Gerrako jendea, urte zailenetan

Summary: Gerrako jendea, urte zailenetan. Gaur zortzi beteko dira 500 urte Amaiurko gaztelua erori zela, Nafarroako Erresumak Nafarroa Garaian izan zuen azken lurraldea, Hondarribiarekin batera. Gotorlekuko azken defendatzaileek aurreko egunetan elkarri bidali zizkioten gutunen inguruko bi erreportaje argitaratu zituen BERRIAk 2009ko azaroaren 22an, Igandea gehigarrian. Erreportaje horien berrargitalpena da hau.

Amaiurko gaztelua zegoen lekuan oroitarri bat jarri zuen Nafarroako monumentuen batzordeak eta Foru Diputazioak 1922an; Julio Altadillek proposatu zuen, eta oroitarrian Amaiurko gazteluaren defentsan parte hartu zutenen izenak jaso zituzten. «Napar-askatasunaren alde Amayurko echarrian borroka egin zuten gizonai betiko argia. 1522. Juan de Orbara abad de Urdax, Jaime Velaz de Medrano alcaide del castillo de Maya, Miguel de Jasso señor de Xavier, Luis Velaz de Medrano, Juan de Jasso, Victor de Mauleon, Juan de Aguerre de Echalar. 1922».

Amaiurko gutunek gaztelua Nafarroaren esku egon zeneko azken hilabeteak, asteak eta egunak azaltzeaz gain, pertsona horien kezkak eta motibazioa ere agertzen dituzte. Horietako batzuk 1512ko borroketan aritutakoak ziren, eta horren ondotik Nafarroa berreskuratzeko egin ziren ahalegin guztietan ere parte hartu zuten; Amaiurkoa izan zen azkena. Gerra urteak izan zituzten, Nafarroak bataila bat bestearen ondotik galdu zuen garai horretan.

Ikusi gehiago: 'Azken ekitaldiko gutunak'

Amaiurko gaztelua errenditu ondoren, Francisco de Zuñiga Mirandako konde eta Nafarroako erregeorde gaztelarrak euren biziak errespetatuko zituela zin egin zuen arren, ez zuten denek bizirik iraun. Gazteluko defendatzaileak 200 baziren ere, borrokan zauritu asko eta hildako asko izan zirela jaso zuten garaiko kronikek. Soldadu batzuek ihes egin ahal izan zuten errendizioaren ondoren gaztelutik ateratzean; izan ere, Gaztelaren aldekoen artean ere euren herrietako bizilagunak zeuden, eta horien laguntza jaso zuten. Amaiurko defentsaren buruzagiek, ordea, bestelako zoria izan zuten.

Saint-Andre Guienako gobernadoreak «gizon jentilak eta gerrako jendea» zirela argudiatuz ondo tratatzeko eskatu zion Mirandako kondeari. Aitor Pescadorrek azaltzen duenez, garai horretan ohikoa zen borroka baten ondoren nobleak diru truk libre uztea. Baina Amaiurren ez zen hori gertatu. Pedro Esartek Navarra, 1512-1530 bere obran azaltzen duen moduan, soldadu nafarren buruak Iruñera eraman zituzten. Mirandako kondeak, ordea, uztailaren 22an idatzi zion Karlos V.a enperadoreari —Karlos I.a ere deitzen zioten—, eta azaldu zion Amaiurren preso hartutakoen artean errebolta guztietan aritzen ziren zazpi «gizon jentil» zeudela, eta Mirandako kondeak berak Iruñera eraman bazituen ere, Gaztelako gotorlekuren batera bidaltzeko eskatu zion erregeari «Erresuma honen kontuetan oso eskandalagarriak direlako». Mariskal Pedro Nafarroakoaren pare jarri zituen Renak; 1516. urtetik Simancasen (Espainia) zegoen preso, bakartuta.

Joan Orbarakoa, Urdazubiko abadea

Nafarroako Erresumaren defendatzailerik leialenetako bat izan zen. Gertukoa zuen mariskal Pedro Nafarroakoa. Urdazubiko San Salbadore monasterioko abadea zen, pertsona jantzia. Izatez, Aezkoakoa zen Joan Orbarakoa, eta Iruñeko kalonje izan zen izan zen Urdazubiko abade izendatu aurretik. Mirandako kondeak bere izendapena bertan behera utzi nahi izan zuen; Gaztelako koroari ez zitzaiola leial susmatzen zuen, eta ez zitzaion arrazoirik falta, 1513. urtean Zangozan soldadu gaztelarren aurkako matxinadan tartean egon baitzen. Matxinadaren ondorengo errepresioan, Comaresko markesak Fernando II.a Gaztelako Erregearengana bidali zuen Zangozako beste 25 lagunekin batera. Fernando II.ak barkatu egin zien egindakoa, eta etxera bidali zituen bueltan.

San Agustin ordenaren ondasunak ez zituela deklaratzen ere leporatu zion Mirandako kondeak Joan Orbarakoari, eta Amaiurko gazteluan epaitu zuten. Joan Abretekoa Nafarroako erregea deserrian lagundu zuela frogatutzat eman zuten, 1512. urtean Nafarroako soldaduak hornitu zituela eta 1516an mariskal Pedro Nafarroakoarekin Erronkaritik sartu zela, Erresuma berreskuratu asmoz. 1516. urteko Karlos V.a enperadorearen barkamen agiria jaso zuen Orbarakoak. Mirandako kondeak, ordea, deserritu egin zuen, Remiro Goñikoarekin batera, eta Gipuzkoara bidali zuen.

Amaiurko batailari buruzko jatorrizko eskuizkribuak, gazteluaren arkeologia zentroan, 2020an.Jagoba Manterola, Foku

Orbarakoa ez zen itzuli Nafarroara harik eta agaramontarrak altxatu eta, Andre du Foix Asparrosko jauna Frantziako jenerala buru zuela, 1521. urtean Henrique II.a Albretekoaren gudarostea iritsi zen arte. Bitarte horretan, espioia izan omen zen. Noaingo batailaren ondoren, 1521ean, deserritu egin zuten berriro, eta Baionatik gotorlekuko defendatzaileak kanpoan izan zuten babesle eta bultzatzaile nagusietako bat izan zen.

1522ko uztailaren 22an, Amaiurko gaztelua hartu eta hiru egunera, Urdazubiko abadea Ezpeletan zegoela aitortu zuen Pedro Aratzurikoak, Nafarroarentzat aritzen zen espioiak, gaztelarrek atxilotu ondoren; beste batzuekin batera, 700 gizon zituela bere esanetara gaineratu zuen, borrokarako prest. Gaztelarrek 1522an Amaiur hartu eta monasterioa suntsitu ondoren, Joan Orbarakoa Elizondon geratu zen, hilko zuten beldurrez, eta, ondoren, Iruñera eraman zuten. Handik bere kargura itzul zezaten eskatu zuen, eta mariskal Pedro Nafarroakoaren albokoari aita santuaren aurrean bitartekari izateko eskatu zion. Karlos V.ak 1523ko barkamenetik kanpo utzi zuen.

Jaime Velaz Medranokoa, Lizarrako merioa

Joan Albretekoa 1512. urtean Nafarroako Erresumara itzuli zenean, altxatu zirenen artean zen Jaime Velaz Medranokoa, Lizarrako merioa. Lizarraren defentsan parte hartu zuen. Horretaz gain, hura izan zen 1516an mariskal Pedro Nafarroakoaren errekonkista saioa Monjardingo gazteluan defendatu zutenetako bat. Gurutzadetan parte hartu zuten jaunen oinordekoa zen Jaime Velaz, eta bera eta Joan bere anaia «gizon heroiak, Nafarroako askatasunaren martirrak, leialtasunaren eta zaldunteriaren ikur» izan zirela esan zuen Joaquin Argamasilla de la Cerda historialariak.

1514ko irailaren 19an auzi-ihes batean heriotzara kondenatu zuten Velaz Medranokoa. 1516ko porrotaren ondoren, Fernando Gaztelakoarekin etxera nola itzuli negoziatu zuen, baina ez zuten ezer lortu. Nafarroak 1521ean Amaiur berreskuratu zuenean alkaide izendatu zuten, eta hari zuzenduak dira gutun gehienak, nork laguntzen zuen frogatzeko gorde baitzituzten gaztelarrek.

Errenditzeko saioa harengandik atera zen, Francisco de Alenson garaiko kronistaren arabera jateko gutxi geratzen zitzaiela eta gaztelarrek jarritako minak harresian egindako zuloa ikusita; zaldi bat sartzeko adinakoa omen zen zuloa. Amaiurko gotorlekua galdu ondoren, Iruñeko San Nikolas eliza gotorlekuan kartzelatu zituzten Jaime Velaz Medranokoa, Luis bere semea, Xabierko jaun Migel Jatsukoa, Etxarrengo jaun Fernando Azkonakoa, Sadako jaun Joan Azpilkuetakoa, Joan Bertiz Ganboa eta Luis Mauleko eta Viktor Mauleko anaiak. Jaime eta Luis Velaz aita-semeak espetxeratu eta hamalau egunera hil ziren, pozoituta; guardiek hil zituztela uste zuenik izan zen garai horretan.

Luis Velaz Medranokoa, «azken borrokalaria»

Jaimeren semea zen, eta aitarekin defendatu zuen Amaiurko gaztelua. Gaztea zen, eta Juan Iturralde Suit historialariak gaztetasunaren kemenarekin eta ausardiarekin jantzi zuen Amaiur galdu aurreko egin zuen irudikapen batean. Ez zen urruti izan. Francisco de Alensonek idatzi zuenez eta Miguel de Navascuesek Miguel de Orreaga ezizenarekin Amayur obran jaso zuenez, aitak errenditzea negoziatu zuenean Luis izan zen ados etorri ez zen bakarra; protesta egin zuen, eta errenditzeko unean ez zuen amore eman: «Ez zuen ezpata eman nahi izan, baizik eta heldu nahi zutenengandik horrekin defenditu zen, ezpatez inguraturik, bera ere preso geratu zen arte...». Erresuma zaharraren azken borrokalaria izan zela idatzi zuen Navascuesek. Aita eta Luis egun berean hil ziren Iruñeko San Nikolas eliza gotorlekuan preso zeudela.

Migel eta Joan Jatsukoak, Xabierko jauna eta anaia

Xabierko San Frantziskoren anaiak ziren, biak ere santua baino helduagoak. 1521etik 1522ra Amaiurko gotorlekua defendatzen ari zirenean 27 eta 25 urte zituztela uste da; santua 1525ean Parisera ikastera joan aurretik, Nafarroako Erresumaren alde borrokatu ziren behin eta berriz anaiak. Xabierko jauna zen Migel, Isabel Goñiko eta Azkoiengoarekin ezkondua. Joan kapitaina zen, eta gerrak bukatu eta Karlos V.aren barkamena jaso ondoren, Joane Arbizukoarekin ezkondu eta Obanosko jauregira joan zen bizitzera. Senitartekoen artean, Joanek zuen Frantzisko anaiarekin harremanik onena, eta sarri idazten zioten elkarri, anaia gaztea Parisen ikasten ari zela.

Migel azkenera arte egon zen Amaiurko gotorlekuan, eta Iruñeko San Nikolas eliza gotorlekuan espetxeratu zuten Amaiurren preso hartu eta. Handik emakumez jantzita egin zuen ihes: «Denon aurretik egin zuen ihes; bere ama noblearen malkoek eta otoitzek salbatu zuten», azaltzen du Navascuesek, Francisco de Alenson eta Esteban Garibai eta Zamalloa kronistak aipatuz. Ihesaldian Xabierrera joan zen ama Maria eta Frantzisko anaiarengana, eta handik Hondarribira joan zen, Joan anaia, Valentin lehengusua eta Nafarroako Erresumako beste noble batzuk laguntzera.

1523an, Karlos V.a enperadorearen barkamena jaso arren, Hondarribia defenditzen aritu zen Migel 1524an. Otsailean, gotorleku hori ere errenditu zen, eta, apirilaren 21ean, Karlos V.a enperadorearen barkamena jaso zuen berriz, beste batzuekin batean, eta Vitor (sic) Maulekoarekin batean. Migelekin ikusten da nolakoak ziren batailaz bataila hainbat urtez Nafarroaren askatasunaren alde aritu ziren borrokalariak. Errepresio gogorra ere jasan zuten jatsuarrek 1516ko altxamenduaren ondoren —eraitsi egin zizkieten Xabierko gaztelua, Azpilkuetako dorrea eta Iruñeko etxeak—, baina, halere, azkenera arte jarraitu zuten bi anaiek borrokan Henrike II.a Albretekoaren alde.

Viktor Maulekoa, Joan eta Katalina errege-erreginen kapitaina

Luis anaiarekin batera, gaztelarrek Amaiurko gotorlekuan preso hartu zuten. Gutunetan 1522ko apirilean Zigan zegoela idatzi zuen, eta, biharamunean, Amaiurren izango zela aurreratu zuen Maulekoak. 1522ko uztailean Baionan egon ondoren, askatasuna eman zion Sain-Andre mariskalak nahi bazuen gotorlekura joateko edo nahi bazuen mendian geratzeko. 1523an, Karlos V.ak barkatu egin zuen, baina, 1524. urtean, Hondarribiaren defentsan ere hartu zuen parte, Migel Xabierkoarekin batera; bataila hori galdu ondoren, barkatu egin zuen berriro Karlos V.ak. Kapitaina zen, Pedro Nafarroakoa mariskalaren iloba; Joan Albretekoa erregearen eta Karlos Maulekoa bere anaiaren ondoan borrokatu ostean, Noainen, Amaiurren eta Hondarribian Nafarroa defenditu zituen. Karlos V.a enperadoreak bera ere 1524ko barkamenetik kanpo utzi zuen.

Joan Agerrekoa, berri-emaile nagusia

Etxalarkoa zen, eta Donezteben eta Bortzirietan senitartekoak zituen. Gutunen bidez gaztelarren mugimenduen berri-emaile nagusia izan zen, bai Joan Orbarakoarentzat bai Jaime Velaz Medranokoarentzat. Espioiak zituen han eta hemen. Urdazubiko abadearen laguna zen. Gaztelarren espioietako batek bere gutun bat atzeman eta atzeko aldean idatzi zuen ondo zegokeela Joan Agerrekoa «sekretuki» harrapatu eta zigortzea. Uztailaren 11ko gutun batean, gaztelarrak Amaiurrera gerturatzen ari zirela azaltzen da eta eskatuz gero gazteluaren defentsan hiltzeko prest zegoela.

Joan eta Ramon Ollokikoak, barkamenik onartu nahi izan ez zutenak

Migel eta Joan Jatsukoaren lehengusuak ziren, eta haiek bezala Nafarroaren defentsan hainbat borrokatan hartu zuten parte. Amaiurko eta Hondarribiko batailetan aritu ondoren, ez zuten inoiz Karlos V.aren barkamenik onartu (horrek eskaini arren), eta Henrike II.a erregea jarraituz Frantziara joan ziren. Hondarribia galdu ondoren, armagizon gehienek Karlos V.aren karguren bat onartu zuten, euren leinuei zegokien moduan. Ollokikoak, ordea, ez ziren inoiz itzuli Nafarroara. Joan Ollokiko jauna 1545ean hil zen Abbevillen.

