Summary: Errusiak COVID-19aren aurkako lehen txertoa erregistratu du. Vladimir Putin Errusiako presidenteak adierazi du «immunitate egonkorra» lortzeko modua ematen duela, baina Osasunaren Mundu Erakundeak arretaz hartu du albistea. Munduko kutsatu kopuruak hogei milioiren langa gainditu du gaur.

Koronabirusaren aurkako lehen txertoa erregistratu du Errusiak, gaur. Vladimir Putin Errusiako presidenteak adierazi duenez, munduko lehen herrialdea izan da: «Gaur goizean erregistratu da, munduan lehen aldiz, COVID-19aren aurkako txertoa». Putinek ziurtatu duenez, Errusiak aurkeztu duen txertoa «eraginkorra» da, beharrezko proba guztiak gainditu ditu, eta birusaren aurkako «immunitate egonkorra» lortzeko bidea zabalduko du.

Errusiako Osasun Ministerioak, adierazpenen ondoren zabaldutako ohar batean, azaldu du bi dosiko txertoa dela, eta «bi urte ere hartzen» dituen «immunitate iraunkorra» ematen duela. Hain zuzen ere, Putinek Ministroen Kontseiluan azaldu duenez, haren alaba izan zen txertoa hartzen lehenengoetarikoa. «Lehenengo dosiaren ondoren, 38º-ko sukarra izan zuen», adierazi du Putinek. Bigarren dosiaren ondoren, «tenperatura igo zitzaion, baina gero normaltasunera bueltatu zen», eta orain «ongi sentitzen da, eta antigorputz kopuru handia du».

Eskerrak eman dizkie Putinek txertoa lortzeko prozesuan lan egin duten zientzialariei eta «lehen pausoa eman duten guztiei», eta gehitu «oso garrantzitsua» dela Errusiarentzat eta «mundu guztiarentzat». Denbora gutxian «sendagaia masiboki ekoizten» hasi ahal izatea espero du Kremlineko buruak. Gainera, argitu du txertoa hartzea ez dela derrigorrezkoa izango, eta «hala nahi duenak» jarri ahalko duela, «bere borondatez». Gainontzeko herrialdeek COVID-19aren aurkako txertoak lortuko dituztela espero du Putinek.

Pandemiako kutsatu kopuruak hogei milioiren langa gainditu duen egunean eman du txertoaren berri Errusiako presidenteak. Hildakoak, berriz, 736.000 baino gehiago dira, Johns Hopkins Unibertsitateak zabaldutako datuen arabera. Horrez gain, hamabi milioi lagunek birusa gainditu dute.

Egun, Errusia laugarrena da kutsatze gehien dituzten herrialdeen artean. Azken datu ofizialen arabera, 897.599 positibo daude, atzo baino 4.945 kasu gehiago. Apirilaren amaieratik 5.000 kasu baino gutxiago zenbatzen diren lehenengo aldia da.

OMEren oharra

Osasunaren Mundu Erakundeak (OME) erantzun egin die Kremlingo buruaren adierazpenei, eta arretaz hartu du albistea. Adierazi du Errusiako txertoak ere erakundeak ezartzen dituen azterketak pasatu beharko dituela, gainontzeko txertoen antzera. «Aurrerapausoak azkartzeak ez du zalantzan ipini behar segurtasuna», esan du Tarik Jasarevic OMEko bozeramaileak.

Jasarevicek jakinarazi du harremanetan daudela Errusiako agintariekin eta beste herrialde batzuekin, txertoen inguruko ikerketen aurrerapenak gainbegiratzeko. Horrez gain, erakundean «pozik» daudela esan du, txertoa edukitzeko egiten ari diren «garapen azkarrarekin», eta haietako batzuk «seguruak eta eraginkorrak» izatea espero du.

Iragan astean, OMEk iragarri zuen txertoen bilaketan zeintzuk ziren ikerketa aurreratuenak; Errusiakoa ez zegoen haien artean. Nazioarteko erakundearen arabera, sei dira ikerketarik garatuenak: Txinako laborategietan aurrera eramaten ari diren hiru txerto, Ameriketako Estatu Batuetako bi —Pfizer eta Moderna enpresenak—, eta Erresuma Batuetako Astra Zeneca konpainiarena —Oxford Unibertsitatearekin batera ari dira lanean—.


Summary: Txibitek udalei eskatu die behar izanez gero gogor jokatzeko. Nafarroako Gobernuko lehendakariaren arabera, udalek arauen babesa dute egoerak eskatzen duenean, gobernuak berak ezarritakoa baino neurri gogorragoak hartzeko

«Ez dezatela zalantzarik izan». Maria Txibite Nafarroako Gobernuko lehendakariak Nafarroa erdialdeko alkateekin bilera izan du, eta amaitutakoan, komunikabideei helarazi die, oraingoz ez duela neurri gogorragoak hartzeko asmori. «Dena den, egoerak eskatuko balu, egingo genuke». Edukieren inguruko neurriak edo bestelakoak lirateke. Txibitek aitortu du epaileek «izaera orokorreko neurriak atzera botatzeko arriskua» dagoela.

Horregatik, egoera epidemiologikoak eskatzen duen tokietan, bertako udalek gogorrago esku hartu dezakeela deritzo. Txibitek dei egin die alkateei ausart jokatzera eta ez dezatela beldurrik izan, behar izanez gero neurria hartzera, gobernuak berak baino zorrotzago esku hartzeko aukera dutelako. «Gu laguntzeko gaude, arauen babesa dute, osasun arloko agintaritza badute»


Konbentzioen kontra

Summary: Konbentzioen kontra. Soldadu, musikari poeta, bohemio, erbesteratu, artzain, erromantiko peto. Mito bat. Gernikako arbola kantaren sortzailea baino gehiago. Jose Mari Iparragirre (1820-1881). Jaio zela bi mende, asteon. Hari buruzko film bat iragarria zuten negurako, baina tiraderan geratu da proiektua; ez da hala gertatzen zaion lehena. Tiradera hori zabaltzeko eta mitoa egurasteko saio bat da sail hau.

Abuztuak 12. Bi mende doi gaur Jose Mari Iparragirre Balerdi jaio zela. Bizialdi bakarrean hainbat bizitza bizi izan zituen pertsona. Zein generoren konbentzioetara makurtu behar dira konbentzio ia guztiak hautsi zituen baten bizipenak, baina? Nola azaldu batzuentzat Homerorekin parekagarria zena Arlote Handia izatea besterentzat? Film epiko-historikoa, mikro-istoriozkoa, surrealista... denetarik egin daiteke bardoaren bizitzarekin; baita western bat ere; baita zonbiz betetako film bat ere. Dena kabitzen baita haren bizitzan. Lehenik eta behin, gerra bat: Lehen Karlistaldia. Han abiatu zen haren ibilbide osoa zeharkatu zuen gertakizun soka. Hortxe gidoirako hari posible bat.

Jose Maria Salaberria idazle eta kazetariaren ustez —Iparragirreri buruzko biografia idatzi zuen 1932an—, zehazki, gerratik zetorkion bardoari etorkizunari kontu ez egiteko joera: «Hori du ezaugarri soldaduak. Biharamuna Jainkoaren eta zoriaren kontuak dira. Bihar bertan hel daiteke heriotza, bala baten beruna edo baioneta baten ahoa bitartekari. Edan eta kanta, hara hor soldadu onaren filosofia». Jose Francisco Olasok eta Juan Agirrek Iparragirre. Erro-urratsak antologiarako idatzitako Iparragirre: izena eta izana biografiaren arabera, berriz, «zalantzarik ez dago gerrak Jose Mari musikari bihurtu zuela». Eta hurrengo gerretan kantatuko ziren kantak sortu zituen, paradoxikoki, Mikel Alberdi Zumalakarregi museoko zuzendariaren aburuz: «Foruen aldeko mugimenduak ulertzeko gakoa da Iparragirre. Berak nahita ala nahi gabe, halaxe izan zen».

Mendigorriko (Nafarroa) bataila, Manuel Mirandaren 1845eko grabatu baten arabera. 1835eko uztailaren 16an izan zen Lehen Karlistaldiko guduketa hori, eta bertan zauritu zen Jose Mari Iparragirre nerabea. BERRIA

UNIFORMEA

1834. Badira hilabete batzuk Lehen Karlistaldia hasi dela. Ofizialki, Espainiako koroa eskuratzeko borroka dinastikoa da gerra hori, baina beren eskubideen aldeko gerra gisa ulertu dute milaka euskal herritarrek, eta Karlos Borboikoaren alde hartu dituzte armak. Baita Iparragirre nerabeak ere. Euskal Herrirako bidea hartu du, oinez. Ataunen (Gipuzkoa) aurkeztu da boluntario. Zangoan zauritu dute lehenik, 1835eko uztailaren 16an, Mendigorriko batailan (Nafarroa); berriz zauritu dute 1836ko apirilaren 27an, Castejongo (Nafarroa) zubiaren defentsan; Karlos erregegaiaren guardiako kide da 1836ko maiatzetik. Harekin batera jo du erbestera, 1839ko irailean, gerra galduta, Dantxarinetik barrena.

ERBESTEA

19 urte bete berri dituenean utzi du sorterria Iparragirrek. «Bizitzaren onenean», bere hitzetan. Baionan esan dio adio Borboikoari, eta Frantzian ezarri da lehenik, Lillen. Han, babesle dirudun baten bitartez, frantsesa ikasten eta Chateaubriand, Lamennais eta Lamartine irakurtzen hasi da. Kantua ikasi du gero, Parisen. Uzten dioten toki guztietan kantatzen du, eta ezagun egin da dirudun jendearen etxetzarretan zein kale kantoietan. Ez du kantu eskolen diziplina maite, ordea.

Bazter berriak ezagutzeko grina ase ezinez, Lyonera jo du gero, Paristik, eta Alpeen magaletan ari da kantari segidan. Mendi gainetako hotel eta bainuetxeetan sendabidea bilatzea dirudunen ohitura bihurtzen hasia da, eta Suitza, Italia eta Austriako lurretan dabil hara-hona, bere gitarrarekin. Ezin utzi Euskal Herrira etortzeari, baina. 1845ean —edo 1846an, kronistak ere ez dira ausartu zehazten—, Larresoroko apaiztegian (Lapurdi) ageri da abesten.

Parisen dago 1848ko iraultzak eztanda egin duenean, klase sozial desberdinetako herritarrek Marseillaise-ren doinura Frantziako erregea koroagabetu dutenean, askatasun arbolak landatzea eta gizonek bizarra luzatzen uztea arau bihurtu denean.

'MARCHONS, MARCHONS'

1848ko iraultza bridatu dute. Askatasun arbola guztiak errotik moztu dituzte, bizarra errebeldia egoskorraren ikur bihurtu da, Marseillaise kantatzea debekatuta dago Frantzia osoan. Berdin dio bardoari. Okzitaniako Tolosan da, bizarra luze, boz gora, entzuleak piztuz: «Aux armes citoyens/ Formez vos bataillons/ Marchons, marchons!/ Qu'un sang impur/ Abreuve nos sillons». Atxilotu egin dute, eta Frantziatik bota; erregegai borboitar baten alde gerra egitetik zetorrena, Frantziako errepublikazaleen ereserkia kantatzeagatik. «Ez da erraza hura sailkatzea, baina politikoki gertuago jarriko nuke liberalengandik karlistengandik baino», dio Mikel Alberdik. «Karlisten kuttun, noble liberal baten pupilo, legitimisten begiko, errepublikazaleen kantari, abertzaleen lagun... Toki eta alderdi guztietan sentitzen da eroso pertsonaia», idatzi dute Iparragirre: izena eta izana biografiaren egileek.

1851 inguruko argazkia. Europan zehar hainbat urte egin ostean, Euskal Herrira itzuli berria zen Iparragirre. BERRIA

ITZULERA

Europan barrena, lehen lerrotik dakusa artistak kontinentearen eta nazioen kontzepzioa eraldatzera datorren ordena berria, erregimen zaharraren gainbehera, modernia burgesaren ezarpena, herri kulturaren garrantzia goratzen duen mugimendu erromantikoaren ubera. Euskal Herria du gogoan etengabe, bakarrizketan ari ohi da bere buruarekin, euskara ez galtzearren. Indar hartzen ari zaio barruan sorterrira itzultzeko garra.

Calabriako txapela eta kizkur beltzeko adatsa buruan bueltatu da, 1851n, Frantziako iraultzaileen bizarra bisaian. Gizon garai eta ederra, kronisten arabera. Kantakera, hizkera, janzkera eta mugikera espektakulu erabateko bihurtua daukan rara avis bat, hainbat hizkuntzatan kantatzeko eta bakarrizketa umoretsuak dramatizatzeko gauza den artista petoa, Europako ibileretan ezagutu dituen doinuak eta ikuskizunak bere barne musikarekin uztartzeko gauza dena. «Europarekin konektatzen gaitu Iparragirreren ibilbideak. Ez zen bakarra izan, jakina, garai hartako ideiak eta erromantizismoa hona ekartzen, hortxe baitaukagu Agosti Xaho, baina Iparragirrek ere egin zuen bere ekarpena. Euskal Herriari nola kantatu zion ikusi besterik ez dago, sorterriarekiko zeukan sentimenduak ikusteko», Alberdiren hitzetan. Proto-abertzaletasunaz ari da.

Pancho Bringasen margolanak Iparragirre 1852 preso sartu eta Gueñasera eraman zuteneko unea erakusten du. BERRIA

'GERNIKAKO ARBOLA'

Gernikako arbola zortzikoa sortu eta kantatzen hastearekin bat, erabateko fenomeno mediatiko bihurtu da bardoa; foruzaletasunaren zabalkundearekin bat eginez, Alberdiren ustez: «Iparragirrek Gernikako arbola atera zuen momentuan, karlisten foruzaletasunaz gain, liberal asko ere foruen alde ona babestu behar zela hasi ziren esaten. Liberal-fuerismoa abian zen». Horregatik atxilotu dute Gipuzkoako Tolosan, Okzitaniakoan bezalaxe: jendea kantuz berotzeagatik, eta, horrekin, apar foruzalea harrotzeagatik. Bi guardia zibilek eraman dute kantaria Kantabriako mugaraino. Ezin da itzuli Arabara, Bizkaira eta Gipuzkoara. Espainia, Galizia eta Portugal korrituko ditu 1854ko abuztura bitartean.

AMERIKARA

Euskal Herrira atzera etorritakoan, arrakastaz ari da nonahi, baina argi dauka ezingo dela hemen berak nahi bezala bizi, musikatik. «Hemengo jendeak ezin zituen ondo ulertu haren bizimodua eta ibilerak. Garai hartako euskaldunekin alderatuta, ia denarekin hautsi zuen. Eredu guztietatik kanpo geratu zen», azpimarratu du Zumalakarregi museoko zuzendariak.

Artistikoki, baina, «bere buruaz beste» eginda dago bardoa, Juan Agirre biografoari kasu egitera: «Ameriketarako ihesaldiak baieztatu besterik ez zuen egin haren ahots hautsiak eta etorri apalduak ez zutela gehiago hunkituko inoren barrenik».

