Summary: Ehunka lagunek lansarien igoera eskatu eta greba eskubidea defendatu dute Baionan. Baionako suprefeturaren aitzinean elkartu dira manifestariak, CGT, FO, FSU eta Solidaires sindikatuek deituta. LAB sindikatuak ere bat egin du deialdiarekin.

Greba orokorrerako deia egina dago gaur Ipar Euskal Herrian. Frantzia osorako deia da. Ipar Euskal Herrian hasi dira protestan jada: CGT, FO, FSU eta Solidaires sindikatuek eginiko deiari erantzunez, ehunka lagun elkartu dira Baionako suprefetura aitzinean, elkarretaratzea egiteko. Lansarien igoera galdegiten dute langileek, eta greba eskubidea defendatzen, Frantziako Gobernuak errekisizionamenduak egin ostean.

CGT sindikatuko Christophe Puzok hitza hartu du manifestazioan. Salatu du lansarien emendatzearen heina ez dela inflazioaren heinekoa eta gehien pairatzen dutenak lansari apalenak dituztenak direla. LAB sindikatuak ere bat egin du deialdiarekin. Argitxu Dufau bozeramaileak salatu du Frantziako Gobernuak greba eskubidea urratu duela, eta mobilizazioa Ipar Euskal Herrian indartzearen garrantzia azpimarratu du. Izan ere, Frantziako Gobernuaren aginduz ezantza findegietako langile grebalariak errekisizionatu dituzte, gutxieneko zerbitzua segurtatzeko.

Baionako elkarretaratzera joan direnetako bat da Estelle Latourrette; Baionako Delay klinikan ari da lanean, eta greban da egun. «Lehen aldia da hainbeste jende ikusten dudala greba mugimendua segitzen. Gauzak biziki gaizki doazen seinale da hori», adierazi du. Solidaires sindikatuko afiliatua da, berriz, Xavier Mondonnet, Orange enpresako langilea. Greba eskubidearen urraketa salatu du, eta etorriko den erretreten erreforma ere gaitzetsi du. «Langileen haserrea handia da, eta ez gara isilduko».

Egoera larria

Sindikatuek joan den astean azaldu zutenez, «urgentziaz» ari dira, «tarrapataka». «Bizpahiru egun izanen ditugu jendea karrikara ateratzeko», azaldu zuen Argitxu Dufau LAB sindikatuko Ipar Euskal Herriko koordinatzaileak. «Bada zinezko haserre bat: enpresa handiak sekulako irabaziak lortzen ari dira», Patricia Glory CGTko Ipar Euskal Herriko idazkari nagusiaren hitzetan.

Egoeraren «larritasuna» azpimarratu zuten guziek. Total Energies enpresaren petrolio iraztegietan hasi zen mugimendu soziala. Langileek %10eko lansari emendatzea eskatzen dute, inflazioak eragindako biziaren garestitzera egokitu eta, horrez gain, enpresak izandako irabazien parte bat langileei joan behar zaiela aldarrikatuta. Greba mugimendua gogortuz joan da, eta erregai eskasia eragin du, Frantzia iparraldean bereziki. Hori hala, bortizkeriarekin erantzutea erabaki du Frantziako Gobernuak, greban dauden langileak lanera behartuta. Erabaki horrek «piztu du sua», Gloryren erranetan.

Dufauren hitzetan, greba eskubidearen «urraketa biziki larria» da, eta, greban dauden langileei elkartasuna erakusteaz gain, kolektiboki erantzuteko beharra azpimarratu du: «Ez da anitzetan ikusi halako egoerarik Frantziako Estatuan: biziki seinale txarra da».

Frantziako Gobernuak ondoko hilabeteetarako aurreikusi duen agendari buru egiteko beharra ere aipatu zuen Dufauk. Langabeziaren erreformaren ondotik, pentsioen erreforma aurreikusia dute, eta, besteak beste, erretiro adina 65 urtera gibelatu nahi dute.


Summary: Odei, Merina Gris, Brigade Loco eta beste izanen dira 27. Hatortxu Rocken. Aurkeztu dute abenduaren 17an Atarrabian ariko diren taldeen zerrenda; hamazazpi dira guztira. Gertu ditugu, gertu gaude izanen dute aurtengo leloa.

Jakinarazi dute zer musika taldek joko duten 27. Hatortxu Rock jaialdian. Hamazazpi izanen dira guztira, eta berritasun asko dira horien artean. Izan ere, horietako bederatzik estreinakoz hartuko dute parte euskal presoen aldeko festibalean: La Furia, Bulego, Angelus Apatrida, Merina Gris, Segismundo Toxicomano, Odolkiak Ordainetan, Brigade Loco, Odei eta Raimundo el Canastero lehenbiziko aldiz izanen dira Hatortxu Rocken.

Horiez gainera, beste zortzi talde ere igoko dira oholtza gainera: Mafalda, El Trono de Judas, Nogen, Soziedad Alkoholika, Skakeitan, Afu, Tremenda Jauría, eta DJ Plan B.

Lehendik ere iragarri zutenez, abenduaren 17an izanen da jaialdia, Atarrabian (Nafarroa). Orain dela 23 urte abiatu zuten elkartasun jaialdia. Datorren abenduko kartela zabaldu ez ezik, Hatortxu Rocken asmoak ere ekarri dituzte gogora antolatzaileek: «Euskal preso politiko eta haien senideek pairatzen zuten dispertsio salatzea eta horrek dakartzan gastu ekonomikoak arintzea dira helburuak». Nabarmendu dute, beste behin, dispertsioak «odolustea» dakarrela presoen hurbilekoentzat.

27. aldirako, lelo hau aukeratu du Hatortxuk: Gertu ditugu, gertu gaude. Itxaropentsu daudela oroitarazi dute, baina helburu batzuk ez direla erdietsi oraindik: «Oraindik bada lanik. Baina helmugatik hurbil gaude. Gertu ditugu eta helburutik gertu gaude. Gertu gaude, prest. Azken pauso hori emateko. Gertu ditugu, gertu gaude».


Summary: Australiak ez du Jerusalem Israelgo hiriburu gisa aitortuko aurrerantzean. Alderdi kontserbadoreak 2018an hartutako erabakia bertan behera utzi du Anthony Albanese Australiako lehen ministroak. Gaur elkartuko dira Israelgo Atzerri Ministroa eta Australiaren Israelgo enbaxadorea.

«Palestinak eta Israelek aurkitu behar diote konponbidea Jerusalemen estatusaren auziari, bake negoziazioen bidez». Horixe adierazi du prentsaurrekoan Penny Wong Australiako Atzerri Ministroak, Anthony Albanese lehen ministroak iragarri ostean aurrerantzean ez dutela Jerusalem mendebaldea Israelgo hiriburu gisa aitortuko.

Donald Trump AEBetako presidente ohia izan zen Jerusalem Israelgo hiriburu aitortzen lehena, eta haren bideari jarraitu zioten Guatemalak, Hondurasek, Kosovok eta Australiak. Alderdi kontserbadoreko buru Scott Morrison lehen ministro ohiak 2018an egin zuen bat Trumpen erabakiarekin. Australiak izan ezik, beste lau herrialdeek beren enbaxadak lekualdatu zituzten Tel Avivetik Jerusalemera.

Iragan maiatzeko hauteskundeetan amaitu zen kontserbadoreen zortzi urteko agintaldia, eta laboristek hartu zuten erreleboa. Orain, Albaneseren erabakiak bertan behera utzi du eskuindarrek nazioartean hartutako norabidea.

Israeldik segidan iritsi dira erreakzioak. Atzerri ministroak adierazi du Australiako Gobernuaren erabakiak «sakon mindu» duela, eta Paul Griffiths Australiaren Israelgo enbaxadorea berarekin elkartzera deitu du. Israelgo lehen ministro Yair Lapidek uste du erabakia «presazkoa» dela: «Jerusalem Israelgo hiriburua izan da betidanik eta betiko, eta ezerk ez du hori aldatuko», nabarmendu du.

Bestalde, palestinarrek begi onez ikusi dute laboristen erabakia. PAN Palestinako Aginte Nazionaleko Atzerri Ministerioaren ustez, Australiak hartutako erabakia «zuzena» da, eta «bat egiten du nazioarteko zuzenbidearekin».


Summary: Superabit komertziala apaltzen ari da, inportazioengatik. Gas inportazioek %327ko hazkundea izan dute Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan; %99 AEBetatik ekarri da Bilboko portura.

Hego Euskal Herriko kanpo merkataritzak markak hausten jarraitzen du 2022. urtean, baina berezitasun batekin. Esportazioen emaitzak oso onak dira, baina gehiago igotzen ari dira inportazioak, eta, horren ondorioz, superabit komertziala apaltzen ari da.

Abuztuan, %27 handitu da Hego Euskal Herriko enpresek atzerrira bidalitako produktuen balioa, baina kanpotik ekarritakoena gehiago handitu da, %40. Lau lurraldeak kontuan hartuta, 176,4 milioikoa izan da superabit komertziala, iazko abuztuan baino 166,8 milioi txikiagoa (-%48,6).

Espainiako Merkataritza Ministerioaren datuen arabera, ikus daiteke Bizkaiak jan duela galdutako superabit osoa. Abuztu honetan lurralde horrek soilik izan du saldo negatiboa, -529,7 milioi eurokoa. Iazko abuztuan ere zenbaki gorriak izan zituen, -289,2 milioi.

Neurri handi batean, produktu energetikoen erosketak asko handitu direlako gertatu da hori, eta Bizkaitik sartzen direlako produktu horiek denak, Bilboko portutik. Gasa, BBG Bahia de Bizkaia Gas instalazioetara. Eustaten datuen arabera, gas inportazioek %327ko hazkundea izan dute abuztuan. Uztailean ere asko handitu ziren, udan gas erreserbak betetzeko ahalegin handia egin delako.

Baina hidrokarburoak kanpotik erosi ez ezik, kanpoan saldu ere egiten ditu Bizkaiak: Petronorrek, petroliotik eratorritako produktuak, eta BBGk, berriz, gasa bera. Produktu horien esportazioan hazkundea handia izan arren (%72,8), kantitate totaletan inportatutakoaren herena baino ez da esportatu berriro.

Gainerako sektore nagusietan —autogintzan eta ekipo ondasunetan— , ohi bezala, saldo positiboa izan da, eta hori agerian geratu da beste hiru lurraldeen balantzeetan, haien kasuan produktu energetikoen faktoreak pisurik ez duelako, edo oso pisu txikia. Arabak 146,6 milioiko saldo positiboa izan du abuztuan: Gipuzkoak, 315,5ekoa; eta Nafarroak, 244koa.

Urteko bilakaerari dagokionez, joera bera da. 2021ean baino gehiago esportatzen eta inportatzen ari da, baina superabita txikitzen ari da. Guztira 4.264,2 milioi izan da urtarriletik abuztura, iazko epe berean baino %26,6 gutxiago. Esportazioak %25 handitu dira, baina inportazioak, %45,6.


Summary: Trussek barkamena eskatu du bere «hutsegiteengatik», baina esan du ez duela lehen ministro kargua utziko. Trussek aitortu du «urrunegi eta azkarregi» aritu dela zerga jaitsieren asmoen inguruan. Erantsi du toryen «buru» aurkeztuko dela hurrengo hauteskunde orokorretan.

Ez da giro Downing Streeteko maizterraren egoitzan. Hari mehe baten gainean orekari eutsi ezinik dabil Liz Truss Erresuma Batuko lehen ministroa. Irailaren 6an agintari kargua hartu zuenetik bata bestearen atzetik hartu ditu kolpeak, bere Alderdi Kontserbadorearen barrutik hasita. Ekonomia ministro izendatu berri duten Jeremy Huntek, esaterako, guztiz baztertu zuen atzo Trussek bultzatutako zerga jaitsieren asmoa, merkatuaren zurrunbiloa egonkortzeko helburuz. Bada, Huntek erabaki hori hartu ondotik, lehen ministroak barkamena eskatu du bere «hutsegiteengatik», BBC hedabideari emandako elkarrizketa batean. Hori bai, berretsi du agintean eta toryen lider izaten jarraituko duela hurrengo hauteskundeak egin arte.

Lehen ministroaren hitzetan, bere hilabete pasako agintaldia «ez da perfektua izan», baina okerrak «konpondu» dituela gaineratu du. Zerga jaitsieren asmoen inguruan, berriz, adierazi du herritarrek beren faktura energetikoak ordain zitzaten lagundu nahi zuela, baina «urrunegi eta azkarregi» joan zela. Hori dela eta, Hunt hautatu zuen Ekonomia ministro, «egonkortasun ekonomikoa berrezartzeko» helburuz. «Arduragabea izango zen norabidea ez aldatzea».

Alderdi Kontserbadoretik jasotako kritikei dagokienez —bost diputatuk eskatu diote kargua uzteko—, Trussek esan du «britainiarrentzat lan egiten» ari dela buru-belarri: «Erresuma Batuarentzat emaitza onak lortzeko aukeratu naute. Oso une gogorrei aurre egin behar diegu. Ezin dugu denbora galdu Alderdi Kontserbadoreaz hitz egiten, lortu behar dugunaz solastatu beharrean. Hori da nire lankideei eman nahi diedan mezua».

Horiek horrela, hazkunde ekonomikoa sustatzeko lan egitearen alde azaldu da lehen ministroa, baina aitortu du uste baino denbora gehiago beharko duela. «Horretan jarraitzen dut, baina beste era batera lortu beharko dugu». Hutsegiteak zuzentzeko «azkar» jardun duela behin baino gehiagotan esan ondoren, agintaldia amaitu arte gobernuaren buru izango dela berretsi du: «Kontserbadoreen buru izango naiz hurrengo hauteskunde orokorretan».

Ekonomia ministroak Trussek hartutako ia neurri fiskal guztiak zuzendu dituen egun berean zabaldu du BBC hedabideak lehen ministroaren elkarrizketa. Neurri horiek gobernu programaren zutarri nagusiak ziren.

Ekonomia ministroak aurreratu duenez, bertan behera utziko du apiriletik aurrera errentaren gaineko zergaren oinarrizko bandaren %20tik %19rako jaitsiera plana. Halaber, hil horretan bertan amaituko dira enpresa eta etxeentzako energia faktura mugatzeko laguntzak ere. Hunten esanetan, aldaketa horien bitartez, «finantza egonkortasuna bermatu eta gobernuak diziplina fiskalarekin duen lotura sendotu» nahi dute.

Herritarren %10, Trussen alde

Truss ataka estuan dagoen honetan, YouGov etxeak gaur kaleratutako inkesta baten arabera Alderdi Kontserbadoreko militante gehienek (%55) uste dute Trussek dimisioa eman beharko lukeela; %39, aldiz, hark karguan jarraitzearen alde daude. Kalean, berriz, Erresuma Batuko hamar herritarretik batek baino ez du lehen ministroaren aldeko iritzia. Halaber, herrialde horretako bost pertsona heldutik lauk (%80) «modu desegokian» baloratzen dute lehen ministroa, eta %62k ez dute «batere gogoko» toryen politika.

