Summary: Garamendik ez du parte hartuko Autonomia Erkidegoetako Presidenteen Konferentzian. Adierazi du Espainiako Gobernua hitzartutako «aldebiko akordioak behin eta berriz ukatzen» ari dela, eta Sanchezen Gobernuari eskatu dio bete dezala Eusko Jaurlaritzarekin «hitzartutakoa». Garamendik nabarmendu du ez dutela onartuko «Eusko Jaurlaritza gutxiestea».

Olatz Garamendi Jaurlaritzako Gobernantza Publiko eta Autogobernu sailburuak uko egin dio Autonomia Erkidegoetako Presidenteen Konferentziaren Jarraipen eta Sustapen Batzorde Prestatzailean parte hartzeari; besteak beste, Espainiako Gobernua hitzartutako «aldebiko akordioak behin eta berriz ukatzen» ari delako.

Bilera gaur egingo dute, Madrilen, eta Isabel Rodriguez Espainiako Lurralde Politikako ministroak eta estatuko autonomia erkidego bakoitzak izendatutako sailburu eta ordezkariek hartuko dute parte. «Ziurrenik» urtarrilean egingo den autonomietako presidenteen Konferentzia prestatzeaz arduratzen da foroa.

Garamendiren arabera, «ez du zentzurik alde anitzeko foro autonomiko batean parte hartzeak» Pedro Sanchezen Gobernuak «Eusko Jaurlaritzarekin dituen aldebiko akordioak behin eta berriz urratzen dituen bitartean». Horrela, Espainiako Gobernuari eskatu dio bete dezala Eusko Jaurlaritzarekin «hitzartutakoa». Horrez gain, nabarmendu du Gernikako Estatutua ez dela betetzen ari, eta hori onartu eta 42 urtera ere «falta diren transferentzien proposamenik» ez dagoela adierazi du.

Sailburuaren ustez, adostutako aldebiko akordioak ez betetzeak «birzentralizazioa aplikatzen saiatzea dakar». Sanchezen Gobernuari adierazi dio «akordioak betetzeko daudela», eta ez dutela onartuko «Eusko Jaurlaritza gutxiestea»: «Espainiako Gobernuak ulertu behar du hori ez dela bidea». Nabarmendu du «estatuarekin lanean eta negoziatzen» jarraituko duela, «egin gabe dauden transferentziak ekartzeko».

Eusko Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak maiatzean sinatutako lau transferentziei ere egin die erreferentzia. Eskualdaketa horien garrantzia «aitortu» du, baina zera gaineratu du: «Ez gara iraganeko errentetatik biziko, are gutxiago euskal autogobernua jokoan dagoen honetan, eskubide hori guri dagokigulako eta lege organiko batean jasota dagoelako».


Summary: Kontu Ganberaren arabera, «gehiegizkoa eta kezkagarria» da langile publikoen behin-behinekotasuna. Bi langiletik batek 50 urte baino gehiago ditu. COVID-19aren krisiaren eraginez Nafarroako aurrekontuetako adierazle gehienek okerrera egin dutela nabarmendu du bere txostenean.

Nafarroako Kontu Ganberaren arabera, 2020. urtearen amaieran 32.000 langile publiko zeuden lurraldean, eta horietatik 17.000 aldi baterakoak ziren. Langileen behin-behinekotasuna, beraz, %54 da. Erakundeak «gehiegizkotzat eta kezkagarritzat» jotzen du ehuneko hori. Azpimarratu du Nafarroako Osasun Zerbitzuan hamar puntu handiagoa dela, eta horretan eragin zuzena izan dutela COVID-19ari aurre egiteko eginiko kontratazioek. Administrazio publikoko lantaldearen zahartzea ere nabarmendu du, azken urteetan areagotu egin baita. Izan ere, joan den urtearen amaieran, langile publikoen % 53k 50 urte baino gehiago zituen.

Sindikatuek denbora daramate administrazio publikoetako behin-behinekotasun tasa handiaz ohartarazten, mobilizazio ugari egin dituzte azken aldian, eta Espainiako Gobernua hori zuzentzeko lege egitasmo bat tramitatzen ari da Kongresuan (Iceta legea); besteak beste, oposizio arrunta gainditu gabe funtzionario izateko atea ireki du, administrazioan behin-behinean urteak daramatzatenen egoera egonkortzeko.

Zorraren hazkundea

Behin-behinekotasunari buruzko datuez gain, beste batzuk jasotzen ditu Kontu Ganberak Nafarroako 2020ko kontuei buruz eginiko txostenak. Azterketak zerga sarreren jaitsiera eta gastuen igoera islatzen du. Kontu Ganberak azpimarratu duenez, «adierazle ia guztiek okerrera egin dute». Nabarmendu du 2016az geroztik foru administrazioaren kontuek bilakaera ona izan duela, aurrekontu emaitza positiboekin eta zorraren jaitsierarekin, baina martxa on hori iaz eten zela pandemiaren ondorioz.

Txostenaren arabera, lurraldeko erakunde publikoek 4.600 milioi gastatu zituzten, eta 4.700 milioi bildu. Aurreko ekitaldiarekin alderatuta, gastuak %4 gehitu ziren (191 milioi) eta sarrerak %7 (315 milioi). Diru sarreren handitzea batez ere zorpetzearen ondorioz izan da. Txostenak dio zerga bilketa %7 jaitsi murriztu zela pandemiaren ondorioz. Zorrari dagokionez, adierazi du azken urteetan murrizten ari zela, baina iaz 350 milioi eurotan handitu zela (3.310 milioi guztira).

Gastuaren banaketari dagokionez, %27 Osasunera bideratu da (1.200 milioi), %17 Hezkuntzara (770 milioi), eta %12 Nafarroak Espainiako Estatuari Hitzarmen Ekonomikoaren bidez egiten dion ekarpenera (550 milioi). Joan den urtean, COVID-19aren pandemiaren ondorioz, Osasunean 100 milioi baino gehiago handitu zen gastua, Hezkuntzan 60 milioi inguru gehitu zen eta Gizarte Zerbitzuetan 40 milioi gehiago gastatu ziren.

Txostenak hamasei enpresa publikoei buruzko informazioa ere ematen du. Haren kontuek «nabarmen egin zuten okerrera» iaz krisiaren ondorioz, zazpi milioiko emaitza positibotik zortzi milioi negatibora pasatuz. Enpresa horien negozioaren %36 foru administrazioarena da. Iaz, enpresa horien zorra %11 murriztu zen (58 milioi).


Summary: Mutil adingabe bat epaitu dute Baionan, 16 urteko neska bat bortxatzea egotzita. Iragan astelehenean jarri zuen salaketa neskak, bortxaketagatik. Epaiaren zain, kontrol judizialpean aske utzi dute auzipetua.

Neskak salatu du Donibane Lohizunen (Lapurdi) izan zela bortxaketa, iragan astelehenean. Berehala ezarri zuen salaketa Polizia Etxean. Mutil batek bortxatu zuela kontatu zien poliziei. Adingabea da mutila ere, 17 urte ditu. Salaketa bildurik, fite atxilotu zuen gaztea Frantziako Poliziak, eta, atxiloaldiaren ondotik, berehala pasatu behar izan zuen epailearen aitzinetik Baionako Auzitegian. Epaileak ez du oraino kondenaren inguruko erabakirik hartu, baina mutila libre utzi dute. Anartean, Baionako prokuradoreak kontrol judizialpean ezarri du mutila.


Summary: Astelehenean hasiko da Osakidetza ordua ematen 60 urtetik gorakoei hirugarren dosia jartzeko. Pfizerren edo Modernaren txertoa hartu dutenentzat, nahitaezkoa da duela gutxienez sei hilabete hartu izana azken dosia, eta AstraZeneca jarri zietenentzat, hiru hilabete.

Osakidetza astelehenetik aurrera hasiko da 60 urtetik gorakoei ordua ematen COVID-19aren txertoaren hirugarren dosia hartzeko. Osakidetzaren webgunearen bidez edo osasun zentrora deituz hartu ahalko da ordua. Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Gotzone Sagarduik jakinarazi duenez, azken txertoa Pfizerrena edo Modernarena hartu zutenek azken txertoa hartu zutenetik sei hilabetera hartu ahalko dute hirugarren dosia; AstraZeneca hartu zutenek, berriz, azken dositik hiru hilabetera hartu ahalko dute hirugarren dosia. EMA Sendagaien Europako Agentziak eta Espainiako Osasun Publikoaren Batzordeak gomendatu dituzten txertoak jarriko zaizkie, hau da, Pfizerrena edo Modernarena. Osasun Sailak adierazi du immunitatea sendotzeko «eraginkorra» dela hirugarren dosia, eta zehaztu dute Pfizerren dosi bat emango dela, eta Modernaren dosi erdia. Jakinarazi dute «pauta heterologo» deritzenekin ikusi dela errefortzurako eraginik handiena, alegia, aurretik bestelako txerto bat hartua dutenekin. Osakidetzak, Pfizer eta Modernaren txerto horietako edozein eskainiko du hirugarren dosirako, «eraginkortasun eta segurtasun bera» eskaintzen baitute. Osasun sailburuak gaur esan du hirugarren dosiak areagotu egiten duela antigorputzen kopurua eta, hala, handitu egiten duela birusetik babesteko gaitasuna.


Summary: Noiz piztuko dituzte Eguberrietako argiak Euskal Herrian? Eta noiz pizten ziren duela hamar urte?. Gaur piztuko dituzte argiak hiriburu askotan. Batzuek uste dute gero eta lehenago pizten dituztela, herritarrei kontsumitzera animatzeko. Eguberrien aitzakian Euskal Herrian antolatu duten programazioari buruzko artikulu bat argitaratuko du BERRIAk bihar.

Gero eta gertuago sumatzen dira Eguberriak: saltokietako korridoreetako turroiak, hiriburuetako hainbat kaletako gaztaina usaina, jostailu dendetako erakusleihoetako kolore deigarriak, eta, ohi bezala, Eguberrietako argiak. Euskal Herriko hiriburu eta herri gehienetan, azken egunotan piztu edo piztuko dituzte argiak: batzuek piztuak dituzte dagoeneko –Bilbon, adibidez–, eta beste batzuek gaur bertan piztuko dituzte, ostiralarekin –Donostian, Gasteizen eta Iruñean, esaterako–. Badira, halaber, Eguberrietako argiak hurrengo astean piztuko dituzten hiri eta herriak ere –horien artean, Baiona–.

Bistan denez, gaur piztuko dituzte argiak Euskal Herriko hiriburu gehienetan, azaroaren 26an. Normalean, hil honetako azken ostiralean piztu ohi dituzte askok Eguberrietako argiak, baina data hori aldatuz joan ohi da urtez urte. Batzuek esan dezakete, gainera, data hori gero eta lehenago jartzen dela; izan ere, batzuek irudipena dute lehen beranduago ez ote zituzten pizten Eguberrietako argiak. Eta ez dabiltza oso oker.

Duela hamar urte, adibidez, abenduaren 2an piztu zituzten argiak Donostian, Bilbon eta Gasteizen. Aurten, azaroaren 24an piztu dituzte Bilbon, eta Donostian eta Gasteizen, berriz, gaur bertan piztuko dituzte. Iruñearen kasuan, azaroaren 29an piztu zituzten duela hamar urte, eta aurten gaur piztuko dituzte, azaroaren 26an. Baionaren kasuan, aldiz, aldaketa ez da hain nabarmena: 2011. urtean abenduaren 1ean piztu zituzten argiak, eta, aurten, ostera, abenduaren 3an piztuko dituzte, datorren ostiralean.

Ikusi gehiago. Onintza Enbeita: Argiak

Egun gutxiko tartea badago ere, nabarmena da urteak pasatu ahala lehentxeago pizten dituztela Eguberrietako argiak, eta, zenbaiten ustez, hori lotuta egon daiteke black friday eta Eguberrietako salmenten kanpainarekin. Salgaiak merketzeko eta kontsumo azkarra sustatzeko helburuz sortutako ostiral berezi bat da black friday –euskaraz, ostiral beltza–, eta Eguberrietako salmentetan eragiteko asmoz asmatu zuten AEBetan. Horregatik, argiak data horren paretsu piztuta, Eguberrietako salmenten testuinguru hori girotzeko asmo bat dagoela uste du jendeak, eta, hartara, herritarrei kontsumitzera eta erosketa horiek egiten hastera animatzeko.

Argiez gain, Eguberrietan egin ohi diren beste hainbat ekintza ere antolatu dituzte Euskal Herriko zenbait tokitan, eta horien guztien berri emango du BERRIAk bihar argitaratuko duen artikulu batean. Batez ere hiriburuetako programazioaren berri emango du erreportaje horretan. Besteak beste, azoka artisauak, merkatuak, noria erraldoiak eta izotz pista handiak egongo dira.


Summary: Espainiako Gobernuak trenbideen azpiegiturak hobetzea ontzat jo dute trenaren aldeko Arabako plataformek. 200.000 euroko diru saila esleitu diote proiektuari Espainiako Gobernuko aurrekontu egitasmoan. Trenbideko garraioen kudeaketan «urrats handia» egin dela esan dute plataformek.