Iparragirrek kantuan ez du dirurik irabaziko, baina artzain gisa ere ez, Argentinatik barrena Uruguaira heldu denean. Ez da toki guztietan goratzen dituzten euskaldun emigrante horietakoa, zinez. Anjela Kerexetak, itsasoaz bestaldeko urte guztietan ondoan izan duen emazteak, honela deskribatu dio orduko kazetari bati: «Joxemari koitadua, motza zen negozioetarako. [...] Hark esaten zidan: 'Berdin dio ezer eduki ala ez eduki. Txoriek ere ez dute ezer, eta pozik bizi dira, eguzkitan hegan'. Eroa zen, jauna, eroa, gizajoa!». Eromenaz mintzo da Kerexeta, baita ere, Iparragirrek foruen galeren berri izan zuenekoa gogoratzean: «Hori jakin zuenetik, zoro moduan hasi zen. Negar amorratuan ematen zituen egunak, eta umore oso txarra zuen beti. [...] Joxemariren gogo guztia gure probintzietara bueltatzea zen».

AMERIKATIK

Foruak indargabetzearen aurka zeudenen sosekin itzuli da bardoa. Familia Uruguain utzita. Bigarren Karlistaldia eta foruak galduta daudenean. Ezin du Gernikako arbola kuttuna kantatu; debekatuta dago. Emaztea eta zortzi seme-alabak ekartzeko asmoa agertu du hona ailegatu orduko, baina nahikoa lan badu bere burua gobernatzen.

Berehala emango diote bizkarra entzuleek. Ahotsik gabe, zarpailduta, auzoen barregarri deskribatuko dute bizialdiaren azkenekotan ezagutu dutenek. Zokoan bukatu du.

Hala deskribatu du Antonio Maria Labaienek, 1933an, Iparragirre antzezlanaren hitzaurrean: «Iparragirre gaitzat artu badet euskaltasunean ezagunenetakoa dalako izan da. Bai al zan aldi artan beste gizon bat ain entzute orokorra izan zuanik? Ez det epaitu nai otsaundi ori ona ala txarra danik; gurea bai ordea, Euskal-Erri guzikoa, iparraldean bezenbat egoan zabaldua. Europa guzira ta Amerikaraino eldu zana. [...] Gaur dan egunean Iparragirretzaz maizago gaizki itzegiten dala badakit; aintzakotzat artu nai ez dutenak badirala ere bai [...] Ezin ukatu diteke Iparragirre leñargia izan zala bere arlotekerian; ta euskaltasunaren suspertzalle, Euskal-Erria lozorroan ta argalduta zegon garai batean. Beste ezergatik ez bada ere aren oroipena omendu dezagun».

Hala laburbildu du Alberdi historialariak, bigarren mendeurrenaren harira: «Foruen aldeko sentimendua hauspotzeko ekarri zuten, ikur bat zelako, baina eskean bukatu zuen, oso gaizki. Segur aski, ez zuelako uzten manipulatu zezaten. Eta ez zelako hemen erraz saltzeko moduko figura bat».

Egizu gidoi bat horrekin.

Bihar: Errepartoa.


Summary: Donostiako zahar etxe bateko egoiliar batek positibo eman du. Zahar etxe bereko bi langile ere kutsaturik daude.

Uztailaren 3az geroztik ez zen kasurik atzematen Gipuzkoako zahar etxeetako egoiliarren artean. Gipuzkoako Foru Aldundiak gaur jakinarazi du, ordea, positibo bat detektatu dutela Donostiako zahar etxe batean. Asintomatikoa da kutsaturiko egoiliarra, baina Eibarko ospitalera eraman dute, Gipuzkoako zahar etxeetan atzematen diren positiboak artatzeko gune berezira. Prebentzio moduan egiten diren PCR probetan detektatu dute kasua, eta zahar etxe bereko bi langilek ere eman dute positibo. Gainerako egoiliarrei eta langileei ere egin diete testa, baina negatiboak izan dira guztiak.

Kasuen ondorioz, bertan behera geratu dira zahar etxe horretako egoiliarren irteerak. Atzo bertan jakinarazi zuen Gipuzkoako Foru Aldundiak zahar etxeetako egoiliarrek kalera irteteko baimena izango zutela aurrerantzean. Instalazio horretan dagoen eguneko zentroa ere itxi egin dute.

Diputazioak jakinarazi du zahar etxeetako beste langile bat ere kutsatu dela COVID-19 birusarekin; beraz, hiru positibo horiekin, hamar dira egun birusa duten langileak. Halaber, Diputazioak azaldu du gizarteratze sarean ez dutela kasurik aurkitu azken astean.


Summary: Nafarroan galdutako bi lanpostutik bat gazte batek betetzen zuen. Langabezian dauden gazteen kopuruak %12 egin du gora urtea hasi zenetik, UGT sindikatuaren azterketa baten arabera.

34 urtetik beherako gazteei eragin die Nafarroan lehen seihilekoan suntsitutako enpleguaren %51,2k eta langabeziaren gorakadaren %73,7k, eta langabezian dauden gazteen kopuruak %12 egin du gora urtea hasi zenetik, UGTren txosten baten arabera. 2008ko krisitik, gazteek betetzen zituzten 50.200 lanpostu galdu egin dira, duela hamabi urte zeudenen ia erdiak (%46,4).

Sindikatuak ohartarazi duenez, gazteen kontratuen ezaugarri nagusiak dira behin-behinekotasun tasa altuak, iraupen eskasak, langabeziaren babesgabetasuna eta soldata arrakalak.

2020ko bigarren hiruhilekoan eginiko kontratuen %47,2 behin-behinekoak izan dira —%20koa izan ohi da kopuru hori Nafarroan—. Sindikatuak gaineratu duenez, egun nafarren %48,18k urtebetetik beherako kontratua dute, eta %5,1ek sinatu dute urtebetetik gorakoa.

Lanik gabe dauden gazteen artean, %70,2k ez dute laguntzarik jasotzen. «Horrek azaltzen du gazteen mendekotasun ekonomiko handia, euren kabuz ezin baitituzte oinarrizko beharrak ase», azpimarratu du sindikatuak.

Soldata arrakalari buruz, 15 eta 34 urte bitartekoek urtean batez beste 4.154 euro gutxiago (-% 15,8) jasotzen dituzte.


Summary: Zergak igotzeko eskatu dute munduko 83 aberats handik. Pobreziaren hazkundeaz ohartarazi dute. Forbes zerrendako kideek euren irabaziak handitu dituzte martxotik.

Munduko milionario talde batek gutun ireki bat bidali die mundu osoko gobernuei zergak igo diezazkietela eskatzeko, COVID-19ak eragin duen krisi ekonomikotik irteten laguntzeko.

«Orain erabat beharrezkoa den dirua dugu guk, asko, eta datozen urteetan ere beharrezkoa izango da, gure mundua krisi honetatik suspertu ahala», diote agirian. «Gaur, guk, gutun hau sinatzen dugun milioidunok, gure gobernuei eskatzen diegu zergak handitzeko gu bezalakoei. Oraintxe bertan. Nabarmen igo ere. Eta luzarorako».

Eskutitz horretan, talde horretako kideek diote egungo krisiaren eragina hamarkadetan nabarituko dela eta beste 500 milioi pertsona sartuko direla pobreen multzoan. Diotenez, arazoa ezin da karitatearekin konpondu. «Beraz, aberastasun handien gaineko zergak etengabe handitu beharko lirateke, osasun sistemak, eskolak eta segurtasuna ordaintzen laguntzeko».

Gutuna sinatu dute Walt Disneyren oinordeko Abigail Disneyk, Black Rock inbertsio funtseko zuzendari kudeatzaile ohi Morris Pearlek eta Djaffar Shalchi enpresaburu daniar-irandarrak, besteak beste. Estatu Batuetako, Alemaniako, Frantziako, Danimarkako, Erresuma Batuko, Herbehereetako, Suediako eta Zeelanda Berriko 83 enpresari handik bat egin dute.

Forbes zerrendako inor ez

Horietako inor, baina, ez da azaltzen Forbes zerrendan. Aldizkari horrek asteartean jakitera eman duenez, martxoaren 23tik maiatzaren 22ra bitartean, munduko 25 aberatsenek dirua irabazten jarraitu dute. COVID-19ak 10 bilioi eta erdi euroko kostua izan du dagoeneko munduko ekonomiarentzat, baina haginkadak ez ditu harrapatu aberats horiek: martxoaren erdialdean baino ia 250.000 milioi euro gehiagoko irabaziak izan dituzte, Forbesek emandako datuen arabera.

Mark Zuckerberg Facebooken sortzaileak irabazi du gehien pandemiako hilabeterik gogorrenetan; zazpigarren postutik laugarrenera igaro da. Zerrenda horretako lehenengo postuan Jeff Bezos dago, Amazonen jabea: 126.500 milioi euroko ondarea du, hots, hamargarrenak —Inditexeko Amancio Ortegak— halako bi.


Summary: Hogei milioi koronabirus kasu baino gehiago detektatu dituzte mundu osoan. COVID-19a 188 herrialdetara iritsi da, eta 736.000 lagun baino gehiago hil ditu.

Azken orduotan, hogei milioi koronabirus kasu baino gehiago detektatu dituzte mundu osoan. Johns Hopkins Unibertsitatearen (Baltimore, AEB) arabera, guztira 188 herrialdetara iritsi da COVID-19a, 20.092.855 pertsona kutsatu dira, 736.254 hil, eta hamabi milioi pertsona baino gehiago sendatu.

Ameriketako Estatu Batuak (AEB), Brasil eta India dira pandemian gehien kaltetu diren herrialdeak. Hiruretan hamar milioi kasu baino gehiago daude, mundu osoan atzeman diren erdiak baino gehiago. AEBetan 5.094.565 positibo eta 163.465 hildako erregistratu dituzte, Brasilen 3.057.470 positibo eta 101.752 hildako, eta Indian 2.268.675 eta 45.257.

Txinan hasi zen pandemia urte hasieran, eta, orain, 88.906 positibo daude han. Zenbaki horrekin, munduan gehien kutsatuta dauden herrialdeetan 30.a da.

Zenbait herrialdetan, ordea, kasuak ez dira 1.000 positibotara iritsi. Horren adibide dira, besteak beste, Txad, Andorra, Bahamak eta Vietnam.


15 urteko gazte bat hil da Miarritzen

Summary: 15 urteko gazte bat hil da Miarritzen. Gaztea 07:55 inguruan hil da, Viktoria Erreginaren kalean, Miarritzen (Lapurdi). Sorosleak entseatu dira salbatzen, debalde.

Miarritzeko (Lapurdi) Viktoria Erreginaren kalean dagoen bizitegi batean gertatu da istripua. Lehen oharren arabera, 15 urteko gaztea leiho batetik erori da. Sorosleek kaleko aparkalekuan aurkitu dute, gazteak konortea galdu zuelakoan. Ez dute lortu suspertzea. 07:55 inguruan hil da.

Gaztea bakantzetara etorria zen Miarritzera, familiarekin. Frantziako Poliziak inkesta bat hasi du nola hil den argitzeko.


Summary: Cecobik dio «motz» geratu zela denden laurdenak itxiko zirela iragartzean. Bizkaiko merkatarien elkartearen arabera, iaztik hona %60 jaitsi dira salmentak, eta irailetik aurrera ugaritu egingo dira saltokien porrotak.

Industriaren atal batzuk bere onera itzultzen ari direla dirudi, baina ezin da halakorik esan merkataritzari buruz. Bizkaiko merkatarien patronalak, Cecobik, ziurtatu du batez beste iazko salmenten %60 galdu dituztela aurten. Gainbehera hain da handia, ezen aurretik egindako iragarpen ezkorra «motz» geratzekotan baitago; hau da, urtea amaitzen denerako denden %25 behin betiko itxiko ditu koronabirusaren krisiak.

«Etorkizuna oso kezkagarria da», esan du Pedro Campo Cecobiko presidenteak. Bereziki arduratuta dago hirietako auzoetako eta herrietako dendekin, hiriguneetakoak baino gehiago sufritzen ari dira eta. Onartu du, ordea, sektore batetik bestera badela aldea, eta badirela salmenten amiltzeari izkin egin dioten bi arlo: elikadura dendek «gutxi gorabehera eutsi egin diote», eta etxebizitzetarako ekipamendua saltzen dutenek «suspertze positibo bat izan dute».

Campok uste du irailetik aurrera iritsiko dela «okerrena», eta orduan bizkortuko dela saltokien itxiera, betiere ez badago aldaketa handirik pandemian. Ez du azaldu horretarako itxaropen handirik, eta «pertsona askoren mugarik gabeko arduragabekeriari» egotzi dio errua, gazteei bereziki. «Nik uste nuen beste balio batzuk zituela gazteriak, baina, gutxiengo bat diren arren, erakusten ari dira ezerk ez dituela arduratzen».

Aldi baterako erregulazioetarako baldintza bereziak «gutxienez urte bukaeraraino» luzatzeko eskatu du Cecobiko buruak. «Horrela ez bada egiten, milaka enpresaburu txiki ixtera behartuta egongo dira». Haren esanetan, «eskariaren arabera ari dira langileak lanera itzultzen, baina, eskaera normalaren %50ean gaudenez, ezinezkoa da langile guztiak berriro hastea, hori egiteak enpresa ixtea baitakar».

%14,1ko jaitsiera Eustatek

Eustatek joan den astean kaleratutako datuen arabera, aurtengo bigarren hiruhilekoan iaz baino %14,1 gutxiago saldu zuten Bizkaiko txikizkako merkatariek, eta %15,5, EAEko hiru lurraldeetakoei. Ostatuak eta jatetxeak hainbat astez itxita egoteak eragin du elikagaien salmenta %5,3 handitu izana EAEn, baina kate handiek izan dute gehien igoera hori. Beste produktuak saltzen dituztenek %31ko jaitsiera izan dute.


Summary: Bidenek Kamala Harris senataria aukeratu du presidenteordetzarako. Alderdi Demokrataren presidentegaiak bete du alderdikide askok azkenaldian egin dioten eskaera: emakume beltz bat aukeratzeko bigarren posturako. Ondo bidean, datorren asteko alderdiaren konbentzioan egingo dute hautagaitza ofizial.

Kamala Harris Kaliforniako senataria da, eta AEBen historiako lehenengo emakume beltza izango da presidenteorde izateko hautagaitzan. Joe Bidenek eta Harrisek Donald Trump egungo presidente errepublikanoa eta Mike Pence egungo presidenteordea izango dituzte aurkari.

«Ohore bat da adieraztea Kamala Harris hautatu dudala nire kide, jende xehearen aldeko borrokalari nekaezina eta funtzionario onenetako bat», adierazi zuen bart Bidenek, sare sozialen bidez.

Harris Oaklanden jaio zen, Kalifornian, 1964an. Etorkinak zituen gurasoak: aita jamaikarra, eta, ama, indiarra. Kaliforniako fiskal nagusia izan zen 2011tik 2017ra, eta senataria izan da azken hiru urteotan. Senataria kargua duen emakume beltz bakarra da. Hark fiskal gisa izaniko rola azpimarratu du presidentetzarako hautagai Harrisek, eta nabarmendu «banku handiei aurre egin», «langileei lagundu» eta «emakume eta haurrak abusuetatik babestu» izan dituela.