Bestalde, Trussek boto emaile kontserbadoreen artean izan duen ospe txarra ere behera egiten ari da; inkesta horren arabera, bostetik batek (%20) toryen buruaren «aldeko» ikuspegiari eusten dio; %71k, aldiz, «aurkako» iritzia du orain. Urriaren 14tik 16ra egina da galdeketa.


Summary: Hilik aurkitu dituzte irailean Chiapasen desagerturiko bi euskal herritarrak. Yucatanen atzeman dituzte bi hilotzak, eurena zen hotel bateko logela batean.

Hotel bateko logela batean hilda topatu dituzte irailaren 12tik aitzina desagertuak ziren bi lapurtarrak, Yucatango Fiskaltzak baieztatu duenez. Zabaldutako informazioaren arabera, Mexikoko Yucatan probintzian aurkitu dituzte, Valladoliden zehazki, joan den asteburuan. Gorpuak ziren hotela bikotearen jabetzakoa zen.

Urriaren hasieran salatu zuen Frantziaren Mexikoko Enbaxadak bi euskal herritarren desagerpena. Donibane Lohizunekoa zen bata, eta Ziburukoa bestea: Michel Amado eta Assya Madjour, 57 eta 50 urtekoak. Parisek zabaldu zuenez, San Cristobal de Las Casasko zentro izpiritual batean ikusi zituzten bizirik azkenekoz.


Summary: Osakidetzak 2.109 postu egonkortuko ditu, eta beste 358 sortu. Lehen arretan sortuko dituzte postu berriak. Sagarduik adierazi du orain arte plantillan egin den «zabalpen handiena» dela

Osakidetzan egiturazko beste 2.467 lanpostu sortzea erabaki du gaur Eusko Jaurlaritzak Gobernu Batzordearen bileran. Horietatik 2.109 orain arte behin-behinekoak izan diren postuak egonkortzeko baliatuko dituzte, eta beste 358 postu ere sortuko dituzte lehen arretan. Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak adierazi duenez, azken hogei urteetan plantillan egin den «zabalpen handiena» da. Urtea amaitu baino lehen deituko dute LEPetara.

Hain zuzen, postu berri horiek kontuan hartuta, 30.073 egiturazko postu izango ditu Osakidetzak. Sagarduik adierazi du «enplegu egonkorra eta kalitatezkoa» sortzeko konpromisoari jarraikiz hartu dutela erabakia. Bi arlotan banatu du lanpostu berrien sorrera. Batetik, azaldu du baldintza egonkorrei erantzuten dieten behin-behineko postuak daudela Osakidetzan: «Aldi baterako lanpostuak genituen, baina ez zegoen egiturazko posturik langile horientzat». Behin-behineko lanpostu horietatik 2.109 egiturazkoak izango dira orain.

Bestalde, orain arte egon ez diren 358 postu ere sortuko dituzte lehen arretan, «epe labur eta ertainerako osasun beharrei erantzuteko». Pediatrian, administrazioan, fisioterapian, farmazian eta aho-hortzetako osasunean dauden beharrak betetzeko, besteak beste. Azaldu dutenez, abenduaren 31 baino lehen deituko dute postu horietarako lan eskaintza publikoetara.

«Ez da nahikoa»

Sindikatuek, ordea, ez dute begi onez ikusi Sagarduiren iragarpena. LABek adierazi duenez, postu horiek egiturazko bihurtzea «ez da nahikoa»: «Lanpostu horiek egiturazko bihurtuta ere, ez da legea beteko, behin-behinekotasun tasa ez delako %8ra jaitsiko. Osakidetzako zuzendaritzak ez dauka legea betetzeko asmorik».

Izan ere, azaldu dute Osakidetzan 3.723 postuk daukatela egonkortzeko beharra —Jaurlaritzak iragarri dituenak baino 1.256 gehiago—, horietatik 1.557k bitarteko gisa jarduten dutelako Osakidetzan, eta beste 2.166 «iruzurrezko lanpostuak» direlako: «Iruzurrezko lanpostuak direla esaten dugu, behin-behineko kontratuekin lan egiten duten beharginak direlako, sei hilabetean behin berritzen direnak, baina egiturazko langileen funtzioa betetzen dute. Legeak dio postu horiek egonkortzea derrigorrezkoa dela».


Summary: Maddalen Iriarte eta Juan Karlos Izagirre berretsi dituzte EH Bilduren oinarriek. Gipuzkoako ahaldungai nagusia izango da Iriarte, eta Donostiako alkategaia Izagirre; botoen %97,8 jaso ditu Iriartek, eta %96,2 Izagirrek.

2023ko udal eta foru hauteskundeetarako EH Bilduk Gipuzkoan eta Donostian aurkeztu dituen zerrendaburuek oinarrien babesa jaso dute. Maddalen Iriarte Gipuzkoako Foru Aldundirako zerrendaburua izango dela berretsi dute, eta Juan Karlos Izagirre Donostiako alkategaia izango dela. Hautagaitzen prozesuan parte dutenen botoen %97,8 jaso ditu Iriartek, eta %96,2 Izagirrek.

EH Bilduren Barne Hauteskunde Prozesuaren Jarraipen Batzordeak jakinarazi du ez duela helegiterik jaso prozesuaren aurka, eta berretsi egin ditu Iriarteren eta Izagirreren hautagaitzak. Datorren igandean, urriaren 23an, bi hautagai horien aurkezpen ofiziala egingo du koalizioak, Donostian.

Datorren maiatzeko udal eta foru hauteskundeetarako zerrendaburu gehienak aurkeztu dituzte alderdiek. Gipuzkoan oraindik ez dute eman zerrendaburu baten berri: EAJren ahaldungai nagusia. Araban ere ez ditu plazaratu alderdi horrek Batzar Nagusietako eta Gasteizko Udalerako zerrendaburuak.


Summary: Iruñeko Udaltzaingoak gizon bat atxilotu du duela hilabete neska bat bortxatzea egotzita. Iturrama auzoan atxilotu dute gizona. Kalean egin zion eraso emakumeari.

Iruñeko Udaltzaingoak gizon bat atxilotu du gaur Iturrama auzoan, irailaren 18an neska bat bortxatu izana egotzita. Antso Azkarraren etorbidetik gertu izan zen erasoa: gaueko 1:30 aldera, kalean bertan egin zion eraso gizonak emakumeari, hura bakarrik zihoala. Biktima ez da Iruñekoa.

Gertatutakoaren berri izan eta gero, udaltzaingoak ikerketa abiatu zuen erasotzailea identifikatu eta atxilotzeko. Erasoa gertatu zen lekutik gertu dauden segurtasun kamerei esker identifikatu ahal izan dute erasotzailea.


Summary: Ehun urte bete ditu BBCk, Erresuma Batuko irrati eta telebista publikoak. 1922ko urriaren 18an hasi zen BBC irratiz emititzen. Hiru urte geroago bihurtu zen publiko. Gaur egun ez dago garairik onenean, baina astero 492 milioi pertsonako audientzia du oraindik.

Erresuma Batuko irrati ekoizleen talde batek 1922ko urriaren 18an sortu zuen British Broadcasting Company Ltd. Haren helburua zen irrati zerbitzu bat eskaintzea modu esperimentalean. Konpainia 1927ko errege dekretu batek bilakatu zuen publiko —ordutik izena du British Broadcasting Corporation—, eta 1932an hasi zen telebista gisa lehen probak egiten; 1936an, berriz, erregularki emititzen. 1954ra arte mantendu zuen telebistaren monopolioa, eta 1960ko hamarkadara arte irratiarena. Gaur bete ditu ehun urte.

Ospatzeko, beste ekintza batzuen artean, bideo bat osatu dute BBCko langileek. Euren buruari barre egin diote han: BBCko albistegiak ehun segundoz akatsak egiten izena du bideoak (100 seconds of BBC News going wrong, ingelesez), eta hainbat une barregarri bildu dituzte han.

Ehun urteotako kronologia bat ere osatu dute, urtez urte hedabideak egin dituen ekarpenik nabarmenenak aipatuz. Horien artean nagusi dira BBCren historiari dagozkionak: irratiaren lehen emisioa, 1922an; futbol partida baten lehen kontakizuna, 1927an; BBC telebistaren sorrera, 1936an; lehen emisioa atzerriko hizkuntza batean, arabieraz, 1938an; emakumeei espresuki eskainitako lehen saioa, 1946an; Doctor Who telesailaren estreinaldia, 1963an; Teletubbies-en lehen emisioa, 1997an; BBC Onlineren sorrera, urte berean...

Baina badaude, noski, hedabideak kontatu dituen gertakizun historikoak ere tartean: Bigarren Mundu Gerraren amaiera, 1945ean; 1948ko eta 2012ko Olinpiar Jokoak; Elizabeth II.ak kargua hartu zuenekoa, 1952an; Ingalaterraren garaipena Munduko Futbol Txapelketan, 1966an; Apoll XI.a espaziontzia Ilargira iritsi zenekoa, 1969an; Charles Galeskoaren eta Lady Diren ezkontza, 1981ean; Malvinetako gerra, 1982an...

Garai zaila

Gaur egungoa, ordea, ez da BBCren historiako garairik onena. Azken urteetan murrizketak izan ditu hedabide publikoak, batez ere kontserbadoreak gobernuan daudenetik. Izan ere, Boris Johnson lehen ministro ohiak behin baino gehiagotan gaitzetsi zuen BBCk brexit-arekin izan zuen jarrera; haren aldekoen aurka egitea egotzi zion. Ez hori bakarrik: eliteen ardurez soilik kezkatzen zela esan zuen, eta langile klasearen kezkez ez.

Horren adibide da urtarrilean Johnsonek ikus-entzunezkoen zerga izoztu izana bi urterako. Hori dela eta, BBCk maiatzean iragarri zuen aurrezteko plan bat jarriko zuela martxan, eta mila langile inguru kaleratuko zituela (22.000 zituen guztira). Telebista eta irrati kate batzuk ere kendu zituen taldeak, edo Internetez soilik emititzera pasatu zituen.

Dena den, eta ikus-entzuleen beheranzko jarrera ere nabarmena den arren, astero 492 milioi pertsonako audientzia du BBCk oraindik, taldeak emandako azken datuen arabera. BBCren nazioarteko zerbitzuak 40 hizkuntzatan emititzen du, eta Erresuma Batuarentzat tresna garrantzitsua da nazioartean eragiteko.


Summary: Aldundiak nahiago du Arabako ardoak Errioxa sor-markan jarraitzea. ABRA «pozik» agertu da behin-behineko baimenarekin, baina zehaztu du datorren urtera arte ezingo dutela sor-marka propioa erabili, aurtengo uzta bildu dutelako.

Eusko Jaurlaritzak Arabako Errioxako upategi batzuek sor-marka propioa sortzeko egitasmoari emandako bultzadak bete-betean jo du EAJ eta PSE-EEren arteko harremanetan, bereziki Arabako Aldundian. Sozialistentzat «akats larria» da, eta «arduragabekeria» bat. Ramiro Gonzalez ahaldun nagusiak (EAJ), berriz, erantzukizuna gainetik kendu du —«aldundiak ez du eskumenik gai honetan»—, eta gogorarazi du Jaurlaritzak ezin zuela besterik egin. Gainera, berretsi du aldundiaren «apustua» beti izan dela Errioxa izendapenaren barruan jarraitzea, marka berezi batekin, horrek sor-marka propioak baino «babes zabalagoa» izango lukeelako.

EAEko aldizkari ofizialak astearte honetan jaso du zigilu berriaren pean merkaturatzeko baimena. Iragarritako erabakia izanagatik ere, hautsak harrotu ditu, gaiak aspalditik eztabaida politikora egina baitu jauzi. Errioxako erkidegoan (Espainia) PPren eta PSOEren arteko lehian eduki garrantzitsu bihurtu da, eta Araban ere marka berriaren aldeko eta aurkako posizioak daude, alderdi politikoen eta upategien artean.

Duela lau hilabete bidali zuen Espainiako Gobernuak espedientea Bruselara, hori egitera behartuta zegoelako, eta, horren ostean, Jaurlaritzak behin-behineko baimena eman du, Europako Batasunak erabaki bitartean.

Bingen Zupiria Jaurlaritzako bozeramaileak azpimarratu duenez, gobernua «behartuta» zegoen hori egitera, eta gaineratu du egitasmoa «legezkoa eta administratiboki bideragarria» dela. Orain, deitura berriaren araudia eta estatutuen zirriborroa onartu beharko dituzte, merkaturatzen hasi ahal izateko. Zupiriak jakinarazi duenez, «laster» bilduko dira Ekonomiaren Garapenerako Saila, Arabako Aldundia eta ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkartea.

2016an abiarazi zuen ABRAk Arabako Mahastiak zigiluaren proiektua, eta bidean ika-mika handia egon da. Gaur egun, eskualdeko upategi txiki batzuk daude proiektuaren atzean, hamabost inguru. Denak ez dira ABRAko kide (120 inguru dira), haietako asko ez baitaude ados egitasmoarekin.

Aurten ez

Ines Baigorri ABRAko zuzendari kudeatzailea «pozik» agertu da Jaurlaritzak emandako baimenarekin, baina zehaztu du izen hori erabili nahi duenak gutxienez datorren urtera arte ez duela egingo, aurtengo mahats bilketa amaitu delako. Hala ere, berretsi du behin estatutuak onartuta zigilu horrekin aritu ahalko direla, litekeena den arren Bruselak azken ebazpena kaleratu arte «urteak» pasatzea.

Jarrera «arduragabea» da hori, Cristina Gonzalez Arabako Enplegu, Merkataritza, Turismo eta Foru Administrazioko diputatuaren (PSE-EE) arabera, eta «oker» jokatzea leporatu dio Jaurlaritzari. «Upategi batzuk behin-behineko jatorri deitura batean sartzea haien itxaropenekin eta diruarekin jokatzea da».

Ramiro Gonzalez ahaldun nagusiak aitortu du egitasmoa ez duela erabat gustuko, «errespetatzen» duen arren, eta gaineratu du aldundiak nahiago duela Errioxa deituraren babespean legokeen marka bereizi bat sortzea, haren ustez horrek «borondate gehiago» biltzen dituelako.

Orain, ikusteko dago zein izango den Errioxa sor-markaren gobernu kontseiluaren erreakzioa. Ostiralean bilduko da. Aurretik ere hartuak ditu Arabako Mahastiak sortzeko egitasmoaren aurkako neurriak. Gonzalezek gogorarazi duen moduan, duela aste batzuk bere estatutuetan aldaketa bat egitea onartu zuen; zehazki, Arabako Mahastiak markako upategi bati mahatsa saltzen dietenei Errioxa sor-markako upategiei saltzea debekatzeko. Gonzalezen ustez, horrek «ezinezkoa» egingo luke «bi izendapenen elkarbizitza». Horrekin batera, uste du helegiteak egongo direla EAEko aldizkari ofizialean argitaratutako erabakiaren aurka.

