta Trumpek berak elikatutako egoera bat daukate, aurrez aurre, AEBek: hauteskundeen emaitzak estuak izango dira, pare bat estaturen menpe egongo dira eta posta bidezko botoak erabakigarriak izango dira. Horrek azaltzen du hautagai errepublikanoak asmoa duela azken boto horien zenbaketa gelditzeko; demokratek bozak «lapurtuko» dizkiotela ere adierazi du.

Joe Bidenek lortuko balitu boto gehien Wisconsinen, eta Nevadan (6) irabaziko balu, Michiganen garaile izatea nahikoa luke bozak irabazteko; betiere, hautagai errepublikanoak Georgia, Ipar Carolina eta Pennsylvania lortuko balitu. Egoera horrek emaitza estua utziko luke, eta, beraz, helegiteetarako aukera. Trumpen alderdiak jada aurkeztu ditu horietako batzuk Pennsylvanian, eta gaur bertan dira aztertzekoak; Nevadan zenbaketa gelditu dute, eta bihar ekingo diote berriz.

Hautagai demokratak hainbat aukera ditu presidentetzara iristeko, baina, testuinguru guztietan, batez ere Pennsylvania izango da, berriz ere, behin betiko emaitzak baldintzatuko dituena. 2016. urtean, 266.000 herritarrek bozkatu zuten posta bidez, eta, aurten, hiru milioi ingurura igo da kopurua; legearen arabera, horiek aztertu, prozesatu eta zenbatu egin behar dituzte atzodanik hasi eta gehienez etzi arte. Halere, zenbaketa gaur hastea erabaki dute. Horiekin batera, Michiganen eta Wisconsinen ere hauteskunde egunera arte itxaron dute posta bidezkoak zenbatzen hasteko.

Beste estatu batzuetan, gainera, posta bidezko botoak jasotzeke dituzte; esaterako, Nevadan, datorren asteartean jasoko dituzte, eta, Ipar Carolinan, datorren asteko ostegunean eskuratuko dituzte hauteskunde egunean bidalitako botoak. Georgian, bozen aurretik botoak prozesatzeko aukera dute, baina horien zenbaketa soilik hautetsontziak ixtean abia dezakete; Wisconsinen, aldiz, ezin zituzten botoak prozesatu eta zenbatu hauteskunde egunaren aurretik.

Ohion, gainera, azaroaren 13ra arteko epea dute boto horiek jasotzeko. Halere, Kathy Boockvar Pennsylvaniako agintariak aurreikusi du boto guztiak «egun batzuetako epean» edo «[bozen osteko] astebururako» zenbatuko dituztela; ikusteko dago hori beteko duten, hainbat estatutako agintariek adierazi baitute zenbaketa atzeratzen ari direla.

Egutegiaren menpe

Printzipioz, AEBetako presidentetzarako hauteskundeetako botoen zenbaketek abendu hasierarako amaitu behar dute. Hauek dira datozen aste eta hilabeteko ekinbide garrantzitsuenak:

Abenduaren 8a: Estatuek konpromisarioen izen-abizenak jakinarazi behar dituzte. Hortaz, emaitza guztiak egun horretarako beharko dituzte; halakorik gertatuko ez balitz, estatuetako parlamentuek horiek izendatzeko aukera izango lukete. Egun horretan egokitu daitekeen egoeraren arabera, Trumpek auzitara jo lezake; lehenago ere bai, batez ere Gorenera.

Abenduaren 14a: Konpromisarioak elkartu egingo dira, AEBetako presidentea eta presidenteordea bozkatzeko.

2021eko urtarrilaren 6a: Kongresuak konpromisarioen botoak zenbatuko ditu.

2021eko urtarrilaren 20a: Boto gehien lortu duen hautagaiak AEBetako presidente kargua hartuko du.

Aurtengo emaitzek 2000. urtean gertaturikoa oroitarazten dute. Mende hasierako bozetan, George W. Bush errepublikanoa eta Albert Arnold Gore demokrata izan ziren aurrez aurre, eta, azkenean, Auzitegi Gorenak jakinarazi behar izan zuen garailea.

Arrazoia zera izan zen: Floridan, egun hartan erabakigarri bilakatu zen estatuan, bi hautagaien arteko tartea oso txikia izan zen, eta 45.000 boto berriz zenbatzeko agindua eman zuen Floridako auzitegi batek. Bushen taldeak helegitea jarri zion erabaki horri, eta AEBetako Auzitegi Gorenak Floridako epailearen erabakia blokeatu zuen. Hala, errepublikanoak irabazi zuen estatu horretan, eta, hortaz, presidente aukeratu zuten. Gorek erabakia onartu zuen.

Urte hartan, 2016an bezala, demokratek jaso zuten boto gehien, baina ez zuten presidentetza lortu. Ikusteko dago aurten Trumpek nola erreakzionatuko lukeen berriz ere halako egoera bat gertatuko balitz.


Noiz jakingo da nor den presidentea?

Summary: Noiz jakingo da nor den presidentea?. Pennsylvanian, adibidez, ostiralera arte luzatu daiteke boto zenbaketa. Aurten, gainera, posta bidezko botoak zenbatzea sekula baino garrantzitsuagoa izango da, eta hori da demokraten itxaropen nagusia. Trumpek jada esan du bozak irabazi dituela, eta hori estrategia baten parte dela egotzi diote demokratek.

Amaitu da bozkatzeko epea. Itxaron egin beharko da, ordea, datozen lau urteetan AEBetako presidentea nor izango den jakiteko. Botoen zenbaketaren lehen orduetan garaipena Donald Trump hautagai errepublikanoarentzat izango zela zirudien, eta hark ere esan du bozak irabazi dituela. Haren jokabidea, ordea, gogor kritikatu dute demokratek, oraindik zenbaketa amaitzeko asko falta zenean egin baititu adierazpen horiek Trumpek.

Izan ere, aurten bada aurreko urteetan baino garrantzi handiagoa izango duen aldagai bat: posta bidezko botoa. 100 milioi estatubatuar baino gehiagok bozkatu dute modu horretan —2016an, orotara, 139 milioi lagunek bozkatu zuten—, eta hainbat estatutan zenbatzen dituzten azkenekoak dira posta bidezko botoak. Horregatik uste dute demokratek Biden izan daitekeela garaile oraindik ere: posta bidezko botoa nagusiki demokraten aldekoa izaten delako.

Hainbat egun atzera daitezke azken emaitzak estatu gako batzuetan; bederatzi falta dira emaitzak emateko. Pennsylvanian, adibidez, botoen laurdena falta da zenbatzeko; han 20 eserleku banatze dira, eta Trumpek 12 puntu ateratzen dizkio Bideni momentuz. Georgian botoen %8 falta da zenbatzeko, baina datozen bi egunetan posta bidezko botoak iristen jarrai dezakete, Ipar Carolinan azaroaren 12ra artekoa da epe hori. Nevadan, berriz, botoen %21a zenbatzeke dago, eta iragarri dute ostegun goizera arte ez diotela berrekingo kontaketari. Michiganen 5 puntuko aldea du Trumpek, eta botoen %23 falta da zenbatzeko.