Harrisek adierazi du «ohore» bat dela presidenteordetzarako hautagai izatea, eta «beharrezkoa» dena egingo duela Biden AEBetako presidente izatera iristeko: «Bidenek AEBetako herria batu dezake, bizitza gure alde borrokan igaro du eta». Senatariak ekainean baieztatu zuen Biden babesten zuela Etxe Zurira iristeko hautagai gisa. Aurretik, hautagaitza propioa aurkeztu zuen, baina primarioak hasi aurretik erretiratu zen borrokatik, iazko abenduan. Orduan, jada, harekin aurkezteko aukera mahai gainean jarri zuen Bidenek.

Biden-Harris bikotearen hautagaitza oraindik ez da ofiziala, baina datorren astean egingo den Alderdi Demokrataren konbentzioan baieztatzea espero da.

Trumpentzat, «iruzurtia»

Bidenek albistea eman bezain laster, Trumpek erasoari ekin dio. Harris «iruzurtitzat» jotzen duen bideo bat zabaldu du sare sozialetan. AEBetako presidentearen esanetan, Biden ez da «oso azkarra» izan aukeraketan, eta «ezker erradikalaren» esku utzi du Alderdi Demokrataren agintea. Gehitu du Harrisek Bernie Sandersen ideiekin bat egiten duela: besteak beste, «osasun sistema sozializatzea» eta «zerga berriak» eskatzea.


Summary: Alemaniak Hego Euskal Herrira ez bidaiatzea aholkatu du. Hego Euskal Herritik Alemaniara joaten diren bidaiariek aurrez PCR proba egin beharko dute.

Berlinek uztailaren amaieran sartu zuen Nafarroa arrisku guneen zerrendan, eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa gehitu ditu orain. Hala, Alemaniako Gobernuak Hego Euskal Herrira ez bidaiatzeko gomendatzen die herrialde hartako herritarrei. COVID-19ak eragindako osasun egoera lau lurraldeetan izaten ari den bilakaera da erabaki horren arrazoia, Alemaniako Atzerri Ministerioaren arabera. Izan ere, atzo 324 kasu atzeman zituzten Hego Euskal Herrian, aurreko astean hainbat egunetan 400eko langa aise pasatu ostean.

Robert Koch institutua arduratzen da arrisku handia duten lurraldeak zerrendatzeaz, eta erakunde horrek mundu osoko 130 lurralde inguru ere bazituen zerrendatuak atzo. Arabaz, Bizkaiaz eta Gipuzkoaz gain, Madril, Anberes, Hungaria eta Errumaniako hainbat gune, eta Luxenburgo ere gehitu ditu zerrendara.

Aurreko larunbatetik, lurralde horietatik Alemaniara joaten diren bidaiari guztiek nahitaez egin beharko dute COVID-19aren proba. Herrialdera iritsi baino 48 ordu lehenago egin dezakete, edo hara bertara iristean. Emaitzen berri izan arte bakartuta egon behar dute. Hala egin ezean, 25.000 eurorainoko isunak ezarri ahalko dizkiete.


Summary: Gipuzkoa Basketek osatu du ACB ligari ekiteko taldea. Orozek, Deek, Olaizolak eta Motosek taldean jarraituko dute, baita teknikari guztiek ere. Horrez gain, Donostiako taldeak zortzi jokalari fitxatu ditu.

Delteco Gipuzkoa Basketek azkar egin ditu etxeko lanak. ACBk bere ligan aritzeko gonbita egin eta astebetera, osatu egin du datorren denboraldirako taldea. Espero zen bezala, aldaketa asko izango dira. Lau jokalarik bakarrik jarraituko dute taldean: Xabi Oroz joko antolatzaile eta kapitainak, Julen Olaizola hegal pibotak eta Johnny Dee eta Mikel Motos eskoltek. Klubak zortzi jokalari fitxatu ditu: Jan Span joko antolatzaile esloveniarra, Lucas Faggiano joko antolatzaile argentinarra, Pere Tomas hegaleko katalana, Brandone Francis eskolta dominikarra, Dino Radoncic hegaleko montenegroarra, William Magarity hegaleko pibot suediarra, Jaime Echenique pibot kolonbiarra eta Viny Okouo pibot kongoarra.

Guztiak aurreko denboraldiko teknikari talde beraren aginduetara ariko dira, Marcelo Nicola entrenatzailea buru dutela. Donostiako taldeak aurki hasiko du denboraldi-aurrea. ACB liga irailaren 18an hasiko da.


Summary: EH Bilduk Eusko Jaurlaritzari eskatu dio konponbide bat emateko lehen arretako zentroen egoerari. Eragile politiko, sindikal, ekonomiko eta sozialen arteko elkarlanaren beharra nabarmendu du indar subiranistak.

Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako lehen arretako zentroak langileen erdiekin eta lanez gainezka dabiltzala salatu dute egunotan: osasun sistema "lehertzeko zorian" dagoela ohartarazi dute hainbat langilek. EH Bilduk bat egin du lehen arretako langileen aldarriekin, eta egoeraz kezkaturik dago: "Osasun sistema publikoa gainezka dago, eta egoerak gaindituta. Eta hori ez da gertatzen Osakidetzako osasun langileen profesionaltasun eta arreta faltagatik", adierazi du Maddalen Iriarte EH Bilduko bozeramaileak.

Egoera "muturrekoa" da, indar subiranistaren esanetan, eta egoerari erantzun bat emateko ardura egotzi die agintariei. Iñigo Urkullu Jaurlaritzako lehendakariari eskatu dio bere eskumenak baliatzeko: "Lanari ekiteko garaia da, aitzakiarik gabe". Izan ere, herritarrek pairatzen dituzte egoeraren ondorioak. Halaber, EH Bilduren ustetan, ezinbestekoa da elkarlanean aritzea egoerari aurre egiteko. Horregatik, eragile sozial, ekonomiko eta sozial guztiekin bildu beharra nabarmendu du beste behin ere. "Bakoitzak bere lekutik eta dituen erantzukizunetatik, baina guztiok egin dezakegu ekarpena egoera honetan".

Adierazi du ezegonkortasuna eta segurtasun falta direla nagusi, eta neurri "argiak, zentzuzkoak, eraginkorrak eta koherenteak" eskatu ditu. Pedagogian sakondu beharra dagoela ere aldarrikatu du indar subiranistak: "Pedagogia behar dugu, gizarteak ondo uler dezan zer gertatzen ari den, egoeraren kontzientzia hartu eta egoeraren ardura ere era indibidual eta kolektiboan bereganatzeko".


Summary: Beste 505 positibo izan dira Hego Euskal Herrian. COVID-19a zuten zazpi pertsona hil dira azken astean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Probak egingo dizkiete Nafarroako egoiliar guztiei irailean.

Atzo baino ia berrehun kasu gehiago atzeman dituzte azken orduetan Hego Euskal Herrian: 505. Gorabeheratsuak izaten ari dira azken asteak positiboei dagokienez; atzo, kasuak urritu egin ziren herrialde guztietan, eta gaur, berriz, gora egin dute. Halaber, egin diren PCR kopuruak ere gehiago izan dira azken orduetan: 9.153 test egin dituzte, atzo baino ia 3.000 gehiago. Bizkaian, 229 kasuren berri eman dute; Nafarroan, 142 positibo atzeman dituzte; Araban, 72 kasu izan dira; eta Gipuzkoan, 53. Jaurlaritzak jakinarazi du erkidegotik kanpo bederatzi positibo detektatu dituzte.

Ospitaleratzeen datuak igotzen ari dira egunez egun: 26 pertsona sartu dira Hegoaldeko erietxeetan gaitzaren ondorioz azken orduetan, atzo baino hiru gehiago, eta hamabost pertsona zaintza intentsiboetako unitateetan daude. Oraintxe, beraz, 168 eri daude Hego Euskal Herriko ospitaleetan. Halaber, beste datu bat ere jakinarazi du Jaurlaritzako Osasun Sailak: abuztuaren 3tik 9ra COVID-19a zuten zazpi pertsona hil dira; horietako bost, gaitzaren ondorio zuzenengatik.

Santos Indurain Nafarroako Osasun kontseilariak, gaur eginiko prentsaurrekoan, azaldu du nolakoa izan den azken asteetan Nafarroan izandako kasuen bilakaera: uztaileko agerraldi bortitzen ostean, abuztuko lehen astean baretu egin zen egoera zertxobait; iragan astean, ordea, 650 kasuak gainditu ziren berriro ere, eta azken egunak bide beretik doaz.

Uda "zaila eta konplexua" izaten ari dela adierazi du kontseilariak, eta onartu du inork ez zituela halako datuak espero garai hauetan: "Garai hauek osasun langileek atseden hartzeko eta normaltasun berrira itzultzeko izan behar ziren, baina ez da hala izan". Horregatik, gizarte guztiaren inplikazioa eskatu du, eta lan kolektiboaren garrantzia nabarmendu du.

Kutsatzeen bilakaera eteteko hiru ardatz ezinbesteko aipatu ditu Santosek. Kutsatzeak eragoztea da lehen urratsa; ezinbestekoa da horretarako prebentzioa, eta babes neurriak hartzea. Harremanak murrizteko eskatu du kontseilariak: "Ezin ditugu lehen egiten genituen gauza berak egin, ezta modu berean ere; eta ezin gara lehen egoten ginen jende kopuru berarekin egon". Carlos Artungo Osasun Saileko zuzendari nagusiak ere behin eta berriz eskatu die herritarrei inoiz baino arduratsuago izateko, eta kontuan izateko une oroharremana dugun edozein kutsaturik egon daitekeela.

Kasuak ahalik eta azkarrena atzematea da, Santosen esanetan, beste gakoetako bat. Horretarako, Nafarroako Osasun Sailak indartu egingo du aztarnarien lantaldea datorren astean, kuantitatiboki ez ezik baita "kualitatiboki" ere. Une oro lanean ari diren aztarnarien lantaldean 54 lagun ere izango dira, eta, gainera, 100 bat langile gehiago daude behar denetan jarraipenak egiteko. Berrikuntza nagusia, gizarte langileak izango dira. Orain arte, erizainak eta osasun langileak aritu dira jarraipen horiek egiten, baina aurrerantzean gizarte langileak ere lan taldean sartuko direla iragarri du kontseilariak.

Ospitaleetarako kontingentzia planak dira Nafarroako Osasun Sailaren esanetan, hirugarren ardatz nagusia. Osasun sisteman "tentsioan" dago oraintxe, baina "prest" dago ospitaleratzeen igoera baterako. Era berean, kontingentzia plan bat prestatzen ari dira udazkenean etor daitekeenari begira.

Osasun Sailak beste erabaki bat ere iragarri du prentsaurrekoan: irail hasieran PCR probak egiten hasiko zaizkie Nafarroako egoiliar guztiei, baina, PCR probak ez ezik, immunitate probak ere egingo dizkiete.

50 agerraldi aktibo Nafarroan

Udako agerraldiak hasi zirenetik, 88 oldarraldi atzeman dituzte guztira Nafarroan, eta horietako 50 daude aktibo oraintxe. Agerraldiak aktibo izateari uzten dio hamalau egun igarotzen direnean inor kutsatu gabe. Agerraldi gehienak familia inguruan eta jarduera sozialetan aurkitu dituzte, baina baita lan arloan ere.

Agerraldi gehienak kutsatze kopuru murritzekoak dira, hamar kasutik beherakoak. Hiru agerraldi daude hogei positibotik gorakoak, eta agerraldi bat dago 200 kasutik gora dituena: Iruñeko aisialdi giroarekin lotuta detektatutakoa da.

Agerraldiak daudenetan tokian tokiko neurriak hartuko direla azaldu du Osasun Sailak. Azken astean, esaterako, neurri bereziak ezarri dituzte Murillo el Fruto eta Zarrakaztelu inguruan, agerraldi bat atzeman ostean; eta neurri zehatzak hartzen ari da Nafarroako Gobernua, Tuterako alkatearekin batera. Izan ere, inguru horretako intzidentzia maila igo egin da egunotan. Neurriok "luze gabe" ezartzea da asmoa.


Summary: Hegoaldeko aireportuek iazko bidaiarien laurdenak baino gutxiago izan dituzte uztailean. Iazko hilabete berarekin alderatuta, Loiun %75 jaitsi da bidaiari kopurua, Forondan %65, Hondarribian %88 eta Noainen %83. Merkantzia garraioa, berriz, antzeko erritmoan dabil, Gasteizen bereziki.

Hego Euskal Herriko aireportuetako jarduna apurka esnatzen ari bada ere, oraindik ohiko erritmotik oso urrun dabiltza. Ekaineko azken astean baimendu zituzten lehen hegaldiak, eta uztaileko bidaiari kopurua ez da iristen iaz hilabete berean mugitu zituzten laurdenera. AENA Espainiako aireportuak kudeatzen dituen elkartearen datuen arabera, uztailean 150.866 bidaiari mugitu ditu Loiuk, iazkoen %25. Foronda izan da bidaiari gehien izan dituen bigarren aireportua: 6.053, iazkoen %34,5; Iruñea hirugarrena: 4.048, iazkoaren %16,4 eta Hondarribia azkena: 3.939, iazkoen %12.

Hegaldiei dagokienez zifrak hobeak dira: Loiuk hegaldien %39,7 izan ditu –uztailaren 15era arte Espainiatik kanporako hegaldi oso gutxi izan ditu–; Iruñeak %61, Hondarribiak %35,7 eta Gasteizek %90,2. Azken datu hori ulertzeko Forondaren ezaugarriak ezagutu behar dira, bertan jarduten duten konpainia gehienak merkantziak garraiatzen baitituzte, eta merkantzia garraioak gizakienak baino muga gutxiago ditu. Tonei dagokienez, iazkoen %91,5 mugitu zituzten Gasteizen. Miarritzeko aireportuak ez ditu datuak publiko egin.

Uztailera arteko datuetan ere aldea nabarmena da. Larrialdi egoeran ia ez zen hegaldirik egon eta argi ikusten da etenaren eragina datuetan. Loiutik 1.060.988 bidaiari igaro dira, iaz tarte berean pasa zirenen %31,2; 55.361 Hondarribitik, %29,7; 54.356 Noaindik, %39; eta 23,910 Gasteiztik, %23,9. Hegaldi kopuruari dagokionez, Gasteiz da gutxien nozitu duena, %17 baino ez da jaitsi; eta garraiaturiko merkantzia kopuruari erreparatuta %8,5 baino ez du murriztu tona kopurua. Iazkoarekin alderatuta Loiuk hegaldien %40,3 izan du, Noainek %48 eta Hondarribik %34,1.


Summary: Zerga bilketa ia %20 jaitsi da Gipuzkoan. Ekainean %11,6koa zen erorialdia, baina aurten abuztuan zenbatuko da errenta kanpainaren zati bat.

Urtarriletik uztailera, 1.831 milioi euro bildu ditu zergetan Gipuzkoako Ogasunak, iaz epe horretan baino 456 milioi gutxiago. Portzentualki, %19,9 txikitu da bilketa. Ekainean, urte arteko jaitsiera %11,6 izan zen. Ogasunak, ordea, nabarmendu du aurten errenta eta ondare zergen kanpaina beste hilabete batez luzatu dela eta, ondorioz, aurten abuztuan zenbatuko dituztela 2019an uztailean zenbatutako diru sarrera batzuk.

Zerga nagusi guztietan amildu da bilketa. Diru gehien errenta zergak eman du (693 milioi), baina iaz baino %17 gutxiago. Beste zuzeneko zerga nagusiak, enpresek beren irabazien gainean ordaintzen duten sozietate zerga, 68,7 milioi eman ditu, iaz baino %7.6 gutxiago.