Hala eskatu dio Errioxako PPk erkidego horretako presidenteari, Concha Andreuri (PSOE). «Gobernuak ehuneko ehunean inplikatu beharko luke gure eskualdeko nortasun ezaugarrietako baten flotazio lerroaren aurkako eraso hau geldiarazteko», adierazi du Noemi Manzanos diputatuak. PPren ustez, Errioxako gobernuak errekurtsoa jarri beharko luke. «Hala egin ezean, aurtengo Gabonetan Arabako mahastietako ardoekin topa egingo da».

Errioxako PSOEk PPri erantzun dio gobernuak ezin duela helegiterik jarri, upategiek edo kontseiluak aurkeztu behar dutela. Dena den, nabarmendu du Errioxako ardo ekoizleek sozialisten «babes osoa» dutela. Ohar batean, esan du Arabako Mahastiak sor-markaren atzean «konfrontaziorako» eta «politizaziorako» asmoa dagoela.


Ura giza eskubidea da

Summary: Ura giza eskubidea da.

Joan den urriaren 6an, Goizalde Kultur Elkarteak Monopoli: Agua, negocio y poder político film dokumentala eman zuten Arroka Herri Tailerrean, Bilbo Zaharreko plazan, eta aretoa beteta egon zen. Dokumentalaren ikuspegiak zirrara eragin zidan eta erraiak astindu zizkidan. Bai, uraren gaia oso gogoan izan dut beti, eta arrazoia jarraian azalduko dut:

1946an jaio nintzen Leon probintziaren hegoaldeko herri txiki batean. Urte haietan ez zegoen txorrotako urik, ez komunik, ez dutxarik. Putzu bat zegoen patioan, eta handik ura ateratzen zen gu garbitu eta ureztatzeko. Ur hori ez zen ona ez edateko, ez janaria prestatzeko. Iturri batera joan behar genuen. Horrela ibili ginen urte askoan.

Bi urte nituela, Mansilla de las Mulasera eraman ninduten osaba-izebekin bizitzera. Mansillatik igarotzen da Esla ibaia, Dueroren ibaiadarra. Ibai indartsua zen, urtegi batek ere erregulatzen ez zuena. Urte asko geroago, Riañoko urtegia egin zen, erregulatzeko. Bada, nahiz eta ibaia eduki, etxeek ez zuten urik, ez komunik, ez dutxarik. Iturrietan bilatzen zen ura.

Aurrekari horiekin, urak balio handia izan du beti niretzat. Gaur da eguna txorrota irekitzean harritzen nauena ura atera eta edan dezakedalako. Izan ere, gaur egun milioika pertsonak ez dute edateko urik etxean. Ondasun urria dela esaten da, eta enpresa handiek eta monopolioek denbora daramate ura bereganatzen, negozio segurua baita, irabazi handiak ematen dituena. Horregatik guztiagatik, dokumentala ikustean poro guztiak irekita nituen. Eta esan beharra daukat bere osotasunean xurgatu nuela.

Monopolia-k argi eta garbi erakusten digu Bizkaian badela Bilbao Bizkaia Ur Partzuergoa deiturikoa, 1967an hemeretzi udalerrik eta Bilbo Handiko korporazioak osatua. Partzuergo hori lehen mailako sareko ur-hornidurako eta saneamenduko zerbitzuak instalatzeko eta kudeatzeko eratu zuten, eta hala agertzen da Partzuergoaren webgunean. Trantsizioaz geroztik, EAJ izan da beti nagusi, eta Bizkaiko beste eskualde batzuetako partzuergo txikiak edo ur propioa zuten udalak bertan sar zitezen saiatu da, bide guztiak erabiliz. Baina hori Ur Partzuergoak egin du, Aldundiaren laguntzarekin, modu irregularrean. Bai, irregularra delako laguntza mota guztiak moztea, edo udal batzuek beren herrietako beharrizanak baino askoz handiagoak diren azpiegituren ardura hartzea, eta dena partzuergo horretan sartu nahi ez izateagatik.

Hori oso argi geratzen da dokumentalean. Hainbat kasu aztertzen ditu, hala nola Arakaldoko herri txikiarena, baliabide propioak baititu. Beste kasu sinboliko bat Karrantzako matxinada da; izan ere, EAJk alkatetza galdu duenez, Partzuergoa saiatzen ari da, bide guztiak erabiliz, isunekin itotzen, eta diru-laguntzak ukatzen, partzuergo horretan sartu nahi ez duelako. Karrantzak helegitea jarri du epaitegietan, eta horrek bere ondorioak ditu; esaterako, azken lehorte handian Kantabriara jo behar izan du bertako biztanleentzat eta abeltzaintza ugariarentzat nahikoa ur izateko.

Beste kasu odoltsu bat Busturialdekoa da. Bere Partzuergoak zorrak zituen. Baina EH Bilduko Eako alkatea presidente sartu zenean, bere agintaldian kontuak onbideratu eta superabita utzi zuen. Hala eta guztiz ere, EAJk, bere tresnekin, Busturialdea Bizkaiko Partzuergoan sartzea lortu zuen, inguruko ur-baliabide guztiak eta martxan egon ziren instalazio guztiak alboratuta. Bizkaiko Partzuergoak uraren monopolio osoa lortu nahi du, baina ez Bizkaian dauden baliabide hidrikoak indartzeko, baizik eta dena Arabako Ulibarri-Ganboako urtegiko ura eta Burgosko Orduntekoa ekarri eta banatzeko azpiegitura handien mende egon dadin. Hori guztiz antiekologikoa da, eta interes sozialen aurkakoa. Beraz, tirania horrekin, Bizkaian urte asko daramatzagu ura Araban eta Gipuzkoan baino askoz garestiago ordaintzen.

Dokumentalean argi geratzen da Bizkaiko Partzuergoak enpresa pribatu gisa funtzionatzen duela, plantilla txikia duela, zerbitzuak pribatizatzen dituela, kontrola barne, eta azpiegitura handiak enpresa lagunei esleitzen dizkiela. Arzalluz jaunak esan zuen: «Logikoa da enpresek laguntzea, obrak esleitzen badizkiegu, badakitelako gure beharrak [EAJrenak] asko direla». Jordi Pujol eta bere gobernua erori baziren %3ko komisioengatik eta PPrekin haserretu zirelako, ez dakit zer gertatuko den EAJrekin, baina mihi gaiztoek diote Baskongadetan komisioena %3 baino dezente handiagoa omen dela, eta klientelismo handia dagoela.

Ez dira ezertarako mozten! Partzuergoa enpresa pribatuekin lehiatzen da beste herrialde batzuetan lizitatzeko. Dokumentalean Uruguaiko kasua agertzen da, non Partzuergoa, Acciona, Iberdrola... ura kudeatzen ari ziren. Urte batzuk eman zituzten egiten eta desegiten, ura benetako negozio pribatu gisa erabiliz irabazi handiak ateratzeko. Ura oso garestia zen biztanle guztientzat. Uruguaiko gobernua enpresa hauen nagusitasunaz eta lardaskeriez nazkatu zen. Ura nazionalizatu eta denak bota zituen benetako hegazti harrapari gisa jarduteagatik.

Aurreko guztiak erakusten digu: 1.- Ura premia biziko ondasun komuna eta giza eskubidea dela, NBEk hala aitortuta. 2.- Botere publikoek ura bermatu behar dietela herritar guztiei; horretarako, titulartasunak, kudeaketak eta plantillak %100 publikoak izan behar dute. 3.- Urarekin ezin dela inoiz espekulatu eta/edo negoziorik egin, edozein arrazoirengatik, eta herritarrei giza eskubide hori ezin zaiela inoiz ukatu. 4.- Akuiferoko baliabide guztiak aprobetxatu behar direla; eta biztanleengandik zenbat eta gertuago egon, orduan eta merkeagoa izango da ura. 5.- Aurreko guztia beteko dela eta hainbeste espekulazio eta pribatizaziorekin amaituko dela bermatzeko, Uraren lege bat onartu behar da berehala. Lege horrek eragindako pertsonek eta publikoaren eta ekologiaren aldeko erakundeek egitura guztietan parte hartzea bermatu behar du, ura benetan giza eskubidea izan dadin, orain eta beti herritar guztientzat.


Summary: 25. urteurreneko ospakizunak alderik alde hartu du Guggenheim museoa. Eraikin osoa hartzen duen erakusketa bakar erraldoi bat zabalduz ospatu du mende laurdeneko ibilbidea Bilboko Guggenheim museoak. Haren funtsen parte diren 110 lan inguru jarri ditu ikusgai horretarako.

Ospakizun instituzionalak izan ziren atzo, galako afari, argazki ofizial eta besterekin, eta ospakizun artistikoaren txanda heldu da orain. Zehatz-mehatz, mende laurdena bete du gaur zabalik Bilboko Guggenheim museoak, 1997ko urriaren 18an lehenengoz ireki zutenetik, eta, horregatik, museo osoa alderik alde eta goitik behera hartzen duen erakusketa erraldoi bakarra antolatu dute arduradunek Bilboko museoaren bildumaren parte diren 110 lan ingururekin: Sekzioak/ Intersekzioak. Guggenheim Bilbao museoaren bildumak 25 urte. «Triptiko» baten eran antolatu dituzte Frank Gehry arkitektoak diseinatutako eraikinaren hiru solairuak. Mende laurdeneko ibilbidean, orain arte, sekula ez zuten eraikin osoarentzako pentsatutako erakusketarik antolatu, eta bildumaren «heldutasuna» eta «sakontasuna» erakusten ditu horrek, Juan Ignacio Bidarte museoko zuzendariaren hitzetan.

Ikusi gehiago: Mende laurdenerako, euskarazko lau hitz

Besteak beste, Andy Warhol, Mark Rothko, Ernesto Neto, Txomin Badiola, Jeff Koons, Yoko Ono, Richard Long, Ives Klein, Francesco Clemente, Yayoi Ikusama, Xabi Salaberria, Lee Krasner, El Anatsui, Joseph Beuys, Jorge Oteiza, Eduardo Txillida, Cristina Iglesias, Sol Le Witt, Cy Twonbly, Anton Tapies, Itziar Okariz eta beste hainbat artista esanguratsuren lanak ikusi ahalko dira, eta urtarrilaren 22ra arte egongo da zabalik.

Independentzia aldarrikapen moduko bat

Museoan egindako lehen erakusketaren oihartzun moduko bat da zabaldu berri dutena, Bidartek iradoki duenez. Duela 25 urte, nagusiki New Yorkeko eta Veneziako Guggenheimeko bildumetatik heldutako lanekin eta sortzen hasi berria zen Bilboko bildumako piezekin osatu zuten eraikina bete zuen lehen erakusketa hura, eta, zuzendariaren hitzetan, lehen keinu hura «erreplikatu» nahi izan dute orain. Baina, oraingoan, museoko bildumako piezak soilik erabili dituzte. Eta esanguratsua da datua.

«Irudi lezake erakusketa hau independentzia aldarrikapen moduko bat dela», azaldu du Bidartek, «edo museoak bere kasa iraun dezakeela iradokitzen duen adierazpen bat dela, baina ez da hori, kontrakoa baizik, halako erakusketa bat Guggenheim konstelazioaren parte izanik soilik baita posible». Horren adibidetzat, zuzendariak aipatu du ikusgai diren hainbat artelan jabetza partekatukoak direla, eta, azaldu duenez, tartean, badira fundazioak mailegu luzean utzitako beste hainbat obra ere bai.

Richard Armstrong Solomon R. Guggenheim fundazioko eta New Yorkeko Guggenheim museoko zuzendaria ere izan da erakusketako aurkezpenean, eta Bidartek publikoki eman dizkio eskerrak bertan, urteotan Bilboko museoari azaldu dion babesagatik. Eta iragarri du lankidetzak aurrerantzean ere jarraitu egingo duela.

Lau komisarioren lan «korala»

Lau komisario izan ditu erakusketak: Lekha Hilleman Waitoller, Maite Borjabad, Manuel Cirauqui eta Lucia Agirre. Lan «korala» izan dela zehaztu dute, guztien artean adostu behar izan dutelako eman beharreko ikuspegia eta egin beharreko obren hautaketa, baina, gero, erakusketako ataletako baten kargu egin da haietako bakoitza. Solairuz solairu, diskurtso propio eta buruaskia du erakusketaren parteetako bakoitzak, eta, era berean, elkarrizketa ere bilatu dute atal horien artean. Eta horregatik titulua: Sekzioak/ Intersekzioak.

Hilleman Waitoller komisarioak azaldu du ikuspegi orokorra lau komisarioen izenean: «Askotariko bilduma bat dugu, oso interesgarria. Obra esanguratsuak ditugu, eta baita inguruko artisten lanak ere. Horregatik, aukera izan dugu oso sortzaile izateko kontakizunarekin. Ez gara saiatu artearen historia ardatz duen kontakizun bat osatzen, nahiz eta horretatik ere badagoen zerbait. Nahi izan dugu gure errealitate garaikidea islatzen duten obra interesgarriak elkarrekin erakustea. Elkarrekin ikustera ohituta ez gauden obrak elkarrekin ikusiko ditugu, eta horrek solasaldi eta elkarrizketa bereziak sortuko ditu».

Adibide bat. Azken urteetan Bilboko museoaren kanpoaldean egon diren Jeff Koonsen tulipak, nagusiki pop arteari eskainitako aretora sartu dituzte, Warhol, Robert Rauschenberg eta Jean-Michel Basquiatekin batera. Eta Eduardo Txillidaren bi eskultura jarri dituzte kalean orain. Besarkada X eta Aholkua espazioari V.

Euskal artisten presentzia

Erakusketan badira espresuki Bilboko Guggenheim museorako sortutako pieza batzuk. Francesco Clementerena, kasurako. Eraikineko hirugarren solairuko areto horretarako sortu zituen margolan guztiak artistak, eta, horregatik, irudiek zehatz errespetatzen dituzte bertara sartu eta bertatik ateratzeko bi ateen neurriak, haien ertzetan marko moduko bat osatuz, eta gelari italiar jauregietako stanza baten kutsua emanez. Aurrez, museoak zabalik eman dituen 25 urteotan, beste bitan baino ez da egon ikusgai obra hori. Hilleman Waitollerrek gehitu duenez, Clementerena bezala, aurrez gutxitan erakutsitako beste lan asko ere badaude erakusketan.