Aste honetan, Espainiako aurrekontuen zuzenketa partzialen bozketa egin da. Zuzenketa horietako batek 200.000 euroko diru saila esleitu dio Burgosen (Espainia) hasi eta Araba eta Nafarroa zeharkatuta Zaragozaraino (Espainia) doan trenbide azpiegitura hobetzeko proiektuari. Lautada eta Arabako Haranak Trenaren Alde plataformetako kideek adierazi dute «urrats handia» egin dela trenbideko garraioen kudeaketan. Izan ere, Adifen eta Renferen sindikatuek, eta Arabako, Nafarroako eta Burgosko plataformek orain arte eskatu dutena babesten du erabakiak. Are, Arabako plataformetako kideek esan dutenez, jarraipena ematen dio ardatz atlantiko-mediterraneoko beste zati batzuetan egindako Garraio, Mugikortasun eta Hiri Agendako Ministerioaren trenbide politikari.

Plataformakoek argi daukate trenbide linea berriak egin baino daudenak egokitu eta hobetu behar direla. «Publikoa eta soziala» izatea eskatu dute. Uste dute trenbidea dela garraio kolektiborik «eraginkorrena eta iraunkorrena», eta Europako Batasunak hori sustatzeko egiten duen apustua babesten dute. Horrez gain, klima krisiari aurre egiteko, «etorkizuneko garraioa» trena izan behar duela nabarmendu dute. «Araban, trena hiltzen ari da pixkanaka. Herrietako geralekuak itxi egiten dira, eta gure geltokietan bidaiatzeko trenak eta haien maiztasunak murriztu egiten dira. Gainera, duela hamarkada batzuetatik ez da funtsezko hobekuntzarik egin trenbidean», erantsi dute.

Ez dira ahaztu abiadura handiko trenaren proiektuaz: Burgos-Gasteiz tartean joango den AHTaren trenbidea egiteko administrazio tramite guztiak geldiaraztea eskatu dute. «Egungo trenbidea hobetzeko inbertsioa AHTaren plataforma berria egitea baino askoz ere begirunetsuagoa da ingurumenarekiko. Gainera, askoz ere ekonomikoagoa da».

Alternatiba aztertzen

AHTaren proiektua gelditu eta «benetako alternatiba bat» planteatzen duen proiektu bat aztertzen ari da oraindik plataforma. Azterketaren helburua da teknikoki bideragarria izango den tren sozialaren proposamen bat garatzea, «eraginkorra eta benetan jasangarria» izan dadin. Besteak beste, baliabide ekonomiko publikoak «aprobetxatzea eta efizientzia lortzea» dute asmo.

Azterlanaren aurrekontua 15.000 eurokoa izango da. Gastuei aurre egin ahal izateko, datozen egunetan dirua biltzeko kanpaina bat irekiko dute. Espero dute azterlana datorren urte hasierarako amaituta egongo dela, Garraio, Mugikortasun eta Hiri Agendako Ministerioari eman ahal izateko. Horrez gain, azterlanean jasotako emaitzak, eragile sozial, sindikal eta politiko guztiei azalduko dizkiete, eta atxikitzeko eta babesa emateko eskatuko diete.


Saioa Alkaiza Nafarroako txapeldun

Summary: Saioa Alkaiza Nafarroako txapeldun. Alkaiza eta Eneko Lazkoz Martinez aritu dira txapelaren lehian buruz burukoan. → Honela eman du BERRIAk finalaren berri, zuzenean.

Saioa Alkaiza Guallarrek irabazi du 2021eko Nafarroako Bertsolari Txapelketa. Finalean kantatu duen emakume bakarra izan da, eta Estitxu Arozena Albizuk jantzi dio txapela. Hain zuzen, duela 26 urte Bertsolari Txapelketa bat irabazi zuen lehen bertsolari emakumeak. Bide luzea egina du Arozenak bertso irakasle gisara ere.

Ikusi gehiago. Gorka Azkarate: Ahizpatasuna Anaitasunan

Txapela jantzi ondoren, honela kantatu du azken agurra Alkaizak, bazterretara keinu eginez:

"Besarkada bat langile auzoetako aldera erdaldunen seme-alabok hor ikasi dugu euskera eta mundu bat da jaso duguna horrekin batera euskerak behar du ofiziala, Lesakatik Cascantera eta orain musu handi bat iraultza den gorputzera ez-bitarra, queer-a, transa, marika eta bollera mundua ederragoa da hurbilduz bazterrera"

Finalista guztiak izan ditu aipagai Arozenak, txapela janzterakoan. Amaieran Alkaiza aipatu ondoren, horrela bukatu du bere bertsoa: "Orain zu zara txapeldun handi ta hor zaudeten beste andana / alaba gisa hasi nintzen ni gaur aunitzen bertso-ama / ohore bat da familia hau hazten ikusi izana".

Ofizioz ofizio saio bikaina egin ondoren, Eneko Lazkoz Martinezekin jokatu du buruz burukoa Alkaizak. Saioaren amaieran, honela geratu da sailkapena:

-Saioa Alkaiza Guallar, 995 puntu

-Eneko Lazkoz Martinez, 992

-Julio Soto Ezkurdia, 627,5

-Joanes Illarregi Marzol, 596

-Xabier Silveira Etxeberria, 592,5

-Xabat Illarregi Marzol, 582,5

-Josu Sanjurjo Altzuri, 580,5

-Eneko Fernandez Maritxalar, 573

Izaban hasi zuen bidea aurtengo Nafarroako Bertsolari Txapelketak, urrian; eta, Tafalla, Zangoza, Doneztebe, Altsasu, Berriozar eta Leitzatik igaro ondoren, Iruñean amaitu da, gaur.

→ Honela eman du BERRIAk finalaren berri, zuzenean.


Summary: Eusko Jaurlaritzak baztertu egin du Araban goi tentsioko linea berriak instalatzea. Tapiak adierazi du Aragoiko (Espainia) energia jasotzeko proiektua «ez dagoela justifikatuta».

Eusko Jaurlaritzak baztertu egin ditu Araban aurrera eraman nahi diren goi tentsioko lineen proiektuak. Mikel Otero EH Bilduko legebiltzarkideak Arabako azpiestazio elektrikoetara garraiatzeko enpresa pribatu batek dituen asmoei buruz galdetu dio Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Garapen Ekonomikoko sailburuari, Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan. Tapiak erantzun dio Aragoiko energia jasotzeko proiektua «ez dagoela justifikatuta», uste baitu energiari eta ingurumenari dagokienez beste aukera egokiago batzuk daudela.

Sailburuak adierazi duenez, energiaren ikuspegitik, ez du «argi» ikusten 150 kilometroko distantziara sortutako energia garraiatzeko proiektu bat, «lurralde osoa» zeharkatuz. Are, uste du «Euskadik energiaren garapenean duen gaitasuna» baldintzatuko lukeela. Aragoin sortutako energia garraiatu beharrean, «beste aukera hurbilago batzuk» daudela nabarmendu du. Ildo horretan, adierazi du egokiena dela energia sortzeko eta husteko puntuak elkarrengandik «ahalik eta hurbilen» egotea, eta energia sortzeko eta kontsumitzeko puntuak ahalik eta gertuen mantentzea. «Ingurumenaren ikuspuntutik, une honetan egiten ari diren lineen tramitazioa produkzioaren eta banaketaren hurbiltasunaren oinarrizko irizpide horien aurka doa, baita ebakuazio puntuak ahalik eta gertuen egotearen aurka ere», erantsi du.


Summary: Gipuzkoak A-15 autobidea itxiko du bihar, «elurra hasten denean». Euskalmetek 700 metrotik behera iragarri du elurra, eta Gipuzkoako Foru Aldundiak erabat itxiko du Andoain eta Berastegi arteko zatia, bi norabideetan.

Euskalmetek elurra 700-500 metrora iragarri du bihar goizerako, eta, ondorioz, Gipuzkoako Foru Aldundiak itxi egingo du A-15 autobidea Andoain eta Berastegi artean, bidean egiten ari diren lanengatik. Aintzane Oiarbide diputatuak duela bi aste adierazi zuenez, tuneletako lanen ondorioz elurra kentzeko makinak zati horretan ezingo direlako aurrera eta atzera ibili hartu zuten erabakia.

Eusko Jaurlaritzak alerta laranja ezarriko du bihar 03:00etatik 24:00etara. Goizaldean, 900-700 metroan egongo da elur maila, baina goizean, 700-500 metrora jaitsiko da, eta arratsaldean, 500-400 metrora. Tarteka, baliteke beherago ere egitea elurra. Txingorra ere iragarri dute. Abisu horia ere ezarriko dute euriagatik lehorrean, eta olatuen tamainagatik itsasoan.

Autoak, GI-2130 errepidetik

Oiarbidek gaur adierazi du elurra hasten denean itxiko dutela autobidea. «Errepideko langileak eta trafikoa arautuko duten ertzainek erabakiko dute, lekuan bertan, A-15 autobidea noiz itxi. Eta zabaltzerakoan ere berdin jokatuko dugu: elurra egiteari uzten dionean, lanean daudenek erabakiko dute noiz dagoen errepidea modu seguruan irekitzeko moduan». Gipuzkoako aldean, Andoaingo irteeran bertan itxiko dute bidea. Iruñetik doazenak, berriz, Berastegiraino soilik joan ahal izango dira A-15etik.

Ibilgailu arinek Berastegi eta Tolosa lotzen dituen GI-2130 errepidea erabili ahal izango dute bidaiarekin jarraitzeko. Inguruetako herrietako alkateek joan den astean Gipuzkoako Hitza-n kezka agertu zuten autobidearen itxierak eurek egunero erabiltzen dituzten errepideetan izan dezakeen eraginagatik. «Harrituta eta haserre» agertu ziren. Oiarbidek gaur esan du arazo horretaz jabetzen direla, eta «baliabide guztiak» jarriko dituztela bide hori ahalik eta egoerarik onenean mantentzeko.

Ibilgailu astunak, N-1 eta Sakanako autobidetik

Gipuzkoako Aldundiak azaroaren 11n azaldu zuen Andoain eta Berastegi artean trafikoa eteten duenean Nafarroarekin koordinatuko duela trafikoa. Berastegira iritsita, kamioiek eta bestelako ibilgailu astunek debekatuta izango dute GI-2130 errepidea erabiltzea, eta buelta emanaraziko zaie, Sakanatik barrena joan daitezen Gipuzkoara. N-1 errepidea eta Sakanako autobidea baliatu beharko dituzte itzulbira egiteko.

Oiarbidek gaineratu zuen A-15a ixten duten egunetan N-1ean eta GI-2130ean areagotu egingo dela errepide horietan mantentze lana egiten eta laguntza ematen dutenen zerbitzua, baita Berastegi eta Leitza arteko A-15aren zatian ere.


Summary: Eusko Jaurlaritzak 28 milioi euro eskatu dizkio Zaldibarko zabortegiko enpresari. Enpresa likidatzeko tramiteak hasi zituzten irailean, eta horrek kezka sortu zuen, ez zegoelako argi nork ordainduko zituen hondamendiaren ostean egin behar izan zituzten lanak.

Joan zen urrian primizia eman zuen BERRIAk: Zaldibarren hondamendia eragin zuen zabortegiaren jabeek Verter Recyling enpresa likidatzeko bidea hartu zuten. Kazeta honek galdetu zion orduan Jaurlaritzari enpresak likidatuz gero nola ordainduko zituen ezbeharrak eragindako kostuak. Gasteizko gobernuak ez zuen argitu orduan. Baina gaur jakin da Jaurlaritzak 28,7 milioi euro eskatzen dizkiola enpresari, hondamendiaren ostean egin behar izan ziren lanengatik.

Elkarrekin Podemosek urrian eginiko galderari erantzun dio Arantza Tapia Jaurlaritzako Ekonomia Garapen eta Azpiegituretarako sailburuak. Idatziz adierazi duenez, likidazioaren eraginez enpresa desagertzen bada ere, horren «kudeatzaileek eta administratzaileek» ordaindu beharko dute zorra.

Dirutza horretan sartzen dira hondamendiak ingurumenari eragindako kalteak; ez, ordea, AP-8 autobidean eragindakoak. Horiek Bizkaiko Foru Aldundiak eskatu beharko ditu, hura baita errepidearen jabea.

Sailak azaldu duenez, enpresari «gogo onez ordaintzeko epe bat» emango diote. «Zorra ez bada epe horretan ordaintzen, dirua berreskuratzeko legeak ematen dituen tresnak erabiliko dira».

Likidazioan

Irailaren 19an, Jose Ignacio Barinaga Egia enpresaren sortzaile eta jabeak Verter Recyclingeko presidente izateari utzi zion, eta, bi egun geroago, Merkataritza Erregistroaren Aldizkari Ofizialean argitaratu zen Verter Recycling 2002 SM enpresa likidatzeko erabakiaren berri. Barinagaren bi iloba izendatu zituzten likidatzaile, zabortegiaren kudeatzailea zena bata, Arrate Bilbao Barinaga, eta enpresaren akziodunetako bat bestea, Elena Susaeta Barinaga.

Zabortegia amildu zenean, administrazio publikoak bere gain hartu zituen desagertutako bi langileak aurkitzeko lanak, zabortegia egonkortzekoak ere bai, eta, gero, hondakinak bildu, eremua segurtatu eta zabortegia zigilatzeko lanak. Abuztuaren 31n eman zituzten bukatutzat lanak.

Bizkaiko Foru Aldundiak, berriz, hiru milioi eurotik gorako gastua egin zuen AP-8 autobideko kalteak konpontzeko.

Joan den ekainean, 3,4 milioi euroko faktura bat igorri zion Jaurlaritzak Verterri, subsidiarioki egindako lan horien lehen zatia kobratzeko. Hortik aurrera, ez da publiko egin enpresa lanen kostua ordaintzen ari ote den, edo zenbat ordaindu duen.