Sandersen kezka

Bernie Sanders senatari demokratari AEBetako telebista kate batean galdetu diote ea azken emaitzak noiz izatea espero duen. Sandersek kezkatu dagoela esan du, eta amerikarrek egungo egoera ulertzea espero duela. Boto guztiak zenbatzearen alde egin du: «Ez dakit zein den arrazoia, baina hainbat estatutan, adibidez Pennsylvanian, Michiganen eta Wisconsinen, ez dira gai posta bidezko botoak zenbatzeko hauteskunde eguna baino lehen. Hor dago nire kezka».

Senatariak azaldu du historiak eta ikerketek erakusten dutenez, hautesle demokratek gehiago erabiltzen dutela posta bidezko botoa, eta errepublikanoen botoak zenbatzen direla lehendabizi: «Ez dakit zer gertatuko den, baina Trump hauteskunde eguneko gaueko 10etan Michiganen eta Pennsylvanian aurretik zelako telebistan atera da, irabazi duela esanez eta estatubatuarrei eskerrak emanez. Hurrengo egunean, ordea, edo gaurtik bi egunera, posta bidezko botoak zenbatutakoan, litekeena da Biden izatea garailea estatu horietan».

Une horretan, Sandersen iritziz, Trumpek posta bidezko botoetan iruzurra egin dutela esan dezake, eta presidente kargua uzteari uko egin. «Ni horrek kezkatzen nau, eta beste hainbat ere bai», amaitu du.

Floridako kasua, 2000. urtean

Florida izan ohi da estatu garrantzitsuenetako bat AEBetako hauteskundeetan. Han, 2000. urtean, 36 egun iraun zuen eztabaida baten ostean, George W. Bushek irabazi zuen: Al Gore hautagai demokratak baino 537 boto gehiago eskuratu zituen Auzitegi gorenaren arabera.

Hauteskunde gauean, Floridan ofizialki Bushek irabazi zuen arren, Al Gore ez zen atera ohikoa den moduan bere aurkariaren garaipena aitortzera; hori gomendatu zioten bere abokatuek. Floridako Auzitegi Gorenak botoak berriz kontatzeko agindu zuen, baino aurkakoa erabaki zuen AEBetako Auzitegi Gorenak. Azkenean, Gorek Bushen garaipena aitortu behar izan zuen. 2020an, bi hautagaiek dute abokatu talde handi bat azken botoa ere eurenganatzeko prest; garrantzitsua da azken botoa ere zenbatzea.


Summary: Sortuk «ongizate kolektiboa lehenesteko» eskatu die herritarrei. Arkaitz Rodriguezek ezker independentismoari eta oro har gizarteari dei egin die parte har dezatela hainbat arlotako langileek nahiz pentsiodunek antolatutako mobilizazioetan.

COVID-19aren izurriaren egoerari eta haren aurrean hartu beharreko neurriei buruz hitz egiteko agerraldi bat egin du Arkaitz Rodriguez Sortuko idazkari nagusiak. Besteak beste, herritarrei hitz egin die Rodriguezek, eta eskatu «interes eta ongizate kolektiboa interes eta ongizate indibidualaren gainetik» jartzeko: «Komunitatea zaintzera deitzen dugu. Guk ez badugu egiten, ez du inork egingo guregatik, eta kaltetuak gu geu izango gara».

Horrekin batera, Rodriguezek herritarrei eta, zehatzago, ezker independentismoari dei egin die mobilizatzeko eta parte hartzeko, «pentsiodunek, erizainek, irakasleek, medikuek, kultur langileek eta abarrek egindako mobilizazioetan». Rodriguezen esanetan, ezker abertzaleak «bere onena» emango du egoera «lehenbailehen» gainditzeko: «Borrokan jarraituko dugu pandemia eta krisi honi erantzun eraginkor eta justu bat eman dakion; borrokan, sakoneko eraldaketa ekonomiko baten alde. Honek agerian utzi ditu sistema ekonomikoaren hutsunean. Eta borrokan burujabetzaren alde; honek frogatu du burujabe izatearen garrantzia, jendea babestu ahal izateko, erabaki eta alarma egoera arrotzen menpe egon behar izan gabe».

Egungo egoeraren ardurez ere jardun du Rodriguezek, eta nabarmendu, Euskal Herria estatu bat balitz, milioi bat biztanleko, birusaren intzidentzian munduko hirugarren estatua litzatekeela, Peruren eta Belgikaren helbidea. Haren iritziz, egungo egoeraren ardura ez da «jendearena», baizik eta «afera honen kudeaketa ezin kaskarragoa egiten aritu diren gobernari eta administrazio horiena. Ardura da eskuliburu neoliberalari jarraikiz era guztietako murrizketak egin dituztenena; hezkuntzan, osasungintzan eta abarretan murrizketak egin dituztenena, gizartea babesgabe utzi dutelako».

Rodriguezek uste du administrazioek «alferrik galdu» zutela jendeak udaberrian egin zuen «sakrifizio ikaragarria»: «Errua da hondartzak betetzera deitu zutenena, erlaxamendu orokorrera deitu zutenena, normaltasun irudi bat proiektatu zutenena, bataila hau gainditutzat eman zutenena». Izan ere, nabarmendu du epe horretan ez dutela kontratatu behar bezainbeste arakatzailerik, medikurik eta erizainik: «Konfinamenduak eskaini zigun denbora alferrik galdu dute, ez dituzte etxeko lanak egin».

Hori horrela, uste du orain arteko estrategiak porrot egin duela: «Ez da posible hirugarren olatu batera egoera honetan iristea. Estrategiaz aldatu beharko litzateke. Helburua zen birusaren elkarbizitzea, ekonomiaren mesedetan. Emaitza da ez dugula ez osasunik ezta ekonomiarik ere». Erantsi duenez, esperientziak erakutsi du «pandemia kontrolatzen ez den artean nekez egon daitekeela suspertze ekonomikorik». Horrez gain, esan du ez dela «onargarria» krisi sozial eta ekonomikoa «betikoen bizkar gainean» geratzea: «Ez diezagutela esan ez dagoela horretarako dirurik; aurten AHTan pandemiara bideratutako diruaren bikoitza baino gehiago bideratuko dute».

Ernai, protestan

Bestalde, Ernai gazte antolakundeak protestak egin ditu Nafarroako Gobernuaren egoitzaren eta Eusko Jaurlaritzarenaren atarian, «osasun neurri eraginkorrak» eskatzeko. Zehazki, gobernuei eskatu diete garraio publikoa indartzeko, hezkuntzan ratioak jaisteko, alokairuen ordainketak eteteko, lanpostuak defendatzeko, oinarrizko errenta «duina» bermatzeko diru sarrerarik gabe dauden edo galdu dituzten gazteei, eta «kriminalizazioa gelditzeko»: «Gu arduraz jokatzen ari gara; herritarrok prest gaude denon ongizateagatik esfortzu hau egiteko. Hori bai, non dago arduradun politikoei dagokien bestelako lan guztia? Non daude inbertsioak? Non daude baliabideak?».