Luzea da erakusketan diren euskal artista garaikideen izenen zerrenda ere, eta lehen solairuan dute presentziarik nabarmenena. Bertan dira, esaterako, Asier Mendizabalen obra, Xabier Salaberriaren instalazioa eta sortzen duen soinuarekin areto osoa betetzen duen Itziar Okarizen irrintzia oinarri duen bideoa ere. Baina euskal artisten artean, Cristina Iglesias eskultorea da erakusketan presentzia handiena duen sortzaileetako bat, haren hiru obra baitaude erakusketan. Lehen solairuan dago haietako bat, artistaren hasiera garaikoa, eta hirugarren solairuan daude beste bi obrak.

17 emakumezko artista bilduman

Museoaren arduradunek zehaztu dutenez, une honetan, guztira 81 artistaren 145 obra ditu Bilboko Guggenheim museoko bildumak. Eta oso handia ez den arren, haren kalitatea eta pertinentzia nabarmendu du museoko zuzendariak. Bidarteren hitzetan, «kuantitatiboa» baino gehiago, «kualitatiboa» da haren garrantzia. Eta, hain zuzen ere, Guggenheim konstelazioaren parte izateak ahalbidetu die aukeraketarekin zorrotzago jokatu ahal izatea. «Ez dugu museoa martxan jartzen hasteko bilduma handi bat eduki behar izan, beste Guggenheim bildumetako obrak erakutsi genitzakeelako, hain zuzen».

1995ean hasi ziren lehen erosketak egiten, eta, orain artean, guztira 110 eta 115 milioi euro bideratu dituzte bilduma osatzera Bizkaiko Foru Aldundiak eta Eusko Jaurlaritzak. Hiru eta lau urte arteko erosketa planak osatzen dituzte horretarako museoko arduradunek, eta, urterik oparoenetan, urtean sei milioi euro arterainoko poltsa izan dute horretarako. Eten luzeak ere izan direla gogorarazi du Bidartek, ordea, 2008tik 2012ra bitarte, euskal erakundeek ez baitzuten bilduma handitzeko diru partidarik bideratu. «Dinamika hori egiturazko bilakatzeko arriskua egon zen, eta hori kaltegarria zen».

800 milioi euroko merkatu balioa

Bidarteren hitzetan, «erosketa erritmoa» pandemia aurreko sasoian izandakora itzultzeko bidean da egun, baina oraindik langa horren azpitik daudela zehaztu du.

Bilduma horrek artearen merkatuan duen prezioaren estimazioa ere eman du Bidartek. 2019an Christie's etxeak egindako kalkuluen arabera, 800 milioi euro baino gehiagokoa da egun obra horien merkatu prezioa.

Onartu ditu hutsune batzuk, halere. Nagusiki gizonezkoenak direlako bildumako piezarik gehienak, eta «oso gutxi» direlako Europatik eta Ipar Amerikatik kanpoko lurraldeetako artistek sortutakoak ere. Bilduma osatzen duten 140 piezetako 26 obra bakarrik dira emakumezkoek sortutakoak, eta 17 dira bilduman dauden emakumezko artistak. Euskal artistei dagokienez, hirutik batekoa da proportzioa, Bidartek esan duenez —28 euskal artista daude guztira bilduman—.

Edonola ere, datu horiek zuzentzeko borondatea azaldu du museoko zuzendariak, eta uste du kopuruen ikuspegi «estatikoa» bakarrik aztertu beharrean ikuspegi «dinamikoa» ere kontuan hartu behar dela. Azaldu duenez, justu azken urteetan erositakoa da bildumaren parte diren emakumezko artisten lanen parterik handiena.

Guggenheim efektuaren arrakasta

Bilboko Guggenheim museoaren ereduari buruz gogoeta egiteko ere baliatu du erakusketaren aurkezpen ekitaldia Bidartek. Haren ustez, adibide «paradigmatikoa» da Bilbokoa, kulturak lurralde oso baten eraldaketan egin dezakeen motor lana azaltzeko. «Proiektu disruptibo bat izan daiteke kulturaren esparruaz harago doazen beste hainbat alorretan eragiteko katalizatzaile moduko bat».

Bilbokoa ertz askotako fenomenoa izan dela aipatu du, ordea, eta, onartu du maiz Guggenheim efektua sortzeko helburuaren atzetik abiatu diren beste hainbat proiektuk ez dutela hori kontuan hartu. Eta hor egin dute huts. «Proiektua bere konplexutasunean kontuan hartu denean, emaitzak positiboak izan dira, eta badira aipa daitezkeen adibideak. Baina batzuetan Guggenheim kasua ez dute ulertu, edo oso era partzialean soilik ulertu dute, eta erakunde bat sortu dute, baina haren bideragarritasuna kontuan hartu gabe, edo eraikin gutxi gorabehera ikusgarri bat sortu dute, baina haren erabilera kontuan hartu gabe. Ez ditut aipatuko, baina badira efektu negatibo hori erakusten duten kasuak ere».

«Argi genuen hau ez zela frankizia bat»

Lehen urteetan Bilboko Guggenheim museoaren ereduak piztutako zalantzak ere izan ditu gogoan Bidartek. Baina, haren hitzetan, mende laurdeneko ibilbidearen ostean, gaindituta geratu dira guztiak. «Oso argi izan genuen hasieratik hau ez zela frankizia eredu bat, eta gure helburua ez zela New Yorken eta Venezian ongi egiten ari zirena imitatzea, baizik eta zerbait bereizia eta berezia sortzea, bakarra izango zena, eta, era berean, Guggenheim erakundeen familiaren parte izatearen onurak izango zituena».


Mende laurdenerako, euskarazko lau hitz

Summary: Mende laurdenerako, euskarazko lau hitz.

«Egun on, eskerrak etortzeagatik». Euskarazko lau hitz horiekin hasi eta bukatu da euskararen presentzia Bilboko Guggenheim museoak hedabideen aurrean egindako 25. urteurreneko erakusketaren aurkezpenean. Apenas izan diren hiru segundo, ordubete eta hemezortzi segundoko hitzaldi segida batean. Euskaraz, gazteleraz eta ingelesez egoten dira beti museoko testu guztiak irakurgai bisitarientzat, zorrotz zaintzen dute eleaniztasun hori hedabideei bidali beharreko bestelako komunikazio publikoetan ere, eta azken urteetan hasiak dira argitaratzen dituzten katalogoetan euskara ere txertatzen. Hedabideentzako aurrez aurreko aurkezpenetan, ordea, ohikoa izaten da euskararik ez egotea, eta, ia beti, agur eta esker hitz bakar horietara mugatu ohi da.

Juan Ignacio Bidarte museoko zuzendariak ez daki euskaraz, baina, azken urteetan, zenbaitetan, aurrez idatzita prestatutako testu labur bat irakurri izan du prentsaren aurreko ekitaldien hasieran. Urteurreneko ekitaldietan ez du halakorik egin, ordea. Euskarazko irratiek komunikazio taldeko langileei esker jasotzen dituzte euskarazko adierazpenak. Eta hala egin dute oraingoan ere. Euskarazko lau hitz joan dira, mende laurdeneko urteurrenean.


Summary: Gasari gehienezko prezioa jartzea soilik muturreko egoeretara mugatu du EBk. Europako Batzordeak estatukideak behartu nahi ditu gasaren %15 gutxienez derrigorrez elkarrekin erostera. Salbuespen iberiarra EBko beste kideetara hedatzea aztertzen ari da Brusela.

Europako Batasunak inportatutako gas guztiari gehienezko prezio bat jartzeko aukera urruntzen ari da. Estatu kideek Europako Batzordearen esku utzi zuten proposamen bat egitea, eta Bruselak hobetsi egin du halako proposamen baten arriskuez ohartarazi dutenen iritzia. Onartu egin du gasaren merkatuan esku hartze bat egitea, baina soilik muturreko egoera bat baldin badago eta oso aldi labur baterako, hiru hilabete gehienez.

Europako Batzordearen proposamen bat da, eta mahai gainean izango dute etzi Europar Kontseiluan bilduko diren gobernuburuek. Ez da espero erabaki bat hartzea; hilaren 25erako Energia ministroek beste bilera bat egingo dute gaia sakonago jorratzeko, eta litekeena da azken erabakia azaroaren lehen asteko beste bilera batean hartzea.

Batzordearen proposamena lotuta dago TTF indizearen erreformari. Herbehereetako gas merkatuaren salerosketen prezioa arautzen duen indizea da, baina erreferentzia gisa baliatzen dute kontinenteko eragileek egiten dituzten tratu gehienetarako. Gaur arratsaldean 112 euroan dago gasaren megawatt ordua, baina 350 eurora iritsi zen abuztuaren amaieran, Errusiak EBrako gas hornidura murriztu zuenean. Orduz gero merkatu izanaren hiru arrazoi daude: EBren esku hartzearen iragarpena, udazken hasiera epela, eta EB gai izan dela uste baino bizkorrago gas biltegiak %92 betetzeko. Edonola ere, iazkoarekiko aldea oso handia da: duela urtebete 44 euroan zegoen megawatt ordua.

Indize berria

Batzordearen asmoa da indize berri bat egitea, eta horrek kontuan hartzea gero eta gehiago GNL gas natural likidotuarekin hornituko dela EB; Errusiako gasbideak itxi ahala, Norvegiarekin eta Aljeriarekin lotzen dutenak geratzen zaizkio.

GNLari lotutako indize hori datorren udaberrian landu nahi du Bruselak, behin kontsumo handiaren garaia amaitzen denean. Baina sistema berria indarrean jarri bitartean, prest legoke TTF indizeari muga bat jartzeko, prezioak « jasanezinak» bihurtuko balira. Prezio muga «dinamikoa» izango litzateke, eta gehienez hiru hilabete iraungo luke.

Horrekin eragotzi nahi du Bruselak gas ekoizleek beren kargamentuak Asiara eramatea, eta gas kontsumoa handitzea, berriro merke baitago. Izan ere, Ursula von der Leyen Europako Batzordeko presidenteak adierazi du epe erdira EBk gas gutxiago kontsumitu behar duela, karbono isurketak gutxitzeko eta EBri energia autonomia handiagoa emateko. Azken urtean %15 gutxitu da, besteak beste, hura bere ekoizpenerako erabiltzen zuten industria batzuek labeak itxi dituztelako eta diesela edo fuel olioa aukeratu dituztelako.

Salbuespen iberiarraren hedatzea

Oraingoz hartuko ez duten beste neurri bat argindarra sortzeko erabiltzen den gasaren ordaina mugatzea da. Uda hasieran hasi ziren sistema hori erabiltzen Iberiar penintsulan, eta EB osora zabaltzeko eskaerak asko ugaritu dira, prezioen igoera mugatu duelako. Von der Leyenek azaldu du Iberiar penintsulan gertatzen ari dena aztertzen ari dela, baina, herrialdeen arteko desberdintasun handiak direnez, denbora gehiago behar dute sor daitezkeen arazoei nola aurre egin erabakitzeko.

Erreserbak, elkarlanean

Bruselaren proposamen irmo nagusia da EBko kideak behartuta izango direla gasaren zati bat elkarrekin erostera. Horretarako tresnak jada sortu ditu, baina ia ez dira erabili. Orain nahi du derrigorrez erreserben %15 gutxienez elkarlanean erostea. «Elkartasuna ez da aukera bat», argudiatu du Batzordeak, uste baitu erosketa partekatu horiek prezio txikiagoak lor ditzaketela eta arazoak izan ditzaketen herriak lagundu ditzaketela. 2023ari begirako proposamena da, uste baitu orduan aurten baina nekezagoa izango dela biltegiak betetzea, Errusiatik ezer gutxi jasoko duelako.


Summary: Zuberoa jatetxeak urte amaieran itxiko ditu ateak. Hilario Arbelaitz sukaldariak erretiroa hartuko du, 71 urterekin. Abenduaren 30era arteko erreserba guztiak beterik dituzte Michelin izardun jatetxe horretan.

Duela mende erdi pasatxo hasi zen Hilario Arbelaitz lapiko eta su artean. Amaren bitartez ikasi zuen sukaldaritza maitatzen; tradiziotik abiatu eta euskal sukaldaritza modernoago bat sortzen lagundu du gaurdaino. Betiere, «sustraiak gogoratuz». Arbelaitzek eta haren familiak Oiartzungo (Gipuzkoa) Zuberoa jatetxea izan dute ogibide urte horietan guztietan; ordea, iritsi zaie ixteko garaia. 71 urte bete zituen Arbelaitzek iragan maiatzean, eta erretiroa hartuko du aurki.

Abenduaren 30ean: egun horretan bertan zerbitzatuko dituzte Zuberoa jatetxean azken otorduak. Azkar ibili direnek lortu dute abendura arteko erreserbaren bat lortzea, baina jada ez dago aulkirik libre.

Familia negozioa da Zuberoa jatetxea. Taberna txiki bat bezala hasi zen, eta apurka-apurka handituz joan. Erretegia ere izan zen, jatetxe bihurtu aurretik. Arbelaitz ikasketak egiten ari zela, haren aita hil eta baserrira itzuli behar izan zuen, amaren albora, sukaldera. 50 urtetik gora igaro dira ordutik. Sukaldariaren bi anaiak ere, Eusebio eta Jose Mari Arbelaitz, bertan izan dira, bata jantokian eta bestea sukaldean.

Gelditu eziniko ibilbidea izan da Zuberoarena. Bi Michelin izar ere izan zituen —duela hamar urte pasa bat galdu zuen, baina haien esentziarekin jarraitu zuten arbelaitztarrek, harro—. Orain, airean da zein izango den jatetxearen etorkizuna, tartean eskaintza batzuk izan badituzte ere.


Summary: Instrukzio fasera itzuli da Internetetik irudiak ez kentzeagatik Kote Cabezudoren aurka irekia den auzia. Laugarren aldia da epaiketa bertan behera uzten dutena.

Youtube kanaletik adingabe baten irudiak kentzeko agindu judizialari muzin egiteagatik Kote Cabezudo argazkilariaren aurka zabalik den auzia berriro itzuliko da instrukzio fasera. Gaur goizean egin dute auzi saioa, Donostiako Zigor Arloko epaitegi batean, ateak itxita, baina, irregulartasun batzuk direla medio, eten egin behar izan dute. Auziko iturriek jakinarazi dutenez, aldeek ondorioak aurkeztu dituztenean, Cabezudoren abokatuak erabaki du behin-behineko defentsa idatzia aldatzea, eta auzibidea baliogabetzeko galdegin du. Epaimahaiburuak aintzat hartu du eskaera, eta auzia instrukzio fasera itzultzea erabaki. Epaiketa data berriaren zain geratu da auzia, atzera. Izan ere, auzia atzeratzen duten laugarren aldia da. Lehenengoa 2021eko martxoan izan zen, defentsak auzi nagusiaren dokumentu bat eransteko eskatu ondotik. Urte bereko urrian berriro atzeratu zuten, deklaratu behar zuen peritu bat oporretan zelako. Eta aurtengo martxoan berriro atzeratu zuten Gipuzkoako Auzitegian Cabezudoren aurkako auzi nagusiaren epaiketa egiten ari zelako. Hain justu, auzi horretan 28 urtetik gorako espetxe zigorra ezarri zioten Cabezudori, bortxaketa, sexu abusua eta haur pornografiako eta iruzurreko delituak leporatuta. Erabaki horren aurka helegitea aurkeztua dute defentsak eta akusazio partikularrak Espainiako Auzitegi Gorenean.