Zeharkako zergei dagokienez, kontsumoaren beherakadak %16,6 gutxitu du BEZaren bilketa, 540 milioi eurora arte. Kontsumo txikiago horrek ere kalte handia egin die zerga bereziei: %57,2 jaitsi da garagardoaren gainekoa, %54 edari alkoholdunen gainekoa, %16,8 hidrokarburoena eta %9,4 tabakoaren gainekoa.

Arabako eta Bizkaiko aldundiek aurki jakinaraziko dituzte beren datuak. Ekainera arte, hiru lurraldeetan %13,1 jaitsi zen zerga bilketa. Kopuru osoetan, 770 milioi gutxiago bildu dituzte. Urtearen amaieran 2.000 milioi eurotik gorako zuloa espero dute aldundiek.


Summary: Etxerat-ek salatu du bisiten inguruko «neurri murriztaileak» hartzen ari direla espetxeetan. Presoen senideek gogora ekarri dute kartzelan itxialdiaren kalteak «esponentzialki» handitzen direla.

COVID-19aren agerraldien ondorioz, espetxeetan «neurri murriztaileak» hartzen ari dira, Etxerat-ek salatu duenez. Euskal presoen senideen elkartearen arabera, aurrez aurreko bisitak debekatu dituzte zenbait kartzelatan, edo berrogeialdia ezarri diete bisitak eduki dituzten presoei. Neurriok «ikuspegi murriztailearekin» aplikatu direla adierazi dute, eta gehitu «senideekiko harremana oztopatzen» ari direla. Horrez gain, espetxe barruko berrogeialdiek «komunikazio oro debekatzea» dakartela azpimarratu dute, eta horrek presoen «bakartzea eta bazterketa» areagotzen duela. Presoen senideak beldur dira egoera hau «itxialdi orokortu» bilakatuko ote den udazkeneko agerraldiekin.

Oharrean, gehitu dute espetxeetako aginpideek «muzin» egin diotela erantzukizunari, eta presoen eta senideen eskubideen «aurka» aritu direla. Zehazki, Jaengo (Andaluzia), Curtisko (Galizia), A Lamako (Galizia) eta Brievako (Gaztela eta Leon) espetxeetako kasuak nabarmendu dituzte, eta salatu horietan «atzera» egin dutela presoen eta senideen arteko harremanetan. Nabarmendu dute «desinformazioa, ziurtasunik eza, bisitarik ez edukitzeko izua eta distantziak eragiten duen estutasuna» direla nagusi senideen artean: «Sufrimendu handiagoa ezartzen dio lehendik zuten zigor erantsiaren zamari».

Euskal presoak «hurbildu» eta «osasun eta bizitza eskubideek» lehentasuna eduki behar dutela azpimarratu du elkarteak. Era berean, pertsona «zaurgarrienen» egoera konpontzeko eskaera berretsi dute: «Larri gaixo diren eta 65 urte baino gehiago dituzten presoak berehala askatzea». Elkarteak nabarmendu du eskaera horiek «erakunde internazionalek pandemia hasieran gomendatutako neurriak» direla.


Summary: MSF eta Sea Watch berriro hasiko dira salbamendu lanetan Mediterraneoan. Erakunde horiek azaldu dute Libiatik alde egin dutenen kopurua lau aldiz biderkatu dela urteko lehen sei hilabeteetan. Bien helburua pertsona horiek erreskatatzen jarraitzea da.

Koronabirusaren krisiak mundua gelditu zuen, baina, etenaldia eta gero, Mugarik Gabeko Medikuak (MSF) erakundeak eta Alemaniako Sea-Watch taldeak berriro hasiko dituzte, batera, erreskate lanak Mediterraneo itsasoan. Asteburu honetan aterako dira itsasora, Sea-Watch 4 izeneko salbamendu ontzian, Borrianako portutik (Castello).

Haien helburua, hauxe: «Libiatik irteten direnak erreskatatzen jarraitzea, modu bakarra baitute bizirik iraun ahal izateko». Hala azaldu du Mila Fontek, MSFko Valentziako arduradunak. Europako Batasunaren jarrerari kritika egiteaz gain, Fontek migrazio datuak aipatu ditu, Afrikako kostatik inoiz baino iheslari gehiago atera diren honetan. Haren hitzetan, 2020. urteko lehen sei hilabeteetan lau aldiz handitu da Libiatik alde egin dutenen kopurua; hori guztia, «erreskate barkurik ez zegoen bitartean». Gainera, «6.000 lagun baino gehiago behartu dituzte Libiara bueltatzera». Fonten ustez, «Libiako portuko arduradunek Europaren babesa dute, mugako bizkartzain modura jardun eta pertsona horiek kontinentera heltzea eragotz dezaten».

Oliver Behn MSFko operazioen zuzendariak zehaztu du «larrialdirako elkarlana» dela Alemaniako erakundearekin egindakoa: «Europako Batasuneko kide diren Estatuek COVID-19a erabiltzen dute bilaketa eta erreskate lanak are gehiago murrizteko». Horrez gain, Libian gertatzen ari diren «abusuak» iraunkortzen dituztela esan du, eta «pertsonak itotzen uzten» dituztela, «laguntzarik ez emateko» politiken bidez.

Sea-Watch 4 barkuan 30 lagun inguru joango dira; lehen, ikerketa ozeanografikorako ontzia zen hori, eta berritu egin zuten salbamendu lanetan aritzeko. MSFk mediku talde bat izango du, lau osasun langile eta bi komunikazio arduradunekin osatua.

Oraingoz, Mediterraneo itsasoaren erdialdean egongo den erreskate ontzi bakarra izango da, baina Borrianako portuan ere badaude Open Arms ontzia eta Alan Kurdi Sea Eye gobernuz kanpoko erakundearena. Sea-Watch 4-rekin batera, zenbait hilabete eman dituzte portuan, ontziei hobekuntza eta moldaketa teknikoak egiten.

Izan ere, Italiako agintariek barkuak ikuskatu zituzten, eta moldaketak egitera behartu, berriro itsasora atera baino lehen. Aita Mari ere egoera horretan dago; Palermon egon zen blokeatuta 49 egunez, ekainaren 26an handik abiatzeko baimena lortu zuten arte. Pasaiako portura (Gipuzkoa) itzuli ziren, eta bertan egin behar izan zituzten Italiak eskatutako aldaketak. Itsasora irteteko baimenaren zain dago oraindik. Ocean Viking, SOS Mediterranee erakundearen barkua ere itsasoratzeko baimenaren esperoan da.

GKE horiek uste dute Italiako agintariek egindako moldaketa eskaerek, segurtasuna baino, haien lana oztopatzea dutela helburu. Salatu dute erreskate barkuak jokoz kanpo utzi dituztela eta salbamendu operazio berriak aurrera eramatea eragotzi dietela. Philipp Hahn Sea-Watch 4 ontziko misioen buru denaren arabera, oztopatze politika horiek «arrazistak» dira.

Protokolo berriak

Koronabirusaren pandemia dela eta, MSFk protokolo berriak jarri ditu martxan barkuan, hala nola kide guztiek PCR proba negatiboa izatea ontzira igo baino lehen.

Horrez gain, egunero neurtuko diete tenperatura eskifaiari eta barkuko langile guztiei. Salbamenduetan jarraipena egingo zaie erreskatatutako bakoitzari, eta, kasu larriren bat izanez gero, bakartzea eta ebakuazioa aginduko da.


Summary: Afrikako elefanteak, 2050. urterako galtzeko arriskuan. Elefanteen Nazioarteko Eguna da gaur. Azken hamarkadan, espezie horren populazioa %60 baino gehiago murriztu da, eta gatibu dauden elefanteen kopurua %70 hazi da.

Gaur, hilak 12, Elefanteen Nazioarteko Eguna da, eta, horren harira, Elefanteak ez dira merkantziak txostenaren hirugarren alea argitaratu du World Animal Protection erakundeak. Planetako ugaztunik handienen egoera konplexua nabarmentzeko helburuz sortu zen gaurko eguna; izan ere, azken hamarkadan elefanteen egoerak okerrera egin du.

Botswanan hilik aurkitutako elefante bat. STR / EFE

Alde batetik, espezie horren populazioa %60 baino gehiago murriztu da azken hamar urteotan. Boliaren legez kanpoko merkataritza da Afrikako eta Indiako murrizketaren arrazoi nagusia; gainera, zenbat eta ale gutxiago geratu, orduan eta balio handiagoa du elefanteen letaginen boliak. Afrikan 100 ale inguru hiltzen dituzte egunero isilpeko ehizan —bolia, haragia eta gorputzeko zatiak lortzeko—. Egoerak horrela jarraitzen badu, baliteke Afrikako elefanteak galtzea 2050. urterako.

Bestetik, World Animal Protection erakundeak argitaratu duen txostenaren arabera, Asian gatibu dauden elefanteen kopurua %70 hazi da azken hamarkadan, eta turistek animaliekin «argazkiak ateratzea edo bainatzea» da arrazoi nagusietako bat. Erakundeak adierazi duenez, gatibu dauden elefanteak «negozioaren ehuneko handi bat dira turismo antolatzaileentzat»; koronabirusaren aurretik, urtean 581 eta 770 milioi dolar artean sortzen zituzten. Horrez gain, elefanteen egoera larriagotzeko aukera dagoela adierazi du erakundeak, batez ere «leku horietako antolatzaileak COVID-19aren ondorioz galdutako diru sarrerak berreskuratzen saiatzen direnean».

Elefante bat Hungariako zirkuan. DIEGO AZUBEL / EFE

World Animal Protectionen arabera, «luzera begirako konponbidea» da turismo komertzialerako erabiltzen diren elefanteak gatibualdian ugaltzea debekatzea, horrela «animalia horien etorkizuneko belaunaldiek trauma hori jasatea eragotziko litzatekeelako». Turistak ere nolabait konponbidearen parte izan daitezkeela azaldu du; izan ere, «etika gutxiko praktiketatik aldendu daitezke», eta elefanteak «beren habitat naturalean» ikus ditzakete, edota «ongizate estandar altuak dituzten kanpalekuak babestu».


Summary: 'Gernikako arbola' ereserki bilakatzeko eskatu dute Iruñean. Euskal Herri osoko 80 musikarik manifestu bat aurkeztu dute: «Heldu da garaia historikoki elkartu gaituen ereserki bat kantatzeko, herrialdeko joera politiko guztiak ados jartzen baikaitu», aldarrikatu dute.

«Hemen gara Gernikako arbola-ren aldekoak». Gontzol Mendibil kantariak halaxe hasi du Iruñean, Julian Gaiarreren abeslariaren monumentu azpian, egindako agerraldia. «Nahi dugu berreskuratu gure betikoa izan den kanta, Euskal Herriko ereserkia». Laurogei musikarik manifestu bat aurkeztu dute bertan, Gernikako arbola Euskal Herriko ereserki izan dadin. «Musikatik, kulturatik berreskuratu nahi dugu. Ea politikak batu ez duena musikak eta kulturak batzen duen; gure herria, gure kultura, gure euskara eta gure batasuna hortik datorren», aldarrikatu du Mendibilek.

Gaiarreren monumentua aukeratu dute aldarrikapen hori egiteko: Mendibilen hitzetan, Nafarroan Gaiarre izan baitzen, Pablo Sarasate musikariarekin batera, Gernikako arbola-ren «hedatzaile handienetarikoa». Mendibilek gogora ekarri duenez, Gernikako arbola da «beharbada Euskal Herrian ikurrik eta musikarik esanguratsuena, aniztasun handia baitu eta batasuna eskaintzen baitu, era guztietako herritarrek parte hartu bailezakete bertan».

Ereserki egiteko eskaera duela hilabete inguru hasi zen, eta batik bat Nafarroatik eta Ipar Euskal Herritik bultzatu zuten. «Ikusia da Gernikako srbola, Euskal Herriaren sinbolotzat hartua izan dena, ez dugu esango galduta egon dela, baina ia-ia, eta horregatik nahi izan dugu oso zerikusia zen kantua berreskuratzea, historia luzea duen kanta baita».

Ereserki gabe

Manifestuan adierazi dutenez, hizkuntzak eta musikak herri gisa identifikatzen dute Euskal Herria, eta Axularrek 1643an osaturiko zazpiak bat leloa ere onartuta dago, baina ereserkirik ez dago. EAEk badu berea 1983az geroztik (Gora eta gora), eta Nafarroak ere bai, 1986az geroztik (Gorteen ereserkia). Ipar Euskal Herriak ez du ereserki ofizialik. «Lurraldeon osotasunak ez du batuko gaituen ereserkirik».

Hala ere, euren ustez, 1853an sortutako Jose Mari Iparragirreren Gernikako arbola ereserki «ederra da». «Nahikoa dugu oroimenean pixka bat lardaskatu deskubritzeko badugula ereserki eder bat, gaurdaino elkartu gaituena eta, ulertezina bada ere, baztertua». Sortu zenean, berehala zabaldu zen, eta arrakasta handia izan zuen. «Inork ez du azalpen argirik zortziko hori zergatik hedatu zen horren laster». Gogora ekarri dutenez, XIX. mende erditik, karlistek eta liberalek, errepublikazaleek eta sozialistek, kontserbadoreek eta iraultzaileek, abertzaleek eta nabarristek kantatu zuten. «Zer da, bestela, ereserki nazional bat, ez bada herritar guztiak kantatzera zirikatzen dituen hori?».

XIX. mendearen amaiera hartan, foruen galera eta Euskal Herriaren batasuna gorpuztu zituen, haien hitzetan. Euskal Herriko eskualde guztietan hedatu zen, eta hala islatu zen: Erriberako makil dantzetan eta Zuberoako pastoraletan, errege-erreginen harreretan eta sanferminetan. Gerora ere, ikur bat izan zen: 1918an, foruak berrezartzearen mugimendua hauspotzean; 1931n, Errepublikaren ezarpenean; 1934an, mugimendu autonomistan.

Manifestuaren arabera, frankistek eta naziek Gernika suntsitu zutenean «herriaren sinbolismoa harrotu zuen ereserkia demokraziaren, bakearen, herri erresistentziaren munduko ikur izatera pasatu zen, totalitarismoen aurrez aurre». Halaber, 1949an, Hirugarren Reich-ari gailendu izana ospatzeko, Ipar Euskal Herrian Gernikako arbola izan zen ereserki ofiziala, Frantziakoarekin batera.

Hona manifestua sinatu dutenetako batzuk: Igor Ijurra, Fermin Balentzia, Serafin Zubiri, Julia Itoiz, Joseba Irazoki, Erramun Martikorena, Jean Mixel Bedaxar, Anje Duhalde, Pantxoa Karrere eta Peio Ospital, Niko Etxart, Eneko Labegerie, Gontzal Mendibil, Eñaut Elorrieta, Amaia Uranga, Mikel Markez, Amaia Zubiria, Xabier Saldias, Gorka Knorr, Evaristo Paramos...

Dei egin diote euskal gizarteari kantatzera eta zabaltzera.


Summary: Beste zazpi positibo euskal taldeen artean. Athleticen sei jokalarik eman dute positibo, eta Osasunan, berriz, Jagoba Arrasate entrenatzaileak. Alaveseko hiru jokalariri ere detektatu diete COVID-19 gaitza.