Parisko Hitzarmenetik at dira AEBak

Summary: Parisko Hitzarmenetik at dira AEBak. Hautagai demokratak edo errepublikanoak irabazi, eragin handia izan dezake hurrengo urteotako klima politiketan. Trumpek indarrean jarri du Parisko Hitzarmenetik irteteko asmoa. Bidenek berriz sartzeko asmoa iragarri du, kargua hartuko balu.

Patuaren gorabeherak zer diren, presidentetzarako hauteskundeen biharamunean irten dira AEBak Parisko Hitzarmenetik. 2015ean, COP21eko bileran, munduko 195 herrialdek konpromisoa hartu zuten klima aldaketa eragiten duten berotegi gasen isuriak murrizteko, klima berotzea bi gradutik beherakoa izatea bermatze aldera. Sinatzaileen artean ziren AEBak ere. 2017an, baina, Donald Trumpen administrazioak iragarri zuen akordio horretatik irteteko asmoa. Legezko prozedurek gaur arte atzeratu dute erabaki hori, baina jada ofiziala da: Parisko Hitzarmenak ez du gehiago lotzen Washington. Horrek zer ondorio izan dezakeen ikusteko dago, galdera dezente baitaude mahai gainean. Biden edo Trump Oraindik ez da jakina Donald Trumpek edo Joe Bidenek irabazi duten Etxe Zurirako lehia. Joe Bidenek irabaziko balu, iragarria dauka Parisko Itunera itzultzeko asmoa, kargua hartu eta «lehen egunean». Horrek esan nahi du, agindu exekutibo baten bidez, nahikoa lukeela Bidenek AEBak akordiora itzultzeko, eta 2021eko otsail-martxorako barruan legoke berriro. Trump irabazlea balitz, jakina, akordiotik irteteko erabakiari eutsiko lioke, eta ez lituzke indarrean jarri behar Barack Obamak bere garaian iragarri zituen konpromisoak: %26-28 gutxitzea berotegi gasen isurIak 2025erako, 2005ekoen aldean. Halaber, munduko herrialde pobretuei 100.000 milioi dolar eman behar dieten herrialdeetako bat dira AEBak, Parisko Hitzarmenaren arabera. Eta, beraz, irten ondoren, ez lukete betebehar hori izango. Bidenabar, 2021etik aurrera, AEBek ezingo lukete esku hartu NBEren Klima Aldaketari Buruzko NBEren Esparru Konbentzioaren (UNFCCC) oinarrizko gaietan, hau da, klima aldaketaren aurkako erabaki nagusietan, ez oinarri zientifikoetan ezta finantzaketan ere. Alabaina, AEBek jarraitu dezakete aldeen goi bileretan parte hartzen. Kutsatze efektuaren beldur AEBak klima larrialdian ardura historiko gehien duten herrialdeetako bat dira. Gaur egun ere, munduak isurtzen dituen berotegi gasen %14 inguru hari dagozkio, eta per capita isurtzailerik handienetako bat da. Oraingoz, 2017an itunetik irteteko egin zuen iragarpenak ez du herrialde askotan eraginik izan. Turkia da AEBen erabakiarekin bat egin duen estatuetako bat (munduko isurien %1,1 hari dagozkio), baina adituak beldur dira Brasilen eta beste herrialde batzuetan zer eragin izan dezakeen AEBen erretiratze horrek. Oraingoz, isurtzailerik handienek, Txinak eta Europako Batasunak, esaterako, Parisko Hitzarmena beteko dutela iragarri dute. Bereziki garrantzitsua da Pekinen erabakia, isurien %30 hari dagozkiolako gaur egun. Berriki jakinarazi du Txinak 2060 baino lehen erdietsi nahi duela karbono neutraltasuna. AEBetan bertan, zer ondorio izan dezake? Donald Trump erregai fosilen industriaren lobbyaren bultzatzaile izan da azken lau urteotan. Barack Obamak ezarri zuen ingurumen arautegia deuseztatu egin du, neurri handi batean, erregai fosilen industriaren jarduerari bultzada emateko. Obamak onartu zuen Energia Garbiaren Plana baliogabetu du, zeinak zentral elektrikoen isuriak %32 jaistea aurreikusten baitzuen, 2005ekoen aldean. Nolanahi ere, gauzak ez dira joan Trumpek iragarri zuen bezala. Ikatzaren industriak ez du bere atzerakada eten (100 zentral elektriko itxi dira edo ixtear dira) eta frackingaren industriak ere kolpe latza hartu du aurten, COVID-19ak garraioan eragindako moteltzearen erruz. Hainbat ikerketaren arabera, AEBen CO2 isuriak %12,5 gutxitu ziren 2019rako, 2005ekoen aldean. Eta, gainera, energia berriztagarrien industriak haizea hartu du azken hilabeteotan, bereziki fotovoltaikoak. Gainera, indartu egin da AEBetan bertan deskarbonizazioaren aldeko mugimendu politikoa. 25 estatuk, 430 hirik, ehunka unibertsitatek eta enpresak (populazioaren %65a ordezkatzen dutenak) adierazi dute eutsiko dietela Parisko Hitzarmenak dakartzan deskarbonizazio betebeharrei. Bestalde, Bidenek irabaziko balu ere, ez du garbi azaldu zer konpromiso hartuko dituen Parisko Itunarekiko. Bakarrik esan du karbono neutraltasuna erdietsi nahi duela 2050erako. Horretarako, iragarri du bi bilioi dolarreko plan bat jarriko duela martxan, energia berriztagarriak bultzatzeko. Garraioaren sektorea da bereziki kutsatzailea AEBetan, eta Trumpek irabazteak kalte handia egingo lioke hura elektrifikatzeari. Gaur egun berotegi gasen isurien %30 dagozkio sektore horri AEBetan (munduan %14 inguru da haren isurien batezbestekoa) eta Trumpen politikek ez dute laguntzen haren deskarbonizazioan. Bidenek iragarri du plan bat egingo duela sektore horren elektrifikazioa bultzatzeko, isuriei buruzko arau zorrotzagoekin eta milioi erdi kargaleku berri ezarrita. Politika horrek eragina izan lezake, AEBetan ez ezik, haren eragin handia duten Mexikoko eta Kanadako garraio sektoreetan ere.


Summary: Izan Bidea dinamikaren soinu banda aurkeztu dute: 'Ibiltarien doinua' kanta. Hainbat abeslari ezagunek egin dute abestia. Halaber, Sarek mobilizazioak iragarri ditu hilaren 20, 21 eta 22ko astebururako.

Izan Bidea dinamikari bultzada emateko asmoz, Euskal Herriko hainbat abeslari ezagunek egindako abestia aurkeztu du gaur Sarek: Ibiltarien doinua. Abestiaren bideoklipa ere aurkeztu du. Mikel Mundiñano Sareko kideak azaldu duenez, «preso eta iheslarien etxeratzearen alde indarrak batu eta herritarrak bidearen parte egiten laguntzeko» xedearekin hasi ziren abestia prestatzen, eta emaitza gaur aurkeztu dute. Ion de Luis Iruñeko musikari eta ekoizleak egindako kantuari Amets Arzallusek jarri dio hitza, eta hamar abeslari ezagunek, beren ahotsa: Alex Sardui (Gatibu), EñÂaut Elorrieta (Ken Zazpi), Maider Ansa (Tximeleta), Ines Osinaga (Gose), Idoia Tapia (Skabidean), Lorena Aisa (Skabidean), Claudia Rodriguez (Skabidean), Xabi Solano (Esne Beltza), Brigi Duque (Koma) eta Juantxo Arakama (Glaukoma).