Summary: 28 urteko gizon bat espetxeratu dute Irunen bikotekide ohiari sexualki eraso izana egotzita. Ertzaintzak atzo atxilotu zuen gizona. Bikotekide ohiarekin zuen urruntze agindua hautsi zuen haren bizitokian sartu ostean, eta sexu eraso bat egiteagatik akusatu dute.

Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Sailak jakinarazi duenez, 28 urteko gizon bat espetxeratu dute Irunen (Gipuzkoa). Bikotekide ohiari sexualki eraso izana leporatu diote.

Atzo, gizona bikotekide ohiaren etxean sartu zen baimenik gabe, eta haren aurkako urruntze agindua urratu zuen. Biktimak gertatutakoa salatu zuen herriko ertzain etxean, sexu erasoa, bizilekua bortxatzea eta bere alde zuen babes agindua urratzea egotzita. Ertzainak atzo atxilotu zuen gizona, eta gaur epailearen esku utzi du. Hark gizona kartzelatzea erabaki du.


Puntu bakarra urratu du Athleticek

Summary: Puntu bakarra urratu du Athleticek. Zurri-gorriak bi aldiz egon da aurretik, baina ez du asmatu errenta handitzen, eta azkenerako puntu bat lortu dute Getafen.Williamsek eta Raul Garciak sartu dituzte zuri-gorrien golak,

Kirol profesionalean, aurretik egonez gero, ezin diozu aurkariari hauspoa eman, aukera txikiena baliatzen baitu zu zigortzeko. Hori gertatu zaio Athletici. Zuri-gorriek ez dute aparteko partidarik egin. Baina bi aldiz jarri dira aurretik Getaferen zelaian. Ez dute asmatu eta jakin, ordea, abantailari eusten, eta etxekoek hori baliatu dute partida berdintzeko. Athleticen golak Iñaki Williamsek eta Raul Garciak sartu dituzte

Valverdek bi aldaketa egin ditu larunbatean Atletico Madrilen aurka galdu zuen taldearekiko. Vivianek Yerayren lekua hartu du, eta Ander Herrerak Berenguerrena. Hasi eta berehala jarri zaio partida alde talde zuri-gorriari. Izan ere, 2. minuturako aurretik zen. Ander Herrerak ondo ikusi du Iñaki Williams, eta Getaferen erdiko atzelarien gainetik baloia pasata, bakarrik utzi du Soriaren aurrean. Williams anaien zaharrenak ez du barkatu. Athleticek, ustez, zailena egin du. Izan ere, Getafe talde deserosoa da, eta ez da erraza hari gola egitea. Atzetik egoteak aurrerapauso bat ematera behartu zezakeen Quique Sanchezen taldea; horrek zelai erditik aurrerako jokalarien abiadura baliatzea ahalbidetzen zion Athletici, zuloak errazago topatzea.

Geldikako jokaldiak dira Getaferen beste indarguneetako bat. Eta hala iritsi da lehen aukera etxekoentzat. Damianek erdiraketa ona egin du, baloiari gurpil handia emanez. Botea egin du, eta nahiz eta inork ez ukitu, ia ezustean harrapatu du Unai Simon. Athletic deseroso egon da baloiarekin. Ez ditu Herrera eta Muniain topatu. Getafe, ordea, zuri-gorrien zelai gunean gehiago jokatzen hasi da, eta erdiraketa eta baloi luzeen bidez Unai Simonen atera gerturatzen. 27. minutuan jaso zdu saria. Baloi uze bat jaitsi du Unalek sorbaldarekin, eta baloia Aleñari iritsi ziaio. Botea egiten utzi gabe egin dy errematea, eta Unai Simon gainditu du. Etxeko taldeak behetik gora egin du, eta ia bigarrena sartu du, Unai Simonen akats baten ostean. Baina Iñigo Martinezek ondo atera du baloia. Lehen zatiko azken txanpan Athleticek izan du ekimena. Baina ez zen aparteko gol abagunerik izan, eta bana joan dira aldageletara.

Eutsi ezinda

Bigarrenean erasora atera da Getafe, eta Enes Unalek ia gola egin du, txilena ikusgarri batean. Unai Simonek ondo atera du baloia eskuarekin. Lehen abisua zen. Turkiarra etxekoen jokalari arriskutsuena izan da, ondo mugitzen baitzen.Valverderi ez zitzaion gustatzen ari partidaren bilakaera, eta Berenguer, Yuri eta Raul Garcia zelairatu ditu taldeari sakontasun gehiago emateko. De Marcos, Muniain eta Sancet kendu.Ondo atera zitzaion apustua, handik gutxira, Nico Williamsek duen txinparta eta trebetasuna baliatu ditu Iglesias atzean utzi, eta lehen zutoinera egindako erdiraketa sareetara bidali du atzetik etorrita Raul Garciak.

Bigarrenez aurretik jarrita, Athletici ezin zitzaion gertatu lehen zatikoa. Ezin zion hauspoa eman Getaferi. Horretarako bidea baloia jabetza izatea, eta patxadaz eta argitasunez jokatzea ziren, etxekoen erdiraketak eta geldikako jokaldiak saihestea. Partida itxi behar zuen. Baina ez du egin. Lehenik, Unai Simonek akatsa egin zuen baloiari hankarekin jotzean, eta Mayoralek gutxigatik ez du gola egin. Ia hurrengo jokaldian Iñigo Lekue labaindu egin da. Getafek goian berreskuratu du baloia. Zelairatu berri den Munirri ailegatu zaio, eta jaurtiketa gogor batekin gola egin du Ordu laurden falta zen neurketa amaitzeko. Baina bi taldeek ontzat eman dute berdinketa.Partida amaieran Ernesto Valverdek adierazi du lehia «gogorra» izan dela. «Aurretik jarri arren, ez dugu asmatu lehiaren kontrola izaten, eta min egin digute bigarren jokaldietan».


Summary: Euskarazko Wikipediak 400.000 artikuluren langa gainditu du. Justizia klimatiko artikuluak borobildu du zifra, eta «hainbat wikilariren artean» osatu dute. Euskarazko Wikipediak iaz bete zituen 20 urte.

«Justizia klimatikoaren nozioak adierazten ditu klima aldaketari buruzko berdintasunari dagozkion ikuspegi etikoa, morala, legala eta politikoa, ez soilik ikuspegi fisiko edo ingurumenekoak». Wikipediako beste edozein artikuluren hasiera izan liteke, baina ez da: Justizia klimatiko euskarazko Wikipediaren 400.000. artikulua da. Atzo gainditu zuen muga hori Interneteko entziklopediak. Horri esker, Wikipedia handienetan 34.a da euskarazkoa, estatu hizkuntza diren hainbat eleren aurretik.

Mugarriaren berri emateaz gain, datu deigarri bat ere eman du euskarazko Wikipediak Twitterren: Lur entziklopediaren 13 liburuek duten formatu berberean inprimatuta, 274 liburu osatuko lituzkete Wikipediaren 400.000 artikuluek.

Eduki hori guztia 20 urte baino gehiagoko lanaren emaitza da. 2001eko abenduaren 6an sortu zuen Dr. Polilla ezizeneko erabiltzaile batek euskarazko lehenbiziko artikulua Wikipedian. Horrekin jaio zen euskarazko entziklopedia kooperatiboa.

Lurra artikulua idatzi zuen, planetaren inguruan, eta, oraindik euskarazko Wikipedian artikuluak idazteko estiloa finkatu gabe zegoenez, bat baino gehiago harrituko du haren tonuak: Lurra (2001). «Eguzki handi batek, lau planeta erraldoik, bost txikiagok, berrogei satelite baino gehiagok, 100.000 satelite baino gehiagok, eta beharbada 100.000 milloi izar lokak eratzen dute Eguzki sistema, eta hala ere, batean baino ez dugu bizitza aurkituko: Lurrean».

Gaurko artikuluaren sarrera askoz estandarragoa da, noski. Lehen artikulu hura aterpetu zuen eu.wikipedia.com domeinua bi egun lehenago sortu zuten, eta, oraindik ere, entziklopedialarien komunitatean ez dakite nork sortu zuen.

BERRIAk berak ere ekarpena egin dio entziklopediari. 2018an, 2012tik kazetan argitaratutako 2.500 infografia baino gehiago utzi zituen egunkariak Wikipediaren esku, eta geroztik sortu direnak gehitu dituzte.

Entzutetsua izan zen duela gutxi, irailaren amaieran, Nord Stream 2 gasbidea irudikatzeko BERRIAk egin zuen infografiak izan zuen hedapena: euskara ez beste 11 hizkuntzatako Wikipedian baliatu zuten. Munduko hizkuntza nagusiak zeuden horien artean: txinera, ingelesa, frantsesa, portugesa, eta errusiera eta ukrainera ere bai. Euskaraz irakur litezke herrialdeen izenak orrialde horietan.

Ez da, gainera, Wikipediari esker BERRIAren infografia batek milaka bisita izaten dituen lehen aldia: 2019an ia milioi bat ikustaldi izan zituen Txernobylgo hondamendiari buruz Joxean Apeztegiak egindako infografiak, ingelesez, hungarieraz, italieraz eta errusieraz. Hondamendi hari buruzko telesail baten arrakastak eragin zuen bisita olatua.

Horrez gain, Ahotsak.eus-en ekarpena eduki du Wikipediak, Elhuyarrena (Teknopolis saioko bideoak, esaterako) eta Euskal Herriko unibertsitateena.


Summary: Metalen arrastoak aurkitu dituzte fruitu lehorren ontzietan. Alesto, Consum, Carrefour, Dia, Eagle eta Eroski marketako produktuak dira. Aesan Espainiako Elikagaien eta Elikaduraren Segurtasunerako Agentziak herritarrei gomendatu die fruitu lehor horiek ez jateko, eta erosi dituzten lekura itzultzeko.

«Gorputz metaliko arrotzak» agertu dira Alesto, Consum, Carrefour, Dia, Eagle eta Eroski marketako fruitu lehorren ontzietan, Aesan Espainiako Elikagaien eta Elikaduraren Segurtasunerako agentziak jakinarazi duenez.

Agentziak produktu horiek erosi dituzten herritarrei gomendatu die fruitu lehor horiek ez jateko, eta erosi dituzten lekura itzultzeko. Zehazki, bederatzi sortatan aurkitu dituzte metalen arrastoak: almendretan, kakahueteetan eta cocktail esaten zaien nahasketetan; 40 eta 200 gramo arteko bilgarrietan.

Herritarrek sorta horiek identifikatzeko beste datu batzuk ere eman ditu agentziak: Alesto, Consum, Carrefour, Dia eta Eagle marketako poltsen iraungitze data 2023ko uztailaren 20koa da, eta Eagle markak baditu 2023ko apirilaren 6 eta 9an eta uztailaren 1ean iraungitzen diren beste poltsa batzuk ere. Kaltetuta dauden Eroskiko produktuei dagokienez, eztia daukaten kakahueteen 100 gramoko poltsak dira, eta maiatzaren 25an daukate iraungitze data.

Europako Elikagaien Alerta Sarea produktuak merkatutik erretiratzeko lanetan ari da jada.


Summary: Patxi Zubizarretak irabazi du Augustin Zubikarai saria. Zortzi lan aurkeztu dira Ondarroako Udalak eta Elkar argitaletxeak antolatzen duten literatura sariketara.

Patxi Zubizarretaren Gau otsoa nobela proiektuak irabazi du Augustin Zubikarai saria; Ondarroako Udalak (Bizkaia) eta Elkar argitaletxeak antolatzen dute sariketa hori. Zortzi lan aurkeztu dira aurten, eta, horien artean, Zubizarretaren proposamena aukeratu du Leire Bilbaok, Xabier Mendigurenek eta Ana Urkizak osaturiko epaimahaiak. Saria hilaren 27an emango diote, arratsaldeko seietan, Ondarroako Kofradia Zaharrean, Literatur amuak izeneko jardunaldien barruan, eta ekitaldi berean aurkeztuko da iazko proposamen irabazlearen emaitza: Mikel Alvarez Sarriegik idatzitako Euskalia eleberria.

Zubizarretak insomnioa hartuko du bere lanaren ardatz, «gizartean guztiz zabaldutako gaitza eta, aldi berean, gizartearen erretratua egiteko balio duen sintoma». Kontakizunean, Adela izango da protagonista, 45 urteko kazetaria, banandua eta ume baten ama. Insomnioari buruzko erreportaje bat egin behar du Adelak, lan egiten duen aldizkariarentzat, eta horixe izango da eleberriaren abiapuntua, gero hainbat pertsonaia, sare eta abarretan korapilatuko dena. «Laburbilduz: begirada zorrotz bezain originala geure buruari eta munduari, idazkera gozo bezain aberats batean emana, umorez eta kultur erreferentziaz josia», azaldu du epaimahaiak.

Patxi Zubizarreta 1964an jaio zen, Ordizian (Gipuzkoa), eta Gasteizen bizi da aspaldidanik. Euskal Filologia ikasitakoa da, baina idazletzari guztiz emana dago. Obra ugaria sortu du, bai helduentzat bai, batik bat, haur eta gazteentzat, eta ezin konta ahala sari irabazi ditu. Besteak beste, haur eta gazte literaturako Euskadi Saria lau aldiz. Itzulpenak ere egin izan ditu, eta beste artista zenbaitekin batera ondutako ikuskizun eta errezitalak ere bai.

Augustin Zubikarai saria, bederatzi urtez nobela laburrentzako lehiaketa izan zena, 2010ean formatuz aldatu zen, eta nobelak sortzeko beka bihurtu. Ordutik, hauexek izan dira sariaren irabazleak eta argitaratu dituzten lanak:

2010: Joxean Agirre, Zwei Frauen (Bi emakume) 2011: Itxaso Araque, Damutzen ez direnak 2012: Garbiñe Ubeda, Hobe isilik 2013: Garazi Kamio, Orube abandonatuak 2014: Jasone Osoro, 12etan bermuta 2015: Miren Gorrotxategi, 33 ezkil 2016: Katixa Agirre, Amek ez dute 2017: Xabier Etxeberria, Berriro itzuliko balitz 2018: Eneko Barberena, Afrikanerrak 2019: Idoia Garzes, Mendiko gaitza 2020: Lander Garro, Faith 2021: Mikel Alvarez Sarriegi, Euskalia


Summary: Kirgizistanek OKDB aliantza militarrari eskatu dio bidal ditzala «bake indarrak» Tajikistango mugara. Bi herrialdeen arteko «su etena» mantentzeko helburuz egin du eskaera Bixkekek.