Enpresak bazuen milioi bat euroko aseguru bat ezbehar eta hondamenetarako, eta zortzi milioi euroko diru poltsa bat gordeta zeukan, zabortegiko lanak bukatzean hura zigilatzeko.

Gainera, jabeen abokatuek akordioa egin zuten udan Alberto Sololuze eta Joaquin Beltran langileen sendiekin, eta irailaren 3an jakinarazi zuten akordioaren edukia. Bi familiei 2,7 milioi euroko kalte ordaina pagatzea onartu zuen enpresak. Sei hilabeteko kartzela zigorra onartu zuten hiru akusatuek —Jose Ignacio Barinaga jabeak, Arrate Bilbao kudeatzaileak eta Juan Etxebarria ingeniari nagusiak—, egozten zieten zuhurtziagabekeriazko giza hilketa beren gain hartuta. Lau urte arteko kartzela zigorra jaso zezaketen, baina ez dira kartzelan sartu, ez dutelako aurrekari penalik.


Summary: Gasteizko eta Irungo udalak Ingurumen Administrazioko Legeari egindako zuzenketaren aurka agertu dira. Udal autonomia urratzen dutela salatu dute bi udaletako taldeek, eta prozesuan Eudelen parte hartzea galdegin dute.

Irungo Udalak asteazkenean adierazi zuen, eta Gasteizen gaur atera da berria argitara: udalek ez dute nahi interes orokorreko proiektuen figura indarrean jartzerik. Irungo Udalak —PSE-EE eta Ahal Dugu— Jose Antonio Santano alkatea buru duela, argudiatu du figura juridiko horrek udalen autonomiari eragiten diola. Gasteizen, berriz, oposizioko taldeek udalbatzarrean adostu dute zuzenketaren aurka agertzea, eta horiek ere salatu dute «tokiko demokraziari» kalte egiten diola figura horrek.

EAJk eta PSE-EEk Ingurumen Administrazioko Legeari egindako zuzenketa batetik dator afera. Zuzenketa horren bidez, bi taldeek proposatu zuten interes orokorreko proiektuen figura sortzea. Tresna hori erabiliko luke gobernuak proiektu jakin batzuk izendatzeko, eta, hala eginez gero, udalek ez lukete proiektu horren gainean erabakitzeko eskubiderik izango, bere lurretan gauzatzen bada ere.

Aferak eragin berezia du, batez ere, Gasteizen. Izan ere, entzutetsua izan zen gas putzuen ustiaketaren auzia. Armentiako zelaietan zegoen putzuan gasa ustiatzeko proiektu bat martxan jarri nahi izan zuen Jaurlaritzak, baina Gasteizko Udala aurka agertu zen, bere hirigintza planarekin bat ez zetorrela argudiatuta. Orain, zuzenketa hori onartuz gero, Jaurlaritzak eskubidea izango luke proiektu horri interes orokorreko figura ezartzeko eta, beraz, baimentzeko.

Iruneko Ahal Duguk azaldu zuen Jaurlaritzaren «azpijoko» bat dela zuzenketa, eta gauzak «atzeko atetik» egitea leporatu zion. Gainera, adierazi zuen Jaurlaritzak Eudelen iritzia entzun beharko lukeela zuzenketa hori onartu baino lehen — Gorka Urtaran Gasteizko alkatea da Eudeleko presidentea—.

Gasteizen, berriz, oposizioko taldeek zuzenketa bat aurkeztu dute udalbatzarrean, eta gas ustiaketaren «mamuaz» ohartarazi dute —beraien botoak batu dituzte, eta beraz PSE-EE eta EAJk osatutako udalarenak gainditzen dituzte—.


Summary: «Goi mailako mutiko taldea bagina, bilatuko zituzten aterabideak». Baionako ASBko Elite 1 mailako emazte taldeak greba egin zuen duela hiru aste, baliabide falta eta osasunerako arriskua salatzeko. Lespiellek ez du galdu Lapurdin eliteko talde baten ukaiteko itxaropena.

Okzitania Tolosaren kontrako partida ez jokatzea deliberatu zuten duela hiru aste ASBko Frantziako Elite 1 mailako taldeko neskek. Baliabide eskasak eta beren osasun fisikoarentzat ziren arriskuak aipatu dituzte grebaren esplikatzeko. ASBko zuzendaritzak denboraldia tanpez horretan uztea erabaki du ondotik, greba deitoratuz. Asteartean bilkura bat egin zen Baionako Herriko Etxearen, ASBren, Frantziako Errugbi Federazioaren eta Baionako Aviron klub profesionaleko arduradunen artean aterabiderik aurki daitekeen ikusteko. Maya Lespielle (Mugerre, 1999) ASBko eliteko jokalaria grebalarietan zen, eta egoera esplikatu du. Diploma eskuraturik, lanbidez goi mailako trebatzaile da Biarritzeko errugbi eskolako gazteentzat.

Bada aukerarik Elite 1 mailan segitzeko?

Uste dut baietz. Naski herriko etxeak nahi duen konpondu, eta aterabideak atzeman. Errugbi federazioaren helburua ere da aterabidea atzematea. Haatik, ez dakigu batere nola pasatuko den: ASBn geldituko den edo Baionako Avironek hartuko duen guzia bere gain.

ASBko zuzendaritzarekin mintzatu zarete denboraldia uztea erabaki dutenetik?

Ez, batere. Harremanak arras moztuak dira. Gurekin mintzatu gabe hartu dute erabakia. Biziki haserre ginen, horregatik. France Bleu irratian mintzatu da gure presidentea [Gilles Peynoche], baina gurekin ez da batere mintzatu. Gure argudioak erabiltzen ditu, eta horien gibelean kukutzen da: arriskutsua dela; ohartu dela biziki zaila izanen dela denboraldia berriz hartzea.

Greba baino lehen, solastatu zineten?

Bai. Duela lau urte, goi mailara igo ginen, eta erran genuen taldea garatu behar zela; baliabideak behar genituela. Proiektu bat izan da —aurten, zehazki—, Baionako Avironekin: AB Campus proiektua. Haatik, ez da deus plantan eman. Duela lau urte, hamabost bat neska galdu genituen. Azken urte honetan, beste zortzi galdu ditugu. Plantan eman den gauza bakarra —azpimarratu behar da, ontsa baita—, muskulazioa eta prestakuntza fisikoa da. Erran behar da Baionako Avironek dituela pagatzen. Gero, ASBek ez du dirurik, badakigu, baina ez dute deus plantan eman garatzeko. Iduritzen zaigu ez dutela kanpoko laguntza xerkatzen eta onartzen.

Zergatik?

Ez dakigu. Nahi dute klub historikoa gelditu; dena dirurik gabe egin duena. Mutilak ere dirurik gabe ari dira. Erraten dute “auzoko izpirituan” egoten direla. Lehengo errugbian gelditu dira. Ez dute aitzina begiratzen.

Alta, Elite 1era igo zinetelarik onartu zuten segitzea?

Bai, baina erraten dute: “So egizue, finalerdietara heldu zarete; beraz, posible da!”. Haien argudioa da ezin dutela proposatu [Okzitaniako] Tolosak eta Bordelek eskaintzen dutena; hori egia da, baina ez dugu bakarrik dirua galdegiten, baizik eta ahal batzuk. Zendako ez jantegi bat atzeman ikasketetan diren neskendako? Edo apartamentuak aurkitzea errazago?

Zenituzten erraztasun batzuk ere kendu zaizkizue?

Bagenituen partidaka bi leku harmailetan gure familiendako. Kendu dizkigute, erranez mutikoek ez zituztela. Ondorioz, nahi genituen bixkotxak saldu elkarte gisa, ez baikara “printzesak”, [ASBko presidenteak] erran duen bezala. Hor ere, ezetz; “taldeko politika da. Mutikoek ez dute halakorik; beraz, zuek ere ez”, erran du. Gainera, ez digu zuzenki erran; administrazio kontseiluko bilduman irakurri dugu.

Gizon talde bat izan bazinate, uste duzu berdin jokatuko zutela?

Batere ez. Ez dut erraten hori egiten duela neskak garelako; ez dakit hala den. Baina goi mailako mutiko taldea izan bagina, aterabideak atzemanak izanen ziren. Tristeena da Ipar Euskal Herrian goi mailako talde bakarra dugula eta ez dugula dena egiten atxikitzeko. Aterabideak atzeman zitezkeen: Baionako Avironekin ezarriz, edota Biarritzerekin batean, Ipar Euskal Herriko goi mailako lehen talde bat eginez. Ez da hori bilatu.

Lurraldeko talde guzien artean eliteko talde baten osatzea litzateke zuen ideia?

Badira neska talde anitz: Hazparne, Miarritze, Uztaritze, Nafarroa [Garazi-Baigorri]. Eta ez gara heldu goi mailako talde bat egitera. Domaia da!

Grebaren arrazoien artean, zuen segurtasun fisikoa lanjerean zela erran duzue.

Nesken osasun fisikoa nahi genuen bermatu. Biziki arriskutsua zen Tolosaren kontrako partida horretan aritzea, talde biziki azkarra delako. Guk neskak eskas ditugu; lehen lerroan, batez ere. Urte hasieratik hamalau zauritu ukan ditugu. Ez genituen errugbian hasi berri diren neskak partida horretan ariarazi nahi. Elitean, uztarketetan mugarik gabe pusatzen ahal da; ezin genituen Federale 1eko neska batzuk ezarri. Sobera arriskutsua da.

ASBko gizon taldetik ukan duzue sustengurik?

Beti bezala, batzuena bai, besteena ez. Batzuk ez dira ados formarekin [grebarena]. Familia batean intzestua gertatzen delarik bezala da; ez da erran behar, familia delako. Baina nola egin? Ez dugu deus erraten, eta hiru urteren buruan ez da gehiago neskarik ASBn. Gero, sustengu anitz badugu beste klubetarik.

Grebarik gabe, izanen zena herriko etxearen esku hartzerik?

Ez. Ez zen deus pasatuko. Zaurituak izanen genituen, eta neskak joanen ziren.


Sinbolo bat baliatzeko moduak

Summary: Sinbolo bat baliatzeko moduak. ‘Gernika’ Gernikara plataformaren iritziz, Picassoren artelana "boterearen menpe" dago gaur egun. Madrilgo Reina Sofia museotik Gernikara lekualdatu dezatela nahi dute, memoria historikoa lantzeko, besteak beste. Mobilizazio bat egingo dute bihar, udalerriko Foruen plazatik, 13:00etan.

Bada botere sinboliko ukaezina duen artefaktu bat, bada testuinguru ugaritako uzta, egon den tokietan xehetasunak eta interpretazioak txertatuz joan baitzaizkio. Bada, beste gauza askoren artean, artelan bat ere, baina badoa harago, alde artistikoa baztertzeraino, kasik. Badago, ondorioz, leku okerrean, Gernika Gernikara plataformak aldarrikatzen duenez: Pablo Picassoren margolana Madrildik Gernika-Lumora eraman dezatela eskatuko dute bihar bertan, Foruen plazatik 13:00etan abiatuko den mobilizazio batean.

Pintura horri jatorrizko testuingurua berrezartzeko eta haren bidez memoria historikoa lantzeko asmoz eskatuko dute hura lekuz aldatzeko, plataformako kide Jon Argintxonak azaldu duenez. Haien iritziz, gaur egun dagoen tokian, Madrilgo Reina Sofia museoan, “boterearen menpe” dago, eta, horrenbestez, nabarmen ahulduta dauka ahalmena. “Picassoren asmoa salaketa bizia eta gordina egitea zen”. Baina ez soilik erasotzaileena, baita haiei aurre egin ez zietenena ere. “Ez da soilik faxismoaren eta nazismoaren salaketa, baita Europako mendebaldeko orduko demokrazien isiltasunarena, koldarkeriarena eta hipokrisiarena ere, zeintzuk prest zeuden ekintza horiek toleratzeko, nahiago zutelako gerra hori kanpoan gerta zedin”.

Izan ere, gerren eta basakerien aurkako sinbolo unibertsaltzat hartzen den arren, Picassoren lan horrek akuilu jakin bat izan zuen: 1937ko Gernikako bonbardaketa, estatu kolpea eman zuten espainiar faxistek egindakoa, Alemaniako eta Italiako gobernu faxisten laguntzarekin. Erasoa gertatu baino lehen, Espainiako gobernu errepublikanoak artelan bat enkargatu zion margolariari, Parisen egingo zen nazioarteko erakusketarako —han bizi zen Picasso garai hartan—. “Adituek diotenez, lana aurrera eramateko arazo pertsonalak zituen”, dio Argintxonak, baina uxatu egin ziren nonbait bonbardaketaren berri izan zuenean, hilabete eskasean ondu baitzuen Gernika.

“Batetik, errepublikazalea zen, eta, bestetik, kontziente zen gerraren inguruan zer gertatzen hasia zen. Bonbardaketak oihartzun handia izan zuen nazioartean, tartean errepublikaren aldeko mobilizazioetan parte hartzen zuen Frantziako ezkerreko jendearengan; asko Picassoren lagunak ziren, eta hari ere hurbileko egiten zitzaion”. Espainiako Errepublikak erakusketan zuen pabiloian ikusi ahal izan zen artelana lehen aldiz, 1937ko maiatzetik azarora bitartean.

Artelanaren azken bidaia?