Mundiñanok azaldu duenez, abestian, «bidea» hitzak hartu du indarra, dinamikaren oinarria delako bidearen parte izatera gonbidatzea, eta «bidea» kontzeptu gisa ere badutelako euren leloan.

Mobilizazioak

Abestia aurkezteaz gain, Sarek azaroaren 20rako, 21erako eta 22rako antolatutako mobilizazioen berri ere eman du. Asteburu horretan, Bidea gara, bidean gaude lelopean, herriz herri eta auzoz auzo, mobilizazioak antolatuko ditu, Izan Bidea dinamika plazaratzeko eta ahalik eta herritar gehien batzeko dinamikara. Askotariko ekinbideak egingo dituzte: erreleboka eginiko ibilbideak, ilaretan antolatutako mobilizazioak, kultur eskaintzarekin uztartuko diren ekinbideak, mosaikoak... Guztiak jomuga batekin, Bego Atxak jakinarazi duenez: «Herritarren aktibazioa piztu, preso eta iheslarien etxeratze prozesua martxan jarri, eta elkarbizitzaren eta bakearen aldeko urratsak egin».


Summary: Nafarroak 657 milioi euro erabiliko ditu 2021ean COVID-19ari aurre egiteko. Aurrekontuen aurreproiektuan onartu du gobernu kontseiluak, eta «inoizko handiena» izango dela nabarmendu du Elma Saizek.

Ehun eurotik 55 euro Osasuna, Hezkuntza eta Gizarte Eskubideen departamenduetara bideratzea proposatu du Nafarroako Gobernuak, 2021eko aurrekontuen aurreproiektuan. Guztira, 4.870,5 milioi euroko aurrekontuak izango ditu datorren urtean. Elma Saiz Nafarroako Gobernuko Ekonomia eta Ogasun kontseilariak nabarmendu du «historiako anbiziotsuena» izango dela, aurtengoaren aldean %6,5 gehiago izango baitu inbertsio eta gasturako (296,3 milioi euro gehiago, alegia).

COVID-19ari aurre egiteko ahalegina eta haren ondorio sozioekonomikoa aurrekontuaren aurreproiektuan islatu da, ezinbestean. Saizek azaldu duenez, aurrekontuok «Nafarroako susperraldi ekonomikoaren oinarriak jarriko dituzte». Orotara, 657,4 milioi euro jarriko dira horretarako: 150,2 milioi euro gaixotasunak eragindako gastu gehigarrian erabiliko dira; 46 milioi, kontrazioetan —batik bat Osasunbidean, 35 milioi, eta Hezkuntzan, 9,3 milioi—, eta beste 103 milioi euro, bestelako gastuetan. Halaber, berreraikuntzarako Nafarroa Suspertu planeko egitasmoetan inbertitzeko 507,2 milioi euro jaso ditu aurreproiektuak. Saizen arabera, inbertsioak %14 handitu dira, aurtengo datuarekin konparatuta.

Aurreproiektua aurkeztuta, haren edukia Nafarroako Gizarte eta Ekonomia Kontseilura (gizarte eragileen organoa), Tokiko Erregimenaren Batzordera (udalen organoa) eta Ingurumen Batzordera bidaliko da datozen egunetan. Horren ondotik, datorren astean onartuko du gobernuak lege proiektua, eta parlamentura bidali gero.

Dena den, gobernua sostengatzen duten lau alderdiak gutxiengoan direnez, EH Bilduren edo Navarra Sumaren babesa behar du aurrekontuak aurrera atera ahal izateko. Orain, ematen du koalizio abertzalea dela elkarrizketarako solaskide nagusia, Adolfo Araizek «bide onetik» doala aipatu baitzuen astelehenean. Behin eta berriz galdetu zaio Saizi zein den solaskide nagusia eta ea akordioa lortzear den, baina kontseilariak aukera guztiak irekita daudela besterik ez du esan, eta ez du aurreratu nor den euren lehentasuna. Navarra Sumak abstentzioa eskaini dio gobernuari EH Bildurekin harreman oro moztea erabakiz gero. «Gobernu honek ez du betorik buruan. Hilabeteotan dekretu ugari aurkeztu, eta ia denak aho batez onartu dira. Batasun politikoa da armarik egokiena pandemiaren aurka borroka egiteko», ihardetsi du Saizek..

Aurrekontuaren nondik norakoak Arlo sozialean, gastu publikoa %8 inguru handituko da: zehazki, osasun arloan %7,7, hezkuntzan %%7,9, eta gizarte eskubideen arloan %9. Igoerok COVID-19aren ondorioei aurre egiteko izango dira batik bat. Adibidez, osasun arloak 1.253,6 milioi euroko aurrekontua izango du, eta igoera pandemiaren ondorioetarako eta lehen arretarako erabiliko da gehienbat (langileen kontrataziorako 36 milioi izango dira). Hezkuntzan ere, segurtasun eta higiene neurriek izango dute pisurik handiena: 735,9 milioi euroko aurrekontua izango du.

Beste gastu deigarrien artean, Nafarroako Gobernuak kalkulatu du estatuari 560 milioi euroko ekarpena ordaintzea. Hala ere, aurreko bost urteetakoa eguneratu osteko erreferentzia baino ez da zifra hori, bi aldeek 2020tik 2024rako epeko lehen urtearen kalkulua hitzartzeko baitute; horren arabera, ixteko dago Nafarroaren eta Espainiaren arteko diru mugimenduen likidazioa. Gainera, udalen gastu arrunta finantzatzeko 256 milioi euro bideratuko dira, eta inbertsioetarako beste 17 milioi euro. Gainera, herrien husteari aurre egiteko neurrietarako, 2 milioi euro jaso ditu aurreproiektuak, eta herri arteko garraioa hobetzeko, beste 3,5 milioi euro.

Errepideak mantentzeko lanetan 47,7 milioi euro jarriko dira, eta lehentasunen artean daude N-121 2+1 motako errepidera egokitzeko obrak. Bideko autobidearen eta Pirinioetako autobidearen kanonak ordaintzeko, 50,4 milioi eta 19,6 milioi gastatuko ditu, hurrenez hurren, eta Nafarroako Ubideko lehen fasearen zabaltzeko ureztatze sisteman, 9,25 milioi.

Autonomoentzako laguntza

COVID-19aren ondorioei aurre egiteko, autonomoek laguntza gehiago izango dituzte 2021ean. Urtean 10.000 eurotik behera fakuratzen duten enpresa txikiek eta autonomoek ez dute jarduera ekonomikoko zergarik ordainduko. Zerga hori udalek bildu ohi dute, eta, hurrengo urtean, ogasunak konpentsatu egin ohi die zergadunei, errenta edo sozietate zerga bidez. Saizen arabera, neurri horrekin udalei eragingo dieten kaltea konpentsatuko die Nafarroako Gobernuak.