Antso Esakoa, Iruñeko bizilaguna

Jatsuarren laguna zen, eta Baionatik idazten zituen bere gutunak. 1522ko uztailaren 12an, Jaime Velaz Medranokoari idatzitakoa bere hotsanditasunagatik nabarmentzen da, nazio hitza bi aldiz aipatzen du, leinu, jentil eta ohore hitzekin batera, defentsaren amaiera gertu egon arren, barruan zeudenak itxaropenez bete asmoz.

Saint-Andre mariskala, Gazteluaren hornitzaile

Guienako gobernadorea zen, eta gutunetan ageri denez, bera zen gotorlekuaren hornikuntzaz arduratzen zen pertsona. Aitor Pescadorrek dioenez, gutunetan zaldienganako zaletasun handia agertzen du, eta Baztango zaldi bat bidaltzeko ere eskatzen dio Velaz Medranokoari.

Joan de Rena, Nafarroaren benetako jabe

Venezian jaioa zen, elizgizona. Euren konkista sendotzeko ekarri zuten gaztelarrek Nafarroara, eta Mariano Arigita Lasa idazle nafarrak idatzi zuenez, hogei urtez Nafarroaren benetako jabe izan zen; dirua, boterea eta aita santuen buldak izan zituen, eta diru kontu guztiak bere eskuetatik pasatu ziren. Amaiurko defendatzaileen kontra erabilitako kartak, Pescadorrek aztergai dituenak, berak gorde zituen.

Francisco de Zuñiga, Mirandako kondea eta Nafarroako erregeordea

Nafarroako erregeordea zen, Gaztelaren aldekoa. 1522ko uztailean soldadu bilketa orokorra deitu zuen, eta Nafarroa osoko herritarrak gerrara deitzeaz gain, gerrarako dirua ere bildu zuen. Amaiur hartu ondoren, berak bete zuen gotorlekua suntsitzeko Karlos V.ak emandako agindua.


Summary: Gaur bete dira 25 urte ETAk Miguel Angel Blanco hil zuela. Zauriturik topatu zuten aurreko egunean, eta ordu txikietan hil zen, erietxean. Askoren ahotan ibili da gaia azken egunotan, urteurrenaren harira, eta ika-mika iturri ere izan da.

Gaur bete dira 25 urte Miguel Angel Blanco PPko Ermuko (Bizkaia) zinegotzia hil zela, aurreko egunean Lasarten (Gipuzkoa) zauriturik aurkitu ostean, buruan bi tiro zituela. ETAk bahitu zuen bi egun lehenago, 1997ko uztailaren 10ean, Eibarren. Blanco askatzeko, euskal presoak Euskal Herriko espetxeetara eramateko 48 orduko epea eman zuen ETAk. Espainiako Gobernuak uko egin zion baldintza betetzeari, eta, epea bete ostean, ETAko kideek tirokatu egin zuten.

Bi herritarrek Blanco topatu zuten, oraindik bizirik zegoela. Anbulantzia batean Donostiako erietxera eraman zuten, baina han hil zen.

<p>

Gertaera haren funtsean euskal presoen eta haien senideen aurka eraturiko sakabanaketa politika zegoen. 1990eko hamarkadako tentsio gune nagusietako bat izan zen espetxe politika.

Azken egunotan hainbat ekitaldi eta adierazpen egin dira Blancoren bahiketa eta hilketa gogoratzeko. Igandean, Espainiako estatu omenaldia egin zioten Ermuan, eta horretan, besteak beste Felipe VI.a Espainiako erregeak, Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak, eta Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak hitz egin zuten.

«Politikaren erabilera maltzurrak min egin zidan, atzo ere», esan zuen herenegun Mari Karmen Garmendia Eusko Jaurlaritzako eledun ohiak, Euskadi Irratian. Duela 25 urteko diskurtsoak «errepikatu» egin zirela esan zuen, eta horietako batzuk bizikidetzari onik ez dakarkiotela gaineratu zuen.

Aurreko astean Eusko Jaurlaritzako gaurko eledun Bingen Zupiriak Sorturi eskatu zion Blancoren hilketaren inguruko «gogoeta bat» egiteko. Alderdi hartako idazkari nagusi Arkaitz Rodriguezek erantzun zion, Urriaren 18ko Adierazpena gogora ekarrita: «Idatziz jarri genuen. Ikaragarri sentitzen genuela ETAren biktimek jasandako mina, geure egiten genuela min hori».

Ikusi gehiago: AHURRETAN SARTU EZINEZKO 48 ORDU


Summary: Abuztuaren 7an egingo ditu Etxerat-ek hondartzetako martxak. Euskal presoen aurkako «salbuespen politika» amaitzeko eskatuko dute hamabost elkarretaratzetan: «Etxean eta bizirik nahi ditugu».

Hamabost giza kate egingo ditu Etxerat euskal preso eta iheslarien senide eta lagunen elkarteak abuztuaren 7an, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Lapurdiko kostaldean. Salbuespen politikari stop. Etxean eta bizirik nahi ditugu izango da aurtengo leloa, sare sozialen bidez aurreratu dutenez. Urtero moduan, hondartzetara eramango dute horrela euskal presoak etxeratzeko aldarria.

Ondorengo herri eta lekutara deitu dute abuztuaren 7rako. Bizkaian: Muskiz-Zierbenan, aparkalekuan hasita; Bakion, Bentako Plazan hasita; Mundaka, Laidatxun; Laidan, kanpinaren aurrean; Lagan, hondartzan; Ean, frontoian; Lekeition, Abadi moilan; eta Ondarroan, Alamedan. Gipuzkoan: Donostian, Nautikoan; Hondarribian, hondartzako aparkalekuan; Mutrikun, Danborrian; Orion, autobide azpiko zubian; Zarautzen, Musika plazan; eta Deban, Ondargainen. Lapurdin: Hendaian, Kasino Zaharrean.

Bakioko mobilizazioa 12:30ean abiatuko da, eta 13:00etan Mundakakoa eta Eakoa. Gainerako giza kate guztiak 12:00etan hasiko dira.


Summary: Anari: «Erreka transmititu behar da, eta ez putzua». Bere musikari ibilbidean hitzari gero eta zentralitate handiagoa ematen diola kontatu du Anarik euskal kantagintzari buruzko Kanterri jardunaldietan, Oiartzunen. Auzitan jarri du, ordea, letra onak ezaugarri poetikoekin lotzea: «Nik ere urte askotan pentsatu dut poemak ziruditen abestiak abesti onak zirela; orain ez dut halakorik pentsatzen».

«Noiztik eta nondik nator?». Ardatz horiek argi utzi ondotik hasi da kantaria hitzaldiko galdera hirukoitza aletzen: Zer, zergatik eta zertarako (kantatu)?. Anari: «Azkoitian [Gipuzkoa] sortu nintzen, munduko leku euskaldun eta tradizionalenetako batean. Baina orduan, eta gaur egun arte, Azkoitian garrantzi gehien duten gauzak gazteleraz pasatzen dira, eta ez zara inor El Diario Vasco-n agertzen ez bazara. Esan nahi dut: ez dira bat Azkoitia bezalako leku batean sortu eta euskaraz sortzea. Hortik nator». 1990eko hamarkadan agertu zen «musikaren mundura» Anari Alberdi, eta ordutik hona bizi izandakoak oinarri hartuta aritu da euskal kantagintzaren bueltako Kanterri ikastaroan, Oiartzunen (Gipuzkoa), Fermin Etxegoienen ondotik eta Itxaro Bordaren aurretik —Oiartzungo Udalak, bertako Kantagiltza elkarteak eta Ahotseneak antolatu dute, euskarazko kantagintza aztertu eta sustatzeko xedez—.

Lehen agerpena bakarka egin eta gutxira, Esan Ozenki diskoetxearekin bat egin zuen Anarik —1997an atera zuen Anari estudioko lehen diskoa— ; eszena hartan, baina, «friki» moduan oroitu du bere burua: «Bap!, Dut, Negu Gorriak... eszena gogorreko eta proklama politiko handiko garaia da, eta ni ez naiz hor kabitzen». Hortik ere badatorrela azaldu du, eta, egun, hiru hamarkada igarota, katebegi izatearen sentipena duela: «Gero eta gehiago sentitzen dut plaza beste batzuena dela eta hala izan behar duela; guk ez dugu hainbeste parte hartu behar, are gutxiago gauza txarrak esaten».

Transmisioaren ideiari helduta, beste ezer baino gehiago, gorpuzten den zerbait dela defendatu du: «Norbera da transmisioa, egiten duenarekin». Gaineratu du, halaber, bere ustez transmisio osasuntsu batek onartu egin behar duela «ia gehiena» galdu egingo dela. «Garai denetan euskaraz sortuko duen jendea egotea da inportantea, eta ez duela 40 urteko kantuak euskaraz kantatuko duenik izatea». Euskaraz sortzeko grina modurik «despolitizatuenean» bizitzearen alde egin du, bada. «Erreka joango da betetzen edo ez, garaian garaiko euriaren arabera, baina erreka transmititu behar da, eta ez putzua».

Transmisioaren inguruko irakurketa etsikorretatik ere aldendu egin da, eta mesfidati agertu da zenbait azterketa 12-14 urteko gaztetxoen artean egitegatik, adin tarte hori «gazteen adin erreferentziala» ez delakoan. «Gaztetxeetan ez dagoela inor? Tira, baina talde pila bat daude jende mordo bat mugitzen dutenak, eta Instragramen edo beste leku batzuetan sekulako feedback-a dago». Jori ikusten du erreka: «Uste dut badoala».

Euskal kulturak zerbait behar badu, bere buruarengan sinestea behar du, Anariren ustez: «Garrantzitsua da kanpora ateratzea, ederra da, baina euskal kulturaren indarrak inplosiboa izan behar du, ez esplosiboa; sakona eta ez zabala, ez dena neurtzen bakarrik zenbakitan».

«Nola zen ezer ez nekienean?»

Bera kantuak egiten imitazioz eta bulkadaz hasi zela kontatu du musikariak. «Hasten zara imitatzen, aldatzen duzu akorde bat, ohartzen zara hori ja beste zerbait dela, eta hor duzu zure lehen kantua». Bidean aurrera egin ahala, ordea, «kontzienteegi» bilakatzen da sortzailea, Anariren esanetan —«beti dago hor: nola zen ezer ez nekienean?»—, eta uste du jasotakoaren eta norberak jartzen duenaren arteko jokoa indartzen dela orduan: «Badaude musikari oso birtuosoak, baina agian ez dutenak hainbeste ematen berenetik, eta niretzat hor dago artista baten garapena». Eta hor gakotzat jo du hizkuntzaren aldagaia, nor bere hitzetatik aritzea.

Kantua hitzaren, melodiaren eta interpretazioaren arteko nahasketa baita Anarirentzat —interpretazioa, hots, kantaera eta produkzioa—. «Abesten hasi nintzenean, nire entzulea gehiago zetorren musikatik, eta orain gehiago dator hitzetatik». Bere garapena ere halakoxea izan dela azaldu du, eta egun, batik bat, hitzetan jartzen duela indar gehiena. «Biak dira garrantzitsuak, baina orain gehiago delegatzen dut produkzioa». Abesti bati eskatzen diona, baina, bien arteko lotura albait finena izatea dela esan du, eta irudipena du Zure aurrekari penalak diskoko (2015) Luizia abestian lortu duela hori orain arteko ondoena. «Hitzaren progresioa akordeen progresioari lotuta dago».

Hitzarekiko loturaz ari, Hautsi da anphora (1980) beretzat izan zen «leherketa» oroitu du kantariak —Ruper Ordorikak Bernardo Atxagaren Etiopia-ko (1978) olerkiak musikatu zituen bertan—. «Gu hortik gatoz», itzuli da jatorriarekiko gogoetara, baina ohartarazi du, halaber, tradizio horrek albo kalterik ere eragin duela: «Uste dut Euskal Herrian gehiegi lotu dela letra on bat poetizazioaren kontzeptuarekin. Nik ere urte askotan pentsatu dut poemak ziruditen abestiak abesti onak zirela; orain ez dut halakorik pentsatzen». Eta adibide bat: «'Etorri azkar, zain nago', hori bakarrik izan daiteke kristoren letra».

Poema liburuetan abestietarako izpiak topatu ordez, bestelako lekuetan bilatu ditu horiek azken diskoetarako. Prentsan, kasurako. Hala idatzi zuen Piromania, mendiari su ematea maite zuen Galiziako emakume baten istorioaren berri El Mundo-ko artikulu batean irakurri ostean.

«Ataka batean nago oraintxe»

Lerro zuzen bat eta sigi-saga bat hari itsatsita doana, lerrotik askorik urrundu gabe. Halaxe irudikatzen du jarraitu beharreko bidea musikariak. «Derrigor mugitu behar duzu, leku berean egoteko bada ere». Oraintxe, baina, bere burua «ataka» batean sumatzen duela aitortu du —«nire abestiek ez dute esaten nik orain esatea nahiko nukeena»—, eta horri lotu dio Nacho Vegasen Vinu, canteres y amor kantuaren bertsioa egin izana pandemian, izaera sozial agerikoa duen lana. «Nire bizitzan egon diren gauza latzenak heriotzak izan dira, gaixotasunak eta gorabehera emozionalak. Hortik abestu dut, eta pertsonalaren berrirakurketa egin den urte hauetan, horiei beste zerbait ikusi zaie». Orain, ordea, pertsonala ez dena ere politikoa dela oroitu nahian ari da. «Denak oporretara goaz entzunda agian oporretatik bueltan ez dela berogailurik egongo. Garaiak eramaten zaitu beste modu batera idaztera; ni behintzat horren bila ari naiz».

Euskaraz sortutako abesti bati eskatzen dion gutxienekoa «zuzentasuna» dela ere aipatu du bukatu aurretik kantariak. «Akats ortografikoz, sintaktikoz eta bestelakoz betetako kantagintza jaso dugu, eta desafinatutako instrumentuekin grabatzea bezala da hori, inork bere buruari baimenduko ez liokeena».


Summary: Bi sute handi piztu dira Araban arratsaldean. Uzta jasotzeko makinek sortu dituzte suteak. Mendozako sutea itzali dute arratsaldean, eta Garaiokoa kontrolpean hartu dute suhiltzaileek.

Bi sute handi piztu dira gaur arratsaldean Araban. Lehena Gasteiz inguruko Mendozan piztu da, uzta biltzeko makina batek eraginda, suhiltzaileek esan dutenez, 16:00 aldera. Berehala zabaldu da Iruña Oka aldera, haizeak bultzatuta. Horrek sorturiko kea Gasteiztik ikusi da oso nabarmen.

Badaia mendilerroaren magalean zabaltzea galarazteko lanean aritu dira suhiltzaileak, eta A-3302 errepidea itxi dute. 18:00etarako sua kontrolpean zutela adierazi dute suhiltzaileek. Beretta Benelli lantegiraino heldu dela adierazi dute. Sua itzali dutela adierazi dute ordu batzuk geroago.