Gernika-ren hasierako ahalmen sinbolikoak indartzera jo zuen hurrengo hamarkadetako bidaiekin. Europako hainbat lekutan erakutsi zuten, AEBetan ere egon zen, eta artistak New Yorkeko MOMA museoari uztea erabaki zuen 1939an. Hainbatetan utzi zuen etxe berria, ordea, hurrengo hamarkadetan hara eta hona ibili baitzen, AEBetan nagusiki, baina baita urrunago ere, Brasilen, Italian eta Alemanian, esaterako. 1958an MOMAra itzuli, eta hura izan zuen aterpe, harik eta Espainiak bereganatu zuen arte, 1981ean, orain dela 40 urte.

Frankismo garaian ere izan zen margolana Espainiara eramateko ahaleginik, halere. Luis Carrero Blancoren gobernua izan zen horretan lehena, aukerarik gabe, ordea, Argintxonak esan duenez. “Hasieran, Picassok argi utzi zuen margolana ez zela Espainiara joango errepublikarik ez bazen, eta, gero, demokrazia jarri zuen baldintzatzat”. Franco hil ostean (1975), Alfonso Suarezen gobernuaren helburu bihurtu zen. “Balio ekonomiko eta turistiko handiko maisulan hura eskuratu nahi zuten”.

Orobat, alde sinbolikoak erakartzen zituen. “Interes politikoak zeuden. Margolana eskuratzeak zilegitasuna emango ziokeen orduko Espainiako Gobernuari; goi mailako arazo politiko bihurtu zen”. Koadroa bereganatzeak ezan nahi zuen Picassok ezarritako baldintza betea zuela Espainiak: demokrazia izatea. “Nazioartera eta barrura begira, garrantzitsua zen zilegitasuna lortzea. Margolana Espainiara eramateak esan nahi zuen ahalegintzen zirela 1936ko gerrako zauriak ixten”.

Asmo politikoak ikur baten bidez sendotzea zuten jomuga; era berean, lotura horrek lagunduko zukeen asmo horiek aurkezten erregimen aldaketa egiteko bide bakar bezala, Argintxonaren hitzei erreparatuta. “Trantsizioak beste bide bat izan zezakeen: frankismoa gainditu behar zen, baina eragile politiko, ekonomiko eta sozialen boterea mantenduta. Beste bideak moztu behar ziren. Indar gehien zuen trantsizio politiko hark bere ikurrak behar zituen: monarkia izan da bat, baina Gernika, beste bat”.

Irudi horixe helarazi zen, hain justu: hedabideetan, “azken erbesteratuaren itzuleraz” ere hitz egin zen, Argintxonak gogoratu duenez. “Ez zen azken erbesteratua, eta ez zen itzuli, margolana ez zen-eta inoiz Espainian egon. Gezur bikoitza da, baina hori zen ikuspegia: 1936ko gerraren eta frankismoaren gainditze sinboliko bat balitz bezala ulertzen zen”. 1981ean, Madrilgo Buen Retiroko etxean kokatu zuten artelana, segurtasunerako bitrina mardul batekin, eta guardia zibil armatuak zituela inguruan. 1992an lekualdatu zuten egungo tokira: Reina Sofia mu seora.

Azken bidaia, egiteko

Gernika-ri esangura berriak eman izan dizkiote garaian-garaian: hasieran, balio izan zuen 1936ko gerrako errepublikanoen egoeraz kontzientziatzeko, eta, hamarkaden ondoren, estatu bati demokraziaren zigilua eransteko. Indar nahiko izan du Gernika-k bata zein bestea erdiesteko. Beste adibide bat bota du Argintxonak, NBE Nazio Batuen Erakundeko egoitzan orain dela gutxi arte egondako erreplikak eragindako egoera bat, zehazki: 2003an, Irakeko gerra abiatzearen aldeko arrazoiak irakurri behar zituen Colin Powell AEBetako estatu idazkariak, erreplikaren aurrean kokatutako mikrofonoetan. “Tapiza estali egin zuten. Ezin zuten gerra deklarazio bat egin koadro horren aurrean”.

Gernika Gernikara plataformakoentzat, proiektu zabalago baten gakoa da artelana. “Mugimendu indartsu baten oinordekoak gara”. Gernika-k baditu ertzak, orobat Gernikak, eta aspalditik ari dira xehatzeko asmoz. “Gertatutakoa tragedia bat izan zen, ez bakarrik bonbardaketagatik, baizik eta frankismoaren inposaketagatik, berreraikitze frankista ere inposatutako gezur bat izan baitzen”.

Kontrara, “mugimendu berreraikitzaile bat hauspotzeko dinamoa” izan dadila nahi dute Picassoren margolana. “Gernikaren tragedia badago faxismoa, totalitarismoa eta kapitalismoa jasaten duten herri denetan ere. Asmoa da Gernika bihurtzea askatasunaren, bakearen eta kulturaren euskal hiriburuetako bat”. Bide horretan, zenbait galdera bota ditu Argintxonak: “Non izan daiteke unibertsalagoa margolana? Non izan dezake indarra memoria, historia, estetika eta etika lantzeko?”.


Izua betikotzeko zigor erantsia

Summary: Izua betikotzeko zigor erantsia. Nafarroako Gobernuak ‘Expolio y castigo’ argitaratu du, Cesar Laianak frankismoaren jazarpen ekonomikoari buruz idatzitako liburua. Historialariak nabarmendu du erregimenak araudi zehatz bat sortu zuela etsaitzat zeuzkanen ondasunak eskuratu eta haiek zigortu eta beldurtzeko.

Aita eraman zutenetik, gure bizitza errotik aldatu zen: ama kartzelara eraman zuten, lurrak kendu zizkiguten, behor bat eraman ziguten, etxeko objektuak lapurtu zizkiguten. Ezer gabe utzi gintuzten”. Josefina Lambertorenak dira hitzak; 2014ko uztailean erran zituen, Maialen Belarra kazetariak BERRIA egunkarian argitaratutako elkarrizketa batean. Josefinak Vicente eta Maravillas Lamberto zituen aita eta ahizpa. Biak fusilatu zituzten, 1936ko abuztuan.

Senideak hil zizkioten Lambertori, baina zigor hori ez zen nahikoa izan 1936ko altxamendua sustatu eta babestu zutenentzat: esku hutsik utzi zuten familia, gainera. Lambertorena, bai eta bertze familia anitz ere. “Frankismoaren jazarpenak hamaika aurpegi izan zituen, eta ekonomikoa izan zen horietako bat. Zigortzea izan zuen helburu, izua zabaltzea”, erran du Cesar Laiana historialariak.

Josefina Lamberto, Larraga sorterrian, familiari egindako omenaldi batean. Jagoba Manterola / Foku.

Laianak Nafarroako Memoriaren Institutuan egiten du lan, eta, han, institutuak 3.000 libururekin osatu duen liburutegian, nabarmendu du badela errepresio mota horren berri zabaltzeko beharra, baita sufritu zutenei aitortza egitekoa ere.

Helburu hori du Laianak idatzi eta Nafarroako Gobernuak argitaratutako Expolio y castigo liburuak, hain zuzen ere; azaldu nahi du frankismoak nola jokatu zuen erregimenaren etsaitzat jo zituenen ondasunak eskuratzeko, eta erdigunean jarri beren ondasunak galdu zituztenak eta haien ondorengoak.

Lan hori ez da erraza izan. 1936ko altxamendu militarra gertatu eta gero, 3.200 pertsona fusilatu zituzten herrialdean. Militarrek estatu kolpea egin eta berehala hasi zuten garbiketa politikoa, eta, horrekin batera, herriz herri, hildako edo ihes egindako horien ondasunen lapurreta. “Biktimen testigantzen bidez jaso dugu lehen hilabete horietako jazarpen ekonomikoaren berri; agiririk ia ez dago”, azaldu du Laianak.

Egoera aldatu zen gero, eta hasierako ordenarik eza arautu egin zuten militarrek, nolabait erranda: jazarpen ekonomikoa lege bilakatu zuten, zenbait dekreturen bidez. 1936ko irailekoa da 108. dekretua, eta helburu zuen legez kanpo uztea alderdiak eta sindikatuak, eta haien ondasunak eskuratzea. 1937an, berriz, ondasunak konfiskatzeko batzordeak sortu zituzten, eta, 1939ko otsailean, azkenik, erantzukizun politikoen legea onartu zuten. “Dekretu eta lege horien bidez, erregimenaren asmoa zen prozesua kontrolatzea, isun, enbargo eta gainerakoen bidez irabazitako guztia bere esku hartzeko”.

Birramonaren estankoa

Aspaldikoa da Laianaren liburuaren lehen hazia. Izan ere, jazarpen ekonomikoaren auzia etxean ezagutu du. “Gure birramonari autobus geltokian zuen estankoa kendu zioten; horri buruzko inolako agiririk ez da, baina”. Historialariak zehaztu du, halere, jazarpen ekonomikoaren gaia jorratzeko ideia izan zuela bertze ikerketa baterako Nafarroako Aldizkari Ofiziala aztertzen ari zenean. “Isun eta txosten asko agertzen zirela ohartu nintzen”.

Laiana agiri horiek gordetzen hasi zen. Halere, urrats nagusia egin zuen Nafarroako Justizia Auzitegia egoitza berrira mugitu zutenean. “Hango artxiboko arduradunak lagundu zidan aurkitutako txostenak ordenatzen”.

Egindako ikerketa lanaren ondorioz, Laianak garbi du jazarpen fisikoaren ondoko jazarpen ekonomikoa baliatu zutela, hein handi batean, ihes egin zutenen senideen aurka. “Zigortzeko modu bat izan zen, eta, aldi berean, disidentzia oro hutsean uztekoa”. Ondorioak “oso latzak” izan ziren familia anitzentzat. “Kale gorrian gelditu zen jende asko”.

Emakumeek bete zuten rola nabarmendu nahi izan du Cesar Laianak. “Senarra hilda, erbestean edo kartzelan, bakarrik gelditu ziren emakume asko, familiaren ardura guztia haien bizkar. Biktima izan ziren, baina ez ziren deus egin gabe gelditu. Bidea bilatu zuten berea defendatzeko, egunerokoari aurre egiteko, bizirik segitzeko”.

Jazarpen ekonomikoaren atzean “hamaika aitzakia” aurkitu ditu Laianak, aztertutako txostenetan. “Edozer gauzak balio zuen isun bat jartzeko: mezatara ez joatea, edo ezkerreko egunkariak irakurtzea egozten zieten. Horrek erakusten du, herriz herri, altxamenduaren aldeko jendea aritu zela gisa horretakoen berri jasotzen”.

“Kontrola ezartzeko” tresna bat izan zen jazarpen ekonomikoa. Gutxi zutenen kontra erabili zuten, bai eta anitz zutenen aurka ere. “Errepublikaren aldeko jarrera izan zuten burgesiako kideen aurka gogor jo zuen erregimenak, eta isun handiak ezarri zizkien. Burgesiaren gehiengoa altxamenduaren aldekoa zen; kontrako jarrera izan zuten horiei, nolabait, beren klasearen aurka egin izana egotzi zien erregimenak”.

Cesar Laianak 1936-1966 bitarteko jazarpen ekonomikoa aztertu du bere liburuan, 1966koak direlako behin betiko indultuak. “Jazarpen ekonomiko horrek oinarri zituen dekretuak 1945ean desagertu ziren, baina horrek ez du esan nahi txosten guztiak desagertu zirenik. Ondasunak galtzeko mehatxuak hor segitzen zuen herritar askorentzat”. Historialarik oroitu du, adibidez, Manuel Irujori bahitutako ondasunak 1950eko hamarkadan saldu zituztela.

Soldatak eta gainbalioa

Jazarpen ekonomikoak ondasunik gabe utzi zituen batzuk; bertze batzuk, berriz, jazarpen hori bultzatu eta baliatu zutenak, aberastu egin ziren. Laianak garbi erran du gaur egungo zenbait dirutzak frankismoaren garai horretan badutela jatorria. Historialariak, halere, jazarpen horri bidea eman zion sistema politikoa jarri nahi izan du erdigunean, erregimena izan zelako, finean, espoliazioari etekinik handiena atera ziona.

Horretarako, ondasunak bere esku hartu baino gehiago egin zuela nabarmendu du Laianak, hain zuzen ere. “Langileen soldatek, adibidez, behera egin zuten; frankismoaren lehendabiziko bi hamarkadetan, batez ere, gainbalioa oso altua izan zen. Ez dugu ahaztu behar, gainera, zenbait enpresak preso hartutakoen eskulana erabili zutela”.

Administrazioan gertatutako garbiketa ere aipatu du. Izan ere, altxamendua gertatu eta gero, frankistek administrazioan zituzten postuetatik bota zituzten errepublikaren aldekoak, eta haien tokian jarri zituzten kolpea babestu zutenak. “Hori sumatu da duela gutxira arte. Altxamenduaren aldekoentzat izan da administrazioa”, salatu du Laianak, argi eta garbi.

Aitortzarako aukera

Frankismoaren jazarpenak milaka herritarri eragin zien. Zenbait arlotan, biktimak eta haien ondorengoak hasi dira zor zaien aitortza jasotzen, baina jazarpen ekonomikoaren alorrean, oraindik ere, ez da deus egin. “Ezezaguna da gertatu zena, hein handi batean”, onartu du Laianak.