Errenta zergan, modulukako ordainketa kendu egingo dute, eta estimazio bidezko sistema bat ezarriko da. Saizen arabera, neurri horrek ere mesede egingo die autonomoei. Halaber, kenkarien mugak murriztu nahi dituzte pentsio plan pribatuen ekarpenetan. Sozietate zergan, berriz, sinplifikatu egingo dute enplegua sortzeagatik eman ohi den pizgarria. Iruzurraren aurkako borrokari dagokionez, zerga amnistiak debekatu egingo dira, eta erabilera bikoitzeko softwarea ere bai.


Summary: Hik Hasik hezkuntzako erronkei erantzungo dien «itun sozial baten beharra» aldarrikatu du. Egitasmo pedagogikoak 25 urte bete ditu, eta efemeridea ospatzeko egitaraua aurkeztu du

Hik hasi aldizkariaren lehen zenbakia duela 25 urte argitaratu zuten. Horrenbestez, 2020-2021a «ospakizun urtea» izango da izen bereko egitasmo pedagogikoarentzat. Geroa elkarrekin idatziko dugu! lelopean, datozen hilabeteetarako egitaraua aurkeztu dute Donostian, eta hezkuntza erronkei erantzun eta «zoru pedagogiko eta etiko berri bat ezarriko duen itun sozial baten beharra» aldarrikatu dute. Xabier Sarasua egitasmoaren kide eta irakasleak azaldu duenez, zoru hori finkatzeko «ongarri» gisa, Hik Hasik azken urteotan hezkuntza komunitatearekin —irakasle, erakunde eta hainbat sindikaturekin— landutako Hezkuntza Adierazpena gizarteratuko dute.

Sarasuaren arabera, COVID-19aren krisiak «kolokan» jarri du hezkuntza. «Ikasturte hasieran Euskal Herri osoko eta sare guztietako hainbat ikastetxerekin hitz eginik, esan ziguten protokoloek eta kontingentzia planek hezkuntzari eta pedagogiari lekua eta denbora kendu zizkietela, eta pedagogiara bueltatzeko premia zegoela». Hori horrela izanik, «hezkuntzaren zimenduetara» joateko beharra ikusi du Hik Hasik.

Horretarako, lehen-lehenik, iruditzen zaio eragileek, hezitzaileek, erakundeek eta herri mugimenduek «hausnarketa partekatu bat» behar dutela. Adierazpenaren asmoa da, Sarasuaren hitzetan, hausnarketa horretarako «gakoak» mahai gainean jartzea. Eragile guztien artean «konfiantza eta lankidetza» sustatzera deitu du. «Hezkuntza komunitatea osatzen dugun guztion konpromisoa beharrezkoa da».

Duela hiru urte egitasmoak aurkeztutako «hezkuntza hobetzeko proposamena» dauka oinarrian. Eta zoru berria adosteko orduan, «gutxienez hiru ardatz garatu behar dira», Hik Hasiren ustez. Batetik, «komunitatean eta komunitaterako hezi»; bestetik, egitasmoak «bizitzarako» hezi nahi ditu haur eta gazteak, eta, horregatik, heziketak «askatzailea eta kritikoa» behar du izan. Hirugarren ardatza da «herritar euskaldun eleaniztunak» sortzea. Eta ohartarazpen bat egin du Hik Hasik: «Hiru zutabe horietan oinarrituriko eraldaketa sakonak gauzatzeko, ordea, lehenik Espainiako eta Frantziako estatuetatik jaso dugun hezkuntza sistema horiek eragiten dizkiguten oztopoez ohartu behar dugu».

Egitasmoko kideek badakite, Sarasuaren esanetan, uneotan hezkuntza komunitatean bizitzen ari diren krisia «zeinen gogorra» den. «Komunitate horrek iparra galdu ez dezan, itsasargi lana egiteko bokazioz ondu du Hik Hasik adierazpena». Lurralde eta sare guztietako ikastetxeetara zabaldu dute, eta administrazioei, erakunde publikoei eta bestelako gizarte eragileei «hausnarketarako gonbidapena» egin die Hik Hasik.

Egitaraua

Urteurrena ospatzeko lehen ekitaldia hilaren 14an egitekoak dira. Natura, eskola bizia jardunaldia antolatu dute Andoaingo Bastero aretoan (Gipuzkoa), eta Iñaki Larrea eta Heike Freire izango dira hizlariak. 2021eko urtarrilaren 21erako adierazpenaren inguruko lehen hausnarketa kolektiboa egingo dute Iruñean, eta bigarrena maiatzaren 20rako programatu dute, Bilbon. Tartean, Autonomia, iniziatiba eta sormenaren lanketa jaiotzetik nerabezarora jardunaldia antolatu dute. Tafallan (Nafarroa) izango da, martxoaren 20an, eta Nora Salbotx, Jaume Funes, Xabier Tapia, Ane Ablanedo, Iñaki Arana eta IñÂaki Eizmendi mintzatuko dira.>


Summary: Aicher diseinatzailearen lana bildu du Bilboko Arte Ederren Museoak. 1972ko Municheko Olinpiar Jokoetan egindako lanagatik da nazioartean ezaguna sortzaile alemaniarra, baina hark sortua da Bilboko metroaren irudia ere. Inoiz eskaini zaion lehen atzera begirakoa da.

«Was ist Bilbao?». Otl Aicher diseinatzaile grafikoak (Ulm, Alemania, 1922–Günzburg, Alemania, 1991) bere buruarentzako oroitarazle modura utzi zuen galdera hori eskuz idatzita 1988ko udazkeneko lan oharren artean. «Zer da Bilbo?». Sonatua zen ordurako 1972ko Municheko Olinpiar Jokoetarako egindako lana, eginak zituen Braun eta Erco enpresentzako lan esanguratsuak ere, eta hamarkadak zeramatzan Ulmeko Goi Mailako Diseinu Eskolak martxan. XX. mendeko bigarren erdialdeko diseinugintzaren izen nagusietako bat izatearen itzalarekin heldu zen Bilboko metroarentzako diseinua lantzera, Norman Foster arkitektoaren eskutik, baina hiriaren eta eskualdearen historia eta sinbologia arakatu ostean soilik heldu zen harentzako kolore gorria eta elkarrekin uztartutako hiru zirkulu gorriko logotipoa proposatzera. Besteak beste, ikurrinaren gorria, Bilboko armarriko ikurrak eta ezkerraldeko industriaren irudiak kondentsatu nahi izan zituen irudi garden bakar horretan. Nazioartean eskaini zaion lehen atzera begirakoa antolatu dio orain Bilboko Arte Ederren Museoak, Otl Aicher. Metro Bilbao. Arkitektura eta paisaia izenburupean, noiz zehazki, eta metroa zabaldu zenetik 25 urte bete diren honetan. Otsailaren 28ra arte egongo da zabalik.