Sute handiagoa Garaion

Herrialdeko bigarren sua Garaion piztu da, Mendixur herrian, Uribarri-Ganboa urtegitik gertu. Arabako Foru Aldundiak esan du Mendozakoa baino are handiagoa dela Garaioko sutea. Aguraingo suhiltzaileak joan dira sua amatatzera, eta laguntza eskatu diete Oñatikoei (Gipuzkoa).

Mendozan pertsona bat artatu behar izan dute, kea arnastu duelako, Eusko Jaurlaritzako Barne Sailak zabaldu duenez.

Bi kasuetan, uzta biltzeko makinen lanarekin lotu dituzte suak. Kontuan hartu behar da azken egunotan bero handia egiten ari dela Araban. Gaur bertan 35 gradura heldu da arratsaldeko lehen orduetan. Alerta horia piztua zuten larrialdi zerbitzuek 13:00etatik aurrera, su arriskua dela eta.


Summary: Zentsura mozio bat aise irabazita hasi du agintaldia Frantziako Gobernuak. NUPESen mugimendu politikoak ezkerreko alderdien babesa besterik ez du jaso. Bornek erantzun die «demokraziarekin haserre» daudela.

Frantziako Gobernuaren aldeko aliantzak ez du gehiengo osorik Asanblean, baina, oraingoz, ez dago horren kontrako gehiengo osorik ere. Errealitate hori agerian geratu da hasi berri den agintaldiko lehen bozketa garrantzitsuan, NUPES Herri Batasun Ekologista eta Sozial Berriak gaur aurkeztu duen zentsura mozioak alde handiz huts egin baitu; 146 diputatuk bozkatu dute horren alde —denak NUPESeko diputatuak izan dira—, 289ko langatik urrun.

LFI Frantzia Intsumisoak aurkeztu du mozioa ezkerreko indar politikoen izenean, eta, Mathilde Panot alderdi horretako talde parlamentarioaren presidenteak argudiatu duenez, gobernuak gehiengo osorik ez izatearen «anomalia demokratikoa» kritikatzeko balio zuen, baita Elisabeth Borne oraindik ere lehen ministro dela salatzeko ere.

Panot, baina, harago joan da, eta saioa baliatu du haren iritziz oposizioko alderdien artean dauden desberdintasunak mahaigaineratzeko: «Mozio honen alde bozkatuko dutenak zure [Borneren] politiken aldekoak dira». Besteak beste, RN Batasun Nazionalak, LIOT Askatasunak, Independenteak, Itsasoz Haraindia eta Lurraldea taldeak —zenbait autonomista eta independentista daude horretan— eta LR Errepublikanoek ez dute bozkatu gobernua kargugabetzeko testuaren alde —Frantzian, zentsura mozioen alde bozkatzen da edo ez da botorik ematen horri buruzko saioan—.

Adierazpen eta konparazio horrekin, LFIko talde parlamentarioaren presidenteak batez ere gobernuaren aldekoen eta RNren arteko adostasunak salatu ditu, horri esker eskuin muturreko bi diputatu aukeratu baitzituzten Asanbleako presidenteorde, iragan ekainaren 30ean egindako bozketan. Antzeko mezua helarazi du Olivier Faure PSren lehen idazkari eta diputatuak, argudiatuta bozketak «hemizikloaren errealitatea azaleratuko» zuela.

Salaketa sorta hori ikusirik, Frantziako lehen ministroa erasokor agertu da, besteak beste, bazekielako zentsura mozioak huts egingo zuela; horregatik, ezkerreko alderdiei egotzi die «taktika politikoa frantziarren interesen gainetik» jartzea, eta «demokraziarekin haserre» egotea.

LR-ren botoa

LRk, berriz, esan zuen ez zituela bere botoak «ezker erradikalarekin batera» emango, eta horregatik erabaki duela kontra bozkatzea; alderdi horren adierazpenak bazuen garrantzia, Emmanuel Macron Frantziako presidenteak eta Bornek espero baitute LR-rekin ados jarriko direla neurriak Asanblean onarrarazteko.

Gobernua, behintzat, pozik agertu da zentsura mozioak huts egin duelako. Horretaz, Olivier Veran eledunak zera adierazi du hedabideen aurrean, ironikoki: «NUPESen kongresua amaitu egin da».


Summary: Azkarra izan da seigarren entzierroa, eta lagun bat adarkatu dute zezenek. Mercaderesetik aurrera sakabanatu egin dira Jandilla ganadutegiko zezenak, eta arrisku uneak bizi izan dira. Bost zaurituren berri eman du Gurutze Gorriak, haietako bat adarkadagatik.

Kolpeak asko, baina adarkada bakarra. Horrelakoa izan da 2022ko sanferminetako seigarren entzierroa. Arriskutsuak izateko ospea dute Badajozko (Espainia) Jandilla ganadutegiko zezenek (hango zezen batek hil zuen lagun bat azkenekoz, 2009ko sanferminetan), baina beraien ohiko abiaduran egin dute Iruñeko zezen plazako ukuiluetarainoko bidea: 2 minutu eta 20 segundoan.

Denera bost zaurituren berri eman du Gurutze Gorriak, haietako bat adarkadagatik. Besoan adarkatu du zezenak, eta zezen plazan bertan artatu dute. Gaur, asteartea izanik, jende gutxiago espero zitekeen entzierroan, baina ez da hala izan; jendetza bildu da gaur ere.

Entzierroa arriskutsua eta emozioz betea izan da. Hasieran batuta egin dute aurrera zezenek, eta garbi hartu dute Mercadereseko biribilgunea. Horren ostean sakabanatu da taldea, ordea, bi zezen atzean geratu baitira. Estafetan zezen batek bi lagun jo eta bota ditu, baina ez ditu adarkatu. Lasterketa ederrak ere ikusi ahal izan dira.

Bidean zehar korrikalari asko erori dira, eta zezen plazara sartu aurretik erori da zezenetako bat ere. Une arriskutsua zen, baina ondo konpondu dute korrikalariek, eta aurrera jarraitu du zezenek.


Summary: Kontrolpean dituzte Araban piztutako bi sute handiak. Suhiltzaileek mendean hartu dituzte Gasteizko Mendoza kontzejuaren lursail batean eta Garaion piztutako suteak. Gutxienez, 140 hektarea kiskali dira.

Atzo arratsaldean tamaina handiko bi sute piztu ziren Araban, bata Gasteizko Mendoza kontzejuaren inguruko lursail batean, eta bestea Garaion, baina dagoeneko kontrolpean daude biak. Mendozakoa erabat itzalita dago, eta Garaiokoa, berriz, guztiz amatatzeko lanean ari dira oraindik suhiltzaileak. Kiskalitako lursailei eta eragindako kalteei buruzko informazio xeheagoa ematekoa da gaur Arabako Foru Aldundia; hala ere, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakitera eman duenez, gutxienez 140 hektarea kiskali dira.

Mendozako sutea uzta biltzeko makina batek eragin zuen, suhiltzaileek atzo esan zutenez. 16:00 aldera piztu zen. Berehala zabaldu zen Iruña Oka aldera, haizeak bultzatuta. Horrek sorturiko kea Gasteiztik ikusi zen oso nabarmen.

Badaia mendilerroaren magalean zabaltzea galarazteko lanean aritu ziren suhiltzaileak, eta A-3302 errepidea itxi zuten. Suhiltzaileek adierazi zuten sua kontrolpean zutela 18:00etarako.

Herrialdeko beste sua Garaion piztu zen, Mendixur herrian, Uribarri-Ganboa urtegitik gertu. Arabako Foru Aldundiak esan zuen Mendozakoa baino are handiagoa zela Garaioko sutea. Aguraingo suhiltzaileak joan ziren sua amatatzera, eta laguntza eskatu zieten Oñatikoei (Gipuzkoa).

Trebiñun beste bat

Igandean beste sute bat piztu zen Taraveron (Trebiñu), eta suhiltzaileek itzali behar izan zuten. Antza denez, zereal lursail batean, uzta biltzeko makina bat lanean ari zela sortutako txinpartak eragin zuen. Sutea hiru bat ordutan kontrolatzea lortu zuten suhiltzaileek, boluntario batzuen eta bi helikopteroren laguntzarekin.


Summary: Algaz beteta daude Euskal Herriko hondartzak egunotan. Gipuzkoako kostan agertutako algak ez dira toxikoak. Ipar Euskal Herrian, ordea, ostreopsis motako mikroalga toxikoak aurkitu dituzte. Ez da alga horiek agertzen diren lehen aldia, eta adituek diote klima aldaketarekin lotuta daudela.

Azken egunetako bero jasanezinaz gain, bainulariak kexu dira Euskal Herriko hondartzetan agertutako alga kopuruaz. Joan den asteburuan, Donostiako Zurriola eta Kontxa hondartzetan tona bat alga bildu zituzten, eta dagoeneko eraman dituzte zabortegira. Adituek jakinarazi dutenez, Hego Euskal Herrian azaldu diren algak ez dira toxikoak, eta ez dira arriskutsuak osasunerako. Ipar Euskal Herrian, ordea, ostreopsis motako mikroalga toxikoak agertu dira. Horien agerpena tenperaturen igoerarekin lotzen da, baita kutsadura fokuekin ere. Berotegi efektuak mikroalga horien garapena errazten du, eta, ondorioz, datorren urteetan ere kopurua nabarmen igoko dela aurreikusten da.

Ez da ostreopsis mikroalga Euskal Herriko kostara iritsi den lehen aldia. Iazko irailean, esaterako, zenbait hondartza itxi behar izan zituzten algek hainbat bainulariri azkura eta eritemak eragin zizkietelako. Uretan ikusten ez denez, zaila da mikroalga hori antzematea. Hala ere, kontzentrazioa handia den kasuetan, materia marroi likatsu gisa agertu izan da arroketan, pertsonen azalean edota beste makroalgetan itsatsita.

Ostreopsis mikroalgak eragin ditzakeen sintomak ez dira larriak; azkura eta azaleko erupzioak dira ohikoenak. Hala ere, gripearen antzeko sintomak ere eragin ditzake (sukarra, buruko mina, eztula...). Horiek 24-48 orduko tartean desagertu ohi dira. Ondoeza ekiditeko, adituek aholkatzen dute bainua hartu eta gero dutxatzea, eta arrantzaturiko arrainak ongi garbitzea.


Summary: Lagunarteko eta plaza libreko saioak bikoiztu egin dira lehen seihilekoan. Xenpelar dokumentazio zentroak jasotako datuen arabera, 488 saio egin dira aurten. Iaz 245 izan ziren.

Pandemiak nabarmen eragin du bertsolaritzak plazetan duen espazioan, eta, 2020ko martxoan koronabirusak murrizketa handiak ekarri zituenez geroztik, asko gutxitu dira lagunarteko eta plaza libreko saioak. Aurten, ordea, formatu horretako ekitaldiak beren lekua berreskuratzen hasi dira, eta hori datuetan islatu da modu agerikoan. 2020an, 266 bertso zaio egin ziren orotara urtarriletik ekainera bitartean; iaz, 245 izan ziren; eta, aurten, 488. Pandemia aurreko datuetara ez dira iristen horiek —2015ean, 548 izan ziren; 2019an, 501—, baina Bertsozale elkarteak ontzat jo ditu. Izan ere, martxotik maiatzera bitarteko epea aintzat hartuz gero, aurtengo datuak 2019koak baino hobeak izan dira kopuruari dagokionez.

Saio horietan parte hartu duen bertsolari kopurua ere handitu egin da aurtengo lehen seihilekoan: 1.419 bertsolarik kantatu dute plaza librean —2020ean 1.054 izan ziren; 2021ean, 928—.

Elkartearen iritziz, kopuruaz harago, beste zantzu on batzuk ere ekarri ditu lehen seihilekoak. Izan ere, lagunarteko eta libreko saioen itzulerak ez du eragin handirik izan gizon eta emakume bertsolarien parte hartzearen orekan. «Saio mota hauetan oraindik gizonezkoen parte hartzea handiagoa bada ere, azken urteotan eman diren aurrerapausoei esker, 2019ko datuetatik urrundu eta azken urteotako noranzko parekideari eutsi ahal izan zaio». Bertso plazan ari diren %53 gizonezkoak dira, eta %47 emakumeak.

Saio horiek ikusi eta entzutera, berriz, 36.500 zale inguru joan dira.


Summary: Amiantoen biktimentzako «babesgabetasun zirrikiturik» ez egotea eskatu dute alderdiek. EAJk, EH Bilduk, PSEK eta Elkarrekin Podemosek amiantoaren funtsaren sorrera txalotu dute, eta epaitegietan «min gehiago» pilatu ez dadila eskatu dute.

«Azkenean, urte luzeko bide baten ondoren, bidegabekeria bat zuzenduko dugu». EAJk, EH Bilduk, PSEk eta Elkarrekin Podemos-IUk bat egin dute amiantoaren biktimen funtsaren sorrera txalotzeko —PP ere lantaldean egon da, baina ez du parte hartu agerraldian—. Asviameri eta biktimen beste elkarteei eskerrak eman dizkiete, haien bultzadarik gabe ezinezkoa zatekeelako bide hori egitea. Era berean, azaldu dute gizartean oraindik «oso bizirik» dagoen arazo bat dela, eta horregatik dela ezinbestekoa: «Ez dugu nahi babesgabetasun zirrikiturik egon dadin biktimentzat, ezta min edo epaitegi gurutze biderik ere». Espainiako Kongresuko Lan Batzordeak asteazkenean emango du amiantoaren biktimen funtsa onartzeko azken-aurreko pausoa. Ondoren, Senatuaren berrespena geldituko litzateke bakarrik. Gobernuaren eta EH Bilduren arteko akordio baten fruitua da funtsa. 25 milioi euroz hornitua egongo da, eta amiantoaren biktimei —amiantoa erabili zuen enpresa desagertua dagoelako kalte ordainik jaso ezin dutenei— eta haien familiei laguntzeko sortu dute. Zazpi urte dira Legebiltzarra funtsaren sorrera hauspotzen hasi zela, eta bide horretan nozituriko «sufrimendua» eta «bakardade sentimendua» aitortu diete biktimei.

Oztopoak oztopo, baina, alderdiek uste dute hasi direla biktimekin zuten zorra kitatzen. Hala ere, ez dituzte iraganeko aditzak bakarrik erabili, substantzia toxiko horrekin lan egin izanak milaka pertsonari «eragiten dielako» eta «eragingo dielako» etorkizunean ere. Alde horretatik, arazoa kudeatzea «erronka» bat dela azaldu dute, eta alderdi zein biktimen elkarteek «aktiboki» lan egin dutela arazoa konpontzeko. Halaber, goratu dute batasuna funtsezkoa izan dela bide honetan.

Onarturiko helegitea

Agerraldia egin den egun berean, EAEko Auzitegi Nagusiak arrazoia eman dio birika minbizia duen Pedro Orbegozori, Hernaniko (Gipuzkoa) Acenor enpresako langile ohi bati. Donostiako Gizarte arloko epaitegiak ukatu egin zuen langilearen minbiziak lantegian zegoen amiantoarekin harremana zuela; Auzitegi Nagusiak, aldiz, langileak jarritako helegitea onartu du. Langile ohiak 1977 eta 1994 artean egin zuen lan Acenorren, eta berak erabiltzen zuen labeko estalkiak amiantoa zuen. Cofivacasari eta Sidenorri eskatuko die kalte ordaina, haiek baitira Orbegozo-Acenorren ondorengoak.