Kirgizistango goi funtzionario batek jakinarazi duenez, Bixkekek OKDB Segurtasun Kolektiboko Itunaren Erakundeari galdegin dio bidal ditzala tropak Tajikistanekin duen mugara, bi herrialdeen arteko «su etena mantentzeko» helburuz, Reuters berri agentziak jasotakoaren arabera. Bi herrialde horiek eta Errusia aliantza militarreko kide dira, Sobietar Batasun ohiko beste hiru errepublikarekin batera: Kazakhstan, Bielorrusia eta Armenia.

Irailaren 14an piztu zen berriro Kirgizistan eta Tajikistanen arteko gatazka, bi estatuen arteko mugako urtegi baten eta ur ponpa baten kontrolaren harira. Ordutik, gutxienez ehun pertsona hil dira bi bandoen arteko borroka latzen ondorioz; tankeak, ibilgailu blindatuak, morteroak, artilleriako suziriak eta droneak erabili izan dituzte. Irailaren 16an, menia adostu zuten Kirgizistango presidente Sadyr Japarovek eta Tajistango Emomali Rakhmonek.

Dena den, gerra hotsak ez dira guztiz itzali. Hain zuzen, bi estatuek elkarri leporatu diote su etena urratzea; azkena, Tajikistango mugako guardia zerbitzuak joan den asteazkenean Kirgizistani egotzi zion mugara talde militar gehiago hurbiltzea eta gotorlekuak «asmo txarrez» eraikitzea. Gatazkaren ondorioz, Kirgizistanen arabera, gutxienez 137.000 herritar ebakuatu behar izan dituzte gatazka eremutik.

Egoera horretan, Kirgizistango Defentsa ministroak, Baktibek Bekbolotovek, kazetariei esan die OKDBri eskatu diola tropa kopuru «txiki bat» zabaltzeko borrokak dauden eremuetan. «Gure [Kirgizistan eta Tajikistan] artean epaile bat ezarri arte ez da bakerik izango». Bixkekek eta Duxanbek lotura estua dute Moskurekin; zehazki, Errusiak base militarrak ditu Kirgizistanen eta Tajikistanen, eta haien arteko bitartekaritza egin izan du.

Hain zuzen, bi herrialdeek su etena adostu eta bi egunera, Errusiako presidente Vladimir Putinek telefonoz hitz egin zuen Japarovekin eta Rakhmonekin. Putinek bi aldeei eskatu zien egoera «ahalik eta azkarren» konpontzeko neurriak hartzeko, «soilik bide baketsua, politikoa eta diplomatikoa erabiliz», egoera harago joan ez zedin.

Diplomaziak fruiturik ez

Bide diplomatikoak ez du fruiturik eman oraingoz, eta Putinen saiakera hutsala izan da. Hain justu, Tajikistango Atzerri Ministerioak irail amaieran salatu zuen Bixkekek bere aurkako «kanpaina mediatikoa» abiatu zuela, eta erantsi Kirgizistango presidenteak etsai hitza erabili zuela Duxanberi erreferentzia egiteko orduan, herrialdean egindako hitzaldi batean.

Azken liskarrak joan den urteko apirilean izan zituzten, eta gutxienez 50 lagun hil ziren. Asia erdialdeko muga arazoak, neurri handi batean, Sobietar Batasuna desegin ostean piztu ziren. Kirgizistanek eta Tajikistanek independentzia lortu zutenean, Errusiak ezarri zituen bi herrialdeen arteko mugak, talde etnikoen banaketak guztiz kontuan hartu gabe. Isfara ibaiak banatzen ditu Kirgizistan eta Tajikistan, eta baliabide naturalen kontrolak eragin du, besteak beste, bi herrialdeen arteko talka.


Summary: Ipar Euskal Herriko AEK-k dei egin die instituzioei: «Prekaritatean bizi gara». Helduen euskalduntzerako erakunde publikoek ematen dituzten laguntza eskasak langileen lansariekin konpentsatzera behartuak direla salatu dute. Euskal Konfederazioak dio Euskararen Erakunde Publikoaren aurrekontuak orain halako bi izan behar duela.

Alarma gorria piztu du Ipar Euskal Herriko AEK-k. «Urgentzia ekonomikoan gara. Egiturak irauten du AEK-ko langileek prekaritatean lan egiten dugulako. Ez da gehiago jasangarria. Bizitzeko arazoak sortzen dizkigu», adierazi du Amaia Beyrie zuzendaritzako kideak. AEK-ko langileek prentsaurreko masiboa egin dute gaur goizean Baionan, bizi duten egoera azaldu eta erakunde publikoei babesa eskatzeko. «Hizkuntza politikan estrategikotzat jotzen da helduen euskalduntzearen erronka, baina gure aurrekontuaren %30 baizik ez digute bermatzen», salatu dute. Hautetsiei dei egin diete erabakiak har ditzaten. «Duinki lan egin behar dugu».

Euskara dohainik ikasi ahal izatea galdegin zuen AEK-k apirilean Donibane Garazin, eta helburu horri atxikiak direla azpimarratu du Beyriek: «Euskara ikastea eskubide bat da: ez da erosten. Baina ikasleak ez dira lagunduak; ondorioz, AEK-k konpentsatzen du». Biziki prezio apalak proposatzen ditu Ipar Euskal Herriko AEK-k, ordua 2 eta 2,9 euro artean. «Gure jarduera defizitarioa da. Diru laguntzetan konpentsaziorik ez bada, paretaren kontra goaz». Aurrekontuaren %80 lansarietarako erabiltzen dute. «Urtez urte, gero eta gehiago tinkatzen dugu». Gaur egun AEK-n lanean hasten den batek 1.400 euroko hamabi sari ditu urtean; hogei urteko antzinatasuna duenak, 1.700 eurokoa.

Bi diru laguntza mota daude helduen euskalduntzerako: ikasleei ematen zaizkien bekak eta egiturari ematen zaizkion laguntza zuzenak. Garai batean, Errobiko eta Zuberoako herri elkargoek beka batzuk ematen zituzten, baina Euskal Hirigune Elkargoa sortu denetik «lurperatuak» izan direla esplikatu du Beyriek. Prestakuntza trinkoetan diren ikasleak laguntzen ditu gaur egun EEP Euskararen Erakunde Publikoak: urtean hamabost ikasle bakarrik.

Egoera nolakoa den ikusteko, komeni da Hego Euskal Herriko AEK-k dituen baldintzekin alderatzea. Xabier Garzia AEK-ko artezkaritzako kideak eman ditu azalpenak. «Guk nahi baino motelago badoa ere, azken urteetan urrats nabarmenak egin dira». 2021eko apirilean akordioa lortu zuten Eusko Jaurlaritzarekin udal euskaltegien lan baldintzetara hurbiltzeko, eta, gaur egun, AEK-k dituen gastuen %60 eta %70 artean hartzen ditu bere gain administrazio publikoak. Ikasleek dituzten laguntzak ere azpimarragarriak dira: B2 maila arte, matrikulazioaren gastuak itzultzen zaizkie maila lortzen badute. Nafarroan, UPNren gobernuarekin garai gogorrak bizi ondoren, 2015ean izan zen aldaketa, eta, gaur egun, bi milioi euroko laguntza eskuratzen dute herri ekimeneko euskaltegiek. Ikasleek aukera dute matrikularen erdia berreskuratzeko, eskoletara joaten badira. Hala ere, ikasleek dirua aurreratu beharra deitoratu du Garziak, eta Nafarroan euskararen estatusean urratsak egiteko beharra nabarmendu du.

Ipar Euskal Herrian, AEK-k EEPtik eskuratzen du diru laguntza bakarra: 520.000 euro urtean. Duela bost urte emendatze bat lortu zuten, baina, ordutik, berdin dirau. Beyriek azpimarratu du, gainera, diru laguntza ez dela jardueraren araberakoa. «Ikasle kopurua gora doan heinean, pobretzen ari gara». Uztailean izan zuten bilkura EEPrekin, eta «entzun» zituztela erran dute, baina erantzunak ez zituela ase: kutxak hutsak direla, dirua banatua dela eta aurrekontua mugatua dela. «Aterabideak behar ditugu: prekaritate honekin ezin dugu segitu», berretsi du Ihintz Oliden Ipar Euskal Herriko AEK-ko koordinatzaileak. Bide beretik jo du Garziak ere: «AEK-k lan bera egiten du Euskal Herri osoan. Ez zaigu bidezkoa iruditzen langileen eta ikasleen baldintzak hain desberdinak izatea lurraldeen arabera». Instituzioei dei egin die norabide berean arraun egin dezaten.

1630 ikasle aurten

Etengabe handituz doa Ipar Euskal Herriko AEK. Egun, hamalau gau eskola ditu Hendaiatik (Lapurdi) Maulera (Zuberoa), eta 1430 ikasle biltzen dira horietan. Formakuntza profesionalean ere ari dira: 150 ikaslek ikasten dute euskara lan orduetan, Xede taldeen bidez, eta beste 50ek sei hilabeteko ikastaro trinkoetan. Orotara, 1630 ikasle dituzte, eta 28.100 talde oren ematen dituzte –talde bati ematen dioten ikasketa orduari deitzen diote horrela–. Euskal Herriko hiru lurralde administratiboetan erakunde publikoek talde oren bakoitzeko ematen duten laguntza alderatzea esanguratsua da: Eusko Jaurlaritzak 40 euro ematen ditu ordu bakoitzeko, Nafarroako Gobernuak 39, eta EEPk 24 besterik ez.

Olidenen hitzetan, «emeki-emeki» gora doa Ipar Euskal Herriko AEK, eta azken urteetan kontratazioan eta prestakuntzan «indar berezia» egin dutela azpimarratu du. Frantziako Estatuak formakuntza zentroei ematen dien Qualiopi kalitate ziurtagiria lortu dute berriki, adibidez. Gaur egun, 70 langile ditu egiturak. «Hizkuntza politika proiektuan helduen euskalduntzeak dituen erronka handiak azpimarratuak dira. AEK horretarako prest da».

EEPren aurrekontua orain halako bi izatea

Sebastien Castet Euskal Konfederazioko ordezkariak esplikatu du AEK ez dela kasu bakana Ipar Euskal Herriko euskalgintzan, eta EEPk zer funtzio betetzen duen esplikatu du. Erakundeak berak eramaten dituen lan ildoak daude batetik, eta beste eragileen esku uzten dituenak bestetik. Horiei begira «erreferente» izateko ardura du egitura publikoak, mota guzietako laguntza emanez; horietan garrantzitsuena, laguntza ekonomikoa. «AEK-k ez bezala, batzuek harreman onak dituzte, baina diru eskasia handia da; langileak prekaritatean dira beste egitura batzuetan ere».

Galdera ere egin du: «Zer zentzu du elkarlanean aritzeak ondoren dirurik ez bada EEPk ontzat ematen dituen eta batera eraiki ditugun proiektuentzat?». Haren hitzetan, hizkuntza politika proiektua ez da «behar bezala» eramana. Lurralde hitzarmenaren berritzearen harira 2015ean izan ziren gogoetak eta eztabaidak oroitarazi ditu. Euskarari buruzko lantaldean, EEPren aurrekontua ordura arte halako bi izateko beharra azaleratu zuten aho batez, baina, ordutik ez du eraginik izan. Funtsean, 2004an sortu zutenetik, kasik ez da emendatu erakunde publikoaren aurrekontua. «Jauzi kualitatibo eta kuantitatibo bat behar da; orain da garaia», egin du deiadar Castetek. Izan ere, urte bukaera aitzin arraberrituko dute EEPren egitura: Frantziako Estatua, Akitania Berria eskualdea, Pirinio Atlantikoetako departamendua eta Euskal Hirigune Elkargoa biltzen dituen egitura interes publikoko elkargoa da Frantziako administrazioan, eta erabaki behar dute hemendik aitzinera ere hala izan behar duen. Castetek ez du zalantzan jarri egiturak aitzina segituko duenik: «baina ezinbestekoa da EEPren aurrekontua bikoiztea».


Netflix gorantz berriz ere

Summary: Netflix gorantz berriz ere. Urteko lehen hiruhilekoen datuak ez ziren onak izan Netflixentzat: harpidedunak galdu zituen. Baina, urteko hirugarren hiruhilekoan 2,4 milioi harpidedun bereganatu ditu, eta hurrengo hilabeteetan gehiago handitzea espero du. Azarotik aurrera, harpidetza merkeago bat kontratatu ahalko da Euskal Herrian, iragarkiekin (orduko 4-5 minutuko iragarki tarteak).

Sektoreko zenbait ahotsek azkeneko hilabeteetan haizatu dute Netflixek goia jo zuela, urteko lehen bi hiruhilekotan harpidedun kopuruetan beherantz egin eta gero. Baina, urteko hirugarren hiruhilekoan, goranzko bidea hartu du berriz streaming bidezko plataforma horrek, eta 2,4 milioi harpidedun gehiago lortu ditu mundu osoan. Aurreikuspenak gainditu ditu konpainiak, milioi bat harpidedun gehiago espero baitzituen. Horren eraginez, azkeneko orduetan Netflixen akzioek %10 egin dute gora.

Asian irabazi ditu plataformak harpidedun gehien: 1,4 milioi. Koreako telesailak eragina izaten ari dira kontinente horren harpidedun datuetan. Latinoamerikan 310.000 harpidedun gehiago lortu ditu plataformak. Eta AEBetan eta Kanadan 100.000 baino ez ditu irabazi –azkeneko urtean, egonkortuta dago Ipar Amerikako harpidedunen kopurua–.

Azkeneko gorakadarekin, Netflixek 223 milioi harpidedun ditu mundu osoan. Lehena da streaming bidezko plataformen artean. Hurrengo hiruhilekoan 4,5 milioi harpidedun gehiago lortzea espero du AEBetako konpainiak. Netflixen asmoa da, hala ere, etorkizunean ez argitaratzea harpidedunen kopurua, eta arreta irabazi ekonomikoetan jartzea. Hain zuzen ere, azkeneko hiruhilekoan Netflixek 1.427 milioi euroren irabaziak izan ditu –iaz sasoi berean baino zertxobait gutxiago–.

Plataformak hau adierazi du gutun publiko batean: «Erronkaz betetakoa izan zen urteko lehen seihilekoa. Horren ostean, bide onean gaude hazkundea bizkortzeko. Konpetentziari egunero irabazten saiatzen gara, eta horretarako, gure telesailek eta filmek ikusleak hunkitu egiten dituzte. Gero, ikusle horiek haien lagunei kontatzen diete, eta jende gehiagok erabakitzen du gurekin gelditzea».

Netflixen azkeneko hiruhilekoan arrakastarik handiena izan duten lanak Stranger things 4, Extraordinary Attorney Woo, The Gray Man, Purple Hearts eta The Jeffrey Dahmer Story izan dira. Azken hori –Dahmer edo Monster gisa ere zabaldu da, herrialdearen arabera– gehien ikusitakoen artean sartu da. Baina inork ez du oraindik Squid game korearra gainditu –bigarren denboraldia 2023 amaieran edo 2024k hasieran iritsiko da–.