Beste zazpi positibo euskal taldeen artean. Athleticen, sei jokalarik eman dute positibo, eta, Osasunan, Jagoba Arrasate entrenatzaileak. Athleticeko eta Osasunako gizonezkoen lehen taldeko jokalariei eta taldeko gainontzeko langileei COVID-19 gaitza atzemateko probak egin zizkieten asteartean, PCRa eta serologikoa. Ligako protokoloak ezartzen du talde guztiek egin behar dutela hori denboraldi-aurreko entrenamenduen aurretik.

Gaur jaso dituzte proben emaitzak bi taldeek. Iñaki Williamsek, Unai Nuñezek, Gaizka Larrazabalek, Ohian Sancetek, Unai Lopezek eta Iñigo Cordobak eman dute positibo Athleticen. Bakarturik daude etxean, eta beste PCR proba bat egingo diete datorren astean. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailari eman diote kutsatuen berri, klubak ohar batean adierazi duenez.

Horren ondorioz, negatibo eman duten jokalariak banaka entrenatuko dira ostegunetik aurrera, eta beste PCR bat egingo diete ostiralean.

Osasunan, kasu positibo bakarra atzeman dute: Jagoba Arrasate da Nafarroako taldean koronabirusa duen bakarra. Klubak adierazpen baten adierazi duenez, Berriatuko prestatzailea etxean bakartuta dago. Osasunak ere Arrasateren egoeraren berri eman die osasun agintariei.

Alavesek, berriz, hiru positibo detektatu ditu astelehenean egindako PCR probetan. Klubak adierazi du kutsatuek ez zutela inolako harremanik izan kideekin, eta etxean daudela atzotik, sintomarik gabe. Datozen egunetan, beste proba bat egingo diete, eta orduan erabakiko dute noiz hasiko diren beste jokalariekin batera entrenatzen.


Absentziaren balada

Summary: Absentziaren balada. Soldadu, musikari poeta, bohemio, erbesteratu, artzain, erromantiko peto. Mito bat. Gernikako arbola kantaren sortzailea baino gehiago. Jose Mari Iparragirre (1820-1881). Jaio zela bi mende, asteon. Hari buruzko film bat iragarria zuten negurako, baina tiraderan geratu da proiektua; ez da hala gertatzen den lehena. Tiradera hori zabaltzeko eta mitoa egurasteko saio bat da sail hau.

«Proiektu honi heldu nion arte, ez nekien ezer Jose Mari Iparragirreri buruz», Adriana Hernandez historialariak. Atlantikoaz bestaldetik etorri zen duela hamabost urte, Venezuelatik; urte eta erdi pasa daramatza Urretxuko Udalak bardoaren jaiotza mendeurrenaren harira abiarazitako webgunea prestatzen, datuak kontrastatzen, hemerotekak arakatzen, irudiak bilatzen... Duela mende eta erdiko artikulu baten argazkia klikatu du ordenagailuko pantailan; beste bi ireki ditu segidan. Iparragirrez ari dira denak, baina pertsona desberdinaz ari direla dirudi. «Iparragirre asko daude. Hari buruzko bertsio asko bai, behintzat». Bertsioaren arabera, aldatu egiten dira haren bizitzako errepartoko aktoreak.

Ohikoa da, esaterako, Ramon Cabrera jeneral karlista aipatzea, gerran izenpetutako itun idatzigabe baten ondorioz edo, haren bitartez hasi baitzituen artistak 1839tik 1851ra bitartean Europan zehar eginiko ibileretako asko. Are gehiago haizatu izan da Pedro Egañaren rola, Iparragirreren sona zabaltzen: Madrilen zuzentzen zuen La España egunkariak beti jarraitu zien musikariaren emanaldiei, eta goratu egiten zituen; politikari gisa ere, beti hauspotu zuen haren ibilbidea. Beste hainbeste egin zuten, geroago, Fermin Herran, Ricardo Becerro de Bengoa eta Gasteizko ateneoko beste hainbat kidek: Euskal Herrira itzul zedin, lehenik; haren ekarpena goratzeko, zendu ostean.

Nicolas Soraluze, bardoaren txikitako lagun-mina. BERRIA

«Nicolas Soraluze Zubizarreta idazle eta historialaria da ahaztu ezin den beste bat», Adriana Hernandezen esanetan. Soraluzek umetatik zuen adiskide Iparragirre, eta artikulu bat argitaratu zuen El Anunciador Vitoriano egunkarian, hura hil eta gutxira, eta haren biografiari buruzko datu ezezagun ugari eman. «Bardoaren bizipenak testuinguruan kokatu zituen Soraluzek, eta haren defentsan ere atera zen, familia Ameriketan abandonatu zuen zoro abenturazale bat zela zioen irudiaren kontra». Soraluzek behin eta berriz errepikatu zuen Iparragirrek sekula ez ziola uko egin Uruguain utzitako familia hona ekartzeko ametsari.

Uruguai. Amerika. Beste klik bat egin du historialariak saguarekin, letra larriz idatzi beharreko izenaren bila. Emakume baten argazkia ordenagailuaren pantailan. Ondoko fitxan: «Anjela Kerexeta Aizpurua. Alegia (Gipuzkoa), 1838 Mercedes (Uruguai), 1921». Iparragirreri buruzko bertsio guztietan ageri da erretratuko andre ileurdina.

Martxoaren 11n Arriaga antzokian estreinatu zuten Iparragirre, bihotzeko Jose Mari kontzertu eszenikoan ere ageri da, bardoaren bizitzan garrantzia izan zuten zenbait emakumerekin batera: bizia eman zion Francisca Manuela Balerdi; indiferentzia oparitu zion Manuela Francisca Zubiaurre Zugana Manuela kantako protagonista; Caroline Duprez sopranoa... Ikuskizun horretan aktore eta abeslari ari den Ainara Ortegarentzat, ezezagunak ziren emakume horiek denak: «Iparragirreren musika asko ezagutzen dut, etxetik, baina ezer gutxi dakit haren bizitzaz. Txikitandik jotzen ditut haren piezak, eta haren kantetako askoren letrak badakizkit, baina, pertsona gisa, misterio hutsa da niretzat». Misterioaren parte bat argitzeko leiho berezia ireki zuen Anjela Kerexetak, bada, ahots propioz.

Nota bat gora

La Vasconia aldizkariaren egoitza, Buenos Airesen, 1897an. Jo dute atea, ireki du Francisco Grandmontagne kazetariak, ikusi du emakume txiki bat aurrean. Iparragirreren alarguna dela, miseria gorrian bizi dela, aldizkariak bere aldeko diru bilketa bat antolatzea nahi lukeela. Ahalegina egingo duela, kazetariak. Eta bardoari buruz hizketan hasi dira. Tolosan (Gipuzkoa) ezagutu zutela elkar, Kerexeta 17 urte bete gabea artean, ostatu batean lanean ari zenean. «Bertsotan kortejatu ninduen. (...) Gurasoek ez zidaten harekin ezkontzen uzten. (...) Buru gainetik hanka orporaino nuen gustuko. Gizon ederra zen, izan ere. Bizarra ere ederra zuen; eta bihotza, onbera. Inork ez bezala egiten zuen euskaraz, eta bertso politak kantatzen zituen».

Anjela Kerexeta. HEZI2DE

36 urte zituen bardoak «baina gutxiago izateko itxura zeukan», eta herriz herriko emanaldi sokan jarraitu zuen hark. Neska gazteak harrituta jaso zuen berehala bidali zion gutuna, bazetozten Donostiako abuztuko festetan berriz ikusteko eskean. «Lehengusina baten etxean eduki ninduen festek iraun bitartean, eta, bukatu zirenean, berarekin Ameriketara joango al nintzen galdetu zidan. Buenos Airesen ezkonduko ginela esan zidan, euskal probintzietan apaizek paper asko eskatzen zigutelako ezkondu ahal izateko». Iparragirreren atzerriko ibileren gaineko kontrolik ezak errezelo ugari sortzen zituen zenbaitengan; Kerexetarengan, ez. «Fede itsua nuen Jose Marirengan».

Fedearen neurri bat: Ameriketara abiatu bezperan, parrandaz parranda, ez diru eta ez aterpe geratu zen Iparragirre. Kerexetak ordaindu zion azken egunetako ostatua, Tolosan zerbitzatzen bildutako sosekin. 1.150 errealeko bidaia-txartelaren 800 bakarrik ordaindu ahal izan zituen azkenean; 350 zorretan utzi zituen. Horiek eta Iparragirreren txartelaren 1.300 errealak ordaintzeko, bi hilabeteko epea eman zieten.

Zorretan abiatu zen Kerexeta Ameriketara, 1858ko udan. Bidaia osoa kantuan eman zuten berak eta maiteak. Gernikako arbola, batez ere. Buenos Airesera heldu berritako sentsazioak: «Euskaldun asko genituen zain nasan. Tira... haren zain zeuden. Nire zain ez zegoen inor. (...) Ni isilik, kantari eta builaka ari zen hainbeste gizonen artean erdi zorabiatuta». Han ezkondu ziren, azkenean, San Inazio elizan, 1859ko otsailaren 26an. Ordurako, bardoaren antzokietako porrota gertatua zen, eta Uruguairako bidea hartu zuten berehala. Mercedesera. Lerro arteko zertzeladak: «Oso artzain txarra zen [Iparragirre]. Ardiak galtzen zitzaizkion, ebasten uzten zuen, beste artaldeetakoekin nahasten zitzaizkion. (...) 'Ardiek ere maite dute askatasuna, eta ardiek ere foruak izan ditzaten nahi dut', esaten zidan hark. Ze atarramentu izango genuen, ba, guk gizon harekin? Ene Jesus, zenbat negar egin nuen!». Eguna joan eta eguna etorri, hiru urtez: «Horrela ematen genuen bizitza, zortzikoak kantatzen eta ardiak zenbatzen. (...) Hura sosengatik sesioan hasi? Tira, tira!».

Iparragirre-Kerexeta familia, 1877. urteko argazki batean. Iparragirre urte horretan itzuli zen Euskal Herrira, emaztea eta zortzi seme-alabak Uruguain utzita. KEINU

Montevideon taberna irekitzea izan zuten hurrengo aukera. Café del Guernikako-arbola, beti jendez beteta; beti hutsik nagusien sakela. «Ni desesperatu egiten nintzen, baina hark ezta kasurik ere. Gau osoa parrandan, denekin kantuan, inori kobratu gabe». Taberna itxi eta Mercedesera berriz, artzain. «Gitarra eskuan hura: bi haur besoetan ni. (...) Aurrekoan bezain gaizki. Jose Marik bertso eginean segitzen zuen, belazean etzanda». Euskal Herriaren berri jasotzen hasi zen musikaria, egunkarien bitartez. Bueltatu beharraz mintzatzen hasi zen, eta Kerexetaren eskaera: «Ez zaitez joan, Jose Mari!». Alferrik. «Gizon ona zen, jauna».

Iparragirrerekin izandako zortzi seme-alabekin geratu zen Kerexeta, itsasoaz bestaldean. Gizonezko bakartientzat latza eta gizonik gabeko emakumeentzat jasangaitza izan ohi zen mundu batean. «Mercedesen esan genion agur elkarri, eta ez nuen gehiago ikusi. (...) Bizpahiru gutun bidali zizkidan gero, eta ez nuen gehiago jakin hartaz, hila zelako berria jaso nuen arte». Mezu hori jaso zuenerako, beste bi umez erditua zen Kerexeta, Domingo Elutchauz auzoarekin. Bigarrengoz alargundu, eta arropa garbiketa, jostea eta emagin lanak izan zituen ogibide. 83 urterekin hil zen, Iparragirreren aurpegirik intimoena agerian utzi zuena; haren ametsei segika Ameriketaraino joan eta sekula itzuli ez zen emakumea. Nota bat gora, ahots grabeen munduan, absentziaren balada kontari.

'Alter ego'-a Elizondoko (Nafarroa) Zubiria etxean jaio zen Jose Zubiria, 1823an, eta Afrika iparraldera joan zen Espainiako soldadu gaztetan, Rifera. Madrilgo kafetegietan egin zuen topo Jose Mari Iparragirrerekin, 1853an. Zubiria Jose Farro aktore eta enpresariaren zarzuelan ari zen lanean, eta liberal agerikoa zen. Berehala egin ziren lagun. «Baliteke baztandarra ere, Iparragirre bezalaxe, beste herrialde batzuetatik pasea izatea», dio Francisco de Paula Garciak, argitaratu berri duen Iparragirre en la Corte liburuan. 1856ko prentsa pasarte hau aipatzen du hipotesi horren euskarri: «Atzerriko hiriburu nagusiak korritu ostean gorte honetan ezarri den gazte nafar bentrilokuo batek atentzioa eman du Cafe de Orienten». Nafar sabeliztun hori Zubiria litzateke, urte horretako abuztuan estreinatu baitzuen Atso zaharra eta neskatoa ikuskizuna Madrilen. Hiru ahotseko bakarrizketa bat egiten zuen bertan, gitarra lagun. Pianora ere kantatzen zuen, tiple, tenor eta baxu bozak eginez. Iparragirre Euskal Herrian zen 1856 hartan, gaitz batek oso larri jota. Sendatu eta artista bizimodura itzuli zenean, La riña de las sardineras bakarrizketa eman zuen Donostian, bere kantaldiaren osagarri. Bata bestearen alter ego-a ziren Zubiria eta bera: gerra ezagututakoak ziren biak, eta Europan zehar kantuan ibiliak, gitarra bizkarrean; biek maite zuten beren bizimodu erraria; biek txertatzen zituzten bakarrizketa umoretsuak beren emanaldietan. Eta, Iparragirre Ameriketatik Euskal Herrira itzuli zenean, elkar hartu, eta kantuan hasi ziren plazatik plazara. Elkarren lekuko izan ziren, gainbehera betean. Herio eta gitarra 1881eko apirilaren 6an, Iparragirreren heriotzaren berri jakin orduko, Zozabarro bentara agertu zen Zubiria. Biharamun goizean, adiskidea hilkutxara sartu, orgara igo eta Urretxurako (Gipuzkoa) bidean jarri zutenean, hilerriraino lagundu zion, negar betean. Haren gitarra erabiltzeko baimena eskatu zuen gero, bardoaren itzalak txapela txanponez betetzen lagunduko ziola uste baitzuen. Gitarra horrekin kantatu zion Espainiako erregina Isabel II.ari Gure erregiñari zortzikoa, 1883ko irailaren 25ean, Zestoako (Gipuzkoa) bainuetxean. Handik hilabete gutxira hil zen, Durangoko ostatu batean (Bizkaia). «Miseriarik gorrienean», Crónica de Cataluña egunkariak 1884ko maiatzaren 5ean argitaratu zuenez: «Ez zaio txanpon txiki bat ere aurkitu. Bere arropa batzuk eta erlojua besterik ez du utzi». Espainiako hainbat egunkaritan ere idatzi zuten Zubiriaren heriotzaz, behinola izandako ospeari oihartzun eginez. Behin hortik aurrera, Iparragirreren gitarra Bizkaiko Batzar Nagusien egoitzan, Gernikan, gordetzeko asmoa sortu zen. Iparragirrek eta bere alter ego-ak jo zuten tresna 1896ko maiatzaren 21ean heldu zen Gernikara. Hantxe egon da gaur arte.