Summary: Unibertsoaren inoizko ikuspegirik sakonena jaso du James Webb teleskopioak. Milaka galaxia agertzen diren irudi bat egin du. Teleskopioak azken sei hilabeteotan hartutako irudi kosmikoen aurrerapen bat da. Gaur argitaratuko dituzte gainerako irudiak.

Zer itxura zuen unibertsoak duela 13.000 milioi urte? Erantzun zehatzik ez, baina pista grafikoak hainbat utzi ditu James Webb teleskopioak duela gutxi jasotako irudiak. Unibertsoaren ikuspegirik sakonena erakusten duen argazki bat egin du, eta, ikerlanean parte hartu duten astronomoen eta NASAko langileen esanetan, orain artean lortutakoen artean, unibertsoaren argazkirik zaharrena eta garbiena da. Atzo gauean egin zuten aurkezpena, Etxe Zurian, eta Joe Biden AEBetako presidenteak azaldu zituen aurkikuntzaren nondik norakoak: «Hau da unibertsoaren historiako argazki dokumentaturik zaharrena duela 13.000 milioi urtetik».

Atzo zabaldutako irudian ageri den unibertso zatiak hondar ale baten tamaina ordezkatzen du, eta SMACS 0723 deituriko eremu bat ikusten da, Hego hemisferiotik ikus daitekeen eremu bat. Argazkiak Lurretik 4.600 milioi argi urtera dagoen galaxia kumulu handi bat erakusten du, eta oso urrun dauden eta oso argitsuak diren hainbat galaxia ere jasotzen ditu.

Kumulu horiek grabitate bultzada deituriko fenomeno bat egiten dute, eta bultzada horien eraginez espazio-denbora harremanean gertatzen diren deformazioek urrunago dauden galaxien argia handiesten duten leiar gisa funtzionatzen dute. Hala, teleskopioak hartutako argazkiak erakusten du instrumentuak fenomeno hori hauteman dezakeela eta beste edozein teleskopiok baino harantzago dagoena hauteman dezakeela, Big Bang eztandaren ondoren jaio ziren lehen izarren argia ikusteraino.

Gaur, irudi gehiago

James Webb teleskopioak azken sei hilabeteotan hartutako irudi kosmikoen aurkezpen handiaren aurrerapen bat besterik ez da atzo Etxe Zurian erakutsi zutena: teleskopioak azken hilabeteotan atzemandako guztiaren lagintxo txiki bat, hain justu ere. Gaur egingo dute gainerako irudi kosmikoen aurkezpena, eta, unibertsoaren nolakotasunari buruzko pista grafiko ugari eskaintzeaz gain, galdera asko ere sorraraziko dituzte argazkiek.

James Webb teleskopio espaziala hamazazpi herrialderen artean garatutako espazio behatoki bat da, munduko nagusiena. Historiako proiektu zientifikorik handienetako bat da: izan duen kostuagatik, duen tamainagatik, diseinuagatik, eraikuntzagatik eta bere merkaturatzeak behar izan zituen hiru hamarkadengatik. NASAko, Europako Espazio Agentziako eta Kanadako Espazio Agentziako langileek zuzentzen dute.


Summary: Mo Farahren benetako historia: pertsonen salerosketako sare baten biktima izan zen 9 urte zituela. Txapeldun olinpikoa izandako korrikalaria da Farah; jaso zuen emakumeak lan egitera behartu zuen, eta ez zuen eskolara eraman 12 urte zituen arte. Dokumental batean kontatu du.

«Egia esan, ez naiz zuk uste duzuna. Nire izena Hussein Abdi Kahin da; Erresuma Batura beste ume baten izenarekin ekarri ninduten, ilegalki». Mohamed Farah Mo-ren aitortza da, BBCk argitaratu berri duen The Real Mo Farah (Benetako Mo Farah) dokumentalean egindakoa. Somalilandian jaio zen korrikalari horrek joan den astean iragarri zuen erretiroa hartuko zuela, 39 urterekin, ibilbide bikain baten ostean: Olinpiar Jokoetan urrezko lau domina irabazi ditu, munduko txapelketetan sei, eta Europako txapelketetan bost. 5.000 eta 10.000 metroko lasterketetan izan da espezialista.

Haren bizitzan, ordea, dena ez da urre kolorekoa izan. Orain aitortu du hori Farahk. 9 urte baino ez zituela, pertsonen salerosketan jarduten zen sare batek Somaliatik Erresuma Batura eraman zuen. Han, emakume batek jaso zuen, eta etxeko langile gisa lan egitera behartu. Besteak beste, beste familia baten haurrak zaintzen zituen. Djibutitik hegazkinean eraman zutenean jarri zioten Mohamed Farah izena –izatez, Hussein Abdi Kahin da–: «Hainbat urtez, ez ikusiarena egin dut, baina ezin duzu betirako hori egin», dio BBCren dokumentalean.

Gezurrezko errefuxiatua

Aurrez, Farahk esaten zuen errefuxiatu gisa iritsi zela Erresuma Batura, gurasoekin. Orain, ordea, aitortu du bere senideak ez direla sekula egon Erresuma Batuan: ama eta bi anaiak etxalde batean bizi dira, Somalilandian. Estatu horrek independentzia aldarrikatu zuen 1991. urtean, eta Somaliatik bereizi zen, baina atzerriko inongo gobernuk ez du onartu. Korrikalariaren aita 1987. urtean hil zuten, tiroz, Somaliako gerra zibilean.

Farah 9 urterekin atera zuten etxetik, Djibutin; emakume batek esan zion senide batzuengana eramango zuela Erresuma Batura. «Ilusio handia egiten zidan horrek», aitortzen du dokumentalean. Gezurra zen, ordea: emakumeak bere etxera eraman zuen, Hounslowra, Londres mendebaldera, eta Farahren senideen datuak zituen papera hautsi zuen: «Esan zidan noizbait nire familia ikusi nahi banuen isilik egon behar nuela, eta lan egin».

12 urte bete arte, ez zuen eskolara eraman. Garai hartan izan zuen tutorea dokumentalean ageri da. Azaldu du «narras eta zaindu gabe» iritsi zela Farah ikastetxera, ingelesez gutxi zekiela, eta «emozionalki eta kulturalki alienatua» zegoela. Kiroletan, ordea, bikaina zen; horrek balio izan zion egoera hartatik ihes egiteko, kirol heziketako irakaslearen laguntzaz. Hark lagundu zion gizarte zerbitzuetara deitu eta jasoko zuen beste familia bat lortzen –haiek somaliarrak ziren–: «Nire familiaren falta sumatzen nuen orduan ere, baina dena hobera zihoan», kontatu du korrikalariak.

Zorteduna

2000. urteko ekainean lortu zuen Erresuma Batuko herritartasuna, eta nazioartean lehiatzen hasi zen.

Farahk azaldu duenez, gizarteak esklabotzaren eta pertsonen salerosketaren inguruan duen irudian eragitea du helburu: «Ez nekien horrenbeste jendek bizi izan zuenik nik bizi izandako gauza bera». Sekulako zortea izan zuela gehitu du: «Salbatu ninduena, ezberdin egin ninduena, korrika egin ahal izatea izan zen».


Summary: Bi gizon atxilotu dituzte Gasteizen bikotekideei eraso egitea egotzita. Atxilotuetako bati bere bikotekidea jotzea egotzi diote; besteari, berriz, bikotekidea mehatxatu izana.

Gasteizko Udaltzaingoak bi gizonezko atxilotu zituen atzo, indarkeria matxistarekin lotuta. Horietako bati bikotekidea jotzea leporatu diote; besteari, berriz, bikotekidea mehatxatu izana.

Batetik, 08:00 aldera, Santiago etorbideko etxebizitza batean atxilotu zuten 49 urteko gizonezko bat, eta indarkeria matxistako delitu bat egotzi diote, bere bikotekideari eraso egin diolakoan. Bestetik, 13:15ean, beste emakume batek udaltzainei deitu zien, bere bikotekidea jazartzen ari zitzaiola abisatzeko. Bikotekidea, 55 urteko gizona bera, indarkeria matxista, mehatxuak egitea eta derrigortze delitua egotzita atxilotu zuten.


Summary: Pedro Sanchezek energia konpainientzako eta banku handientzako zergak iragarri ditu. Ezohiko irabazien gaineko zergen bidez, urtean 3.500 milioi euro bildu nahi ditu Espainiako Gobernuak. Renferen bonuen prezioa guztiz murriztuko du, irailetik abendura arte.

Espainiako Gobernuak salbuespenezko zergak aplikatuko dizkie energia konpainiei eta banku handiei datozen bi urteetan, izan dituzten ohiz kanpoko irabazien gainean aplikatu ere. Neurriak modua emango du urtean 3.500 milioi euro biltzeko: guztira 7.000 milioi euro jasotzea espero dute.

Horiei esker, urtero 2.000 milioi euro jasoko ditu administrazioak energia konpainietatik, eta 1.500 milioi banku handietatik. 2023 eta 2024 artean aplikatuko zaizkie zergak elektrizitate, gas eta petrolio konpainiei; hain zuzen, aurtengo eta datorren urteko irabaziei eragingo diete. Banku handiei, berriz, 2022ko eta 2023ko jardunen gainean aplikatuko zaie ezohiko zerga.

Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak iragarri ditu neurriok, Espainiako Kongresuan. Beste neurri bat ere aurkeztu du Sanchezek. Estatuaren esku dauden garraio publikoetan, bonuen prezioa guztiz murriztuko du –aurretik, %50 merkatuko zela aurreratu zuten–, irailaren 1etik aurrera eta abenduaren 31ra arte. Erkidegoen esku dauden garraioetarako bonuetan, murrizketa %30 da oraindik ere, eta erkidegoek beren dirutik jarri ahal izango dute %50-60rainoko tartea.


Summary: Unibasqen aldeko txostenak jaso dituzte Euneiz unibertsitate pribatu berriaren lau graduek. Gasteizen egongo den unibertsitate pribatu berriak irekitzeko eta martxan jartzeko baimena eskuratzea baino ez du falta irailaren 15ean eskolak ematen hasi ahal izateko.

Gasteizen irailean ireki asmo duten Euneiz unibertsitate pribatuak beste urrats bat egin du: Eusko Jaurlaritzaren Unibasq Euskal Unibertsitate Sistemaren Kalitate Agentziak baiezkoa eman die eskaini nahi dituzten lau graduei. Behin baimen hori izanda, datozen egunetan irekitzeko eta martxan jartzeko baimena eskuratzea espero dute, unibertsitateak ohar bidez azaldu duenez. Horrekin nahikoa izango dute eskolak ematen hasteko.

Proiektuak mesfidantza eragin du hainbat sektoreren artean, eta EHU Euskal Herriko Unibertsitateak eta Unibasqek berak ere txosten bana egin zuten Euneizen aurka. Finantzaketak ere zalantzak eragin ditu, baina unibertsitatearen sustatzaileek Eusko Legebiltzarrean ziurtatu zuten ez dutela diru publikorik jasoko.

Unibertsitate pribatuaren sorrera Josean Kerejeta enpresariak eta bere Baskonia-Alaves kirol taldeak bultzatu du, eta Jordi Roche izango da presidentea. Irailaren 15ean zabaldu nahi dituzte ateak, lau gradurekin: Multimediako Gradua, Entretenimenduaren Industriarako Musika Ekoizpen eta Soinu Gradua, Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Zientzietako Gradua eta Fisioterapiako Gradua. Orotara, 180 leku izango dituzte, eta, sustatzaileen esanetan, aurrematrikulak «oso ondo» doaz, «hasierako espektatibak» gaindituta. Salburua auzoko Vital eraikinean egongo da, bi fakultatetan banatuta —Teknologia Interaktibo Berrien Fakultatea eta Osasun Zientzien Fakultatea— .

Hizkuntzari dagokionez, Rochek Eusko Legebiltzarrean ziurtatu zuen euskararen gaineko «konpromisoa» dutela. Haren hitzetan, ikasleek euskaraz ikasteko aukera izango dute, betiere hautu hori gutxienez hamabost lagunek egiten badute.

Eusko Legebiltzarra, banatuta

Unibertsitateak joan den azaroan jaso zuen ateak irekitzeko Eusko Legebiltzarrek eman beharreko baiezkoa. Alderdi politikoak zatituta agertu ziren: EAJk, PSE-EEk, PP+C's-k eta Voxek alde bozkatu zuten; aldiz, kontra egin zuten EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk.


Summary: Espetxeratu egin dute Curia kaleko istiluengatik atxilotuetako bat. Gaur deklaratu duten beste laurak aske utzi ditu epaileak, baina astero joan beharko dute auzitegira. Denera, zortzi lagun atxilotu zituzten, San Fermin eguneko prozesioan «udalbatzari eraso egitea» egotzita.

Nafarroako Auzitegi Gorenak jakinarazi duenez, espetxera eraman dute Iruñeko Curia kalean San Fermin eguneko prozesioan izandako istiluengatik atxilotuetako bat. Udaltzain bati ukabilkada bat ematea egozten diotena da espetxeratua. Desordena publikoak eragitea, autoritatearen aurkako atentatua, gorroto delitua eta lesioak egozten dizkiote.

Denera zortzi lagun zeuden atxilotuta istilu horiengatik, «udalbatzari eraso egitea» egotzita. Haietako hiru aske utzi zituzten atzo, eta gainerako bostek arratsaldean deklaratu dute Mari Paz Benito epailearen aurrean. Espetxeratu dutena ez beste laurak aske utzi ditu epaileak, baina beren burua auzitegian aurkeztu beharko dute astero.

Maia alkateak igandeko lehen atxilotuari buruzko datuak eman ditu. Iruñerriko gizon bat da, 40 urtekoa, eta, alkateak jakinarazi duenez, autoritatearen aurkako atentatua, lesio batzuk eta zenbait desordena publiko egitea egotzi diote. Atxilotu horrek hautsi zion sudurra ukabilkada batez udaltzain bati, Maiaren arabera.

Atxilotuei egozten diete autoritatearen agenteen aurkako atentatua eta desordena publikoak eragitea, Iruñeko Udalak ohar baten bidez adierazi duenaren arabera. Udalak adierazi du igande arratsaldean eta astelehen goizean atxilotutako hiru Iruñekoak direla, eta beste bat Tarragonakoa (Herrialde Katalanak).

Maiak esan du sudurra hautsi dioten udaltzainak udalbatzako zinegotziak babestu zituela, «bereziki Navarra Sumakoak eta PSNkoak». Erasoa «talde antolatu batek» egin zuela ere esan du, nahiz eta oraindik ez den egin kasuaren inguruko epaiketarik.

Iruñeko Udalak akusazio partikular gisa parte hartuko du epaiketan. Atxiloketak ez dira agindu judizial baten bidez egin; hau da, Iruñeko Udaltzaingoak eta Espainiako Poliziak egin ditu.