Iragarkiak, azaroan Badira berri gehiago Netflixen inguruan. Batetik, dozena bat herrialdetan baino gehiagotan harpidetza merkeago bat eskainiko dute, iragarkiekin: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan azaroaren 3tik aurrera kontratatu ahalko da 5,49 euroko harpidetza; eta Hego Euskal Herrian, azaroaren 10etik aurrera. Ordu bakoitzeko lau edo bost minutuz iragarkiak sartuko ditu plataformak aukera hori kontratatzen dutenen pantailetan. Iragarkirik gabeko harpidetza garestiagoak bere hartan eutsiko dio. Bestetik, kontuak partekatzeko murrizketa sistema abiaraziko du hilabete gutxi barru. Halaber, 35 bideo joko sortu dituzte, eta beste 55 sortzeko lanean ari dira. Sakelako telefonoaren aplikazioan erabilgarri izango dira.

Gaur egun, Netflixeko katalogoan 42 lan baino gehiago ikus daitezke euskarazko audioarekin edo euskarazko azpidatziekin. Aste honetan bertan, Andrew Dominik zinemagilearen Blonde filmaren euskarazko azpidatziak jarri dituzte –Marilyn Monroe aktorearen bizitzari buruzko liburu batean oinarrituta dago–. Ana de Armas aktoreak egin du Marilyn Monroerena.


Summary: Haselen aldeko protestetan atxilotutako lau gazteri bederatzi hilabete eta bi urte arteko kartzela zigorrak ezarri dizkiete. Akordioa sinatu dute Fiskaltzarekin. Iazko otsailean Iruñean izandako istiluen harira atxilotu zituen Espainiako Poliziak. Beste bi gaztek ez dute akordioa sinatu, eta haiek epaitzen ari dira.

Iruñean, epaimahaiarekin akordio bat erdietsi dute Pablo Haselen atxiloketaren aurkako protesten harira atxilotu zituzten lau gaztek: bederatzi hilabete eta bi urte arteko kartzela zigorrak ezarri dizkie zigor arloko epaitegiak. Mehatxuak egitea, desordena publikoak eragitea eta Poliziak zauritzea egozten diete.

Haietako hiruk kalte ordainak ere ordaindu beharko dituzte (denera 17.000 eurotik gora eskatzen zituen Fiskaltzak), kalteak eragiteagatik kaleko zortzi ibilgailuri eta poliziaren hiru autori, edukiontziak erretzeagatik eta fatxada bati ere kalteak eragiteagatik.

Beste bi gaztek, ordea, ez dute akordiorik erdietsi, eta haiek epaitzen ari da epaitegia.

Bederatzi atxilotu

Denera, bederatzi lagun atxilotu zituen Espainiako Poliziak 2021eko otsailean eta martxoan. Guztiak otsailaren 20an Iruñean egin zen protestaren osteko istiluekin lotuta. Egun hartan bertan atxilotu zituen bi, eta martxoaren hasieran beste zazpi.

Aste hartan sartu zuten kartzelan rap kantari katalana, «terrorismoari gorazarre» eta «Koroari eta Estatuko erakundeei irain» egin izana egotzita. Horrek haserrea eragin zuen hainbat tokitan —istiluak izan ziren Bartzelonan eta Madrilen—: besteak beste, Euskal Herrian. Iruñean eta Bilbon izan ziren protesta eta istilu nagusienak, eta elkarretaratzeak egin zituzten beste hainbat herritan ere.

Iruñean, Iruñerriko GKS Gazte Koordinakunde Sozialistak deitu zuen protesta. Errekoleten plazatik abiatu zen ia mila lagun bildu zituen manifestazioa, eta Sarasate pasealekuan bukatu zen. Adierazpen askatasunaren aldeko eta polizia indarren aurkako aldarriak egin zituzten han. Manifestazioa amaitutakoan izan ziren istiluak. Espainiako Poliziak hasieran jakinarazi zuenez, bi lagun atxilotu zituen, eta hiru poliziak zauri leunak izan zituzten.

Iruñerriko GKSk salatu zuenez, Poliziaren presentzia «itogarria» izan zen arratsaldetik, eta agenteek jarrera oldarkorra eta probokatzailea izan zuten hasieratik, «ondoren gertatuko zenarentzat testuingurua prestatuz». Haien arabera, mobilizazioak «oinarrizko askatasunen urraketaren eta hondamendi ekonomiko eta sanitarioak eragindako ezinegonaren» ondorio izan ziren.

Alderdiek eta erakundeek istiluen aurka egin zuten, bai Bilbon, baita Iruñean ere.


Summary: Putinek are gehiago estutu du gatazka, gerra legea ezarriz anexionatutako lurretan. Ukrainan borrokatzen ari diren Errusiako indarren buruzagi militarraren arabera, egoera militarra «tentsio handikoa» da Khersonen. Europako Parlamentuak Ukrainako herriari eman dio Sakharov saria.

Errusiako armadaren buruzagi izendatu zuten Sergei Surovikin duela bi aste, eta gaur, telebistan egin dioten elkarrizketa batean, argi mintzatu da. Jeneralak nabarmendu du egoera militarra «tentsio handikoa» dela Kherson eskualdean, Errusiak irail amaieran Ukrainan anexionatutako lau probintzietako batean. Ordu batzuk geroago iritsi da, gaur, Vladimir Putin Errusiako presidentearen iragarpena: lau eskualde horietan gerra legea ezarriko duela. Dekretua bihar da indarrean sartzekoa, eta, horren arabera, lau lurralde horietan Moskuk ezarritako administrazio militarrek eskumena edukiko dute «larrialdi neurriak» hartzeko. Putinek Errusiako Segurtasun Kontseiluaren bilera hastean esan duenez, Ukrainaren «tiroei» aurre egiteko eta «Errusiaren segurtasuna bermatzeko eta herria babesteko» hartu dute neurria. Ukrainarekin muga egiten duten Errusiako sei eskualdeetan eta Krimean ere —2014an anexionatu zuen— ezarri dute gerra legea. Bihar dira neurri zehatzen berri ematekoak, baina Kremlinek bere webgunean legea jaso du, eta zehazten du agintariek aukera edukiko dutela herritarren mugimenduak murrizteko, etxeratze aginduak ezartzeko, eta, besteak beste, ondasunak konfiskatzeko. Ohartarazi dute, bide batez, Errusiako edozein probintziatan ezarri ahal izango dutela legea.

Eta, paraleloki, Moskuk Khersonen ezarritako administrazio militarrak gaur jakinarazi du datozen sei egunetan 50.000-60.000 pertsona ebakuatu asmo dituztela handik, eta hasi direla zeregin horretan. Vladimir Soldo Kremlinek jarritako gobernadoreak adierazi du azken bi egunetan 5.000 bat herritarrek alde egin dutela eskualdetik, eta iragarri du, gainera, datozen zazpi egunetan han sartzea debekatuko dietela zibilei. Leku estrategikoa da Ukraina hegoaldeko Kherson eskualdea, eta, horregatik, inbasioa hasi eta gutxira okupatu zuen Errusiak hango hiriburua, izen berekoa. Ukrainak probintzia hori ere berreskuratzeko kontraerasoa hasi zuen irail hasieran, eta bi aldeen arteko borrokak laztu egin dira han.

«Etsaia etengabe ari da Errusiako tropen posizioei eraso egiteko ahaleginean», nabarmendu du Surovikin jeneralak. Kieven ustez, baina, «propaganda ikuskizun bat» antolatu du Errusiak. Ukrainako presidentetza bulegoaren buru Andri Yermakek Telegramen idatzi du Errusiak herritarrak «beldurtu» nahi dituela «albiste faltsuekin» iragarriz Ukrainako indarrak Kherson hiria bonbardatzekotan direla. TASS Errusiako berri agentziak jaso duenez, Errusiaren kontrolpeko larrialdi zerbitzuek gaur salatu dute Ukraina hiria bonbardatzen ahalegindu dela goizean, baina aireko defentsa sistemek bost misil erorarazi zituztela.

Errusiak partzialki okupatuta dauka eskualdea, eta joan den astean bertan handik alde egiteko eskatu zien Soldok herritarrei. TASS-ek lehengo ostegunean kaleratu zuenez, hurrengo egunean ziren lehen ebakuatuak Errusiako Rostov eskualdera iristekoak.

Kherson arrazoi jakin batzuengatik da estrategikoa. Batetik, Errusiak 2014an anexionatutako Krimeako penintsulara Ukrainatik bidez iristeko handik pasatu behar delako. Bestetik, Errusiaren asmoa bada Ukraina ekialdea eta hegoaldea hartzea Donbass eta Trasnistria artean lurreko korridore bat egiteko —Itsaso Beltzerako sarrerarik gabe utziko luke Ukraina—, hura kontrolpean edukitzea ezinbestekoa delako. Eta, azkenik, Kherson hiritik igarotzen delako Dnipro ibaia —Ukraina bitan zatitzen du— Itsaso Beltzean itsasoratu aurretik.

Hain zuzen, Errusiak eremuan duen administrazio militarrak adierazi du zerbitzuak lekualdatuko dituela Dnipro ibaiaren eskuineko aldetik ezkerrekora; ekialdera, alegia.

Irango trebatzaileak

Irango Gobernuak trebatzaile militarrak bidali ditu Krimeara, haiek Errusiako indarrak trebatu ditzaten Iranek ekoitzitako droneen erabileran. Hori kaleratu du The New York Times egunkariak, AEBetako inteligentzia zerbitzuak aipatuz. Kontuan hartu behar da Ukraina Errusiarik egozten diola Irango «drone suizidak» erabili izana azken egunetan herrialdean egindako zenbait erasotan. Teheranek, ordea, ukatu egin du hori. EB Europako Batasunak esan zuen orduan horren frogak edukiz gero Irani zigor gehiago ezarriko zizkiola, eta Nabila Massrali EBo Atzerri Gaietarako bozeramaileak jakinarazi du gaur «nahikoa froga» dituztela.

Irakurri gehiago: Iranek ukatu egin du Errusiak bere droneak erabili dituela Ukrainan

Bestalde, Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak jakinarazi du, gaur, akordio bat egin dutela Kremlinekin Errusiako gasa esportatzeko. «Gune bat egingo dugu hemen Errusiatik iritsitako gasarekin», nabarmendu du Erdoganek, AKP Justizia eta Garapena Alderdiaren talde parlamentarioaren aurrean. Erdogan eta Vladimir Errusiako presidentea pasa den astean batzartu ziren auziaz hitz egiteko. Turkiako presidenteak iradoki du Europak Errusiako gasa erosi ahal izango duela Turkiaren bidez: «Europa bilatzen ari da gasa nondik atera. Zorionez,Turkiak ez du arazo hori».

Irakurri gehiago: Bake elkarrizketez aritu ordez, gasaz aritu dira Putin eta Erdogan

Bestalde, Finlandiako mugazainek hauspotu dute metalezko hesi bat eraikitzea Errusiako mugan, eta proposamen hori gobernuari helarazi diote. Bada gobernuak jakinarazi du, gaur, talde parlamentario guztiak bat datozela mugazainen planteamenduarekin. Erabakia hartu dute, hain zuzen, azken hilabeteetan Helsinkiren eta Moskuren arteko tentsioa areagotu delako Ukrainako inbasioarengatik, eta arrazoi horregatik hasi duelako Finlandiak NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kide bihurtzeko prozedura. «Kontua da muga ondo zainduta eta bertan gerta litekeenari aurre hartzea», adierazi die hedabideei Sanna Marin lehen ministroak. Detaileen berri eman ez duten arren, aurreikusten dute hesiak 130 kilometro eta 260 kilometro bitarteko luzera edukitzea. 1.340 kilometro ditu Finlandia eta Errusia arteko mugak: EB Europako Batasuneko herrialdeen artean Errusiarekin muga luzeena duena da. Turista errusiarrei sarrera debekatzea erabaki zuen Finlandiak irail amaieran.

Irakurri gehiago: Turista errusiarrei sarrera debekatzea erabaki du Finlandiak

Europako Parlamentuak, berriz, arratsaldean jakinarazi du Ukrainako herriari emango diola Kontzientzia Askatasunaren aldeko Sakharov saria —ekitaldia abenduan egingo dute—. Horren bitartez, besteak beste, Volodimir Zelenski Ukrainako presidentearen, herrialde horretako larrialdi zerbitzuen eta giza eskubideen aldeko ekintzaileen «erresistentzia eta adorea» aitortu dute, Roberta Metsola Europako Parlamentuko presidenteak azaldu duenez. «Herrialdea heroikoki defendatu dute», esan du Metsolak.

Beste bi hautagaiak Julian Assange ekintzailea eta Kolonbiako Egiaren Batzordea ziren.


Summary: SATSE sindikatuak «aldaketak» eskatu ditu Osasun Publikoaren Lege proiektuan. Sindikatuak kritikatu du lege egitasmoaren lehentasuna ez dela zerbitzu publikoak indartzea eta profesionalen eskasia konpontzea. Osaldek eta ESK-k ere «gabeziak» ikusi dizkiote proiektuari.

Osasun Publikoaren Lege proiektuari ekarpenak egiteko epea zabalik da Eusko Legebiltzarrean, eta, Osasun Batzordean agerraldiak egiten ari dira hainbat eragile, goizetik. SATSE Euskadiko Erizainen Sindikatua izan da horietako bat; Amaia Mayor bozeramaileak hitz egin du sindikatuaren izenean, eta mezu argia bidali du: «Pertsonen osasuna bizitzako etapa guztietan bermatu nahi bada, lege proiektuan aldaketak egin beharko dira osasuna sustatzeko, prebenitzeko eta zaintzeko». Mayorrek azpimarratu duenez, lege proiektua, bere horretan, ez dator bat osasun errealitatearekin, eta ez dio aurre egiten zerbitzu publikoak indartzeko premiari eta profesionalen eskasiari, besteak beste. Sistema publikoan aspaldi errotuak dauden arazoei nahiz jokaleku berriei erantzutera behartuta dago lege hori, Mayorrek ohartarazi duenez. Sindikatuak lege proiektuari sumatu dizkion hainbat gabezia aletu ditu Mayorrek. Eskola osasuna da horietako bat. SATSEko arduradunak ohartarazi du lege egitasmoak ez duela ezartzen ikasleen benetako osasun hezkuntza ahalbidetuko duen mekanismorik; besteak beste, eskolako erizaina ezartzea. «Eskolako erizaina funtsezkoa da osasunerako hezkuntzan eta gaixotasunaren prebentzioan», azaldu du. Horrez gain, arauak osasun mentala ez aipatzea deitoratu du. «Pandemiak areagotu egin du arazo hori herritar guztien artean, bereziki haurren eta nerabeen artean. Beraz, uste dugu gaiak entitate propioa izan behar duela lege honetan». Halaber, espetxe osasunari buruzko atal baten falta sumatu du sindikatuak lege proiektuan: «Prestazioen eta jardueren erregulazio espezifikoa ezarri behar da, presoen osasuna babesteko». Ekarpen horiekin batera, sindikatuak ezinbestekotzat jo du lege proiektuak berariaz jasotzea berdintasuna emakumeen osasun eskubiderako berme gisa eta zaintza osasun publikoaren zerbitzu gisa.