Bihar: Soinu banda.


Summary: BERRIAko udako argazki lehiaketa martxan. Irailaren 6ra arte dago aukera bertan parte hartzeko.

Uda berezi honetan kanpora joateko asmorik? Ala etxetik gertu nahiago? Aukera bat zein bestea izan, argazki ikusgarriak ateratzeko aukera dago. BERRIAk urtero antolatzen du udako argazkien lehiaketa, eta aurten ere martxan da. Orain arte erredakzioan jasotako argazki batzuen bilduma atxikita dago albistearen azpialdean.

Lehiaketa irabazten duenarentzat, bi lagunentzako gaua eta gosaria izango da Bidania-Goiatzen (Gipuzkoa) dagoen Iriarte jauregian, eta bigarren sailkatuarentzat, berriz, bi lagunentzako dastatze menua, Bilboko Yandiola jatetxekoa. Parte hartzaileen artean K Pilota txakolinaren sei botilako bost kaxa zozkatuko dira; beraz, badago nahikoa arrazoi lehiaketan parte hartzeko!

Irailaren 6ra arte bidali daitezke argazkiak, irakurle@berria.eus helbidera, egilearen izen-abizenak, telefono zenbakia eta argazkiaren azalpen bat idatzita. Ezaugarriok izan behar dituzte argazkiek: 1.800x1.200 pixel, eta JPG formatua.


Summary: Aranzadi elkartea Altzoko Handiaren hezurren bila ari da. Altzoko hilerrian abiatu dute ikerketa. Bi uste zabaldu izan dira: bata, hezurrak lapurtu zituztela; bestea, hilerrian daudela oraindik. Ikerlariek zalantza hori argitu nahi dute.

Mundu osoan biran ibili zenean Eleizegi Erraldoia esaten zioten arren, Euskal Herrian ezagunagoa da Altzoko Handia ezizena haren familia izena baino. Izan ere, Migel Joakin Eleizegi Arteaga (Altzo, Gipuzkoa, 1818-1861) handia zen oso: 2,41 metro garai, orduko azken neurketen arabera. Ospe handia izan zuen horregatik, eta jende askok ezagutu zuen Europa osoan. 43 urte zituela hil zen, jaiotetxean, biriketako tuberkulosi baten eraginez, eta Altzoko hilerrian lurperatu zuten.

Orduz geroztik, hilobitik haren hezurrak lapurtu dituzten ustea zabaldu izan da, herritar batzuek esan zutelako haren hobian ez zegoela ezer. Zenbaiten ustez, Londresko laborategi batean daude gordeta. Beste batzuek, ordea, uste dute oraindik lurperatu zituzten lekuan daudela. Aranzadi zientzia elkarteak behin betiko argitu nahi du zalantza, eta ikerketa bat abiatu du Altzoko hilerrian bertan. «Haren familiakoen gorpuak atera beharko ditugu, ondo identifikatu, eta gehiago begiratu, eta ea haren arrastoak aurkitzen ditugun», adierazi dio Leire Mendiluze mediku eta Aranzadiko kideak BERRIAri. Biharko egunkariak emango du espedizioaren berri.


Summary: Hemezortzi kasu atzeman dituzte Zamudioko zahar etxe batean. Donostiako eta Bilboko bi zahar etxeetan ere positiboak izan dira.

Zamudioko (Bizkaia) Truiundo zahar etxean hemezortzi positibo atzeman dituzte, EITBk jakinarazi duenez: horietatik 15, egoiliarrak. Zamudio, ordea, ez da kasuak detektatu dituzten toki bakarra izan. Gipuzkoako Foru Aldundiak jakinarazi du Donostiako zahar etxe bateko egoiliar batek ere positibo eman duela. Atzo, beste kasu bat atzeman zuten zahar etxe berean. Aurretik eginiko test batean negatibo eman zuen egoiliarrak, baina sintomak garatu eta positibo eman du bigarren proban.

Bilboko zahar etxe batean ere izan da beste kasu bat. Iragan astean, egoitza horretako langile bat kutsatu zen, eta, ondorioz, PCR probak egin dizkiete bertako egoiliarrei eta langileei. Proba horietan atzeman dute kasua. Gasteizen ere beste kutsatze bat izan da eguneko zentro bateko erabiltzaileen artean.


Summary: Hiru lagun hil eta sei zauritu dira tren istripu batean, Eskozian. Ezbeharra Stonehaven herritik gertu jazo da. Trena bidetik atera da.

Erresuma Batuko Poliziak jakinarazi duenez, Aberdeen eta Glasgow arteko ibilbidea egiten ari zen tren bat bidetik atera da Stonehaven herritik gertu dagoen baso eremu batean (Eskoziako ipar-ekialdea). Istripuan hiru pertsona hil dira eta sei zauritu; Erresuma Batuko Garraio Poliziak adierazi duenez, hildako bat treneko makinista da. Sky News telebista katearen arabera, trenean hamabi lagun zihoazen: tren konpainiako sei bidaiari eta sei langile.

Larrialdi zerbitzuetako 30 ibilgailu baino gehiago joan dira istripua gertatu den lekura —aireko anbulantzia bat barne—, eta oraindik lanean ari dira zenbait agente. Ezbeharra zergatik gertatu den ikertzen ari dira. Dena dela, hango zenbait hedabidek jakinarazi dutenez, baliteke istripua lur jausi batek eragin izana. Izan ere, duela egun batzuetatik, euriteek eta ekaitz elektrikoek uholdeak eragin dituzte Eskozia ekialdeko eta erdialdeko zenbait tokitan, eta bidaiak eten behar izan dituzte.

Nicola Sturgeon Eskoziako lehen ministroak jakinarazi duenez, ezbeharra «larrialdi zerbitzuetarako sarrera oso zaila» den leku batean gertatu da, eta horregatik luzatu da erreskatea hainbat ordu. Ministroak gaineratu du larrialdietarako telefono linea bat ezarri dutela senide edo lagunen bila dabiltzan herritarrentzat. Horrez gain, Eskoziako Parlamentuan egindako agerraldian zera adierazi du: «Ahal dugun guztia egingo dugu larrialdi zerbitzuek baliabideak izan ditzaten eta familiak babestuta senti daitezen».


Summary: Lidergo beharra azpimarratu dute demokratek, «eldarniozko» erabakiak direla eta. Biden-Harris hautagaitza bart aurkeztu dute. Gazteen botoa bildu nahi dute Harrisen izendatuta.

AEBetako Alderdi Demokratak bart aurkeztu du ofizialki Etxe Zurira heltzen saiatuko den bikotea, eta herrialdea «berreraiki» beharra azpimarratu du: «Etorkizun hobe bat hautatzeko aukera izango dugu hemendik 83 egunera». Kamala Harris senatari eta presidenteordetzarako hautagaiak bere lehen hitzak egin ditu jendaurrean, Joe Biden presidentegaiak aurkeztu zuenetik: «AEBek lidergoa eskatzen dute».

Wilmingtonen —han bizi da Biden— eginiko agerraldi batean, presidentegaia Harrisen alde mintzatu da. «Pertsona egokia» dela azpimarratu du, badakielako «gobernatzen» eta «erabaki zailak hartzen». Hautagai demokratak senatariaren jatorria azpimarratu du, eta zenbait komunitaterentzat «eredu» dela adierazi. Harrisek aita Jamaikakoa du, eta ama Indiakoa, eta presidenteorde izan daitekeen lehen emakume beltza da. Hala, Barack Obamaren presidenteorde izandakoak uste du gazteak ordezkatuak sentituko direla lehen aldiz, «batez ere euren komunitateetan baztertuak sentitzen diren neska beltz eta beltzaranak».

Harrisek aukera eskertu du, eta bozak irabazi beharra azpimarratu, AEBetako presidente Donald Trump kargutik kentzeko. Hark gogor egin zuen Harrisen aurka, Bidenek hautagaitzaren berri eman laster, eta «iruzurtitzat» jo zuen senataria. Hori ikusirik, Harrisek estatubatuarrei eskatu die ez onartzeko Trumpek eta Mike Pence presidenteordeak osatutako «gobernu huts egina». Bere buruaz herritarrez baino gehiago arduratzea egotzi dio Trumpi, eta «lidergo» beharra azpimarratu du, hautagaitza errepublikanoaren aurrez aurre.

COVID-19ari aurre egin beharra

Hauteskunde kanpainako gai nagusia, oraingoz, koronabirusak eragindako osasun krisia da. Demokratek AEBetako presidenteari erasotzeko baliatu dute. Harrisek salatu du bost milioi kutsatu baino gehiago eta 165.000 hildako egon direla Trumpen «eldarniozko» erabakien eraginez: «Ez zuen hasieratik serio hartu». Adibidetzat jo ditu maskara erabiltzearen edo segurtasun tartea zaintzearen inguruan izan dituen iritzi aldakorrak.

Bidenek azaldu du demokratek badutela koronabirusari aurre egiteko plan bat, gobernu errepublikanoak ez bezala, «zientzian oinarrituta». Proba gehiago egingo lituzketela esan du, beharrezko baliabide publikoak erabilita: «Eskolak eta negozioak irekitzea behar dugu».


Summary: Israelek hainbat gune bonbardatu ditu Gazan, eta erregai sarrera itxi du. Israelgo armadak adierazi du Hamasen hainbat azpiegiturari egin diotela eraso, Gazatik puxiken bidez jaurti dituzten lehergaiei erantzuteko.

«Azken aste honetan puxika lehergaiak jaurti dituzte Gazatik Israelgo lurraldeetara. Horri erantzunez, Israelgo eraso hegazkinek eta tankeek eraso egin diete Hamasen hainbat helburu militarri», adierazi du Israelgo armadak ohar bidez.

Aurreko egunetan, hainbat gune bonbardatu ditu Israelek Gazako zerrendan, eta, horrez gain, lurraldeak salgaientzat duen sarbide bakarra itxi eta arrantzarako eremua murriztu du hemezortzi itsas miliatik hamabost miliara. Neurri horiei gehitu die lurraldean erregaia sartzeko debekua. Benny Gantz defentsa ministroak eman zuen agindua, atzo.

Gazako Arrantzaleen Kofradiak asteazkenean salatu zuen Israelek arrantzarako itsas eremua hamabost miliara murriztu duen arren, Israelgo itsasontzi militarrek gehienez ere zortzi miliatan arrantzatzera behartu dituztela.

Gazatik Israelera puxika bidez bidalitako dozenaka lehergaiek gutxienez 24 sute eragin zituzten asteazkenean, eta 70 inguru asteartean.


Bihurgunez bihurgune

Summary: Bihurgunez bihurgune. Soldadu, musikari poeta, bohemio, erbesteratu, artzain, erromantiko peto. Mito bat. Gernikako arbola kantaren sortzailea baino gehiago. Jose Mari Iparragirre (1820-1881). Jaio zela bi mende, asteon. Hari buruzko film bat iragarria zuten negurako, baina tiraderan geratu da proiektua; ez da hala gertatzen den lehena. Tiradera hori zabaltzeko eta mitoa egurasteko saio bat da sail hau.

Jose Mari Iparragirreren biografia bihurgunez eta pasarte ezezagunez betea dago. Bi kontinente eta hamaika herrialde korritu zituen, eta artistak kantaldiz kantaldi eta bidaiaz bidaia egin zuen bideak labirinto itxura hartzen du, ibileron lokalizazio posibleen zerrenda luzea harilkatuz.

URRETXU (GIPUZKOA)

Alzola Etxea. Kale Nagusia, 10. Bertan jaio da Jose Agustin Iparragirreren eta Francisca Manuela Balerdiren bigarren umea: Jose Mari, 1820ko abuztuaren 12an. Herriko eskolan hasiko da ikasten, irakasle liberal batekin, baina, 6 urterekin, Zerainera (Gipuzkoa) bidaliko dute gurasoek, osabarekin ikas dezan.

MADRIL

San Isidro ikastetxea. Toledo eta Estudios kaleen gurutzaketa. Iparragirreren eskola berria, jesuitena. Jendetzak eraikina asaltatu du 1834ko uztailaren 17an, kolera izurrite bat dagoelako hirian eta jesuitek eragin dutelako zurrumurrua zabaldu delako. Iparragirreren irakasle Casto Fernandez apaiza ere hil dute. Hortik gutxira, Gipuzkoako frontera abiatu da 13 urteko ikaslea, amari eskolara doala esanda.

PARIS

Rochechouart kalea 38. Parisko Kontserbatorioko irakasle titular eta tenor handi Gilbert Duprezen etxea. La Rochejaqueleingo markesaren aurkezpen gutuna lagun jo du atea Iparragirrek, 1842an. Badira bi urte pasa Frantziara heldu dela, Karlos Maria Isidro Borboikoaren alde armak hartu zituzten beste milaka euskal herritarrekin batera, eta kantutik bizi nahi du, bere eztarriaren ahalen jakitun. Karlisten babes sareari esker iraun du orain arte. Baita musikarako bere dohaiei esker ere. Ez du maite opera kantagintzak eskatzen duen diziplina, baina, eta Paristik alde egitea erabakiko du, abentura eta entzule bila, Europan barrena.

LARRESORO (LAPURDI)

Apaiztegia. Gratien Adema Zaldubi ikaslea (Senpere, Lapurdi, 1828 - Baiona, 1907) lehen bertsoak idazten hasia da, eta Iparragirreren bisitak inarrosi dio barrena. Haranburu zuzendariak gonbidatuta heldu da hamaika naziotan eta plazatan zaildutako bardoa, «txapela buruan, gitarra eskuan, begia sutan, bizarrak apaindurik aurpegia, gerriko gorria tinko, espartin arinak oinetan». Berehala, «bere boz aberats eta dardarkariarekin», zortziko zenbait ematen hasi da apaizgai gazteen aurrean. Gitarra zahartxo bat, besteak beste.

Londresko Hyde Parken egon zen Kristalezko Jauregia, 1851eko Nazioarteko Erakusketaren egoitza izateko eraiki zuten. Bertan kantatu zuen Iparragirrek. BERRIA

VESOUL (FRANTZIA)

Saint-Georges karrika, 3. Andere Grosdemongek, ofizioz emagina, munduratzen lagundu du mutiko bat, 1847ko abuztuaren 9an, arratseko zazpietan, Sophie-Adele Picquartek sortu duena. Ezkongabea da azken hori, eta 21 urtekoa. Estrasburgon (Frantzia) sortu, eta Belforten (Frantzia) bizi da. Joseph Femand izena eman dio semeari. Hamar urte barru, 1857ko irailaren 6an, Iparragirrek bere semetzat onartuko du haurra, Joakin Elosegi Donostiako notarioaren aurrean.

LONDRES

Kristalezko Jauregia. Hyde Park. Nazioarteko I. Erakusketaren egoitza, 1851ko maiatzaren 1etik abuztuaren 31ra. Okzitaniako Tolosan atxilotua eta Frantziako lurretatik egotzia izan ostean, Florentziako konpainia liriko bateko kide egin da Iparragirre; Txirula magikoa taularatzen dute. Karlisten artean oso zabaldua den Ai, ai, ai mutilak porrusalda Tirolgo estiloan kantatzen entzun du Araba, Bizkai eta Gipuzkoako kapitain nagusiak, Manuel Mazarredo jeneral liberalak –Guardia Zibilaren sortzailea–. Hunkituta hurbildu zaio kantariari, «Etxera itzuli nahi dut», esan dio Lehen Karlistaldia amaitu zenetik sorterrira itzuli ezin duen soldadu ohiak. Bisa berezia lortuko dio Mazarredok.