Aitortza hori “zor” zaiela garbi du. “Lapurtutakoa itzultzea ez da erraza, baina modua bilatu behar da lapurreta horiek gertatu zirela nabarmentzeko, eta biktimei ordain bat emateko”. Oroitu du Espainiako Kongresuan ari direla tramitatzen Memoria Demokratikoaren lege proiektua. Testu horrek, hain zuzen, biktimen artean aipatzen ditu jazarpen ekonomikoa sufritu zutenak.


Gero eta gazte gehiago kalean

Summary: Gero eta gazte gehiago kalean. Etxegabeekin lan egiten dutenek gero eta pertsona gehiago ikusten dituzte kalean bizitzen. Erabat beharrezkoa iruditzen zaie herritarrek haienganako "begirada" aldatzea.

Bi urtez behin egiten dute EAEn bizitegi bazterketa larrian dauden pertsonen egoerari buruzko azterlana, 2012tik. Iazkoa da azkena, eta egoera berezian egin zuten, konfinatzeko agindua zegoenez pandemiarako bereziki egokituriko tokietan baitzeuden normalean kalean egon ohi diren gehienak. Horregatik, ohi baino jende gutxiago ikusi zuten kalean lotan; alabaina, aterpetxe eta gaueko zentro arruntetan, pandemiarako bereziki egokitutako egonlekuetan, indarkeria matxistaren biktimentzako zentroetan, kalean, eta gizarteratze zentro eta pisuetan 957 lagun zenbatu zituzten bizitegi-bazterketa egoeran. Kalean gero eta jende gehiago ikusten dutela ohartarazi dute haiekin lan egiten dutenek.

GARAZI MONTUSCHI

Hiritarron Harrera Sareko kidea “Beste era bateko harrera egiteko borondate politikoa falta da”

Duela hiru urtetik ari dira lanean Hiritarron Harrera Sarean. Boluntarioak dira guztiak, eta, batik bat, gazte migratzaileekin aritzen dira lanean. Donostia eta inguruetan soslai horretako ehundik gora, behintzat, badaudela kalean esan du Garazi Montuschi sareko kideak, baina uste du askoz gehiago direla, “txaboletan, utzitako eraikinetan eta abarretan” egiten dutelako lo beste askok. “Kanpin dendak ere eskatu izan dizkigute batzuetan, mendian lo egiteko”.

Eta ikusten dute gero eta jende gehiago dagoela horrela, gero eta gazte gehiago. “Oso larria iruditzen zaigu, ikusten dugulako haien egoera fisikoa eta psikikoa okertzen joaten direla, eta esperantza galtzen dute. Kalean inoiz ezin da lo ondo egin, eta ez hotzagatik eta goseagatik bakarrik. Bortizkeria dago, eta, begi bat irekita eta bestea itxita edukita, ezin da atseden hartu”. Bizitza hobe baten bila etorri diren gazteak izaten direla zehaztu du. “Asko ikastaroetara joaten dira goizetan, gure hizkuntza ikasten saiatzen dira… Erakundeen zain dauden errefuxiatuak dira beste batzuk, pasaeran direnak ere bai; denetariko kasuak daude”.

Baliabide batzuk badauden arren, dioenez ez dira nahikoa eta ez dira denentzat. “Pertsona hauei beste era bateko harrera egiteko borondate politikoa falta da”. Adibide bat eman du: Donostiako Udalak iragarri du Ondarretako aterpetxea irekiko duela aurten muturreko hotza egiten duen egunetan; 44 leku izango ditu, bikoizteko aukerarekin —iaz beste toki batean egon zen zerbitzua, eta sei gauetan zabaldu zuten—. “Aterpetxean plazak dagoeneko prest egonda, ulertezina egiten zaigu izugarrizko hotza dagoenean bakarrik irekitzea eta bitartean jendea kalean egotea tramite administratiboengatik edo beren ezaugarriengatik”.

Kalean daudenei “goxotasuna falta” zaiela ere aipatu du. “Askotan mesfidati bezala begiratzen diegu, eta, beren bizitza eta egiten ari diren gauzak kontatzen dizkigutenean, izugarrizko sorpresak hartzen ditugu”.

EÑAUT GRACIA

Errenteriako Gizarte Zerbitzuetako zinegotzia “Eredu honek irauten duen bitartean, ezin da amaitu bazterkeria”

2019tik, kalean bizi direnen kopurua nabarmen ari da handitzen, Eñaut Gracia Errenteriako Gizarte Zerbitzuetako zinegotziak esan duenez. Eta aitortu du udalentzat ez dela erraza izaten haiei beharrezkoa duten arreta ematea. “Oso exijenteak dira egin beharreko esku hartzeak, marko kognitibo hondatuak daudelako, patologia dualak, kontsumoak…”.

Bi lagunek egiten dute lan kalean daudenekin: kale hezitzaile batek eta bitartekari batek. Gipuzkoako herri guztiek ez, baina Errenteriak badu aterpetxea ere. “Lehen gazte aterpea zen eraikin bat erabiliz, 23 plaza eskaintzen ditugu gaueko errekurtso moduan; eta, aste gutxi barru, gehikuntza bat egin, eta 36 plazara iritsiko gara”. Beharra ikusiz gero, beste hiru leku jartzeko ere prest daudela dio. Gauez ez ezik, egunez ere irekita egoten da zentroa, tailerrak eta esku hartzeak egiteko. “Errenteriak etxeko lanak eginak ditu”, esan du Graciak. Izan ere, Gizarte Zerbitzuetako Maparen arabera, hamazazpi leku eskaini behar ditu udalak, eta kopuru horretatik gora dabiltza. Gizarte langileak aztertu egiten du pertsona bat baliabide horretara bidali edo ez, kale hezitzaileak eta bitartekariak emandako informazioarekin, balizko erabiltzailearekin egiten duen elkarrizketarekin…

“Ikusten ari gara Donostia, Irun eta Errenterian pilatzen ari direla etxerik gabekoak. Hau da, zentralizatzen ari dela joera hori, lurralde osoko estrategia edo planteamendu banatu bat izan behar genukeen arren”. Graciak uste du udalak ari direla beren gain hartzen aldundiaren eskumenak. Haren arabera, legeak esaten du zazpi egun pasatzeko aukera eman behar dutela udalek beren baliabideetan. “Baina egoerak kronifikatu edo luzatuz gero, 2015eko karterak zehazten duen bazterkeria eta marjinazio egoera artatzeko egoitzetara bideratu behar direla ere esaten du, eta aldundiaren eskumena da hori”.

Beste faktore bat ere kontuan hartu beharrekoa dela esan du Graciak: “Kalean bizi direnetako batzuek ez dute baliabideren batera joan nahi. Nola artatu artatua izan nahi ez duen pertsona? Edo nola egin duinago haien bizi baldintzak kalean?”. Era berean, beste ideia bat nabarmendu du: “Gure gizarte ereduak bazterkeria sortzen du, eta bazterkeria horren periferian etxegabeak daude. Gaur egungo eredu honek irauten duen bitartean, bazterkeria ezin da amaitu”.

JOSE BARREIRO

Caritaseko hezitzailea “Hau denon arazoa da, eta gizarte bezala heldu behar diogu”

Jose Barreiro Caritaseko etxerik gabekoen alorreko hezitzaileak ere bat egiten du kalean gero eta jende gehiago dagoen pertzepzioarekin. “Eta irudipena dut orain jendea denbora gehiago egoten dela kalean, baliabideren batean sartu arte. COVID-19agatik eta hartzen joan diren neurriengatik, zailagoa da kaletik ateratzea”.

Gaueko bi aterpetxe ditu Caritasek, eta eguneko bat. “Etortzen zaizkigunekin hitz egiten dugu, jakiteko zer egoeratan dauden, eta, baliabideak ditugun heinean, sartzeko aukera ematen joaten gara”. 18 urtetik gora izatea da eskatzen duten baldintza bakarretakoa. Batzuetan aipatzen da batzuek nahiago dutela kalean egotea aterpetxe batean baino, baina ez dago ados Barreiro. “Pertsona batzuentzat, agian, ez dira egokituta egongo aterpetxeak, baina ia guztiek etxebizitza duin batean bizi nahi dute, eta, bitartean, aterpetxeetan edo baliabideetan egotea eskatzen dute”.

Aterpetxearen erabiltzaileen artean “frustrazioa” ikusten du. “Batzuek oso argi dute zer nahi duten bizitzan, eta horretarako alternatibarik ez dutelako sentitzen dute frustrazioa. Adibidez, gazteek sekulako ahalegina egiten dute, baina hesiak besterik ez dute aurkitzen: lanerako baimen falta, logelaren bat aurkitzeko zailtasunak…”. Dioenez, beste batzuek denbora asko daramate kalean, “eta dagoeneko ez dute irudikatzen beren bizitza hobetu egin daitekeenik ere”. Batzuei hesiak gainditzen laguntzea eta besteei autoestimua berreskuratzen eta beren eskubideetako batzuk urratuta daudela ikusaraztea izaten da Caritasekoen helburua. Egoera halakoa izanik, beharrezkoa iruditzen zaio jendearen “begirada” aldatzea. “Ulertu behar dugu hau denon arazoa dela, eta gizarte bezala heldu behar diogu”.

NIEVES PIÑEIRO

Donostiako Hestia zentroko koordinatzailea “Esponentzialki ari dira ugaritzen kalean geratzen direnak”

Egunean 35-40 pertsona hartzen dituzte Donostiako Hestia eguneko zentroan. Arrats zentroak kudeatzen du, eta udal zerbitzu bat da. 10:00etatik 19:00etara zabaltzen dute egunero —astearteetan eta ostiraletan, 15:00ak arte—. Nieves Piñeiro da koordinatzailea, eta, ikusten dutenari buruz galdetuta, esan du “esponentzialki” ari direla ugaritzen “atzerritik etorri eta kalean geratzen direnak”.

Hestiaren helburu nagusia “kalearen eragina” murriztea izaten da: “Hobekuntzak ekarriko dizkien zerbitzu txiki batzuk ematea, harreman bat sortzea haiekin, espazio bat sortzea eroso egon daitezen, hizketarako…”. Gizarteratzen lagunduko dieten baliabide espezifikoagoetara bideratzen ere ahalegintzen direla gaineratu du. “Zubi lana egiten dugu, bidearen lehen zati horretan animatu, bakoitzaren tempoak eta erabakiak errespetatuz…”.

Edonork izaten du zentrora joateko aukera, ez dago hitzordua hartu beharrik, kontsumoari lotutako baldintzarik eta errolda eskakizunik. Sakelakoa kargatzea, poltsak uztea, posta jasotzea eta halako eskaerak egin ohi dituzte erabiltzaileek. Guztiei ematen diete arreta, baina Piñeirok esan du badagoela multzo bat “txertatuak” deitzen dietena. “Helburu zehatzagoak lantzen ditugu horiekin. Eta, horretarako, koordinazio oso estua dugu gizarte larrialdietarako udal zerbitzuarekin”.

Arratsek badu gaueko aterpetxe bat ere: Gaueko. Erabili ahal izateko, beharrezkoa da gizarte larrialdietarako udal zerbitzuen balorazio bat izatea. Zerrenda bat egiten du hark, eta, puntuazioarekin, astebeterako txandak ematen ditu. “Gauekon egoten diren guztiak ez dira etortzen, baina zerbitzua diseinatuta dago pertsona horiek ez izateko kalean egoteko beharrik. Guk 10:00etatik 19:00etara irekitzen dugu, eta haiek, 20:00etatik 09:00etara”.


Summary: «Nork bere koloreak ditu oraindik ere, baina etsaitasun txikiagoz». Lau hamarkada baino gehiago patroi lanetan egin ondoren, Lujanbiok bukatutzat eman berri du bere jarduna. 24 urte zituela jo zuen goia, Kontxako Bandera irabazita.

Laredon (Kantabria, Espainia) bizi da gaur egun Juan Mari Lujanbio Puy (Pasai Donibane, 1961). Pedreñako patroia izan da aurten, eta hori izan du azken sasoia, “deskantsua” behar baitu orain. Arraunketari ez dizkio, ordea, ateak guztiz itxi. Oinordetzan jaso zuen patroi lana, aita zenaren marka gainditzeraino. Sei Kontxa irabazita esan du agur.

Bukatu al da zure lana arraun munduan?

Bai, hori da asmoa. 43 urte eman ditut arraun munduan, 60 urte bete berri ditut… Uste dut “hona arte” esateko unea iritsi dela. Azkenerako, nahiko luzea egiten zitzaidan denboraldia, eta uste dut lasaitasuna bilatzeko eta beste gauza batzuk egiteko momentua iritsi dela. Gogorra izango da, eta izaten ari da, negu hasiera delako jada. Klub batzuek deitu didate haiekin aritzeko, baina erabakia hartuta daukat, eta uste dut iritsi dela momentua. Orain arte, egindakoa egin dut, eta deskantsua behar dut.

Arraun egiteko modua bera aldatuz joan da denborarekin?

Asko aldatu da, bai. Ni hasi nintzenean, egurra zen dena; arraunak egurrezkoak ziren, traineruak ere bai, eta beti ibiltzen ginen pisua hartzeko beldur horrekin. Azken batean, egurra karga hartuz joaten da uretan, eta hori oztopo garrantzitsua zen urte haietan. Gaur egun, egoera asko aldatu da kirol munduan eta arraunean. Zuntza sartu da, eta pisuak arindu egin dira, traineruek ez dute pisurik hartzen, eta, alde horretatik, ezin da alderatu. Gaur egun, arinak dira bai arraunak eta bai traineruak.