Sanferminen «zikintzea»

Maria Txibite Nafarroako Gobernuko presidenteak ere eman du San Fermin eguneko prozesioan jazotakoaren inguruko iritzia. SER irratian izan zen Nafarroako presidentea, eta adierazi zuen uztailaren 7an Curia kalean izandako gertakariek «sanferminak zikindu» zituztela, eta jazotakoa «kondenatu» behar dela. Aurkari politikoen kontra ere egin zuen: «Curia kalean jazotakoa ukatu, kondenatu eta deitoratu ez duen alderdi hori, eta eragozten saiatu ez zena; ez zait ondo iruditzen».

Bestalde, Maia alkateak dio uztailaren 7ko erasoak «talde antolatu» batek egin zituela, nahiz eta oraindik ez den egin gertakarien inguruko epaiketarik. «San Fermin egunean talde antolatu batek indarkeria handiz eraso egin zien zinegotziei eta Curiako ordezkariei. Denek ikusi ahal izan dituzue hain irudi ezohikoak, gorrotoz eta faxismoz beteak», esan zuen Maiak joan den igandean, ezohiko prentsaurreko batean. Iruñeko Udaltzaingoaren «azkartasuna» goratu zuen, eta 72 ordu baino gutxiagoan egin zutela azpimarratu.

Tentsio handiko eguna

Jendetza batu zen joan den ostegunean Iruñeko Curia kalean, San Fermin eguneko prozesioa ikusteko. Iruñeko udaltzainez gain, Hego Euskal Herriko eta Espainiako Estatuko beste udalerri batzuetako agenteak etorri ziren errefortzu gisa, hala nola Gasteizkoak, San Sebastian de los Reyesekoak, Zaragozakoak eta Badajozekoak.

Urtero legez, udalbatzako zinegotziak atera ziren prozesioan, eta tentsioak gora egin zuen Curia kaletik igarotzean. «UPN kanpora» gisako oihuak entzun ziren, eta hainbat aldarrikapen zituzten kartelak atera zituen jendeak, Elizaren eta alderdi politiko eskuindarren aurka, besteak beste.

Maiak herenegun esan zuen osteguneko irudiak «ezohikoak» direla, baina urtero egiten du gora tentsioak udaleko politikariek prozesioan parte hartzen dutenean. Udaleko Bozeramaileen Batzordeak adierazpen bat zabaldu zuen, eta esan ezker abertzaleak «kutsu faxista» duen eraso bat egin zuela.


Summary: Sri Lankako presidentea herrialdetik ihes egiten ahalegindu da. 'The Guardian'-en arabera, aireportuko VIP eremuko funtzionarioek ez diote zigilatu pasaportea Gotabaya Rajapksari, eta ezin izan du alde egin Sri Lankatik.

Gotabaya Rajapaksa Sri Lankako presidentea herrialdetik ihes egiten ahalegindu da, The Guardian egunkariak kaleratu duenez. Herrialdeko egoera ekonomiko larria dela eta, ugaritu bezala handitu egin dira haren kontrako protestak, eta, hori dela eta, bihar da dimisioa ematekoa, nahiz eta oraindik ez zaien mintzatu herritarrei. Aurrez, ordea, Sri Lankatik alde egiten saiatu da.

Kolonbo hiriburu komertzialeko aireportuko iturriek The Guardian-i adierazi diotenez, atzo gauean instalazioko immigrazio departamentuko funtzionarioek ez zioten utzi VIP eremuan sartzen eta pasaportea zigilatzen. Rajapaksak ez zuen bide arrunta erabili nahi izan, herritarrak jazarriko zitzaizkiolako beldur baitzen. Informazio horien arabera, Arabiar Emirerri Batuetara ihes egitea zuen helburu, baina ez zuen lortu, eta base militar batera itzuli zen, emaztearekin batera.

Presidente den bitartean ezin dute atxilotu, immunitatea du, eta, berri agentzien esanetan, kargua utzi aurretik alde egin nahi du, atxilotu dezaten eragozteko. 1948an herrialdeak independentzia eskuratu zuenetik izandako krisi ekonomiko larriena pairatzen ari dira Sri Lankan, eta Rajapaksari ustelkeria egozten diote, baita kudeaketa eskasa egitea eta herrialdea porrotera eramatea ere.

Estatuburuaz gain, haren anaia Basil ere, apirilera arte Ekonomia ministroa izandakoa, herrialdetik alde egiten saiatu da azken orduetan, baina aireportuko VIP eremuko funtzionarioek ez diote zigilatu pasaportea. Rajapaksa familiak zenbait hamarkada daramatza agintean, eta herritarrek egoeraren erantzule egin dute. Immigrazio departamentuko iturriek Reuters berri agentziari adierazi diotenez, protestak direla eta, aireportuko funtzionarioak «presiopean» daude «goi kargudunei» herrialdetik ateratzen ez uzteko.

Kontzentrazio gobernua

Indar politikoek, berriz, kontzentrazio gobernu bat osatzea planteatu dute. Baina, azken egunetan Rajapaksaren eta Ranil Wickremesinghe lehen ministroaren etxeak eta presidentetzaren egoitza hartu dituzten milaka herritarren iritziz, Rajapaksa familiak kontrolpean duen alderdiak ezin du parte hartu gobernu horretan. Parlamentua hilaren 20an da presidente berria aukeratzekoa, eta presidentetzarako bozak 2023ko martxorako iragarrita daude.


Summary: Euskarazko ikus-entzunezkoek %70erainoko kenkari fiskalak jaso ahalko dituzte Bizkaian. Egun indarrean diren pizgarri fiskalak indartuko dituen lege aurreproiektu bat aurkeztu du Bizkaiko Foru Aldundiak, eta arte eszenikoentzako kenkari berriak ere ezarriko dituzte

Orokorrean Bizkaiko ikus-entzunezko sektorea bultzatzeaz gain, espezifikoki euskarazko ikus-entzunezko sektorea ere sustatzeko kenkari fiskal sorta bat ezarri nahi du Bizkaiko Foru Aldundiak. Gaur aurkeztu duten lege aurreproiektuaren arabera, gastuetan %35etik %60rainoko kenkariak izango dituzte Bizkaian ekoitzitako filmek, eta %45etik %70erainokoak izango dira kopuru horiek ikus-entzunezkoak euskara hutsezkoak diren kasuetan. Zuzeneko arteak ere hartuko ditu kontuan proposamenak, eta sozietateen gaineko zergaren kuota likidoan %30eko kenkaria ezarriko zaie arte eszenikoen eta musikalen zuzeneko ikuskizunen ekoizpenei. Eta, kasu horretan ere, %40koa izango da kopuru hori lanak euskara hutsezkoak direnean. Liburuak argitaratzeko kenkaria %5ean mantenduko dute.

Egun indarrean diren kopuruen nabarmen gainetik daude Bizkaiko Foru Aldundiak proposatutako neurri fiskalak. Une honetan, kasurako, gehienez ere, %40koa da euskarazko film baten ekoizpenari ezarritako kenkaria, eta %70eraino igo asmo dute zenbateko hori. Orain arte hartutakoak baino esparru gehiagori ere eragingo die arauak, gainera: Bizkaiko elkarteek ez ezik, atzerriko ekoizpenek ere izango dute onura fiskalak lortzeko modua, baldin eta Bizkaian kokatutako ekoizle exekutibo batekin lan eginez gero edota Bizkaian bulego egonkor bat irekiz gero. Eta, bestalde, sareko produkzioak ere hartuko ditu kontuan legeak.

Europako bermea

Gastuak izango dira kenkarien zenbatekoa ezartzeko neurgailua. Eta Bizkaian egindako gastuaren %50etik gorakoa denean ezarriko zaie kenkaririk altuena. 2023ko urtarrilaren lehenetik aurrera nahi dute indarrean zerga sistema berria. Horretarako, aurrez, Bizkaiko Foru Batzar Nagusietan eztabaidatu beharko dute aurkeztutako aurreproiektua, eta ondoren onartu.

Europako Batzordearen oniritzia dute Bizkaiko Aldundiak proposatutako kenkariek. Eta gutxienez bost aldiz nabarmendu du datua Jose Mari Iruarrizaga Ogasun eta Finantza Saileko foru diputatuak neurriak aurkezteko egindako prentsaurrekoan. «Berariazko baimena» jaso dutela zehaztu du, eta, beraz, neurriek «bermea» daukatela iragarri. Gainera, erabat ziurtzat jo du ezingo zaiola helegiterik jarri. Eta ez da debaldeko aipamena, aurrez Europak atzera bota izan baititu Euskal Herriko ogasunek proposatutako hainbat neurri fiskal, besteak beste lehiakortasuna kaltetu zezaketela argudiatuta. Eta, hain zuzen, horren aurka babesteko aurkeztu dio aldundiak aurreproiektuari buruzko kontsulta Europako Batzordeari.

Euskarazko lan gehiago

«Egun Bizkaian dauden ikus-entzunezko enpresak bertan gera daitezen lortzea eta oraindik ez daudenei etortzeko gogoa piztea»: laburrean, esaldi horrekin azaldu du kenkarien azken helburua Lorea Bilbao Bizkaiko Aldundiko Kultura eta Euskara diputatuak. Azaldu duenez, euskara ere sustatu nahi dute, eta horregatik ezarri dituzte kenkari bereziak euskaraz ekoitzitako lanentzat.

2021ean, guztira, 162 ikus-entzunezko lan zenbatu ditu Bilbao Bizkaia Film Commissionek, eta 38 dira euskara hutsez egindakoak. Film luze bat, 11 film labur, 16 publizitate kanpaina, bi telebista programa, bost dokumental, bi bideoklip eta websail bat, zehazki. Eta, Bizkaiko Aldundiko ordezkariek baieztatu dutenez, euskarazko lanen kopurua haz dadin laguntzea da kenkariekin lortu nahi dutena.

Gorantz doan sektore bat

Ez da Bizkaia antzeko neurrian hartzen dituen lurralde bakarra. Gipuzkoan, San Sebastian Film Commission erakundearen datuen arabera, esaterako, %45erainokoa da gaur egun euskara hutsez sortutako ikus-entzunezkoek lor dezaketen gehieneko kenkaria sozietateen gaineko zergan, eta %35ekoa ekoizpena erdarazkoa bada. Nafarroan, berriz, % 35eko kenkaria ezartzen zaie ikus-entzunezko ekoizpenei kuota likidoan, hizkuntza edozein dela ere, Navarra Film Commission erakundeko datuen arabera.

Ainara Basurko Ekonomia Sustatzeko Bizkaiko Aldundiko diputatuak azaldu du ikus-entzunezkoen merkatua «goranzko joeran» dagoela: «Sektorea halako neurri bat eskatzen ari zen».


Summary: Mungiako enpresa bateko langile bat erredura larriekin ospitaleratu dute. Fabrikan izan den leherketa batek eragin dizkio zauriak beharginari.

Mungiako (Bizkaia) enpresa bateko behargin bat Gurutzetako Ospitalean dago, erredura larriengatik erietxeratuta. Gaur goizean eraman dute hara; makina batean leherketa bat izan da, eta, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailaren arabera, bete-betean jo du langilea.

Larrialdi zerbitzuek artatu dute langilea, eta suhiltzaileak ere joan dira enpresara, sua itzaltzera.


Summary: Merezitako nota jaso dute Seaskako ikasleek. Euskaraz erantzundako brebetako Zientzietako azterketaren emaitza eman diete Seaskako ikasleei, Euskal Hirigune Elkargoan. Frantziako Hezkuntza Ministerioak ezarritako «zigorra» salatu dute ikasleek.

Brebetako zientzietako azterketa berarentzat bi nota izanen dituzte Seaskako kolegioetako ikasleek aurten. Lehena, ofiziala, Frantziako Hezkuntza Ministerioko zuzentzaile erdaldunek emandakoa: batez bestean 5/50eko nota baino gutiago atera dute ikasleek. Bigarrena, sinbolikoa, Euskal Hirigune Elkargoaren babespean zuzentzaile euskaldunek emandakoa, askoz ere altuagoa. «Gure zuzenketen arabera, hogei bat puntu gehiago lortu dituzte, eta batez bestekoa gainditu dute; ez ikasle guziek, baina bai kolegio guzietan. Badute maila gure ikasleek. Badakite azterketa bat egiten euskaraz, badakite zientziak tratatzen, baina nota ofiziala biziki txarra da», esplikatu du Peio Jorajuria Seaskako lehendakariak.

Joan den asteartean antolatu zuen Seaskak euskaraz erantzundako brebetako zientzietako azterketan zuzenketa Baionan, Euskal Elkargoaren babesarekin. Gaur, ekitaldi ofiziala egin dute, elkargoaren egoitzan, ikasleei dagokien nota emateko. Ekitaldi sinbolikoa, baina zentzuz betea, egindako lanagatik dagokion nota eskuratu baitu ikasle bakoitzak. Amane Iriarte eta Liloia Behotegi mintzatu dira ikasleen izenean. «Ez dugu onartzen, ez dugu ulertzen nola posible den hizkuntza batean ikastea eta azterketak beste hizkuntza batean egin behar izatea. Ez dugu ulertzen zergatik zigortuak garen. Zeren bai, zigor bat da: guretzat, gure hizkuntzarentzat eta gizarte osoarentzat». Esplikatu dute euskaraz ikasteko hautua haien familien izan zela, baina azterketak euskaraz erantzutea beraiek erabaki dutela. «Gure hizkuntza idaztea gure eskubidea delako. Eskubideak defendatzen dira edo galtzen dira; guk defendatzea erabaki dugu».

Mobilizazioen bidez lortutako sostengua eskertu dute ikasleek, eta deitoratu dute Frantziako Gobernuak «entzungor» egiten duela oraindik ere. «Dei zabala egiten dugu, Euskal Hirigune Elkargotik Parisera: azterketa guziak euskaraz egiteko eskubidea onar dezatela behingoz!».

Parisera begira

Jean Rene Etxegarai Euskal Hirigune Elkargoak zeremonian parte hartu du, eta babesa helarazi dio Seaskari. «Euskal Hirigune Elkargoaren egoitzan gaude, eta honek hizkuntza politikaren konpetentzia hartu zuen, euskara eta okzitaniera babesteko. Eskualdeko bi hizkuntzak babestuak dira gune honetan», adierazi du. «Ez ditugu [Frantziako] Hezkuntza ministroaren eta Bordeleko errektoretzaren jarrera ulertzen. Ez da normala zientzietako azterketa euskaraz egin ahal ez izatea. Hori da Seaskak eskatzen duena, eta Euskal Hirigune Elkargoan ere ere babesten dugu».

Gaurko ekitaldiari garrantziari kendu gabe, urrunago joateko beharra azpimarratu du Jorajuriak. «Ez dugu lortu gure zuzenketak ofizialki onartuak izan daitezen, eta brebetarako kontuan hartuak izan daitezen. Hala ere, ikasle guziek lortu dute brebeta», azpimarratu du. «Denak prest gara urrunago joateko. Baina diplomak, euskararen ezagupena, Paristik etorri behar dira. Neurriak hartu behar dituzte euskararen alde. Azken urteetan gibelka ari gara. Erakutsi behar dute haizea zentzuz aldatu dela, eta orain dela garaia euskara garatzeko. Paristik aginduak eman behar dituzte».