BILBO

Cafe Suizo. Plaza Barria 1. Posta kaleko 3. zenbakiko gozotegiarekin dago konektatuta. La Pasteleria izeneko gazte kulturzaleen egoitza da azken hori, bertan egiten dituzte tertuliak. Gazteok azalduko diote Iparragirreri zer diren foruak, 1951ko udan, Londrestik etorri berritan. Azalpenok jaso berritan sortu du Gernikako arbola, eta berehala hasi da jendaurrean kantatzen: «Arbola botatzia/ Dutela pentsatu/ Euskal-erri guziyan/ Denak badakigu./ Ea bada jendia,/ Denbora orain degu/ Erori gabetanik/ Iruki biagu». 1852ko abuztuaren erdialdean, kontzertua eskaini du Donostiako handikien aurrean, eta Eustasio Amilibia eta Joaquin Mendizabal liberalak asaldatu egin dira kanta entzutean. «Espainia osoari desafio egitea da hau!», esan dute, denek entzuteko moduan, eta entzule guztiak hasi zaizkio protestan musikariari.

GUEÑES (BIZKAIA)

Tolosako (Gipuzkoa) epaitegian preso egon ostean, Bizkaia bukatu eta Kantabria hasten den mugaraino ekarri dute bi guardia zibilek, 1852ko udaren amaieran. Londrestik itzultzeko agiria eman zion berak, Mazarredo jeneralak, desterratu du. Bizipen horiek Nire amak baleki kantuan jasoko ditu bardoak: «Kartzelatik aterata/ fiskalen etxera/ abisatu ziraten/ juateko berihala/ ez etortzeko gehiago/ probintzi honetara/ orduan hartu nuan/ Santander aldera».

MADRIL

Cafe y Fonda San Luis. Montera kalea, 17. Juan Maria Altuna piano jolea lagun duela kantatu du Gernikako arbola, 1853ko udaberrian, hemen. Madrilera itzuli da Iparragirre. Ama besarkatu du berriz, hogei urteren buruan. Hiriko dirudunek maite dute bardoaren jarduna; baina, bohemio beti, Espainian zeharreko bira bati ekitea erabaki du. Galizia eta Portugal ere bisitatuko ditu. Garairik oparoena du. 1854ko abuztuan, bere aurkako desterru agindua bertan behera geratzean, Euskal Herrira ere etorri da kantatzera.

Zozabarro benta. Han hil zen Iparragirre. BERRIA

BUENOS AIRES

Rio de la Platan, txalupa bat, bardoa eta Anjela Kerexeta andregaia barruan. 62 egun egin dituzte itsasoz, Baionatik, Angelita ontzian. Lehorreratzeko aldatu dira txalupara. Dozenaka euskaldun dituzte moilan zain; gehienak, Lehen Karlistaldian borrokatutakoak. Altxatu da Iparragirre, hasi dira oihuka lehorrekoak. Gernikako arbola kantatuz heldu dira Ameriketara bardoa eta bikotekidea, marearen erdian zutik, 1858ko urriaren 29an. Errepertoriorako kanta berri bat ere badakar: Agur Euskalerriari. «Gazte gaztetatikan/ Herritik kanpora/ Estranjeri aldean/ Pasa det denbora;/ Egia alde guzietan/ Toki onak badira/ Baina bihotzak dio/ Zuaz euskalerrira./ Lur maitea hemen uztea/ Da negargarria/ Hemen gelditzen dira/ Ama eta herria;/ Urez noa ikustera/ Bai, mundu berria/ Oraintxen bai naizela/ Errukigarria». Kaian txaloka hartu dutenek txalo egingo diote berriz, hiriko antzokian lehen emanaldia eskaini duenean. Bigarren emanaldiko ikusleek, aldiz, txistuka hartuko dute Victoria antzokian, azaroaren 27an.

SORIANO (URUGUAI)

Trobadorearen Postua, 1860an, La Agraciada udalerritik gertu. Antzokietan arrakasta lortzeko ametsa zapuztuta, herrialdez aldatu, eta emaztearekin batera altxatu du etxe hori bardoak, 200 buruko artalde baten artzain lanari ekiteko, Uruguai ibai ertzean finkatuta dagoen lehengusu aberatsaren bitartez.

MONTEVIDEO

Café del Guernicaco Arbola. Cagancha plaza, ipar-mendebaleko izkina, 1861eko abuztuaren 14an. Iparragirrek kafetegia irekitzea lortu du. Zailago zaio ixtea; parranda betean bizi da. Hainbeste, itxi egin beharko du, zorrek itota.

SORIANO

Los Cancheros etxaldea, Daca ibaiaren ertzean, 1868an, departamentuko hiriburu Mercedesetik bi legoara. Artzain dabil artista, berriz, 1.000 buru gobernatzen, inguruko hirietara kantatzera joateari utzi gabe.

DONOSTIA

Ezkurra hotelean, 1877ko azaroaren 4an, ongietorri afaria eskaintzen ari zaizkio Iparragirreri. Urriaren 24tik dago hirian, Ameriketatik bueltan. Entzuleen artean da Jose Manterola musikologoa, pieza asko bere kantutegian jasoko dizkiona. Bost egun geroago, Hara nun diran kantu idatzi berriaren hitzak emango dizkio bardoak Manterolari.

EZKIO-ITSASO (GIPUZKOA)

Zozobarro benta, Itsason, 1881eko apirilaren 6an. Bronkopneumoniak jota hil da bardoa. Hiru urteko gainbehera fisiko eta emozionalaren ostean.

Bardoa, bardoaren hitzetan. Jose Mari Iparragirrek gutun ugari idatzi zuen, bere bizitzako hainbat pasarteren berri emanez. Gutunotako zenbait, gainera, prentsan argitaratu zituzten. Segidakoak eskutzik horietako pasarte batzuk dira: «Zer nekien nik karlismoaz eta liberalismoaz? 13 urte nituen, eta probintziakideekiko maitasuna besterik ez nuen sentitzen» «Bidaiatzeko afanak Parisera eta Lyonera eraman ninduen, eta Alpeak zehazkatuz segitu nion nire bideari, Mont-Cenis eta San Gotardo mendiak, Tirol eta beste hainbat zapalduz; Righiko panorama ezagutzeko gogoa ere izan nuen, zeina Europako ikuspegirik pintoreskoena den, turisten esanetan». «Otoi eskatzen diot berorri [Urretxuko Udalari], Frantziako Kontsuletxetik edo Alemaniarekin muga egiten duen Altsazian jaio zen -eta egun Parisen bizi den- nire seme batengandik abixua jasoko balu, nire jaiotza ziurtagiria eskatuz, ez diezaiola trabarik ipini batere» «Duela hilabete batzuk, etxetik irten eta Buenos Airesera eta Montevideora jo nuen, Habanarako ontzia hartzea erabakita, baina asmo guztiak hankaz gora geratu zitzaizkidan, abentura zenbait tarteko» «Gaztetan, buruari eutsi ezinean ibiltzen nintzen; zahartzaroan, eskuari eutsi ezinda nabil» «Sei neska eder eta bi mutil ditut; zaharrenak 16 urte ditu eta txikienak hilabete (ez zaitezte beldurtu!). Nesketan zaharrenak 12 urte ditu. Denbora honetan guztian zazpi-zortzi iraultza ikusi ditut, inongo istilutan nahastu gabe, nire sorterri maitea mets beti! Gela onak izan ditut, baina alferrik denak, ez baitugu urte on bakarra ere izan. Zazpi izurriteak nozitu ditugula esan daiteke, eta ondare urria dut oso; Buenos Airesen eta Paraguain bildutako apurrak besterik ez» «Ez nuke nahi On Karlosen deiak Euskal Herriko mendiak berriz odoleztatzea. Ez al da anaien arteko nahikoa odol isuri dagoeneko, haren izenean?» «Hogei urtez falta izan ostean, ametsik ederrenak bete ditut: nire herriko lur maiteak ikustea eta zapaltzea. [...]. Ametsetan ari ote naiz? Ez, egia da. Nire seme eta senideez inguraturik nago hemen; semeak diot, Donostian gazte atseginak baitaude, aita deitzen didatenak, gozo» «[Madrilgo Principe Alfonso eta Real antzokietako] Bi kontzertuetan, eta publiko ilustratu eta ugariaren eskariz, eszenara atera behar izan nuen. [Enrico] Tamberlik tenor jaun ospetsua ere, adiskidantza adeitsua ari zait adierazten. Gure herrikide [Julian] Gaiarreren eskua estutzeko grazia ere izan dut; ospetsua da oso egun Europan» «Harrituta irakurri dut Gernikako arbola-ren musikaren egilea nire adiskide on izandako [Juan Maria] Altuna ote den. Ez da egia. [Juan Jose] Santesteban konpositore gipuzkoar zoliak egin zuen gauza bera egin zuen Altunak, ez besterik: nik nire konposizioak gitarraren laguntzarekin kantatu, eta berak kopiatu, akats txikiren batzuk zuzenduz asko jota, ez bainaiz oso azkarra Rosiniren eta Belliniren arte sublimean. Horixe da egia» «Arima osoz eskertuko dizuet Gasteizen eta Donostian funtzio bana antolatzen baduzue, eta orduan esango diot agur azkenekoz lur degeneratu eta esker txarreko honi. [...] Berriz ontziratu eta hiltzera joango naiz urruneko herrrialdeetara, desesperazioz eta lotsaz beterik. [...] Erantzuidazu azkar, kontsola nazazu... Osasuna pattaltzen hasi zait; ezin dut kantatu...» «Diputazioen pentsioa eman didate: Gipuzkoak, 40 pezeta; Bizkaiak, 40 pezeta; Arabak, 30 pezeta. 22 ogerleko guztira. Ez da asko, baina tira, nire existentzia ziurtatua da» «Mateo Durañona eta Francisco Aranguren jaunek, nire egoeraren berri zutenez, Caravacako bankuan zeuden hamabi mila erreal bidali dizkidate: Donostiako Aurrezki Kutxan sartu ditut erdiak; gainontzekoekin, txukun jantzi eta zorrak kitatu ditut».


Summary: Prezioek behera segitzen dute: %0,7 uztailean. Uztailean, arropen prezioa jaitsi zen gehien, merkealdiaren eraginez. Jakiak eta komunikazio zerbitzuak ere merkatu egin dira. Aisialdiaren arlokoak, aldiz, garestitu.

Beherantz jarraitzen dute prezioek, COVID-19aren krisiaren eraginez. Kontsumo prezioen indizea (KPI) %0,7 apaldu da uztailean Hego Euskal Herri osoan. Oinarrizko produktuak, oro har, iazko apirilean baino %0,7 merkeago daude. Urtea hasi zenetik, gainera, prezioek %1,6 egin dute behera. INE Espainiako Estatistika Institutuak eman ditu datuok.

Martxoko prezioetan hasi zen nabaritzen geldialdi ekonomikoa, eta, ordutik, hilabetez hilabete merkatzen ari dira prezioak. Jantzi eta oinetakoetan nabaritu da gehien; bereziki, merkealdiaren eraginez (ekainean baino %12,5 merkeago daude produktu horiek Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta %11,6 Nafarroan ). Urtea hasi zenetik, produktu horiek merkatu dira gehien (%15,7)

Behera egin dute, halaber, janarien prezioak (%1,1, eta %1,3 ) eta komunikazio zerbitzuenak (%1,7 Hegoalde osoan). Jakienak, halere, %1,3 eta %0,5 egin du gora urtea hasi zenetik, eta iazko hilabete berean baino %2,8 eta %2,7 garestiago daude egun.

Aisialdiaren mundukoak, gora

Oporraldiaren eraginez, prezioak igo egin dira zerbitzu eta produktu batzuetan: hilabete batetik bestera garestiagoak dira garraiobideak (%1,3 eta %1,1) eta aisialdiaren munduko jarduerak (%0,9 eta %0,7). Erregaiek ere gora egin dute (%0,5 eta %1). Uztailean garestitu diren arren, urtea hasi zenetik zerbitzu eta produktu horiek izan dute jaitsierarik handiena, lehen aipatutako jantzien prezioen ondoren.


Summary: Eusko Legebiltzarrak irailaren 3an egingo du inbestidura saioa. Ezustekorik ezean, Iñigo Urkullu izendatuko dute berriro lehendakari. Bakartxo Tejeria legebiltzarreko presidenteak eman du inbestidura saioaren dataren berri, osoko bilkura egin ostean.

Datozen asteetan ezustekorik ez bada, Iñigo Urkulluk hirugarren legegintzaldia abiatuko du irail hasieran. Hilaren 3an egingo du Eusko Legebiltzarrak inbestidura saioa, eta EAJren hautagaia izendatuko dute lehendakari; lehen aldiz, ez dute bigarren itzuliaren bozketa egin beharko, EAJk gehiengo osoa izango baitu, jeltzaleen 31 botoei PSE-EEren hamarrak batuta. Oraindik ez dute inbestidura akordioaren berri eman, baina bien arteko negoziazioek aurrera jarraitzen dute, eta azken legealdiko formula errepikatzea espero da. Gauzak hala, Urkulluk irailaren 5ean egingo luke karguaren zina Gernikako Arbolaren aurrean, eta, aurreikusitakoaren arabera, Eusko Jaurlaritza berriak irailaren 7an hartuko luke XII. legegintzaldiaren kargua Ajuria Enean.

Eusko Legebiltzarreko presidente Bakartxo Tejeriak eman du gaur inbestidura saioaren dataren berri. Alderdiek abuztuaren 28ra arteko epea izango dute euren hautagaiak aurkezteko. Oraingoz, baieztatuta dagoen bakarra Urkullu bera da, baina EH Bilduko bozeramaile Maddalen Iriartek gaur goizean azaldu du koalizio subiranista aztertzen ari dela Iriarte bera aurkeztu edo ez; duela lau urte hala egin zuten, inbestidura eztabaidan ahots propioa izateko asmoz. Halere, ez dute gehiengoa lortzeko aukerarik, 21 eserleku baitituzte. Ezkerreko alderdien balizko akordio batek ere ez luke gehiengo osorik emango: EH Bilduren, PSEren eta Elkarrekin Podemosen artean 37 eserleku dituzte.

Gaurko osoko bilkuran, bestalde, 75 parlamentarien ondasun eta jarduerak bateragarriak direla onartu dute bozketarik gabe.

Vox geratzeko neurriak

Gaurkoan ez dituzte inbestiduraren ingurukoak bakarrik tratatu. Talde mistoaren presentzia murriztea adostu dute Legebiltzarreko Mahaiak eta Bozeramaileen Batzordeak. EAJk, EH Bilduk, PSEk eta Elkarrekin Podemosek aurkeztutako proposamena onartuta adostu dute hori. Talde mistoko kide bakarra Vox alderdiko Amaia Martinez legebiltzarkidea da.

Beste hainbat neurriren artean, talde guztiek, mistoak izan ezik, gehienez bi ekinbide aurkeztu ahal izango dituzte bilkura bakoitzeko. Voxek, berriz, hiru bilkuratik behin ekinbide bat aurkezteko aukera izango du. Eztabaidetan ere, gainerako taldeek duten denboraren herena izango du hitz egiteko.