Sortzailearen lan egiteko modua definitzeko balio du lan oharretako Bilbori buruzko galderak Gillermo Zuaznabar komisarioarentzat. Muineraino jartzen zituen zalantzan esku artean zerabiltzan kontzeptuak. Eta metroan egindakoa da horren enegarren adibidea. Soziologia, paisaia eta historia uztartu zituen. Komisarioaren hitzetan, Aicherrek Bilbon egindako lana ez baita ezerezetik heltzen; iraganaren eta tokian tokiko berezitasunen ikerketa luze baten ondorio da. «Aicherrek Bilborentzako sortutako kolore eta formek lagundu egin dute hiri berri batentzako nortasun berri bat definitzen, baina identitate berri hori ez da zerutik erori, eta ez da asmakizun hutsa: lotuta dago historiarekin, gure tradizioarekin eta gure formekin. Memoriadun nortasun bat da».

Metroa erdigune

Berrehun objektu eta irudi baino gehiago biltzen ditu erakusketak, guztira, eta Bilboko metroari eskainitakoak dira haietako asko. Diseinatzaileak metroarentzako proposatutako kolore gorriz margotutako horma handi bat topatuko du bisitariak aurrez aurre lehenik, eta, barruan ere, Bilboko metroa izango da erdigunea. BBK areto osoa hartzen duen erakusketaren erdialde osoa hartzen dute proiektu horri eskainitako zirriborro, lan ohar eta argazkiek, esaterako, eta orain arte inon sekula erakutsi gabekoak dira metroaren proiekturako sortutako 80 marrazki inguru ere.

Diseinatzailearen lan egiteko modua erakusten dute hormetako irudi eta oharrek, eta bertan dator, orri zuri baten goiko eskuineko partean, sortzaileak bere buruari egindako galdera ere: «Zer da bilbo?». Eta Aicherrek egindako ikerketaren nondik norakoen berri ematen du, justu galderaren ostean datorren erantzunak. «[Bilbo da] Ibaiertzeko hiri bat itsasertzeko eskualde handi bihurtu duen eraldaketa». Badira XVIII. mendean Ibaizabal ibaiaren nabigazioari buruzko oharrak ere, eta baita etorkizunari eskainitakoak ere. «Eskualdeak argi dokumentatzen du teknika mekanikoekin eraikitako zibilizazio industrial baten amaiera. Elektronikara, fisikara eta kimikara bideratuago dagoen teknologia batena da etorkizuna, eta horrek ikasketa maila handiagoa eskatu du, eta balio eta protagonismo handiagoa ematen die heziketari eta kulturari».

Ez da Bilbori bakarrik eskainitako erakusketa, ordea, eta diseinatzailearen ibilbide osoa hartzen du kontuan. Lehen lanetatik hasi, eta azkenetaraino.

Alemania berreraikitzea

Hain zuzen ere Hans eta Sophie Scholl anai-arrebei eskainitako busto bana topatuko ditu bisitariak areto hasieran. Naziek gillotinara kondenatu zituzten, Christoph Probstekin batera, 1943an. Gertuko zituen biak sortzaileak, eta urteekin bere emazte izango zen Inge Schollen senide ere baziren. Adolf Hitlerren eta gerraren aurkako paskin batzuk banatzeagatik kondenatu eta exekutatu zituzten, Alemaniari traizio egitea leporatuta. Eta erakusketako komisarioaren hitzetan, garrantzitsua da gertakaria Aicherren lana ulertzeko ere. Zuaznabarrek dioenez, politikoa baita diseinatzailearen lanaren muina. «Aicherrena Alemaniako gizartea osatzeko saiakera bat da».

Gerra amaitzean, beren senide eta lagunak omentzeko moduak bilatzen hasi, eta hala sortu zuten Ulm-eko diseinu eskolaren hazia. «Herri eskola bat zen, jendeari irakurtzen eta idazten erakusteko, eta kultura demokratikoa erakusteko. Hori da abiapuntua. Hortik sortu zen diseinu eskola, ohartu zirelako diseinua izan zitekeela Alemania birsortzeko behar zen transformazio ekonomiko, sozial eta kulturalaren motorra».

Beltzik, gorririk eta urrerik gabe

Lehen eskola horren irudiekin hasten da ibilbidea, eta 1972ko Olinpiar Jokoetarako egindako lanek ixten dute ibilbidea. Kartel iragarleak dira, nagusiki. Kolore bizikoak guztiak. Berdeak. Urdinak. Deigarriak. Argazkiak oinarri dituzten muntatzeak den-denak. Baina dituzten koloreak bezain esanguratsuak dira faltan dituztenak. Zuaznabarrek zehaztu duenez, diseinatzaileak nahita egin baitzion uko gerra hasiz geroztik Alemanian nagusitu ziren beltza, gorria eta urre kolorea erabiltzeari. Berlingo Joko Olinpikoetan baliatutako kolore multzotik urruntzeko saiakera bat ere izan zen, eta hortik dator kartelen kolore hautaketa.

Norman Foster arkitektoak Bilboko proiekturako sortutako marrazki eta zirriborro batzuk ere biltzen ditu erakusketak. «Oso lan intimoak», komisarioak zehaztu duenez, «gutxitan erakusten dituenak». Lankide izan zuena gogoratu du Fosterrek berak irekiera ekitaldian proiektatutako bideo baten bidez, eta haren adimena nabarmendu du, besteak beste. «Ez zen diseinatzaile soil bat, filosofoa ere bazen, poeta, eta baita sortzaile politikoa ere, hitzaren zentzu zabalean ulertuta».

Erakusketari buruzko katalogoa ere kaleratu dute, euskaraz, gazteleraz eta ingelesez.


Summary: Herriko tabernen auziagatik, Urrutikoetxea Espainiaratzea berretsi du Frantziako Kasazio Auzitegiak. Irailaren 30ean onartu zuen Josu Urrutikoetxearen aurkako euroagindu eskaera Parisko Dei Auzitegiak, baina helegitea ezarri zuten haren abokatuek. Alaitz Aramendi ere Espainiaratzea ebatzi du epaileak.

Frantziako Kasazio Auzitegiak ontzat eman du Josu Urrutikoetxearen Espainiaratzea EFE agentziak jakinarazi duenez. Herriko tabernen auziagatik Auzitegi Nazionalak egindako euroagindu eskaera onartu zuen joan den irailaren 30ean Parisko Dei Auzitegiak, baina helegitea ezarri zuten haren abokatuek. Haien iritziz, euroaginduak ez zuen oinarrizko prozedura errespetatu. EFEren arabera, Frantziako Kasazio Auzitegiak ez ditu haien argumentuak onartu. Halere, ez dute berehala Espainiaratuko, Frantziako Estatuan beste epaiketa batzuk dauzkalako oraindik.

Baltasar Garzon epaileak 2005eko otsailaren 28an auzipetu zuen Urrutikoetxea Herriko tabernen auzian (35/02 sumarioa); Juan Jose Ibarretxe Jaurlaritzako lehendakariak bozetara deitu eta Eusko Legebiltzarra desegitearen ondorioz Urrutikoetxeak legebiltzarkide izateari utzi eta astebetera. Garzonek 2001eko uztailean Ekineko ustezko hainbat lagun auzipetzean hura «Ekineko gune nazionalaren arduradun» gisa jo zuen arren, ezin izan zuen prozesatu, foruduna baitzen. Instrukzio epailearen arabera, KASen ordezkoa zen Ekin, ETA barruan zegoen eta haren «bulego politikoa» zen, eta ezker abertzalearen zuzendaritza eta kontrol lanak egiten zituen. Herriko tabernen auziko operazioa 2002ko apirilean agindu zuen epaileak.