Summary: Jaurlaritzak hogei milioi eurorekin lagunduko ditu gerrak eragindako enpresak. Enpresen iraupena sustatzeko laguntza zuzenak izango dira Ukrainako egoerak asko zamatu dituen enpresentzat

Ukrainako inbasioak eragindako egoerak modu zuzenean jo dituen enpresek Eusko Jaurlaritzaren diru laguntza zuzenak jaso ahal izango dituzte. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako administrazioak martxan jarritako hogei milioi euroko funts bati esker, enpresek 400.000 eurorainoko laguntzak lortu ahal izango dituzte, betiere baldintza jakin batzuk betez gero. Bultzatu esan dioten programaren helburua da «enpresen likidezia berehala laguntzea», gobernuak azaldu duenez. Ohiz kanpoko kostu igoerek irabazietan izandako eragina apaltzea da xedea.

Ekonomiaren Garapeneko sailburu Arantxa Tapiak azaldu du industria sektoreko enpresa handiek, ertainek eta txikiek eskatu ahal izango dutela laguntza hori, «Errusiari ezarritako zigor ekonomikoek eta Moskuk haiei erantzuteko hartutako neurriek» eragin badituzte. Gerra dela eta, «bideragarri diren enpresak oso estu daude», Tapiaren arabera, eta egoera horretan dauden konpainiak 400.000 eurorainoko laguntzekin hauspotu nahi ditu Jaurlaritzak. «Diskrezioa» gordetzeko, ez du izen zehatzik eman Tapiak, baina helarazi du «kasu oso nabarmenak eta konplexuak» daudela.

Eskaerak, iraila bukatu arte

Dena den, lagundutakoen artean ez dira enpresa handi asko egongo, sailburuak aurreratu duenez; lagundutako gehienak enpresa txikiak izango dira, eta laguntza horiek kostu igoeraren erdiaren parekoak izango dira. EAEko aldizkari ofizialean argitaratuko dute Bultzatu funtsaren deialdia aste honetan bertan, eta eskaerak irailaren 30era arte egin ahal izango dituzte konpainiek, edo funtsa bukatzen den arte.


Summary: Nafarroako merezimenduen dekretua «onartezina» da oraindik, Kontseiluaren eta Behatokiaren arabera. Dekretuaren zirriborro berriak ez dakar aurrerapausorik hizkuntza eskubideetan, bi eragileek salatu dutenez. Nafarroako Gobernuak auzitegiaren baldintzetara egokitu nahi duela ukatu egin du Paul Bilbaok, eta, aldiz, berretsi du dekretuaren asmoa «euskaldunak zokoratzea» dela.

Nafarroako Gobernuak aurkeztu du administrazio publikoko merezimenduen dekretuaren proposamen berria, baina, duela ia bost hilabete aurkeztutakoarekin alderatuta, aldaketak hutsalak dira, Euskalgintzaren Kontseiluaren eta Hizkuntz Eskubideen Behatokiaren arabera.

Irmo mintzatu da Paul Bilbao Kontseiluko idazkari nagusia, proposamena baloratzeko agerraldian. Oraindik ere «onartezina» dela nabarmendu du: «Moldaketa txikiren bat egin dute, baina ez dute inondik inora aurkeztu herritarren eskubideak ardatz izango dituen dekretu bat». Aurrekoaren gabezia nagusiek bere horretan jarraitzen dutela ohartarazi du Bilbaok; batik bat, lanpostu guztietan ez dela aintzat hartuko euskararen ezagutza. Izan ere, dekretuak zehazten du euskara nola baloratuko duten Euskararen Legearen arabera banatutako hiru eremuetan, eta ondorioa da eremu ez-euskaldunean euskara jakiteak ez duela inolako eraginik izango —bai, aldiz, ingelesa, frantsesa edo alemana jakiteak— eta eremu mistoan, berriz, lanpostu batzuetan soilik hartuko dutela aintzat.

Egun indarrean dagoen dekretuaren oinarrian Uxue Barkosen gobernuak 2017an onartutakoa dago. Hala ere, haren eduki nagusiak bertan behera utzi zituen Nafarroako Auzitegi Nagusiak 2019an, UGTren salaketa bat dela medio. Kontseiluak salatu du dekretu berriak atzerako urratsak dituela 2017ko dekretuarekin alderatuta, baina baita 2009an UPNren gobernuak ezarritakoarekin konparatuta ere. «Esaterako, lehen ez bezala, orain lanpostu guztietan ez da kontuan hartuko euskararen ezagutza, edota auzitegiak atzera bota ez zituen artikuluak desagerrarazi ditu gobernuak», kritikatu du Bilbaok. Horregatik, haren esanetan «gezurra» da dekretua auzitegiak ezarritako baldintzak betetzeko asmoz egin dutenik: «Gobernuak intentzionalitate eta asmo bakarrarekin prestatu du dekretua: euskaldunak zokoratzea».

Halaber, Bilbaok gogorarazi du egun administrazioko lanpostuen %97tan euskararen ezagutza ez dela derrigorrezkoa. «Baldintza oso makurretatik abiatzen gara, eta dekretuak ez dio erantzuten gizartearen beharrari».

Herritarrei «entzungor»

Iragan maiatzarren 7an milaka lagunek salatu zuten merezimenduen dekretu berriaren proposamena Iruñean, eta, hain justu, horixe gogorarazi du Agurne Gaubeka Hizkuntz Eskubideen Behatokiko zuzendariak. Ez hori bakarrik, hizkuntza eskubideak errespetatzeko eskatuz, Nafarroako Gobernuari herritarren 1.700 eskaera aurkeztu zizkiotela ere oroitarazi du, eta salatu gobernuak «entzungor» egin diela biei: «Bai herritarren aldarriari, baita herritarren eskaera zuzenari ere».

Gaur-gaurkoz ere ezinezkoa da Nafarroan zerbitzu publikoak euskaraz jasotzea, Behatokiko eledunak adierazi duenez, eta horrek hala jarrai dezan bermatuko du dekretuak: «Berezko hizkuntzan bizi nahi duten pertsonak desberdinkeriaz hartuko dira, eta beraien hizkuntza erabiltzeko edota garatzeko oztopoak betikotuko dira».

Gobernuak dekretuaren proposamen berria noiz aurkeztu duen ere deitoratu du Gaubekak. Eztabaidari «uko egin nahi izatea egotzi dio, eta «isilpean» onartu nahi izatea «herritarrengan horrenbesteko eragina izango duen araudia». Aitzitik, berretsi du euskalgintzak ez duela onartzen dekretua, eta ziurtatu «beharrezko ekarpenak» egingo dituztela «herritar euskaldunak kontuan hartuak izateko».


Summary: Alerta gorria aktibatu dute Erriberan beroa dela eta. Espainiako Meteorologiako Estatu Agentziak eta Osasun Ministerioak iragarri dutenez, 21 graduko minimoak eta 38 gradutik gorako maximoak izango dira uztailaren 16ra arte.

Alerta gorria aktibatu du Nafarroako Osasun Publikoaren eta Lan Osasunaren Institutuak Erriberan, berotea dela eta. Osasun publikoaz arduratzen diren erakundeak krisi kabinete batean elkartu dira gaur goizean, neurri batzuk hartzeko asmoz. Datozen egunetan tenperatura 38 gradutik gora igoko dela iragarri dute meteorologoek, eta, hori dela eta, prebentzio neurriak areagotuko dituztela adierazi dute erakundeek goizeko bilkuran.

Osasun Sailak zenbait gomendio eman ditu kirol eta aisialdi ekitaldietarako: bero handieneko orduetan ekitaldiak bertan behera uztea edota ordua aldatzea; jendea arriskuaz jakinaren gainean jartzea; kalean ura eskaintzea, doan, eta osasun baliabideak areagotzea, besteak beste. Horrez gain, 4 urtetik behekoek, 65 urtetik gorakoek eta haurdunek arreta berezia izan behar dutela nabarmendu dute.

Sute arriskua

Beroak suteak pizteko arriskua handitzen du, eta, horregatik, basoko suteen batzorde teknikoak debekatu egin ditu sua erabiltzen den olgeta ekitaldiak egitea. Gaur goizean egin dute bilera, eta egutegi bat osatu dute suteen nondik norakoak aztertzeko bilkuretarako. Nafarroa hegoaldean debekatuta dago su egitea ekainaren 15az geroztik, hilabete hasieran izandako suteen ondorioz.

Ikusi gehiago: Suteek egoera «larria» eragin dute Nafarroan

Aurtengo uda azken urteetako beroenetako izaten ari da; ekainean, beroak eragindako 19 patologia kasu antzeman zituzten Nafarroan. Sei emakume eta hamahiru gizonezko ospitalera eraman behar izan zituzten, gehienak 70 urtetik gorakoak. Hala ere, bero kolpeak edozein adinetakoei eragin diezaieke, eta osasun publikoak eskatu du egun hauetan arreta zorrozteko.

Sanferminak

Iruñeko sanferminetan ere kontu handiz ibiltzea galdegin du osasun publikoak, eta Iruñeko Udalak eta Peñen Federazioak, beste elkarte batzuekin batera, hitzeman dute prebentziozko neurriak bultzatuko dituztela. Ura edatea, eguzkitako krema ematea eta ariketa fisikoa ez egitea gomendatzen dute. Bestalde, bero kolpeen sintomarik sentituz gero, osasun profesionalengana jotzeko esan dute.


Summary: 45 eragiletik gora batu zaizkio Greziako errefuxiatu eremuetatik haurrak ekartzeko ekinbideari. Ongi Etorri Errefuxiatuak eta Mugak Zabalduz elkarteen proposamenak atxikimendu ugari lortu ditu.

Greziako errefuxiatu esparruetan gaixorik dauden umeak Euskal Herrira ekartzeko ekinbideak aurrerapausoak eman dituela jakinarazi dute Ongi Etorri Errefuxiatuak eta Mugak Zabalduz elkarteek. Maiatzean, atxikimenduak biltzeari ekin zioten erakunde, alderdi eta gizarte eragile batzuen artean Greziatik umeak ekarri ahal izateko, et,a bi elkarteek gaur jakinarazi dutenez, eskariarekin bat egin dute Euskal Herriko, Herrialde Katalanetako eta Espainiako 45 gizarte eragilek baino gehiagok. Besteak beste, UGT, CCOO, ELA, ESK, LAB , EHNE eta Steilas sindikatuek babestu dute proposamena. Azken bi hilabeteotan, EAJ, EH Bildu, Elkarrekin Podemos-IU eta PSE-EE taldeekin elkartu dira Eusko Legebiltzarrean, eta, irailetik aurrera, Nafarroako alderdiekin batzartuko dira. Atxikimendu gehiago biltzen jarraituko dutela jakinarazi dute.

Espainiako Diputatuen Kongresuko atea ere joko dute, babes bila. Idatzi baten bidez, talde parlamentarioetako ordezkariei ekimena helaraziko diete. Dagoeneko Espainiako eta Kataluniako hainbat elkarteren laguntza bildu dute, baina, Arantxa Gutierrez Paz Ongi Etorri Errefuxiatuak taldeko kideak ohartarazi du Espainiako Gobernuak ere urratsak egin beharko dituela. Bere ustez, Espainiako Gobernuaren “borondate politikoa” ezinbestekoa da auzia konpontzeko.

Hain justu, eragileei eskatu diete Greziako errefuxiatu esparruetan dauden milaka lagunen egoerari erreparatzeko, bereziki gaixotasun larriak dituzten haurrei. Halaber, alderdiei galdegin diete erakundeetara eraman dezatela igarobide humanitarioak sortzeko eskaera. Uste dute nazioarteko araudiak aukerak ematen dituela igarobideak zabaltzeko. Rosabel Argote Ongi Etorri Errefuxiatuak elkarteko ordezkariak gogoratu du Ukrainako gerra igarobide «seguruak» zabaltzearen ideiak «utopikoa» izateari utzi diola.

Elkarteek hiru bide proposatu dituzte horretarako. Batetik, bisa humanitarioen bitartez errefuxiatuei Euskal Herrira etortzeko bidea irekitzeko eskatu diote Eusko Jaurlaritzari. Igarobide humanitarioak zabaldu arte, Schengen eremuko estatuetatik ibiltzeko aukera ematea proposatu dute, halaber. Bestetik, harreran hartutako pertsonentzat aldi baterako babes araubidea eta bizileku baimena onartzea galdegin dute.


Euroa eta dolarra, parez pare

Summary: Euroa eta dolarra, parez pare. Hogei urtean lehenbizikoz, bi diruek prezio bera dute.

Hogei urtean lehenbizikoz, dolarrak eta euroak balio bera dute. Dolarraren gorako bideak eta euroaren beherakoak —balioaren %12 galdu du azken urtean— parez pare jarri dituzte biak. Balio galera Europaren esportazioentzat ona izan badaiteke ere, askoz handiagoa da merkatu eta herritarren artean zabaldu dezakeen ziurgabetasuna. Hasteko, inportazio gehienak dolarretan ordaintzen direlako, batez ere lehengaienak, eta, euroa ahul badago, horiek garestitu egiten dira. Era berean, ziurtzat jotzen da Europako Banku Zentralak interes tipoak are gehiago igoko dituela, maileguak garestituz, baita hipotekenak ere. Euroa eta dolarra 2002ko uztailaren 15ean egon ziren azkeneko aldiz parez pare. Hartaz geroztik eta gaur goizera arte, euroaren balioa beti izan da dolarrarena baino handiagoa. 2008an, 1,58 dolarrean ere izan zen, inoizko alderik handiena, eta, duela urtebete, 1,18ko balioa zuen. Azken urtean, baina, asko aldatu da bi diruen egoera. Euroa ahul dago, energia krisia luzatzen ari da, eta Europa atzeraldiaren atarian egon daiteke. Dolarra, aldiz, indartsu dago, besteak beste erreserba federalak interes tasa handitu duelako eta mundu mailako inbertsore askok AEBetako dibisan aurkitu dutelako babesa. Europak arazo handi bat du orain. Eurostaten arabera, euroguneak inportatzen duenaren erdia dolarretan ordaintzen du. Dena den, herrialdeen artean badago aldea. Grezian %64 da kopuru hori; Alemanian, berriz, %44. Europako Banku Zentralak desberdintasun hori hainbatean azaldu du: «Bi diruen arteko aldeak eragina du KPIan, bide askoren bitartez, gainera. Kontsumo produktuen inportazioen prezioa garestitu egiten da, eta horrek inflazioa areagotzen du». Eredurik garbiena petrolioa da, eta hura dolarretan salerosten da. Krisi honetan inoiz baino garestiago egon da euro eremuan —upela 124 euroan martxoan—; AEBetan, berriz, inoizko prezio garestienetik hogei dolarrera egon da. Hori ikusita, oso litekeena da Europako Banku Zentralak interes tipoak igo eta igo ari dira oraindik, eta irailean 50 puntu igotzea. Diruaren prezioa igotzea da helburua, baina, era berean, maileguak garestituko ditu. Euro ahulak, baina, badu bere alde ona ere, esportazioak estimulatzen dituelako. Eurotan saltzen dena merkatu egiten da, eta lehiakorrago bilakatzen da nazioarteko merkatuetan. Duela zazpi urte ere, euroaren prezioa jaitsi zenean, hala gertatu zen —1,08an egon zen—; orain, baina, ikusi beharra dago energiaren prezioak ez duen logika hori hausten. Kroazia, euroan Euroa ez dago garai onean, baina dena ez dira albiste txarrak. 2023tik aurrera euroa izango da Kroaziako dirua. EBk atzo onartu zuen eskaria, eta, ondorioz, urtarriletik aurrera hogei herrialdetan erabili ahal izango da. Bederatzi urte igaro dira Kroazia Europako Batasunean sartu zela, eta aspaldi egina zuen eskaria. Euroa 7,5 kuna balio duela iritsiko da Kroaziara.