Osalde eta ESK ere, kritiko Osalde Osasun Eskubidearen Aldeko Elkarteko buru Jose Maesok adierazi du COVID-19aren pandemiak agerian utzi zuela Eusko Jaurlaritzaren Osasun Sailak «egitura ahula» duela. Gainera, kritikatu du izurriaren kudeaketan ez zituela kontuan hartu osasun langileak. «Osasun publikoa osatzen duten zientzien multzoak oso parte hartze eskasa izan zuen». Maesoren iritziz, gabezia horiei erantzuteko ondu du Jaurlaritzak Osasun Publikoaren Lege proiektua, baina ez modu egokian, «gabezia» ugari dituelako. Besteak beste, azpimarratu du osasun publikoaren sistemaren definizioak «zehaztasuna» falta duela eta ez duela aipatzen nolakoa behar duen sistemari berari eusten dion egiturak. Ez hori bakarrik: «Legeak elikagaien segurtasuna, ingurumen arriskuak eta lan osasuna aipatzen ditu, baina ahaztu egiten ditu eskola osasuna eta adinekoen osasuna». Osaldeko arduradunaren iritziz, Osasun Plana aurrera eramateko baliabide nahikorik ere ez du jasotzen lege egitasmoak, eta ateak zabalik uzten dizkio enpresa pribatuak azpikontratatzeari. Herritarrak osasunean «alfabetatzeko» neurririk ez jasotzea kritikatu du, halaber. ESK sindikatuak ere bide berdintsuan egin dizkio kritikak lege proiektuari. «Paradigma aldatu behar dugu: Osasun Publikoko Legea baino gehiago, lege soziosanitario publikoa izan behar du», azaldu du Patxi Nicolau sindikatuko kideak. Haren ustez, legeak ez ditu aintzat hartzen osasuna baldintzatzen duten aldagai sozialak, eta «zehaztasuna falta zaio» osasunari eragiten dioten faktoreak identifikatzeko orduan. Gainera, salatu du ez duela aurreikusten botika enpresen boterea desagerrarazteko neurririk, eta osasun mentala ahaztu egin duela. Proiektuak lan osasunari lotuta jasotzen dituen neurriak «adarjotzea» direla salatu du, era berean: «Osasuna esku pribatuetan den bitartean, ezin da lan osasunaz hitz egin».


Summary: Nafarroako Gobernuak memoria historikoaren beste hiru gune izendatu ditu. Larragako Memoriaren alde eskultura, 1936ko kolpe militarraren ondorioz sortutako atxilotze zentroak, eta Iruñean eraildako bizilagunak omentzeko plaka oroimen leku bilakatu dira.

Ana Ollo Herritarrekiko Harremanetako kontseilariak adierazi du oroimena eraikitzea beharrezkoa dela, eta memoria historikoan hiru gune horiek txertatzeak prozesu horretan lagunduko duela. Memoria sustatzea helburu duen guneetako bat Larragako Memoriaren alde eskultura da, Larragako Memoriaren Parkearen erdigunean dagoena. Memoria Historikoaren Defentsarako Larragako Elkarteak sustatutako guneak batez ere Maravillas ekartzen du gogora, bortxatua eta eraila izen zen 14 urteko gaztea. 2012an eraikitako eskultura memoria historikoaren guneetara gehitu dute, eta 1936ko uztaileko estatu kolpean bultzatutako garbiketa politikoa gogora ekarri.

1936an Emilio Mola jeneralaren agindupean atxilotutakoen kopuru totala ez da zehatza, baina, kalkuluen arabera, 15.000 eta 20.000 pertsona artean egon ziren gatibu. Atxiloketa guneetan egon ziren presoen omenez, Iruñeko Udalak emandako eremu batean oroigarria jarriko dute. Memoria Historikoko gunea hiriko atxilotze gune nagusietatik gertu egonen da: Karlismoaren Gerra Batzordearen atxiloketa guneak Eskolapioen ikastetxean, eta Falangekoak Salestarren ikastetxean; zezen plazako eta Mesedetako komentuko kontzentrazio esparruak; eta udal gordetegia edo txakurtegia. Gainera, leku horretatik Ezkabako gotorlekua ikus daiteke. Oroimena topagunea hemendik aste batzuetara irekiko da, eta hobi komunen lurra edukiko duela adierazi du Ollo kontseilariak.

Kolpe militarraren ondorioz egondako atxilotuak eta eraildakoak omentzea: hori da hiru guneen helburua. Memoria historikoaren zerrendara gehitu duten azkeneko gunea Iruñean eraildako bizilagunak omentzeko plaka da, 2012an Iruñeko Udalak jarritakoa. Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkarteak sustatutako oroitarria Gaztelugibelean kokatuta dago, pertsona fusilatuen omenez. Oroitarriaren plakan hau irakur daiteke: Iruñeko Udalak eta Iruñea hiriak eskainia, 1936an askatasuna eta justizia soziala defendatzeagatik fusilatutako 298 iruindarren omenez.

Oraingoz oroimen historikoaren hogei gune daude Nafarroan. Ollok adierazi du memoria «etorkizuneko gaia» dela: «Egitasmo honekin, erakundeok biktimek merezi duten egiari, justiziari eta erreparazioari erantzuten diogu; horren eskubidea jasotzen dugu».


Summary: Nafarroako Gobernuak 5.238 milioi euroko aurrekontua proposatu du. Elma Saizek nabarmendu du EH Bildurekin duen negoziazioan «aurrerapauso nabarmenak» eman direla. EH Bilduko Laura Aznalen arabera, koalizioaren proposamenak jaso ditu aurreproiektuak, eta haien helburua da zerga neurriekin batera «akordio oso bat» lortzea.

«Legealdi honetan laugarren urtez aurrekontuak izateko bidean gaude; haien atarian gaude». Elma Saiz pozarren azaldu da prentsa aretora, Nafarroako Gobernuko 2023ko aurrekontu legearen aurreproiektua onartu berritan. Duela hiru aste EH Bildurekin hasitako negoziazioetan «aurrerapauso nabarmenak» eman direla nabarmendu du Saizek.

Onartutako aurreproiektua «inoizko handiena» izango da. Gobernuak 5.238 milioi euro izango ditu datorren urtean gastu eta inbertsio publikorako —finantza gastuak gehituta, 5.749 milioi eurokoa izango da—, irailean aurreikusitakoa baino 23 milioi euro gehiago. Saizen arabera, langile publikoei orotara %6 igoko zaie soldata, eta haien zerga atxikipenen ondorioz igo du diru sarreren aurreikuspena. Hala, BPGaren %0,6ko defizit helburua kenduta, 4.967 milioi euroko diru sarrerak izatea espero du.

Dena den, urtero aurrekontuekin batera joan ohi diren zerga neurrien inguruko legearen aurreproiektua oraindik ez du aurkeztu gobernuak. Zerga erreforma horri egin nahi zaizkion aldaketen berri ez dute eman, baina esan izan da testuinguru ekonomiko zail batean balitekeela kenkari batzuk ezartzea adibidez errenta zergan, eta susmoa dago jaitsiera horrek bilketa apaldu eta ogasunarentzat kostu bat izango ote duen.

Horregatik, Elma Saizi behin eta berriz galdetu zaio ea zergetan egin nahi dituen aldaketok aurrekontuen diru sarreren kalkulu barruan sartu diren edo gerora birkalkulatu beharko diren, baina Saizek ez du zehaztu. Fiskalitatean aldaketa orok aurrekontuen kudeaketa doitzera behartzen duela esan du, besterik ez: «Zerga neurriak bere eragina du onartzen den bakoitzean. Adibidez, Madrilek argindarraren BEZaren abendura arteko jaitsiera datorren urtera luzatzen badu, hori ez dugu jasoa aurrekontuetan. Jakinak diren batzuk sartu ditugu, eta beste batzuk ez». Dena den, ez du zehaztu Nafarroan onar daitezkeen zergen artean zeintzuk sartu dituzten kalkuluan eta zeintzuk ez.

Auzi garrantzitsua izan daiteke, EH Bildurekin irailaren 28an hasitako negoziazioetan garrantzitsua baita arlo fiskala. EH Bilduko Laura Aznalek «anbizio handiagoa» eskatu dio Nafarroako Gobernuari. Koalizioaren arabera, elkarrizketetan gobernuak aurkeztutako hainbat neurri ontzat jo dituzte, baina adostasunetik «urrun» daude oraindik. Aznalek nabarmendu du koalizio abertzalearen helburua dela «akordio oso bat» erdiestea aurrekontuen eta zerga neurrien artean. «Horretarako, espero dugu gobernuaren posizioa aldatzea, eta lan asko dugu egiteko oraindik».

Diferentziak non egon daitezkeen galdetuta, Aznalek ez du zehaztu, baina iradoki du gobernuaren asmoen zentzua: «Gutxiago biltzea eragingo duten neurriak proposatzea ez da nahikoa guretzat. Gehien dutenek gehiago eman behar dute». Sozietate zergaren inguruko kontuetan diferentziak dituztela ere adierazi du.

Dena den, Laura Aznal pozik azaldu da negoziazioen «lehen helburua bete delako», eta aurreproiektuetan EH Bilduren proposamenak jaso direlako. Aznalen ustez, proposamenekin lortu da hasierako testua hobetzea. Proposatutako ardatzen artean daude Osasunbidean lehen arreta indartzea eta itxarote zerrendak murrizteko neurriak hartzea; adinekoen eta menpekoen zaintza politikak indartzea; landa eremuan etxebizitza soziala sustatzea; eta larrialdiko laguntzak eta trantsizio energetikoaren legea «anbizioz» garatzea.

Inbertsio soziala: 2.800 milioi

Gobernuaren aurreproiektuaren %53 inguru Osasun, Hezkuntza eta Eskubide Sozialen departamenduek jasoko dute. Zehazki, 2.800 milioi euro inbertituko dira alor horietan.

Elma Saizek nabarmendu du Europako funtsen bultzada ere islatuko dela departamendu guztien aurrekontuetan: Zehazki Susperraldirako eta Erresilientziako Mekanismotik 185,5 milioi euro jasoko dira, eta pandemiaren ondorioei aurre egiteko React funtsetik 63,5 milioi; orotara, 249 milioi.

Bere gain hartu gabeko eskumenengatik, Nafarroak 635 milioi euro pagatuko dizkio Madrili datorren urtean, Dena den, behin-behineko zifra da hori; izan ere, bi gobernuek ixteko dute oraindik 2020-2024 eperako ekarpenaren eta diruaren joan-etorrien akordioa, Nafarroaren eta estatuaren artekoa.

Epe hori amaitzeko beste bi urte falta badira ere, ez dago informaziorik, eta Saizek baieztatu du «elkarrizketak bide onetik» doazela eta oso konplexuak direla. Gaineratu duenez, pandemiaren, Ukrainako gerraren eta hari lotutako inflazioaren ondorioz legealdi zaila izaten ari da, eta, 2023 bosteurtekoaren barruko laugarren urtea bada ere, EAEn iraganean kupoaren akordiorik gabe «hamar urte» ere egon zirela gogoan hartu du.

Aurreproiektuak oraindik bidea egin behar du parlamentura heldu aurretik. Haren edukia gizarteko eragileei helarazi behar zaie: zehazki, sindikatu eta gizarte eragileei, Gizarte eta Ekonomia Kontseiluan. Hori eginda, gobernuaren asmoa da lege proiektu gisa onartu eta haren edukia parlamentura igortzea, hortik aurrera bere bidea egin dezan. Eguberrietarako testua onartua egotea nahi dute.


Summary: «Kurdistango prozesuan bada euskaldunontzat ere inspirazio iturririk». ‘Kurdistan. Argi bat Ekialde Hurbilean’ liburua ondu du Urtzi Urrutikoetxeak. Kurdistango herriaren historian eta istorioetan murgiltzeko «abiapuntutzat» jo du kazetariak.

«Horixe [Kurdistani buruzko] dena ez dagoela jasota, baina uste dut jakin beharreko dena badela». Hartaz interesa duenarentzat, ezer gutxi entzun duenarentzat, edo tutik ere ez dakienarentzat idatzi du Urtzi Urrutikoetxeak (Bilbo, 1977) Kurdistan. Argi bat Ekialde Hurbilean liburua. Aleka bilduma pean da —Elkar, Jakin eta BERRIAk argitaratzen dute elkarlanean—, eta BERRIA dendan dago salgai.

Kurdistan herri «berezia eta korapilatsua da»; bertan egin dute bat Ekialde Hurbileko historiak, presio etnikoek, erlijiosoek, munduko potentziek... Hala azaldu zion BERRIAri eskainitako elkarrizketan. Lau estaturen mugek banatzen dute Kurdistan —Irak, Iran, Turkia eta Siria—, baina nazio izaerak batzen ditu kurduak.

Herriak badu iragana, eta, Urrutikoetxearen hitzetan, «sekulako garrantzia» ere izango du etorkizunean: «Leku estrategikoa da Kurdistan, eta hori da haien madarikazioa». Garrantzi horren kausak eta efektuak bildu ditu argitaratu berri duen liburuan, bada mamia eta: geopolitika, emakumeen ahalduntzea, hizkuntza... Kazetariak gai horiekin haritu du kontakizuna, irakurleak «abiapuntua» izan dezan herriaren eta herritarren ibilbidea ezagutzeari ekiteko.

Rojavan [Siriaren menpeko Kurdistan], proiektu feminista «guztiz askatzailea» proposatu dute kurduek: «Testuinguru nahasi horretan beren bide propioa landu dute, denenganako errespetuz. Uste dut denentzako inspirazio iturririk badela, eta ez bakarrik euskaldunontzat». Zatiketen gainetik, demokrazia erradikala eta emakumeen ahalduntzea ari dira sustatzen Rojavan. Liburuaren sinopsiak hala deskribatzen du: «Oasi moduko bat fundamentalismoen basamortuan».

Hizkuntza ere bada Kurdistan. Argi bat Ekialde Hurbilean-en oinarrietako bat. Kurdueraren eta euskararen arteko lotura bat bada, Urrutikoetxearen arabera: «Euskaldunon memoria ekartzen dugunean, haiek berehala egiten dute konexioa. Eta zuk ere entzuten dituzunean, batez ere Turkiako aldean, oso istorio ezagunak egiten zaizkizu horietako asko. Beharbada, zorionez ez gaur egunean gertu zaizkigulako, baina ez oso memoria urrunean ditugun istorioak ere badirelako».