Zerga bilketa %19,7 jaitsi da Bizkaian

Summary: Zerga bilketa %19,7 jaitsi da Bizkaian. Iazko uztailean baino 1.005,2 milioi gutxiago bildu ditu. Aldundiak azaldu duenez, beherakadan eragin handia izan dute jarduera ekonomikoaren geldotzeak eta foru ogasunak enpresei emandako laguntzek.

Bizkaiko Ogasunak 4.085,2 milioi euro bildu ditu uztailera arte, iazko aldi berean bildu zuena baino %19,7 gutxiago —Gipuzkoan %20—. Kopuru hori 2020 guztirako bilketa aurrekontuaren %50,2 litzateke.

Aldundiak azaldu duenez, jaitsiera horretan eragin handia izan dute jarduera ekonomikoaren geldotzeak eta foru ogasunak lurraldeko zergadunen likidezia hobetzeko ezarritako neurriek: besteak beste, PFEZa, ondarearen gaineko zerga eta sozietateen gaineko zerga ordaintzeko aldia atzeratu izana, langile autonomoen atxikipenen ordainketaren etetea, eta ezohiko kenkari batzuk ezarri izana. «Neurri horiek guztiak kontuan eduki behar dira 2020ko uztailera arteko bilketa 2019ko uztailera artekoarekin alderatzean», azpimarratu du aldundiak.

Zerga nagusi guztietan amildu da bilketa. Zuzeneko zergetan 2.133,8 milioi bildu ditu ogasunak: iazko aldi berean baino %19,1 gutxiago. PFEZ pertsona fisikoen errenta zergarena %13,2 erori da. Dena den, ogasunak zehaztu du irailaren 30era arte ez dituela emango errenta aitorpenen emaitzako kopuruak, kanpaina hiru hilabetez luzatu baita.

PFEZarekin egin den bezala, ondarearen gaineko zerga ordaintzeko aldia ordura atzeratu dute. Uztailera arte, 1,8 milioi euro baino ez ditu bildu ogasunak —iaz, uztailerako 76,6 milioi jaso zituen—.

Sozietateen gaineko zergari dagokionez, %61,9 gutxiago bildu du aurtengo lehen zazpi hiletan: 482 milioi euro, iaz baino 183,6 milioi gutxiago. Kasu horretan ere, kanpaina ez da amaitu zergadun guztientzat, azaroaren 25era arteko epea dute mikroenpresa eta enpresa txikiek. Horrez gain, ezohiko kenkari bat ezarri da zerga horretan.

Kontsumoaren beherakadaren eragina

Zeharkako zergei dagokienez, kontsumoaren beherakadak %18 gutxitu du BEZaren bilketa, 1.683,3 milioi euroraino. Zerga berezietan jaitsiera nabarmena gertatu da; adibidez, hidrokarburoenean: %15,3 urriago: 407,5 milioi gutxiago Norberaren kudeaketako BEZari esker bildutakoa ere iazkoa baino %18,1 gutxiago da. Tasetan eta bestelako sarrera batzuetan %40,9 gutxiago jaso du ogasunak, eta kudeaketa propioko zerga itunduetan, %18,8 gutxiago.

Horrez gain, uztailean lehen bi doikuntzak egin behar izan ditu Arabako eta Gipuzkoako foru aldundiekin: 565,3 milioi ordaindu dizkie. Gipuzkoari 395,2 milioi eta Arabari 170 milioi. Espainiako Estatuarekin ere lehen bi hiruhilekoetako doikuntzak egin ditu: BEZarenenean, Bizkaiak 392 milioi euro jaso ditu, eta zerga berezien doikuntzan 147 milioi euro ordaindu dizkio Madrili.


Summary: Hiru euskal herritar hil dira Suitzako Alpeetan, arroila bat jaisten ari zirela. Haiekin zihoan beste kide bat desagertuta dago. Atzo izan zuten istripua.

Hiru euskal herritar hil dira Alpeetan arroila jaitsieran ari zirela, eta beste bat desagertuta dago. Atzo izan zuten istripua, Parlitobeleko arroilan, Suitzako San Galo kantonamenduan. Ordutik bila ari dira galduta dagoena aurkitu nahian, eta, gauean etenaldia egin badute ere, gaur berriro ekin diote lanari.

San Galo kantonamenduko Poliziak adierazi duenez, biktimak 30, 33, 38 eta 48 urtekoak dira, Allo eta Arakil (Nafarroa) herrietakoak. Hanspeter Krusi kantonamenduko Poliziako bozeramaileak azaldu duenez, sei laguneko taldea zen, baina bi lagun istripua izan baino lehenago itzuli ziren. 16:00ak aldera banandu zen taldea, eta beranduago elkartzekotan geratu ziren.

18:10ean hasi zen ekaitza arroilan, eta ordu eta erdi iraun zuen. Guztira 25-30 litro jausi ziren metro karratuko. Erreskate taldeek 19:30ean jaso zuten emergentzia abisua, eta 23:20ean aurkitu zituzten bi mendizaleren gorpuak, arroila amaitzen den lakuaren inguruan. Hirugarren gorpua 23:50ean aurkitu zuten, hura ere aintziratik gertu. Kantonamenduko Poliziak azaldu duenez, ekaitzak sortutako uholdeak helarazi zituen bertara. Beste pertsona bat oraindik ez dute topatu. Krusik nabarmendu du eskura dituzten baliabide guztiak erabiliko dituztela galduta dagoen mendizalea bilatzeko.

Armin Grob Alpeetako erreskate zerbitzuko zuzendariak azaldu du bi aditu sartu zirela arroilara lau kideen bila; izan ere, oso arriskutsua zen miaketa airetik egitea. Eguraldiak asko zaildu zuen egoera, eta guztira 100 pertsonak parte hartu behar izan zutela gehitu du.

Suitzako ATS berri agentziaren arabera, laurak gidaririk gabe ari ziren arroila jaisten, eta Krusik nabarmendu du kirolean esperientzia handikoak zirela.

Europa Pressen arabera, hasiak dituzte gorpuak aberriratzeko tramiteak. Egunak aurrera egin ahala informazio gehiago emango dutela adierazi dute.


Summary: Dinosauro espezie ezezagun bat aurkitu dute Ingalaterran. Vectaerovenator inopinatus espeziea aurkitu dute, duela 115 milioi urte existitu zena. Tyrannosaurus rex hartzen duen dinosauro talde berean sailkatu dute.

Southamptongo Unibertsitateko (Ingalaterra) paleontologo talde batek Vectaerovenator inopinatus espeziea aurkitu du Wight uhartean (Ingalaterra hegoaldean): duela 115 milioi urte bizi izan zen dinosauro bat.

Espezie hori lau hezur fosiletatik abiatuta katalogatu dute, Ingalaterrako uhartean aurkitutako hiru aurkikuntza independentetan. Hezurrak ez dituzte paleontologoek aurkitu, uhartera joadako zenbait bisitarik baizik. Paul Farrellek, dinosauroaren arrastoak aurkitu zituztenetako batek, BBC kateari adierazi zion nola aurkitu zuen hezurra: «Hondartzan nenbilen, harriei ostikoak ematen, eta dinosauro hezur bat zirudiena topatu nuen. Benetan harrituta geratu nintzen espezie ezezagun bat izan zitekeela jakitean».

Aurkitu dituzten hezur zatiak eta haien kokapena. SOUTHAMPTONGO UNIBERTSITATEA

Ikertzaileen arabera, Vectaerovenator inopinatus espeziea Kretazeo garaikoa da, eta Tyrannosaurus rex espeziearen dinosauro talde berean sailkatu dute. Dinosauroaren tamainari dagokionez, lau metro ingurukoa izan zitekeela uste dute.

Espezieari jarri dioten izenak zerikusia du hezurretan airez beteta atzeman dituzten tarte zabaleekin. Ezaugarri horrek, gainera, dinosauroa Theropoda motakoa dela zehazten lagundu die ikertzaileei —dinosauro sauriskioak sailkatzeko azpiordena; hezur hutsak eta hiru hatz funtzionaleko gorputz adarrak ditu—. Chris Baker Southamptongo Unibertsitateko paleontologoak adierazi duenez, «Kretazeo erdialdeko Theropoda dinosauroen erregistroa ez da oso ona Europan; beraz, benetan kitzikagarria izan da garai horretako espezieen aniztasunari buruzko ezagutza handitzea».


Summary: 651 kasu atzeman dituzte Hego Euskal Herrian. Bizkaian kasu gehien atzeman diren eguna izan da: 402. Osasun Saila eta Bizkaiko Foru Aldundia arratsaldean bilduko dira egoera aztertzeko.

Azken datuek kasuen gorakada nabarmen bat adierazten dute berriro ere Hego Euskal Herrian: 651 kasu atzeman dituzte, bezperan baino 146 gehiago. Bizkaian goia jo dute kasuek azken orduetan. 402 kasu izan dira herrialde horretan; alarma egoera kendu zenetik zenbatu den kopururik altuena. Nafarroan, 82 kasu atzeman dituzte; Araban, 75; eta Gipuzkoan, 72. Erkidegotik kanpo beste 20 positibo detektatu dituztela jakinarazi du Jaurlaritzako Osasun Sailak.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan udan zehar kasu gehien zenbatu diren eguna izan da, eta Bizkaiko kasuek kezka sorrarazi dute. Halaber, Nekane Murga Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailburuak adierazi du azken orduetan atzeman diren kasuetatik 280 baino gehiago hurbileko kontaktuen artean detektatu dituztela. Hain zuzen ere, aztarnarien lana goraipatu du sailburuak gaurko agerraldian. Murgak adierazi du orain 500 kasutik gora badaude ere egoera ez dela martxokoa bezalakoa. Izan ere, martxoan "larri zeudenak bakarrik" atzematen ziren, eta orain, berriz, profil guztietako pertsonak. Egun, 270 pertsona ari dira lanean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan kutsatuen kontaktuak atzematen, Osasun Sailaren arabera, eta jende gehiago prestatzen ari direla jakinarazi du.

Ospitaleratzeak, bestalde, ugaritu egin dira beste egun batez. Atzo, 26 eri sartu ziren ospitalean Hego Euskal Herrian; azken orduetan 29 izan dira. Orain, 171 pertsona daude erietxeetan gaitzaren ondorioz, horietako hamasei zainketa intentsiboetarako unitateetan. Iruñeko osasun eremuan, gainera, pertsona bat hil da gaitzaren ondorioz.

Bizkaian, Bilbon ez ezik, hainbat udalerritan ere kasu ugari atzeman dituzte azken orduetan. Barakaldon, 47 kasu izan dira; Erandion, 15; Portugaleten, 36, atzo baino 29 gehiago; Sestaon, 28, atzo baino 21 gehiago; eta Zamudion, 16, 15 gehiago. Zamudioko zahar etxe batean hamarna bat kasu atzeman dituzte, hain zuzen ere, azken orduetan. Oraingoz, Osasun Sailak ez du zahar etxeentzat inolako neurririk iragarri, baina sailburuak adierazi du inguru horietan kutsatze gehiago ez egoteko modu bat "bisitak saihestea" dela.

Bizkaiko kasuen gorakadaren ondorioz, Osasun Saila foru aldundiarekin bilduko da arratsaldean, ezarri daitezkeen ekintza posibleak aztertzeko. Ignacio Garitano EAEko COVID-19aren kontrol planaren koordinatzaileak esan du neurriak ezarri aurretik kasuen jatorria zein izan den aztertu beharra dagoela, neurri horiek eraginkorrak izan daitezen: "Kasuen jatorri izan ez diren jarduerak mugatzen badira, emaitzak ez dira eraginkorrak izango".

Larunbatean Iñigo Urkullu lehendakariak etxeratze agindua ezartzeko aukera aipatu zuenetik, bolo-bolo ibili da gaia. Murgaren ustez, "baloratu beharreko zerbait" da. Izan ere, sailburuaren esanetan, gaueko ordu batzuetatik aurrera ez dira segurtasun neurriak errespetatzen: "Lokalak ixten badira, eta jendea beste tokietan pilatzen bada, neurriek ez dute kurba geratzeko efekturik izango".

Osasun larrialdia ezartzeko asmoa ere azaldu du Eusko Jaurlaritzak. Kasuek igotzen jarraituz gero, egoera hori ezartzeko aukera dagoela baieztatu du Murgak. Oraintxe, egoera "aztertzen eta baloratzen" dabiltza. Osasun larrialdia ezartzeak are gehiago indartuko luke erakunde ezberdinen arteko elkarlana. Halere, sailburuaren hitzetan, aldundiekin eta udalekin duten elkarlana etengabea da egun.

Egunotan, lehen arretako zentroek salatu dute langile gutxirekin eta lanez gainezka dabiltzala. Osasun sistemak "eztanda" egingo duela ohartarazi dute bertako langileek. Egoeraren inguruan galdetuta, sailburuak azaldu du ez dagoela kontratatu daitekeen lehen arretako profesionalik une hauetan zerrendetan: "Egonez gero, kontratatuko ditugu; orain, udazkenean eta neguan".

Neurriak Tuteran

Nafarroako Osasun Sailak eta Tuterako Udalak plan berri bat jarri dute martxan COVID-19aren hedapena gelditzeko. Uztailaren 20tik abuztuaren 8ra 151 kasu atzeman zituzten Tutera herrian bertan, eta azken egunetan beste 51 izan dira. Tendentzia "kezkagarria" dela ohartarazi du gobernuak. Hain zuzen ere, azken asteko intzidentzia tasa Nafarroa osoan dagoenaren bikoitza izan da: 2,6 kasu 1.000 biztanleko Tuteran, eta 0,9 Nafarroan. Ospitaleratzeen kasuan ere, hazkundea izan da azken astean: 21 pertsona sartu dira osasun eremu horretako ospitaleetan, eta pertsona bat hil da gaitzaren ondorioz.

Egoera epidemiologikoa dela eta, neurriak ezarriko dira Tuteran, bereziki aisialdiari eta harremanei lotuta, jarduera horietan atzeman baitituzte kasu gehien. Edukiera erdira murriztuko da hainbat eremutan; besteak beste, gurtza lekuetan eta beilatokietan. Bestelako ospakizunean, edukiera 75 pertsonakoa izango da aire zabalean, eta 35 pertsonakoa toki itxietan. Elkarte gastronomikoetan, edukiera %75era mugatuko da, eta taldeak ezingo dira 25 pertsona baino gehiagokoak izan. Era beran, Osasun Sailak herritarrei eskatu die hamar pertsona baino gehiagoko taldeetan ez biltzeko.


Summary: Gasteizen gizon bat atxilotu dute neska lagunari eraso egitea egotzita. Atzo gertatu zen erasoa, 09:00 aldera.

22 urteko gizon bat atxilotu du Gasteizko Udaltzaingoak, neska lagunari eraso egitea leporatuta. Arabako hiriburuko Udalak jakinarazi duenez, emakumeak dei egin zuen, atzo, 09:00 aldera, Poliziaren laguntza eskatzeko.

Agenteak bertaratzean, egiaztatu zuten gizonak emakumeari eraso egin ziola eztabaida batean, eta, ondorioz, biktima ospitalera eraman zuten. Erasotzailea atxilotu egin zuten, genero indarkeriako delitu bat egotzita, eta gaur jarriko dute epailearen esku.