Summary: Jaurlaritzak iaz adina diru jarriko du enpresetan euskara sustatzeko diru laguntzetarako. Bi milioi euro emango ditu, baina, aurreko deialdietan ez bezala, ez da euskara planik egin beharko diru laguntza jasotzeko. Lau multzotan sailkatu ditu Jaurlaritzak lagunduko dituen jarduerak.

Eusko Jaurlaritzak bi milioi euro bideratuko ditu Lanhitz programara, enpresa pribatuetan euskararen presentzia eta erabilera areagotzea abiatutako egitasmora. Diru sail horixe bera erabili zuen iaz ere, baina bada aldaketarik ordutik hona: orain arte ez bezala, diru laguntza jasotzeko ez da ezinbesteko baldintza izango euskara planak egin beharra.

Hala ere, enpresa denek ez dute kopuru bera jasoko. Lau multzotan sailkatu ditu Jaurlaritzak diruz lagundutako jarduerak. «Entitatean euskara planik izan gabe, euskararen erabilera edota presentzia sustatzeko jarduerak» izango dira lehen multzokoak. 150.000 euro jarriko ditu horietarako. Bigarren multzoan (200.000 euro) kokatuko dira euskarak entitatean duen egoeraren diagnostikoa egin eta euskara planak diseinatzen dituzten entitateak, eta, «nahi izanez gero», egitasmoren bat abiatzen dutenak. «Euskararen erabilera eta presentzia sustatzeko jarduerak» egiten dituztenentzat 1.100.000 euro gorde ditu Jaurlaritzak, eta, azkenik, 550.000 euro bideratuko ditu «entitateko euskara planak ibilbide luzea izanda edo euskararen kudeaketan maila aurreratuan egonda euskara planetik harantzagoko hizkuntza proiektu estrategikoak» garatzen dituztenentzat.

Diruz lagundutako jarduerak 2022an egin beharko dira, eta, laguntza jasotzeko, entitateek irailaren 1etik aurrera egin ahalko dituzte eskaerak. Iazko deialdian 112 enpresari eman zitzaien diru laguntza.


Summary: Magnus Cort Nielsenek ihesaldia baliatu du irabazteko. Esprintean nagusitu da danimarkarra, eta helmugako argazkia behar izan dute garailea erabakitzeko

Magnus Cort Nielsenek (Educa on) irabazi du Frantziako Tourreko hamargarren etapa. 25 lagunek lortu dute ihesaldian sartzea, eta haien artean erabaki da garailea esprintean. Faboritoak zortzi minutu pasatxora heldu dira helmugara, eta datozen egunetarako indarrak gorde dituzte. Tadej Pogacarrek jarraituko du lider (UAE), eta Lennard Kamna da orain bigarrena sailkapenean (Bora).

Egun bateko atsedenaldia izan eta gero, albiste txarrak izan dira tropelean goizean goiz. Lau txirrindulari erretiratu egin dira, eta horien artean George Bennet (UAE), COVID-19ak jota. Rafal Majka taldekideak ere positibo eman du, baina karga biral apala zeukanez, Tourrean jarraituko du. Biak ala biak orain arte Pogacarrek izan dituen morroirik fidagarrienak izan dira, eta dagoeneko bi txirrindulari galdu ditu UAEk arrazoi beragatik.

Frantziako lurretan sartu da berriro tropela, Suitza atzean utzita. Morzine Les Portes du Soleilendik irten dira txirrindulariak, eta 148 kilometro egin dituzte Megavera iritsi arte (19,2 km, %4,1). Etapa laburra eta bizia izan da, eta bero handiari egin behar izan diote aurre. Ihesaldia sortzeko lehia bizia izan dute, eta 25 lagunek egin dute aurrera. Sailkapen nagusirako arriskurik ez zegoenez, UAEk baimendu egin du ihesaldia, eta haien artean izan da Ion Izagirre (Co dis). Bitxikeria modura, lasterketa gelditu egin dute, manifestari batzuek errepidea trabatu dutela eta. Hamar minutu egon dira geldi ziklistak, baina berehala jarraitu dute aurrera, ihesaldiak tropelarekiko zeukan abantaila berarekin.

Alberto Be olek (Educa on) bakarrik egin ditu hainbat kilometro aurrean, baina azken mendatea hasi bezain laster harrapatu du ihesean zegoen taldeak. Lehia estua izan dute aurrean, eta eraso asko jo dituzte txirrindulariek. Hainbatek ezin izan diete erantzun, eta taldea asko murriztu da. Izagirrek ezin izan die jarraitu, eta atzean gelditu da.

Bost kilometro falta zirenean, Luis Leon Sanchezek erasoa jo du (Bahrain), eta 30 segundoren aldea ere lortu du. Hiru kilometro beranduago harrapatu egin dute, ordea, Ma eo Jorgensonek (Movistar) eta Nick Schultzek (Bike Exchange). Bi kilometro bakarrik gelditzen ziren, eta esprinterako indarrak gorde nahi zituztela harrapatu dituzte beste sei txirrindularik. Esprintean erabaki da etapa, eta Cort Nielsen gailendu da, Schultzi aurrea hartu ostean. Helmugako argazkia ere behar izan dute garailea erabakitzeko.

Faboritoak zortzi minutu pasatxora heldu dira helmugara, eta Tadej Pogacarrek maillot horiarekin jarraituko du. Kamna da orain bigarren, ihesaldian egon eta gero. Biharko etapa handia izango da, Alpeetan lehenengoa. Bertan ikusiko da UAEren egoera zein den, edo aurkariek nola jokatuko duten Pogacarren taldearen kontra.


Erresistentziaren ikurra

Summary: Erresistentziaren ikurra. Gaurko egunez duela bost mende, armada batek Amaiurko gaztelua inguratu zuen; Espainiako erregeordeak zuzendu zuen armada hori, eta bost mila soldaduk osatzen zuten. Gazteluaren barruan, Jaime Velaz Medrano kapitainaren agindupean, ehun nafarrek astebetez eutsi zieten bonbardaketei eta erasoei. Konkistaren azken guda handia izan zen.

Duela bost mende, 1522ko uztailaren 19an amaitu zen Amaiurko gazteluaren setioa. Nafarroako konkistako batailarik esanguratsuenetakoa izango zena irabazita, Carlos V enperadoreak suntsitzeko agindu zuen, «harri gainean beste harririk ez geratu arte». Abuztuaren 11n, Baztan osoan entzun omen zen leherketaren burrunba. Amaiurko gaztelua suntsitu zen, eta haren errautsen gainean altxatu da mitoa. Bere porrotean, indar berezia baitu Amaiurrek. Nafarroako erresumaren azken hatsa izan zen, erresistentziaren ikurra.

Asko idatzi da konkistari buruz, eta Peio Monteano historialaria eta Nafarroako Errege Artxiboko teknikaria izan da azken urteetan gehien sakondu dutenetako bat.«Orainalditik iraganera egiten den begirada da historia, eta orain dela hogei urtera arte XIX. mendean konkistari buruz egindako errelatoa zen nagusi. Nafar ikuspegitik errelato moderno eta oso bat egitea falta zen, garaiko nafarren ekintzetan oinarriturik, eta ez hainbeste Frantziako armadaren edo Espainiakoen nondik norakoetan». Horretarako, orain arte ezezagunak ziren agiri nafarretan, Gaztelako dokumentazioetan eta Biarnoko zein Frantziako artxibategietan begiratu du. Lan horren emaitza dira konkistari buruz idatzi dituen liburuak.

Zer egoeratan gertatu zen konkista? Orduko Nafarroa hark 150.000 biztanle inguru zituen. «Erreinu txikia zen; giza baliabide eta baliabide ekonomiko gutxi zituen». Erdi Aroa amaitu berri, Europako beste erreinuen aldean, atzeratuta zegoen, XV. mende amaierako krisitik ateratzeko zein modernizazio politikoari aurre egiteko. «Erregeen boterea nahiko ahulduta zegoen», Monteanoaren arabera. Paradoxikoki, Espainiaren eta Frantziaren artean kokatua izanik, bere balio estrategikoa handitzen hasia zen. «Denbora asko zeraman mehatxupean». Nola eragin zuen gerra zibilak? Konkista hasi baino mende erdi lehenagotik, XV. mende erdialdetik —zehazki 1451tik—, erreinuko jauntxoak bi bloketan banatuta zeuden: batetik, agaramontarrak, Erriberan, Nafarroa Beherean eta ekialdean nagusi; bestetik, beaumontarrak, batik bat mendialdean nagusi. «Mende erdiz elkar hiltzen aritu ostean, sendien gorrotoak eta interes ekonomikoak kohesionatzen zituzten bi taldeok». 1512ko uztailean, hogei mila soldaduz osatutako Espainiako armadak Nafarroa inbaditu zuen. Hilabete eta erdiren buruan, ia erreinu osoak amore eman zuen. Beaumontarrek konkista babestu zuten; agaramontarrek errege nafarren alde egin zuten. Lehen inbasio horren ostean, espainiarren boterea sendotu egin zen, eta, haserre, horrek jokabide aldaketa batzuk ekarri zituen. Hala, 1521ean, Frantziaren laguntzaz, Nafarroako erregearen aldeko tropak erreinua berreskuratzen saiatu zirenean, «beaumontar talde handi batek bat egin zuen errege legitimoen aldarrikapenarekin».

Erdian, Erdi Aroko gaztelu zaharra eta haren inguruan espainiarrek eraiki zuten egitura artilleriari aurre egiteko, 1512 eta 1521 artean. Aranzadi

Zer garrantzi zuen Amaiurko gazteluak? Erdi Aroan, Nafarroako erreinuaren defentsa sisteman batik bat, Iruñeko Santiago gaztelua eta hegoaldeko mugako gazteluak ziren giltzarri. Haatik, «Espainiaren eta Frantziaren arteko gatazka areagotzean, Europako nagusitasuna bereganatzeko», Pirinioak zeharkatzeko bidea kontrolatzen zuten gazteluek garrantzi estrategikoa hartu zuten: Donibane Garazikoak, Orreagaren inguruetako Peñon gazteluak eta Amaiurrekoak. Azken horrek «Baiona eta Iruñea arteko bidea babesten zuen». 1513ko apirilean bereganatu zuten espainiarrek, eta, zuen balio estrategikoaren jakitun, ondorengo urteetan Erdi Aroko egitura berregin zuten, «menderaezin» bihurtzeko asmoz: «Muga berria babestu behar zuen. Horregatik, artilleriari aurre egingo zion kanpoko egitura sendo eta modernoa eraiki zuten. Bertan, bi dorre zilindriko gehitu zizkioten. Bunker baten gisa, alderik hauskorrena babestea zuten xede». Nafarroako tropek noiz hartu zuten Amaiur? 1521eko irail amaieran. Udaberrian, Frantziaren laguntzaz eta Lesparre jeneralaren gidaritzapean, Enrique II. errege gaztearen aldeko tropek Nafarroa osorik berreskuratu zuten, oso denbora gutxian. Ahalegin handi hura Noaingo batailaren porrotarekin amaitu zen. Alta, uda iragan ostean, bigarren ahalegin handi bat egin zen: Bonnivet jenerala buru zutela, Orreagatik sartu ziren, eta, hegoaldera beharrean, iparralderantz jo zuten. Amaiurrek udaberriko setioari eutsi egin zion, baina udazkenekoari, ez. «Udaberrian hara joan ziren tropek ez zuten artilleriarik. Lesparre jeneralak berekin eraman zituen kanoiak Iruñera, Lizarrara eta Logroñora, eta horrela ezinezkoa zen Amaiur eroraraztea». Irail amaieran, berriz, artilleria ugarirekin inguratu zuten gaztelua: «Amaiurren teknikarik modernoenak erabili ziren gaztelua gotortzeko, baina artilleria are gehiago garatu zen garai berean zehaztasun eta suntsipen ahalmenari dagokionez». Ondorioz, egun bakarrean hartu zuten gaztelua, eta Jaime Velaz Medrano egin zuten hango buru.