35/02 sumarioko ahozko epaiketa 2013ko urrian hasi zen, Auzitegi Nazionalean, eta 36 lagun eseri ziren akusatuen aulkian. Urrutikoetxea 2002ko udazkenetik ihesian zen, eta ez zuten epaitu. Zortzi eta hamabi urte arteko espetxe zigor eskaerekin ekin zioten epaiketari, eta sententziak (2014) urtebete eta hiru urte arteko kartzela ezarri zien hogei laguni: HBko eta Batasuneko zortzi mahaikide ohiri, «ETAren fronte instituzionala» osatzea, erakunde armatuko kide izatea eta herriko tabernen sarea kontrolatzea egotzita; eta herriko tabernen zatiko hamabi auzipeturi, elkarteen bidez «ETAren egitura»finantzatu eta laguntzeagatik. Defentsak Gorenera jo zuen, eta horrek 2015ean kartzela urteak jaitsi egin zituen, gehienezko zigorra bi urtetik behera jarrita; horrela, Gorenaren epaiaren ostean zigortutako inor ez zuten sartu preso.

Beste bi eskaera

Urrutikoetxea Espainiaratzeko lau eskaera izan dira orotara hura atxilotu zutenetik: bi euroagindu eta bi estradizio eskaera. Uztailean gizateriaren kontrako krimenaren akusaziopean egindako euroagindu eskaera atzera bota zuen Parisko Dei Auzitegiak; zehazki, Madrilgo aireportu Barajasen ETAk 2006ko abenduaren 30ean egin zuen atentatuari zegokiona —bi zibil hil zituen erakunde armatuak—. Bi estradizioei buruzko erabakiak ematekoak ditu oraindik. Bata Luis Hergueta Michelin enpresako buruaren erailketarekin lotua da (1980an ETApm-k hartu zuen bere gain, eta Urrutikoetxea ez zen erakunde horretako kide izan), eta bestea, 1987ko Zaragozako atentatuarekin lotua da -Urrutikoetxeak errana du ez zuela zerikusirik izan-.

Horrez gain, beste bi prozedura ditu Frantzian, ETAko kide izatea leporatuta. 2005-2006ko prozesuari lotutako otsailera atzeratu zuen Parisko Dei Auzitegiak osasun egoeragatik. 2010-2013ko prozesuari lotutakoa aldiz berriz instrukziora bidaltzera erabaki zuen Parisko Zigor Auzitegiak.

Alaitz Aramendi ere Espainiaratzea ebatzi du epaileak

Bestalde, Parisko Dei Auzitegiko epaileak deliberatu du Alaitz Aramendi ere Espainiaratzea, 40 urteko zigorra bete dezan. Halere, agindu hori ez da beteko Frantziako justiziak ezarritako hemezortzi urteko zigorra bete arte. Otsailean da zigorra betetzekoa. Defentsako abokatuek helegitea aurkez dezakete. Aramendik 42 urte dauzka, eta 2007ko irailean atxilotu zuten. 2017an Espainiaratu zuten, 2005eko atentatu baten harira epaitu zezaten.


Summary: Hiru preso Euskal Herriratuko dituzte, eta bi gerturatuko. Olatz Lasagabaster eta Patxi Uranga Martutenera eramango dituzte, eta Xabier Perez Aldunate, berriz, Iruñera. Aitor Garcia eta Joseba Segurola, berriz, Burgosko espetxera hurbilduko dituzte.

Espainiako Espetxe Instituzioen Idazkaritza Nagusiak jakinarazi du beste bost preso Euskal Herriratuko edo Euskal Herritik gertu dauden kartzeletara hurbilduko dituela. Patxi Uranga eta Olatz Lasagabaster Martuteneko kartzelara eramango dituzte. Biei hamabi urteko zigorra ezarri zieten, eta hirugarren gradua eman diete.

Biak Euskal Herriratzeko eskariek bide luzea egin dute; izan ere, alaba txiki bat dute, Xua, eta urtarrilean bete zituen 3 urte; ordura arte gurasoekin bizi zen Picassenteko espetxean (Valentzia, Herrialde Katalanak), baina, adin hori beteta, ezin zen aurrerantzean kartzelan bizi, legez. Gurasoak eta alaba ez banantzeko, Xua gurasoekin etxera egitasmoa abiatu zuten.

Izan dira mugimendu gehiago. Xabier Perez Aldunate ere Euskal Herriratu egin dute, Kordobatik Iruñera ekarrita. 2005etik dago espetxean, hogei urteko zigorra betetzen. Joseba Segurola, berriz, Murtziako presondegitik Burgoskora eramango dute. 2003tik dago preso, hogei urteko zigorra betetzen. kartzela horretara hurbilduko dute Aitor Garcia ere; 2001etik dago preso, 30 urteko zigorra betetzen. Jaenen dago orain.

Istripu bat

Bestalde, Etxerat elkarteak jakinarazi du Arkaitz Agirregabiria presoaren gurasoak eta alaba zihoazen autoari gurpil bat lehertu zitzaiola bisitan zihoazela. Gidariak ez zuen autoaren kontrola galdu, baina ezin izan ziren bisitara iritsi. Halere, bisita berreskuratu ahal izango dute. Lannemezanen (Okzitania) dago Agirregabiria.


Summary: Etxeko konfinamendua ezartzeko modua emateko eskatu dio Jaurlaritzak Madrili. Alarma egoera moldatzeko eskatu dio Espainiako Gobernuari, «beharrezkoa balitz» neurri hori «berehala» ezartzeko.

Espainiako Osasun Ministerioaren Lurralde Arteko Kontseilua batzartu da gaur, eta, bertan, Eusko Jaurlaritzak zera eskatu dio Espainiako Gobernuari: molda dezala alarma egoeraren dekretua, «beharrezkoa balitz eta erkidego bakoitzaren egoerak hala aholkatzen duenean» etxeko konfinamendua ezarri ahal izateko. Gaur egun indarrean dagoen dekretuak ez du jasotzen aukera hori.

Ministerioak erantzun du «aztertu» egingo dutela, eta, ondoren eginiko agerraldian, Salvador Illa Espainiako Osasun ministroak baztertu egin du neurri hori ezartzeko aukera; esan du etxeko konfinamendurik ez dutela aurreikusten, «oraingoz».

Bestalde, Jaurlaritzak kontsulta egin dio Pedro Sanchezen gobernuari, ea, egun indarrean dagoen dekretuarekin, erkidegoek eskumena baduten etxeratze agindurako ezarrita dauden ordutegiak moldatzeko. Ministerioak erantzun du ez duela uste, baina kontsulta egingo duela.