Arraun kulturari dagokionez, kirolarekiko atxikimenduan antzeman al duzu aldaketarik?

Lehia aldetik, hasi nintzeneko urte haietan, tentsio handia zegoen San Juanen eta San Pedroren artean. Mugan, bertatik bertara, agerikoa zen norgehiagoka. Gaur egun, asko aldatu da hori; lehen, ez dakit hitz egokia den, baina fanatismo handia zegoen. San Juan, San Pedro, Hondarribia, Orio… Herria bakarrik zen, gu, gu eta gu. Eta, tira, ongi dago lehia eta nork bere ontzia animatzea, baina puntu bateraino.

Azken urteotan asko lausotu da giro hori; bakoitzak bere kluba animatzen du, baina estropada bukatzen denean, harremana ona izaten da beste herrietako zaleekin eta arraunlariekin; hori da politena. Denboraldia bukatzean, ederrena izaten da arrauna alde batera uztea eta laguntasunari eustea. Aurkariak gara uretan, irabaztera joaten gara denok, baina arraun denboraldia bukatzean, beti egoten dira lagunak batean edo bestean, eta arraunari lotutako oroitzapen politak egoten dira.

San Juan eta San Pedro aipatu dituzu. Herri bakarreko bi barruti. Sanoa zen lehiakortasuna?

Tira, sano-sanoa ez zen. Azkenean, fanatismo horrek errespetua izatea galarazten zigun aurkariarekiko. Gauza bat da irabazi nahi izatea, baina beste kontu bat zen hura; pertsona bezala, aurkariarekiko errespetua galtzen zen batzuetan. Arraunlarien artean beti egoten zen tentsio handiagoa. San Juanera sanpedrotar bat etortzen bazen, beti egoten zen liskarren bat; ez arriskutsua, baina ez zen giro polita izaten. Asko aldatu da hori; egun, asko lasaitu da lehengo fanatismo hori. Norberak bere koloreak izaten ditu oraindik ere, baina etsaitasun txikiagoz.

Pasaian lau klub zireneko garaia bizi izan zenuen: Pasai Donibane Koxtape, Donibaneko Arraunlariak, San Pedro eta Trintxerpe. Nola gogoratzen duzu?

Hor jaio eta hazi nintzen ni; Pasaiako harrobi hartan hasi nintzen arraunean, eta oso gauza esanguratsua eta polita izan zen niretzat. Etxetik jaso nuen arrauna: aitarekin, anaiarekin… Etxean dena zen arrauna. Aita genuen liderra, eta hari segika hasi ginen hiru anaiak; bata arraunlaria eta beste biak patroiak. Azkenean, etxetik atera eta zer ikusten genuen badian? Kaian eta uretan, traineruak eta traineruak. Nirea zen mundu batean hasi nintzen; horren parte nintzen jaio nintzenetik.

Gerora, zatiketa bat bizi izan zuen zure klubak, Koxtapek, eta Donibaneko Arraunlariak sortu zuten. Zer jazo zen 1991ko denboraldia bukatzean?

Argi zegoen klub batean geundela, eta, futbolean bezala, jokalariek ez badute funtzionatzen edo entrenatzaileak ez badu bere lana ongi egiten, aldaketak egoten dira azkenean. Izugarrizko taldea zen gurea; Kontxa irabazi genuen 1986an eta 1988an, eta urte politak izan ziren. Arraunlariak hor geunden, kirol arloan gure onena emateko prest. Irabaztea zen gure helburua, eta ez geunden oso ados klubean entrenatzeko zeukaten planteamenduarekin; auskalo ongi edo gaizki, baina erabaki bat hartu genuen: beste klub bat sortzea. Kontxa bat irabazi genuen [1995ean], baina arazorik handiena zen ez genuela materialik, harrobirik ere ez, eta, azkenean, motz gelditu zen klub hori.

Gerora, Kontxako beste hainbat bandera ere irabazi zenituen.

Bai; guztira, sei. Mundu guztiak bost direla dio, baina, Castrorena ere, 2008koa, zenbatzekoa da, lehenengo igandean ni izan bainintzen patroi, eta hamalau segundoren aldea lortu baikenuen. Hurrengo igandean beste patroia atera zen [Iker Gimeno], baina Castrok irabazi zuen Kontxa hura. Badirudi batzuentzat Kontxa horrek ez duela balio, baina niretzat, bai. Futbolean bezala, azkenean, talde osoa da irabazlea. Hiru Kontxa irabazi nituen San Juan-Koxtaperekin, bat Donibaneko Arraunlariekin, eta bi Castrorekin.

Baduzu bandera kutunen bat?

Beti esaten da Kontxak markatzen duela arraunlarien gorena, eta niretzat oso garrantzitsua izan zen 24 urterekin lehena irabaztea. Etxean, aitarekin, hor hasi zen pixka bat norgehiagoka sano hori. Niretzat hori izan da banderarik garrantzitsuena. Dena den, beste bandera oso garrantzitsu batzuk ere baditut: Zarauzkoa, esaterako; beti izan da prestigio handikoa [lau ditu], baina, berezi-bereziak, Donostiakoak, Kontxakoak.

Aitarekin zenuen norgehiagoka horretan, hark baino Kontxa gehiago irabaztea proposatu al zenion zeure buruari?

Motibazio aldetik beti izan da pizgarri bat, eta, ni ere arraunean jarraitzeko gogoz nenbilenez, azkenean horrela iritsi ziren garaipenak. Garrantzitsua da esatea talde onetan egon naizela beti; zortea eduki dut horretan. Kontxak irabaztea helburu bat ote zen? Bai, ilusio horrekin aritu nintzen beti, eta zortea eduki dut aitak baino bat gehiago lortu dudalako azkenerako [barrez], baina hori ez zen helburua.

Hiru klub desberdinekin irabazi duzu Kontxako Bandera. Marka da hori ere…

Azkenean, 2000. urtean, Kantabria aldera hasi nintzen etortzen. Aita ere hemen egona zen neu baino lehenago; hark utzi egin zuen, niri deitu zidaten, eta, hortik aurrera, klub askotan ibili izan naiz. Ez dakit zergatik. Patroiak, azkenean, lan garrantzitsua egiten du, eta, esperientzia neukanez, zorte handia izan nuen eta talde askotatik deitu zidaten.

Arraunaz gain, kirolzale sutsua zara. Azken Behobia-Donostian parte hartu duzu; zaldi eta txakur kros lasterketetan ere maiz ibilitakoa zara…

Gorputzak eskatzen didan zerbait da kirola. Beti zerbait egiten aritu behar duenetakoa naiz; gustatzen zait entrenatzea, sakrifikatzea, gozatzea… Sufritu ere sufritzen da, baina niretzat gozatzea da garrantzitsuena. Azkenean, niri hori eskatzen dit gorputzak. Osasunez, oraingoz, ongi nago, eta hala jarraitu nahi nuke, niretzat motibazio bat baita kirola.

Arraunak telebistara ere eraman izan zaitu maiz. 2012an, esaterako, ETB2ko 'El Conquistador' saioko kapitaina izan zinen.

Oso esperientzia ona izan zen, baina oso gogorra. Nirekin gogoratu zirela, hori izan zen garrantzitsuena; hara ez da edonor joaten, karisma eta jenioa duten pertsonak bilatzen dituzte: [Jose Luis] Korta, Juanito [Oiartzabal], [Mikel] Goñi, Eneko [van Horenbeke], Manu [Maritxalar]… Ohorea izan zen, oso esperientzia polita eta latza. Hainbeste kirol egin ditut, non El Conquis-en egotea oso atsegina izan zen niretzat.

Berriz joateko modukoa?

Ez, ez [barrez]. 2012an joan nintzen, eta hurrengo urtean ere deitu zidaten, baina ezetz esan nuen. Nik lan ona nuen garai hartan, eta bizimodu erosoa; ez nintzen hortaz bizi. Beste esperientzia bat izan zen, eta hor egongo da betiko. Oso pozik nago, baina ez nuke errepikatuko. Gogorra da, eta, kirol guztietan bezala, arriskua ere badute hango probek.

Zer izan zen gogorrena?

Dena. Jende gaztearekin zaude, batzuk motibatuta daude, beste batzuk ez, hotza, janari falta… Kirol aldetik, ez baduzu jaten eta gorputzari behar duena ematen ez badiozu, ahuldu egiten zara, eta gorputzak ez du erantzuten. Norberaren alderik okerrena ateratzen da horrelakoetan, jenio txarra, denetik. Gosea pasatzen duzu, hotza, eta, gainera, zu ere gaizki zaudenean talde oso baten kapitain lana egin behar baduzu, ez da erraza izaten. Esperientzia aldetik, taldea nola osatu eta egoera horretan nola gidatu ikasi izana da garrantzitsuena. Taldea eramatea izan zen gogorrena. Nik beti egin dut kirola, eta patroi gisa taldea eraman behar izaten da. El Conquis-en, ordea, beste faktore negatibo asko gehitzen zaizkio lan horri, baldintza txar asko.

Aitona, arraunlaria izan zen; aita, patroia; bi anaiak, bata arraunlaria eta bestea patroia… Eta arreba? [Lau anai-arreba dira].

Arreba jaietan bateletan ibili izan da, baina ez neurri berean. Anekdota moduan, zera: aitaren pena beti izan da hiru seme eduki ondoren laugarrena neska jaio izana. Beste mutil bat nahi zuen aitak, eta amak galdetu zion: “Nolatan beste mutil bat?”. Eta hark: “Bai, bai. Batel bat osatzeko; ni patroi eta lau semeak arraunean”. Pentsa aitak zer pentsamendu zuen buruan, zenbateraino bizi zuen arrauna! Arreba zaletasun gisa aritu zen arraunean, baina haren kirola ez zen arrauna; garai hartan, emakumeak ez ziren gizonak bezala aritzen arraunean. Aitak planteatu ere ez zuen egin batela alaba batekin ere sor zitekeenik, urte haietan gizonen kirola baitzen arrauna. Gaur egun, argi dago dena aldatu egin dela, kirol guztietan parte har dezaketela emakumeek, gizonek bezala, eta arraunean ikusi besterik ez dago nola dabiltzan emakumeak. Niretzat, hori da gauzarik politenetako bat.

Ate bat ixtean leiho bat irekitzen dela esan ohi da. Zer egiteko asmoa daukazu aurrerantzean?

Argi daukat kirola egiten jarraituko dudala, baina horixe da etxean emaztearekin beti edukitzen dudan eztabaida nagusia… Laredon bizi naiz orain, lagunak ditut hemen, eta zaldiekin ere ibili ohi gara; gozoki bat jartzen didate aurrean beti, eta ni berehala berotzen naiz edozein erronkarekin. Korrika ere ibiltzen naiz, talde batean nabil hemen, eta bakarrik ere entrenatu ohi naiz. Garrantzitsuena da ez dudala alferkeriarik entrenatzera joateko. Euria ari duenean ere kanpora joaten naiz korrika egitera, berdin-berdin. Orain bezala: zurekin ari naiz elkarrizketa egiten [telefonoz], eta leihotik begira nago aldi berean, ea atertzen duen ikusteko; gero korrika egitera nola atera beharko dudan pentsatzen ari naiz. Aurrerantzean, hor jarraitu nahiko nuke, osasunak horretarako modua ematen didan bitartean.

Arraunetik aparte biziko zara, beraz?

Arraun munduko ateak itxita dauzkat. Patroi bezala, behintzat, hartuta daukat erabakia, baina egia da lagunen bat, gertukoren bat, hurbilduko balitzait mesederen bat eskatzera, ez nukeela arazorik izango laguntzeko. Entrenatzeko ez, gogo hori ez dut jada, burua ez dut prest denboraldi bat hasteko, baina irakasteko gogoz nabil. Hemen bertan, Laredon, agian, mutil koskorrekin ikastaroak egingo ditut udan… Betidanik izan dut ilusioa mutil gazteei patroi lanak irakasteko. Pasaian banengo, han egingo nuke, baina orain hemen harrobia badenez, hemengoei irakatsiko nieke.


Organoa, zubi lanerako tresna

Summary: Organoa, zubi lanerako tresna. Jose Luis Elorza eta Jesus eta Jose Ibazeta eibartarrek Helmholtz organoa sortu zuten 1961ean. Organoaren 60. urteurrena gogoratzeko, kontzertu berezi bat egingo dute azaroaren 30ean, Eibarren.

Ez da izango ohiko kontzertu bat, historiatik asko edukiko baitu ekitaldiak. Baina gaur egungo hainbat musikariren printzak izango dira, duela 60 urte sortutako organo baten melodiak lagunduta, azaroaren 30ean, asteartean, 20:00etan, Eibarko Koliseo antzokian. “Eibarko industriari omenaldia egingo diogu”, adierazi du Aitor Alberdi Eibarko Proiektors sormen taldeko kideak eta astearteko ekitaldiaren sortzaileetako batek —Jesus Maria Agirre ere buru-belarri aritu da antolaketa lanetan—.

Mikel Erentxun; Olatz Salvador; Elkano Browning Cream —Mikel Azpiroz buru dela—; Julian Maeso; MZM (Maite Arroitajauregi, Zaloa Urain eta Miren Narbaiza); Eibarko Kezka dantza taldea —Juan Luis Agirre organoan dela—, eta Quico Puges eta Iraide Ansorena elkartuko dira Koliseoko oholtzan. “Ekitaldiak ordu eta erdi inguru iraungo du, eta 12-15 minutuko saio bana egingo dute musika taldeek”. Alberdiren hitzetan, ezaugarri batek bateratuko ditu artista guztiak: Helmholtz (CV Church) organoak. “Hori da baldintza bakarra, artista guztien proposamena organoaren ingurukoa izatea, organoak garaien eta musikarien arteko zubi lanak egitea”.