Nor zen Velaz Medrano? Konkistako pertsonaiarik interesgarrienetakoa da. «Nafarroako erresistentziaren arima da», laburbiltzen du Monteanok. Historialariak aurreratu du haren biografia lantzen ari dela orain. 1475ean jaioa, bi Nafarroak hartzen zituen Velaz Medranok: ama, Baigorrikoa, Etxauz jauregikoa, eta aita, Leartzako jauna —haien leinuko jauregia Iguzkitzan dago—. Errege nafarren konfiantzazko kapitain izan zen erreinua berreskuratzeko saio guztietan. «Bizirik iraun zuen guztietan, eta bere konpromisoa sendoa izan zen, garaiko beste nobleen aldean». Nolakoa zen gazteluko bizimodua? Velaz Medranoren eta galtzaileen gutunak onik iritsi dira gaurdaino, eta «galtzaileen ikuspegia» eman dute. «Oso dokumentu baliotsuak dira, baina zailtasunak daude horiek irakurtzeko, eta datei eta interpretazioari buruzko arazoak ere badituzte», ohartarazi du Monteanok. Oso udazken euritsua izan omen zen hura. Bideak lokaztuta eta negua ate joka, eguraldi txarrak arnasa pixka bat eman zuen. Velaz Medranoren kezka nagusia zen Amaiurko gaztelua sendotzea. Baztanen, Nafarroan bezala, jauntxoak zatituta zeuden, baina leinurik garrantzitsuenak (Ursua, Etxaide, Arizkun eta Iturbide) beaumontarrak ziren, eta, Nafarroako erregeen aldeko tropak eskualdea bereganatu zutela ikusirik, Donezteben babestu ziren. «Etsaia etxean izanik, mehatxuari aurre egin beharreko tenorean zen Velaz Medrano». Amaiurtik kontrolatzen zuten lurraldea, eta beste hiru defentsa lerro kokatu zituzten: bata, Doneztebetik gertu, Bertizen, Bertizaranako jauna buru zela; bigarrena, Elizondon, Xabier gazteluko jaunaren ardurapean, eta, azkenik, Zigako elizan, Aginagako jaunaren mende. «Handik gobernatzen eta defendatzen zuten kontrolpeko lur eremua, eta etsaiaren lurrei erasotzen zieten,hurrengo udaberrian frantziarrak etorri eta Iruñerantz joango ziren esperoan». Nolakoa zen arerioen gudarostea? Uztailaren 5ean atera ziren Iruñetik Espainiako erregearen tropak, Mirandako konde eta Nafarroako erregeordea buru zutela. Donezteben babes hartutako gudarosteekin bat eginda, uztailaren 13rako bost mila soldaduz eta seiehun zaldunez osatutako armada batek inguratu zuen gaztelua. «Gehienez ere, sei mila ziren», Monteanoeren arabera. Zenbaitetan aipatu da hamar mila soldadu zirela, baina datu hori gezurtatu du Monteanok: «Dokumentazio historiko fidagarriena xehetasunez aztertzen denean jabetzen zara kronika egileek eta haien kontakizunetan oinarritu diren historialariek kopuruak puztu dituztela». Armada horren erdia soldadu profesional espainiarrak ziren, eta beste erdia, miliziano nafarrak, Iruñeko eta Zangozako merindadeetan, eta Lizarra eta Erriberriko merindadeen iparraldean errekrutatutakoak. «Batzuk gustu onez zihoazen, eta beste batzuk, behartuta», dio Monteanok. Adibidez, gordetako agiri baten arabera, Goñiko bailarari 150 lagun biltzeko agindu zitzaion; hori egin ezean herriek zigorra ordaindu beharko zuten mehatxupean. Espainiako armadak egin zuen erasoa. Nafarren esku geratu zen garraioa eta barruan zirenek laguntzarik ez zutela jasotzen ziurtatzea. Nortzuk zeuden gaztelu barruan, eta zergatik? Zortzi hilabetez gaztelua zaintzen izan ziren soldaduei zortzi aldiz pagatu zitzaien ordainsaria azkenekoa, ekain amaieran, eta agiri hori gordeta geratu denez, horko izenei esker egiazta daiteke gehienak gaskoiak zirela. «Espainiarren erasoa hasi zenean, atzera egin zuten haiek, Baiona defendatzeko. Velaz eta bere albokoek gazteluan geratzea erabaki zuten, eta frantziarren tokia ehun bat soldadu nafarrek bete zuten, ordura arte, Ziga, Bertiz eta Elizondoko posizio aurreratuetan izan zirenak, alegia». Velaz Medranoren alboan ziren Xabier, Aginaga, Azkona eta Sadako jaunak. Noble horiez gain, gehienak anonimoak dira. Geratu zirenek bazekiten armada handia gainera zetorkiela eta gazteluetako setioak oso bortitzak zirela. Jakitun ziren ere Donibane Garaziko gazteluko setioan hirutik bi hil zirela eta hura gordetzen zuen kapitaina Iruñean modu krudelean hil zutela. Frantsesek ziurtatu zieten ere bai ez zutela laguntzarik izango, eta, halere, bertan geratu ziren. «Gaztelu horren defentsan hilko gara berarekin guztiok», idatzi zuen Juan Agerre Etxalarko notarioak gutun batean, Velazi erreferentzia eginez: «Beste ezein naziok inoiz irabazitakoa baino ohore gehiago izango duzue», erantzun zion Urdazubiko abadeak.

Amaiurko gaztelua, gaur. Andoni Canellada, Foku

Nolakoa izan zen setioa? Zehazki, gertatutakoari buruz «bi kontakizun labur eta nahasi» baino ez daude, Monteanoren arabera: «Kronikagile espainiar batek idatzitakoa, bi aste geroago, eta nafar agaramontar batek egindakoa, hamar urte geroago». Informazio horietan oinarriturik, setioak astebete inguru iraun zuela jakin da. «Balentria militar bat izan zen. Erresistentzia irmoaren aurrean, espainiarrak denetarik egiten ahalegindu ziren. Lehenik, eskailera handien bidez, harresiak horiei eraso eginez hartzen ahalegindu ziren. Gero, bi dorre zilindrikoen arteko harresien aurka zuzendu zuten bonbardaketa». Bonbardaketa bortitzaren ondorioz, espainiarren hiru kanoi nagusiak apurtu egin ziren, eta, gaztelukoen defentsa amorratuari aurre egin ezinik, eta Pirinioetatik bestaldera laguntza izango ote zuten beldurrez, estrategia aldatu zuten espainiarrek: «Tunel bat ireki zuten dorre zilindriko bateraino, eta, eztanda egin zuenean, dorre nagusia eraitsi, eta zirrikitu itzela ireki zen. Gaztelua defendaezina zen». Uztailaren 19an erori zen dorrea, eta, harekin, gaztelua.

Zer gertatu zen galtzaileekin? «Amaiurren amore ematea negoziatu egin zen. Beharragatik edo miresmenez, barruan zirenei bizitza salbatu zitzaien. Iruñera bidali zituzten, eta, denborarekin, presondegitik atera ahal izan ziren, denak Velaz Medrano izan ezik», dio Monteanok. Preso hartu eta aste gutxira, hilik agertu zen Iruñeko gazteluko ziegan Velaz Medrano. Heriotzaren arrazoiei buruzko aipamenik ez dago agirietan. Harekin, konkista garaian erresistentzia nafarraren erreferentzia nagusiak desagertu ziren. Zergatik suntsitu zen gaztelua? Ez dago argi. Nafarren erresistentziak suminduta, mendekuz egin ote zuten aipatu izan da, baina Monteanok uste du arrazoi militarrengatik egin zutela: «1521eko kanpainak erakutsi zuen Pirinioetan espainiarren defentsa sistemak huts egin zuela. Mugaren lehen lerroan eraiki edo zaharberritutako gazteluak erraz erori ziren armada franko-nafarraren eskuetan, eta espainiarrei asko kostatu zitzaien haiek berriz hartzea». Horregatik, haren ustez, gazteluok eraitsi, eta defentsa Iruñean oinarritu zuten. «Estrategia horren emaitza oraindik ere ikus liteke hiriburuan». Hango gotorleku handia, alegia. Zer ondorio izan zuen? Amaiurrekin, Nafarroa Garaia espainiarren eskuetan geratu zen. «Gerrak beste bost urte jarraituko zuen, baina soilik erabakitzeko nor geratuko zen Nafarroa Beherearekin». Bertako jauntxoek lortu zuten erresistentziaren suari eustea eta 1527an espainiarrak handik kanporatu zituzten.


Summary: Sanferminetan jasandako sexu erasoak salatzeko bildu dira Iruñean. Jaiak hasi zirenetik «intentsitate gutxiko 21 eraso, eta intentsitate handiko beste bat» zenbatu dituztela salatu dute antolatzaileek.

Sanferminetan pairatzen ari diren eraso matxistak salatzeko «txistualdi herrikoia» egin dute gaur, Iruñeko Gaztelu plazan. Zarataren bidez, gaitzetsi nahi izan dute emakume batek asteburuan Mendillorri auzoan jasaniko erasoa.

Hiriko mugimendu feministak eta herri mugimenduak antolatu du elkarretaratzea, eta, besteak beste «gora borroka feminista» leloa oihukatu dute.

Taldeetako bi ordezkarik irakurritako agirian salatu dituzte hainbat emakumek salatu dituzten ziztadak. Ziztada horiek, besteak beste, zorabioak eragin zizkieten biktimei, eta, haiek jarritako salaketen harira, sumisio kimikoaren kontrako protokoloa aktibatu dute hirian. Nafarroako Foruzaingoa gertakariak ikertzen ari da, eta, salatzaileei hartutako laginak aztertuta, esan dute negatibo eman dutela sumisio kimikorako erabilitako substantzietan. Erasotzaileek lapurtzeko edo sexu delituak egiteko helburuarekin erabili ohi dute sumisio kimikoa.

«Sanferminak hasi direnetik intentsitate gutxiko 21 erasoren berri izan dugu, eta atzo intentsitate handiko bat salatu zuten», esan dute ekitaldian. «Nazkatuta gaude, eurak daude soberan, jotzen gaituztenak, sexu eraso egiten digutenak, gure lekua okupatzen dutenak zer eta emakumeak garelako».

Larunbat gauean Iruñeko Mendillorri auzoan sexu eraso bat jasan zuela salatu du emakume batek, eta Foruzaingoa gertatutakoa ikertzen ari da, Babes Zibilerako Batzordeak jakinarazi duenez.

Enrique Maia Iruñeko alkateak ere baieztatu zuen erasoa atzo, eta parte hartu du gaurko protestan. Iruñeko Udalak «erabateko gaitzespena» agertu zuen adierazpen baten bidez, talde politiko guztien ordezkariak biltzen dituen batzordeak izenpetuta.

Nafarroako Gobernuak ere gaitzetsi zuen erasoa, Berdintasunerako Institutuaren bidez. Javier Remirez presidenteordea egon da gaurko ekitaldian. «Ez dira kasu bakanak», esan zuen atzo Gobernuak: «Emakumeen aurkako indarkeriaren testuinguruan jarri behar dira: gure gizartean emakume eta gizonen artean dagoen desberdinkeriaren islarik gordinena dira».


Summary: Mercedesek lan ituna adostu du batzordearen gehiengoarekin. ELA, LAB eta ESK ez daude ados proposamenarekin, eta grebara deitu dute biharko. Langileek hilaren 18an bozkatuko dute ituna.

Gasteizko Mercedes-Benzen lan hitzarmena adostu dute zuzendaritzak eta sindikatuek atzo. Langile batzordearen gehiengoak, hau da, UGTk, CCOOk, Ekintzak eta PIMek egindako proposamena onartu du enpresak, Alemaniatik oniritzia jaso ondoren. Edonola ere, gatazka ez da oraindik amaitu, itunak ez baitu erabateko babesa jaso. ELA, LAB eta ESK ez daude ados proposamenarekin, besteak beste, ez duelako eskatzen duten soldata igoera aintzat hartzen, eta grebara deitu dituzte langileak biharko. Ostegunean eta ostiralean zer egin, bihar erabakiko dute batzar irekian.

Astebetez elkarrizketak etenda izan ondoren, gaur elkartu dira berriz mahaiaren bueltan zuzendaritza eta sindikatuak. Ia bederatzi orduz luzatu den bileraren ondotik, adostu dute beharginen soldatak %6 igotzea aurten, eta beste %2,25 urtero 2023. eta 2026. urteen artean. Horrez gainera, 4.000 euroko aparteko ordainsari bat jasoko dute langileek hurrengo nominarekin batera, iazko urteari dagokiona –iraungita zegoen hitzarmena ordurako–, eta beste 500 euroko saria hitzarmena sinatzeagatik. Beste bi sari ere onartu dituzte, biak ekoizpen helburuak lortzeagatik jasoko lituzketenak: 2.500 eurokoa litzateke aurrenekoa, eta 500 eurokoa bigarrena –200.000 ibilgailuko langa gaindituz gero jasoko lukete hori–.

Beste berritasuna lan malgutasunean dago: ez dute gaueko seigarren txanda ezarriko, sindikatue guztiek eskatu moduan, eta, beraz, orain arteko hogei eguneko kopuruari eutsi diete urtero. Hala ere, adostu dute arau batzuk jartzea: enpresak hilabetea hasi baino hamar egun lehenago jakinarazi beharko die langileei asteburuetan lan egingo duten edo ez.

Gauzak horrela, akordioak jasotzen duena enpresak aurreko astean egindako azken proposamenaren oso antzekoa da. Zuzendaritzak eskaini baitzuen, besteak beste, soldatak %5 igotzea aurten, eta %2 hurrengo lau urteetan. Lan malgutasunari dagokionez, ordea, ez dago aldaketarik, proposamen harekin alderatuz gero.

«Inbertsioa gaitu du» Langile batzordearen gehiengoa ordezkatzen duten UGT, CCOO, Ekintza eta PIM sindikatuak pozik azaldu dira akordioarekin, eta azpimarratu dute proposamena ona dela langile guztientzat, besteak beste, egonkortasuna bermatu eta erosteko ahalmena berreskuratzeko aukera emango dielako.

Hala adierazi du Iñaki Andres UGTko ordezkariak: «Argi dago akordio honekin lortu duguna funtsezko bi gauza izan direla: batetik, 1.200 milioiko inbertsio horretatik gertuago egotea; eta, bestetik, lantegiaren, egungo langileen, eta etorriko diren langileen etorkizuna bermatzea». Haren hitzetan, 7.000 euroko berreskuratuko ditu langile bakoitzak 2021eko eta 2022ko soldata igoerari eta sariei esker.

Mezu bera zabaldu du enpresak ere: «Inbertsioa gaitu du». Eta eskatu du lantegiak «normaltasuna» ahal bezain azkar berreskuratzea, sei egunetan ekoizpena eten duten lanuzteen ostean. Eusko Jaurlaritzak ere bat egin du irakurketa horrekin: «Ateak zabaldu dizkio proiektuari», adierazi du Idoia Mendia Lan eta Enplegu sailburuak.

«Ez da nahikoa» Aldiz, adostutakoa ez da nahikoa ELA, LAB eta ESK sindikatuentzat. Igor Gebara langile batzordeko presidente eta ELAko ordezkariaren hitzetan, zenbait sari handituko badira ere, langileek erosteko ahalmena galtzen jarraituko dute. «2021 urterako ez da igoerarik izango, adibidez: horrek esan nahi du sei puntu eta erdiko galera izango dugula. Diru asko da hori». Gebarak gaitzetsi du, halaber, enpresak uko egin diola asteburutako langileen lan baldintzak eta mugikortasuna negoziatzeari.

Gauzak horrela, iragarritako mobilizazioei eustea erabaki dute hiru sindikatuek: greba egingo dute gaur, eta langileekin batera batzarrean erabakiko dute bihar eta etziko deialdiekin zer egin. Grebaren erantzunak erakuts dezake, hein batean, akordioarekiko langileen jarrera zein den. Izan ere, zuzendaritzak eta gehiengo sindikalak adostutako testuak langileen oniritzia jaso beharko du orain. Hilaren 18an bozkatuko dute langile guztiek proposamena onartu edo ez.


Summary: Zazpigarrena, aurtengo entzierrorik azkarrena. Victoriano del Rio ganadutegiko zezenek 2 minutu eta 14 segundo behar izan dute ibilbidea osatzeko. Abiadurak hainbat erorketa eragin ditu, eta sei lagun zauritu dira; bat bera ere ez adarkadaz.

Aurtengo entzierrorik azkarrena gaurkoa izan da, oraingoz: 2 minutu eta 14 segundo iraun du. Madrilgo Victoriano del Rio ganadutegiko zezenek azkar eta garbi egin dute San Domingoko ukuiluetatik zezen plazarainoko bidea. Gurutze Gorriaren arabera, sei lagun zauritu dira, baina bat bera ere ez adarkadaz. Haietako bostek zauri leunak dituzte.

San Domingon gora batuta hasi da multzoa, baina, ibilbidean barrena jo ahala, aurrea hartu du zezenetako batek. Hura izan da arriskutsuena (espaloira ere igo da), eta lagun bat edo beste ere harrapatu du Mercadereseko biribilgunera iritsi aurretik. Biribilgune hori oso ondo hartu dute zezenek, zabal-zabal, eta, handik gutxira, erori egin da aurretik zihoan zezena.

Hortik aurrera, garbia izan da entzierroa. Behin zezen plazara sartuta, korrikalari bat topatu dute parean zezenek; jo egin dute, baina ez adarkatu. Hark ditu lesiorik larrienak. Azken-aurreko entzierroan azken egunetan baino jende gutxixeago izan da, baina, abiadura dela eta, erorketa andana izan dira.