Alarma egoera ezartzeko dekretuaren arabera, etxeratze agindua 22:00 eta 00:00 artean has daiteke, eta ordua muga horien barruan zehazteko eskumena eman zien erkidegoei. Illak berak gogorarazi du ezen, etxeratze orokor horretatik kanpo, erkidegoek eskumena dutela jarduera jakin batzuk eteteko edo ordutegi jakin batzuetara mugatzeko.

Labi EAEko Babes Zibileko Planaren aholku batzordea bihar batzartuko da, hilaren 26an hartutako neurrien eraginkortasuna aztertzeko eta ea neurri gehigarriak hartu behar diren kontsideratzeko.


Summary: EH Bilduk salatu du Osasun Sailak iaz baino 142 milioi gutxiago gastatu dituela. Osasun krisi betean murgilduta egon arren, koalizioak dio «kezkagarria» dela Eusko Jaurlaritzako Osasun sailak joan den urtean baino gutxiago gastatu izana.

EH Bilduko legebiltzarkide Nerea Kortajarenak agerraldia egin du gaur Eusko Jaurlaritzaren aurrekontuen betearazte mailari buruzko azken datuen berri emateko, eta salatu du datu ofizialek agerian uzten dutela zein den benetan pandemiari aurre egiteko Jaurlaritza egiten ari den ahalegin ekonomikoa. «Edonork pentsatuko luke pairatzen ari garena bezalako krisi batean inbertsio eta gastu publikoa nabarmen handituko zela gizartearentzat funtsezkoak diren arloetan, osasunean, hezkuntzan eta pertsonen zaintzan eta babesean nagusiki, baina ez da hori ikusten duguna, harrigarria bada ere». Hala, Jaurlaritzaren azken datuen arabera, Osasun Sailak 2.792 milioi euro gastatu ditu irailaren 30era arte, bere aurrekontuaren %70,6; iaz, ordea, 2.934 milioi euro gastatu zituen epe berean, aurrekontuaren %74,2. «Hau da, martxoaz geroztik herri honek inoiz ezagutu ez duen osasun krisi batean murgildurik bizi gara, baina Osasun Sailak iaz baino 142 milioi gutxiago gastatu ditu».

Kortajarenaren ustez, «harrigarria eta kezkagarria» da Osakidetzaren aurrekontua igo ez izana. «COVID-19ak sekulako gainkarga ekarri dion arren dagoeneko ahulduta zegoen Osakidetzari, Osakidetzan abenduan onartu ze aurrekontu berarekin ari zaio aurre egiten egoerari, nahikoak ez diren baliabideekin».

Hezkuntzan ere egoera ez dela askoz hobea salatu du EH Bilduko legebiltzarkideak, «pandemiak ez baitu aurrekontuan aparteko esfortzu bat ekarri». Zehazki, Hezkuntza Sailak bere aurrekontuaren %74 gastatu du aurten urrira arte (2.179 milioi), iazko portzentaje bera, Kortajarenaren arabera.


Wellensen bigarrena

Summary: Wellensen bigarrena. Flandiarrak bigarren etapa garaipena lortu du Vueltan, Ourensen (Galizia), zazpi txirrindulariko ihesaldian azkarrena izan eta gero. Sailkapen nagusiaren goialdean ez da aldaketarik.

Tim Wellens (Lotto) gozo dabil aurtengo Espainiako Vueltan, gaur lortu baitu berriz etapa bat irabaztea: haren bigarrena. Azkarrena izan da Ourenseko helmugan, zazpi txirrindularik osatu duten ihesaldian. Sabiñanigon irabazitakoari gaurkoa gehitu dio horrenbestez.

204 kilometroko etapa luzea izan dute, gorabeheratsua, hirugarren mailako hiru mendaterekin. Bizi joan da lasterketa egun guztian. Ihesaldian maila handiko txirrindulariak elkartu dira, Wellens barne: Marc Soler (Movistar), Michael Woods (Education First), Zdenek Stybar (Deceuninck), Dylan Van Baarle (Ineos), Thymen Arensman (Sunweb) eta Pierre Luc Perichon (Cofidis). Bost minutu eta erdiko aldea ere izan dute, baina eguneko azkeneko gaina, Abelaira, igotzen hasi direnean, bi minutukoa izan da aldea. Zazpikoa elkarri erasoka hasi da, baina Perichon ez beste guztiak elkarrekin heldu dira Ourensera.

Wellensen atzetik Woods sartu da, gero Stybar eta Van Baarle, eta Solerrek egin du bosgarren, 11 segundora. Arensmanek 13 segundo galdu ditu, eta Perichonek, 3.11 minutu, tropela gainean zuela. Faboritoak elkarrekin sartu dira, eta ez da aldaketarik sailkapen nagusian: Primoz Roglicek (Jumbo) segitzen du buruan, bigarren Richard Carapazek (Ineos) da 39 segundora, eta hirugarren Hugh John Carthy (EF Pro), 47ra.

Bihar etapa luzeena izango dute: Mos eta Puebla de Sanabriaren artean, 230 kilometro osatu beharko dituzte.


Summary: Europako Batzordeak 'Zaldibar auzia' ikertu beharko du. Tramiterako onartu du Zaldibar Argitu-k eta Ekologistak Martxan-ek egindako eskaera. Europako araudiak bete ote dituzten ikertuko dute.

Zaldibar Argitu plataformak eta Ekologistak Martxan elkarteek Zaldibarko auziari buruzko azalpenak eman zituzten duela aste batzuk Europako Parlamentuko Eskaeren Batzordean, eta eskatu zuten ikertzeko ea Europako legediren bat urratu den afera honetan. Eskaeren batzordeak tramiterako onartu du eskaera, eta, horrenbestez, Ingurumen eta Enplegu Batzordeak eta Europako Batzordeak auzia ikertu eta jarrera bat azaldu beharko dute gaiaren gainean.

Zehazki hauxe eskatu diote: hondakinen gainean eta horien kudeaketan Zaldibarreko zabortegian Europak daukan araudia bete den edo ez ikertzeko, Espainiako Gobernuari dei egiteko Europako arauak bete ez badira bete ditzaten; Zaldibarren gertatutakoaren ostean, Espainiako Gobernuak berma dezala betetzen direla ingurumena eta osasun publikoa babesteko Espainiak eta Europak indarrean dituzten araudiak; eta aurrera begira ikerketak bestelako betebeharrik ondorioztatzen badu, horiek ere jaso ditzala.

Zaldibarren otsailaren 6an gertatu zen hondamendia. Verter Recycling-en zabortegian sekulako luizia gertatu zen, eta bi langile harrapatu zituen: Alberto Sololuze eta Joaquin Beltran. Sololuzeren gorpua abuztuaren 19an aurkitu zuten, luizitik sei hilabetera. Beltranena topatzeko daukate oraindik.

Horrez gain, hainbat irregulartasun azalerazi ziren luiziaren ostean. Eusko Jaurlaritzaren teknikariek 2019ko ekainean jada 23 irregulartasun atzemanak zituztela jakin zen. Horrez gain, BERRIAk azalerazi zuen amiantoa ez zutela behar bezala bereizten, baimendutakoa baino eremu handiagoan ari zirela lanean, eta ez zituztela betetzen agindutako zigilatze sistemak.