Asteartean, San Andres eguna dute Eibarren, baina, koronabirusaren pandemiak eraginda, festak bertan behera utzi ditu udalak. “Azken orduko aldaketarik ezean, ordea, gure ekitaldiak aurrera egingo du bere horretan”, esan du Alberdik. Sarrerak salgai daude jada, 10 euroan —7 euro ordaindu beharko dituzte Koliseoaren Laguna txartela daukaten herritarrek—. Koliseo antzokian bertan eros daitezke sarrerak, egunero, 17:30etik aurrera, eta baita Tickets.kutxabank.es webgunean ere.

Chicagoko (AEB) Hammond organoan dauka oinarria Eibarren sortutako Helmholtz organoak. Alberdik zehaztu duenez, 1930 inguruan “erlojuak-eta egiten” hasi zen Laurens Hammond ingeniari estatubatuarra. “Sormen lan horretan, organo batzuk ere egin zituen azkenerako. Bereziak ziren, eta arrakasta handia eduki zuten AEBetan. Diziplina askotan, berehala soinu mitikotzat hartu zuten organo hura, Hammond soinua”. 1947an, Chicagotik 6.650 kilometrora, ikasketak amaitu, elkartu eta hozkailuak elektrizitatearekin nahasten hasi ziren Jose Luis Elorza eta Jose eta Jesus Ibazeta anaiak. Eibartarrak. “Irratiak konpontzen hasi ziren gero, eta organo txiki batzuk egiten ondoren, oso xumeak baziren ere”.

Ordurako Hammond markako organo bat bazegoen Ermuko (Bizkaia) parrokian, eta hura baliatu zuten Eibarko Astelena pilotalekuan ostegun batean egin zuten dantzaldi batean. “Hiru lagun horiek berehala ikusi zuten izugarrizko kalitatea zeukala organo hark, eta horrelako zerbait egin beharra zeukatela erabaki zuten, euren organo txikiekin irauteko jai zeukatela ikusita”. Ermuko abadearekin elkartu, eta galdetu zioten organoa euren tailerrera eraman ote zezaketen. “Trukean, Ermuan euren organo bat jarriko zutela hitzeman zioten, iganderoko elizkizunak egiteko modua izateko”.

750-800 pieza desberdin

Baimena lortuta, Ibazeta anaiek eta Elorzak piezaz pieza askatu zuten Ermuko organoa, euren tailer txikian, 1961ean. “13.700 pieza atera zituzten guztira; horietatik 750-800, desberdinak. Ez ziren pieza arruntak, eta inguruan ez zegoen halakorik, baina pixkanaka-pixkanaka hasi ziren inguruko enpresak ere saltsa horretan sartzen”. Pausoka-pausoka, “eta inguruko enpresa horien laguntzarekin”, Hammond organoaren nolabaiteko “erreplika perfektu bat” egin zuten hiru eibartarrek.

Garai hartan, Hammond Companyk bazeukan jada lantegi bat AEBetan, 8.000 langilekoa, organoak-eta egiteko. “Izan ere, ordurako Hammondek mundu guztian saltzen zituen organoak, milaka eta milaka”, zehaztu du Alberdik. “Eta, egoera horretan, Europan enpresa asko zebiltzan Hammond organo horren kopiak egin nahian; Italian, Alemanian… Baina inork ez zuen lortzen oso kopia onik”.

Eibarren horrelako organo bat eginda, Ibazeta anaiek eta Elorzak eskutitz bat bidali zuten Chicagora, erreplika bat lortu zutela esanez. “Hor gelditu zen kontua, baina, bi aste geroago, pertsona bat agertu zen Eibarren, aurretik abisatu ere egin gabe. Charles Wilson zen, Hammondeko organista ofiziala. Mundu guztian barrena ibiltzen zen organoak probatzen eta konpontzen, eta sinistu ezinik gelditu zen Eibarren ikusi zuenarekin”.

Pare bat hilabete geroago beste dei bat jaso zuten Eibarren, Hammonden burua bertara joango zela esanez. “1960ko hamarkadaz ari gara, pentsa. Egun batzuk geroago, hura ere Eibarrera etorri zen”, esan du Alberdik. “Enpresako diseinuen burua ere bai atzetik… Lau bisita garrantzitsu izan zituzten guztira, eta guztiek ziurtatu zuten eibartarrak gai izan zirela baldintza eskas samarretan, auzolanean, Hammonden oso antzeko organoa egiteko. Txeketegia atera, 250.000 pezeta ordaindu [1.500 euro], eta Chicagora eraman zuten Eibarren egindako Helmholtz organo hura”.

Alberdik azaldu du “bizpahiru urte gehiago” aritu zirela hirurak organoak egiten. “50 bat organo egin zituzten guztira, baina, frankismo garai betean, egoera ez zen onena Euskal Herrian ere, eta Espainiako Gobernuak hartu zuen bere gain Helmholtz organo horien produkzioa. 50 organo egin bai, baina oso gutxi kobratu zituzten hiru lagunek, eta enpresa itxi egin behar izan zuten”.

Eibarren, zazpi organo

50 organo horietatik hemeretzi dauzkate kontrolatuta Alberdik-eta, eta horietatik zazpi daude Eibarren bertan. “Beste bat, berriz, Berriatuan [Bizkaia] dago. Igandero-igandero, martxan egoten da meza ematen dutenean”, jakinarazi du Proiektors taldeko kideak.

Hammond organoaren erreplika bat zenez, Hammond-Helmholtz antzeko soinua zeukatela-eta, horregatik aukeratu zuten Helmholtz izena. “Elektromagnetismoaren inguruan bazegoen Alemaniako fisikari bat, Hermann von Helmholtz, eta horrexegatik aukeratu zuten izen hura”.


Summary: Bertan behera utzi dute Hatortxu Rock, «osasun arrazoiengatik». COVID-19aren izurritea goraldi betean da Nafarroan, eta, «ziurgabetasunaren» ondorioz, jaialdirik ez egitea erabaki dute arduradunek. Abenduaren 18an ziren jaia ospatzekoak. 25. aldia zukeen Hatortxu Rockek.

Aurten ere ez da izanen. Jaialdiak ez du bueltarik, oraingoz. Abenduaren 18an zen egitekoa Hatortxu Rocken 25. jaialdia, Atarrabian (Nafarroa), baina bertan behera geldituko dela iragarri dute gaur antolatzaileek. COVID-19a azken asteotan izaten ari den oldarraldiak bultzatu ditu erabakia hartzera. Agerraldi bat egin dute hedabideen aurrean, Iruñeko Katakraken, erabakiaren berri emateko.

«Gaur ez genuke hemen egon nahi. Gaur zita genuen Atarrabian, ordu honetan bertan, gunea hesitu eta Hatortxu Rocken muntaia martxan jartzeko». Hitz horiekin adierazi dute jaialdiaren antolatzaileek zer zaila izan den erabakia hartzea, baina nabarmendu dute jaialdia bertan behera uztea zela gaur egun Hatortxu Rock «arriskuan ez jartzeko» modu bakarra.

Izan ere, gaur zen hastekoa gunearen muntaia, eta horrek erabaki bat zirt edo zart hartzera behartzen zituen: jaialdia ez egiteko erabakia aurrerago hartu beharko balute, galera ekonomikoak are handiagoak izango lirateke, Amets Arangurenek antolatzaile guztien izenean azaldu duenez: «Gaur erabaki hau hartuta, dagoeneko, galera ekonomiko garrantzitsu bat izango dugu. Baina aurrerago bertan behera uztera behartuak egongo bagina, gure galerak hamar aldiz biderkatuko lirateke».

Ez dago argi zer neurri hartuko dituen Nafarroako Gobernuak datozen asteetan pandemiaren goraldiari aurre egiteko, eta «ezjakintasun» horrekin aurrera jarraitzea Hatortxu Rock «arriskuan jartzea» litzateke, haren hitzetan. «Eta 25 ediziotan hazitako proiektua, urtero-urtero elkartasun ekarpen ekonomiko handia egiten duena, ezin dugu horrela hipotekatu».

Hala ere, egoerak dagoeneko Hatortxu Rocki «zulo ekonomiko handia» sortuko diola nabarmendu dute, eta horrek eragina izango duela baita jaialdiaren oinarrian ere; euskal presoekiko elkartasunean, alegia: «Ez da soilik aurten ezingo diogula sakabanaketaren aurkako borrokari ekarpenik egin: ezingo ditugu honek suposatzen dituen arriskuak nahi genuen moduan salatu, eta ezingo ditugu dakartzan gastuak leundu».

Horiek horrela, gogorarazi dute ekarpenak egiteko bestelako bideak badirela: hatortxurock.eus webgunean arropa dute salgai, eta heldu den astetik aurrera «promozio eta produktu berriak» izango dira eskuragai.

Kontzertu gogoa, atzeratua

Iaz ere ez zuten ohiko Hatortxu Rock egin, orduan ere osasun larrialdiaren ondorioz. Hasieratik izan zuten argi ezin izango zela aurrez aurreko kontzerturik egin, eta, horren ordez, ikus-entzunezko eskaintza bat egin zuten: kontzertuak bideo bidez zabaldu zituzten, formatu berezian. Harrera «bikaina» izan zuen egitasmoak, arduradunen arabera. Aurten ere, hasieran ez zuten uste jaialdia Atarrabiako karpan egiterik izango zutenik, eta beste aukera batzuk aztertzen hasi ziren. Ondoren, baina, ohiko formatura itzultzea erabaki zuten.

Harrera beroa izan zen, «barruan zein kanpoan». Barne mailan, lan taldeak «buru-belarri» aritu dira hasieratik, eta zaleen artean kontzertu gosea bizirik zela ikusi zen sarrerak erosteko garaian. Sarrerak eskuratzeko aukera zabaldu eta ordu gutxira agortu ziren, urriaren 17an.

Kontzertuak emanen zituzten taldeak artean jakin gabeak zirela erosi zituen jendeak sarrerak. Ondotik, urriaren 27an iragarri zituzten musika taldeak. Hamazazpi jakinarazi zituzten guztira: tartean Segismundo Toxicomano, Afu, Soziedad Alkoholika, Kaotiko, Tremenda Jauría, Dupla, Nogen, Green Valley, Tribade, Bide Bakarra, Skakeitan eta Ibil Bedi.

Azaldu dutenez, sarrera erosi zuten guztiek mezu elektroniko bat jasoko dute datozen egunetan, dirua berreskuratu nahi izanez gero, hala egin ahal izateko. Nahi duenak egindako ekarpenari eutsi ahal izango dio. Barkamena eskatu dute eragozpenengatik.

Jaialdi berezia, uztailean

Erabakia gogorra izan bada ere, argi utzi dute ez direla geldirik geratuko. Datorren urterako jaialdi berezi bat dute iragarria: uztailaren 29an eta 30ean izango da, Atarrabian, eta bi egun iraungo du, urrian aurreratu zutenez. «Azken urtean antolatu ezin izan diren ekitaldi guztiak kontuan hartuta eta sakabanaketaren aurkako borrokan dagoen beharra aztertuta» hartu dute erabaki hori.

Urrian iragarpena egin zutenean adierazi zuten datorren urtean koronabirusaren bilakaera zein den aztertu beharko dutela. Orain, berretsi dute dagoeneko egun horiei begira daudela, lanean jarraitzeko asmoz, «osasun egoerak eta haren baitan hartutako neurriek ahalbidetuko duten itxaropenez». Bitartean, beste data bat ere aurkeztu dute: 2022ko abenduaren 17a. Egun horretan izango da hurrengo Hatortxu Rock, ohiko formatuan.


Summary: Frantzia eta Italia, Europako Batasuneko botere balantza aldatu nahian. Merkelen agurrak utziko duen abagunea baliatzeko, Macronek eta Draghik beren herrialdeen arteko lankidetza sustatzeko akordioa sinatu dute. Quirinaleko Hitzarmena «historikotzat» jo dute bi agintariek.

EB Europako Batasuneko bikote historikoa Alemania-Frantzia izan da, baina baliteke oraingoan beste batek hartzea protagonismoa. Angela Merkel Alemaniako jarduneko kantzilerrak datorren hilabetearen hasieran utziko du politika —baita hutsune bat ere—, eta, haren ordezko Olaf Scholzek bere burua kokatzeko denbora beharko duela kontuan harturik, Emmanuel Macron Frantziako presidentea eta Mario Draghi Italiako lehen ministroa abagune hori baliatzeko asmotan dira, EBn buruzagitza berri bat finkatzeko eta, bide batez, talde komunitarioko botere balantza aldatzeko. Baita azkarrago ekiteko eta, agian, gehiago xahutzeko ere. Asmo eta helburu horien erakusle bilakatu da, hortaz, bi agintariek gaur sinatu duten Quirinaleko Hitzarmena, zeinaren bidez bi herrialdeen arteko lankidetza sustatuko duten hainbat arlotan.

Macronen eta Draghiren artekoa elkar ulertzearen eta ideiak, interesak eta lehentasunak partekatzearen istorio bat da: EBren suspertze plana martxan jartzeko lan —eta presio— egin zutenen artean egon ziren, talde komunitarioaren gastu araudiak aldatzeko asmotan dira, proiektu industrial bateratuak sustatu nahi dituzte, eta geroz eta pauso gehiago eman dituzte migrazioaren auzian erantzun komuna helarazteko, besteak beste. Sintonia horren erakusle da Italiako lehen ministroak Frantziako presidentearekin afaltzea erabaki zuela bere urtebetetze bezperako gauean.

Agintarien profilek ere zerikusia dute horretan: bankari ohiak dira, europazaleak, erabakiak azkarrago hartzearen aldekoak —batez ere EBn—, eta beren burua «zentristatzat» daukate biek ala biek. Finean, bat etortzeak askotarikoak dira, eta koordinazio hori talde komunitariora eraman nahi dute, momentum-a ez galtzeko. «[Bi herrialdeen arteko] Harremaneko momentu historiko bat da», adierazi du Draghik akordioa sinatzeko Erromako Quirinale jauregian egindako agerraldian. Macron ez da gutxiago izan, eta izaera bera aitortu dio itunari.

Bi herrialdeen arteko lankidetza indartzeko hitzarmenaren oinarrian «subiranotasun europarra» dago, eta, horretarako, harremana sustatuko dute atzerri politika, segurtasun, defentsa, justizia, hezkuntza eta kultura arloetan, esaterako.

«Subiranotasun europarra bilatzeak esan nahi du guk nahi dugun Europaren etorkizuna diseinatzea, ez besteek nahi dutenarena», azaldu du Italiako lehen ministroak. Frantziako presidentearentzat, berriz, Paris eta Erroma bat datoz «Europa demokratikoago, subiranoago eta integratuago bat» nahi dutela, eta horren ondorio da akordioa sinatzea.

Hauek dira bi aldeek adosturiko neurrietako batzuk: hiru hilabetean behin herrialde bateko zenbait ministrok besteko Ministroen Kontseiluan parte hartzea; «batzorde zibil bat osatzea mugaz gaindiko lankidetzarako, kontuan harturik EBn migrazio fluxuak kudeatzeko politika bateratu baten beharra» dagoela; eta segurtasun indarrak laguntzeko «unitate operatibo bat sortzea».

Egoera desegonkorrean

Bi agintariek egungo egoera desegonkorrari aurre egiteko pausotzat aurkeztu dute lankidetza sustatzea. Krisi ekonomikoaz gain, koronabirusaren pandemia kudeatu behar dute, baita beste hiru gai ere: Errusia, zeina geroz eta erasokorragotzat daukaten; Txinaren gorakada, zeina mehatxutzat daukaten; eta Ameriketako Estatu Batuak, zeinak pixkanaka aldentzen ari diren.

Gainera, Frantzian bost hilabete barru egingo dituzte presidentetzarako bozak, eta, beraz, Macroni kanpain(aurrea)n are gehiago sartzeko balioko dio itunak; zer esanik ez EBra begira, haren herrialdeak datorren urtarrilean hartuko baitu EBko Kontseiluko presidentetza.

Draghiren kasuan, akordioak haren ospea eta agintaldiko egonkortasuna elikatuko ditu, oraindik ez baitu argitu Italiako lehen ministroaren karguan jarraituko duen ala herrialdeko presidentearen kargua onartuko lukeen baldin eta alderdiek hori proposatuko baliote datorren urteko otsailerako —kontsentsua handia da haren izena aipatzerakoan—.

Quirinaleko Hitzarmena ontzeko lehen pausoak 2018an eman zituzten, Paolo Gentiloni Italiako lehen ministro zela, baina bi herrialdeen arteko harremana erabat gaiztotu zen urte hartab, bozen ondoren 5 Izar Mugimenduak eta Legak osaturiko koalizioa agintera iritsi zenean —Giuseppe Conte buru zuela—.

Draghirekiko harremana, berriz, bere horretara itzuli da, Macronek eta hark antzeko ikuspuntuak eta jarrerak baitituzte hainbat auzitan —sei aldiz batzartu dira iragan otsailetik—; are, hilabeteek aurrera egin ahala, bi agintariak geroz eta gehiagotan aritu dira elkarlanean, eta horri segida emateko pauso naturaltzat aurkeztu dute ituna sinatzea.

Hori bai, Macronek gaur azaldu du akordioa ez dela erronka bat Frantziaren eta Alemaniaren arteko harremanarentzat: «Horren osagarria da».


Summary: 'Kuikui', Pirritx, Porrotx eta Marimototsen ikuskizun berria. Bihar zen estreinatzekoa emanaldi berria, Amurrion (Araba), baina udalak iragarri du atzeratu eginen dela. Euskararekiko duten kezkatik sortu dute ikuskizuna. Gai hori ardatz hartuta, ipuin bat, disko bat eta ikuskizun bat prestatu dituzte.

Aurten, Kuikui ikuskizunarekin saio handiak egingo dituzte, baina kopuruz gutxiago izango dira. Dena den, Kuikui saioarekin ez ezik, Zorionak, Marimotots formatu txikikoarekin ere jarraituko dute, Amaren intxaurrak heriotzari buruzko ikuskizunari jarraipena emateko. Hona hemen Kuikui ikuskizuna zer den, zazpi galderatan:

1. ZER DA 'KUIKUI'?

Pirritx, Porrotx eta Marimototsen proiektu berria da Kuikui, eta euskararekiko duten kezkatik abiatuta sortu dute, Joxe Mari Agirretxe Porrotx-en arabera: «Beti diogu euskaldunok izokinak garela, gurea bezalako hizkuntza txiki batek aurrera egiteko parean korronte handi bat daukalako». Txorien kantuaren bidez irudikatu dute euskara, eta, hizkuntzaz bezala, balioez ari dira, beste mundu bat irudikatzeko asmoz: «Irudikatzen dugu mundu bat non denok izango dugun toki bat: pertsonak, herriak, kulturak...». Ohi bezala, gai hori ardatz hartuta, ipuin bat, disko bat eta ikuskizun bat prestatu dituzte.

2. ZEIN DA IKUSKIZUNAREN ABIAPUNTUA?

«Zabaldu besoak, astindu hegoak, adi belarriak, ireki begiak!» esanez hasiko da pailazoen ikuskizuna. Txoria nintzela kantua abestu, eta etxeko sukaldean hegan egiten ikasiko dute. Izan ere, txoriek altueratik, zerutik, urrutira ikusteko duten gaitasuna miresten du Marimototsek, ikuspuntu zabalago bat izateko modua ematen dielako: «Txoriei begirada horrek gaiei heltzeko beste modu bat eta askatasunez bizitzekoa ematen die», azaldu du Porrotxek.

3. ZER GAI LANDUKO DITUZTE?

Goitik duten urrutirako begirada horri esker, pailazoek hainbat pertsonaren errealitatearekin egingo dute topo. Plastikoz betetako balearekin elkartuko dira, eta, hari lagundu nahian, Txomin ikusiko dute, Ameriketako indioa. Balearekin bezala, Tiderrekin egingo dute topo geroago, Afrikatik Euskal Herrira ezkutuan datorren migratzailearekin, anaia Baionan daukalako zain; eta, geroago, Ilargi baserritarrarekin eta Margarita oiloarekin. Margaritak koloretako arrautza bat errun du, eta Txitakolorea jaioko da bertatik, «ostadarraren koloreak munduan zabaldu nahi dituena».

4. ZER KONTATUKO DU IPUINAK?

Miren Amurizak idatzi du Kuikui ipuina, eta Irrimarrako Irene Irureta eta Karmele Gorroño ilustratzaileek jantzi dute irudi koloretsuz. Txorien kantuaz mintzo da, bakoitzak bere abesteko modua baitu: zozoak kui-kuikui egiten du, tukanak kerrek-kerrek, hontzak bu bururu uru-uru. Txorien kantuak baliatuz, munduko hizkuntzez ari da Amuriza: «Hizkuntza aniztasunaren inguruko testu bat da, txorien bidez geure jarrerak islatu gura dituena, askotan imitazioz hizkuntza handien musika horri jarraitzeko joera dugu, eta geurea galduz joaten gara». Paperean argitaratzeaz gain, ipuinaren ahozko grabazioa ere egin dute, eta ikus-entzunezko gisa ere ikus daiteke.

5. NOLAKOA DA DISKOA?

Hamabi abestiko diskoa ondu dute pailazoek, eta Xabier Zabala aritu da horiek sortzen edo egokitzen. Izan ere, hamabi abesti horietatik bost grabatu berriak dira: Kuikui, Txoria nintzela, Bakarrik eta libre, Xoxoak galdu du eta Itsasoa laino dago. Istorio baten bidez josi dituzte kantuak, eta, protagonistak txoriak izanik ere, gaur egun gertatzen diren hainbat gairi buruz hitz egiten dute: munduko hesiei buruz eta Bidasoan hildako migratzaileei buruz, kasurako.

Ikuskizun berriaren disko-liburua eskuratu nahi duzu? Bidali zure marrazkia mantangorri@berria.eus helbidera, eta eskuratu zozkatuko ditugun bost sortetako bat.

6. HABIA KUTXAK, NORI?

Kuikui ikuskizuna egiten duten herrietan, euskalgintzan aritzen diren taldeei txorien habia kutxak oparituko dizkiete pailazoek. Aranzadi zientzia elkartearen Txoribox proiektuarekin bat eginez, elkarte horien eguneroko lana aitortuko dute: «Munduko txoriek habiak behar dituzten bezala, munduko hizkuntzek habiak behar dituzte. Euskal Herrian herri guztietan ari dira elkarte eta pertsonak euskararentzat habiak sortzen, euskarak izan ditzan espazioak egunerokoan txoriak bezala modu askean bizitzeko». Nafarroan ekoizten dituzte habientzako kutxak, eta jendea animatu nahi dute horiek egitera eta jartzera, txoriek babeslekuak izan ditzaten. Gero, Aranzadi elkartekoek jarraipena egiten diete txoriei, haiei buruz gauza gehiago jakiteko asmoz; azken batean, ikasketa prozesu bat da.

7. EMANALDIAK, NOIZ ETA NON?

Hauek dira oraingoz iragarri dituzten datak:

Abenduaren 3an: Irurtzungo kiroldegian.

Abenduaren 8an: Donostiako Intxaurrondoko kultur etxean.

Abenduaren 12an: Zizur Nagusian.

Abenduaren 19an: Barakaldoko antzokian.

Abenduaren 26an: Durangon, Landako Gunean.

Abenduaren 27an: Azkoitiko antzokian.

Abenduaren 29an: Bermeoko frontoian.

Abenduaren 30ean: Ondarroako frontoian.

Hasieran, Pirritx, Porrotx eta Marimotots bihar ziren Kuikui ikuskizuna lehen aldiz ematekoak, Amurrioko (Araba) Buñueta kiroldegian. Ordea, COVID-19ak ekarritako egoeraren eraginez, emanaldia bertan behera utzi eta aurreragorako uztea erabaki dute antolatzaileek. Amurrioko Udalak ohar batean jakinarazi du atzeratzeko erabakia, «zuhurtziagatik eta erantzukizunagatik» egin dute urratsa. ZORIONAK, MARIMOTOTS

Abenduaren 10ean: Pasai Donibaneko Juanba Berastegi kulturgunean.

Abenduaren 15ean: Argantzonen.

Abenduaren 17an: Donostian, Okendo kultur etxean.

Abenduaren 23an: Villabonako Gurea antzokian.


Summary: Partida biribiltzeko ezintasuna, agerikoa. Athleticek 2-2 berdindu du Granadaren aurka, San Mamesen. Zuri-gorriak aurreratu dira, Raul Garciaren golari esker, baina bi gol sartu dizkiete berehala. 74. minutuan, berdintzea lortu dute. Iñigo Martinezi txartel gorria atera diote.

Athleticek lehortean jarraitzen du: emaitza bolada txarrean dago. Granadari irabazita, onbidera itzuli nahi zuen, baina puntu bakarra urratu du, San Mamesen: 2-2. Gisa horretara, zuri-gorriek bost partida daramatzate irabazi gabe, eta, Europako postuetan egoteko, ezinbestekoa da garaipenak lortzea.

Partidaren atarian, San Mames morez jantzi da, indarkeria matxistaren aurkako keinu gisa. Marcelino Garcia Toral Athleticeko entrenatzaileak bi aldaketa egin ditu aurreko jardunaldian Levanteren aurka jokatutako lehian zelairatu zuen hamaikakotik, eta biak aurreko lerroan: Nico Williamsek Alex Berenguerren lekua hartu du eskuin hegalean; Oihan Sancetek, berriz, Iñaki Williamsen ordez jokatu du aurrelari gisa, Raul Garciarekin batera.

Bizia izan da neurketa hasiera. Bi taldeak goian hasi dira presioa egiten, eta erasora begira. Bada, Athleticek izan duen lehen aukerari ondo baino hobeto atera dio zukua. 9. minutuan, Angel Montoro erdilariak ahul urrundu du baloia areatik, eta, hutsegite horretan, Iker Muniain erne ibili da. Athleticeko kapitainak baloia lapurtu, ezker hegaletik erdiraketa egin, eta Raul Garciak bikain biribildu du jokaldia. Denboraldiko hirugarren gola du nafarrak.

Hortik aurrera, Athletic lasaitu egin da, eta Granadak etxekoek baino gehiago izan du baloia, nahiz eta zuri-gorrien arean arriskurik ez sortu. Bai, ordea, 24. minutuan, eta nahikoa berdinketa ezartzeko markagailuan. Dani Garciak baloia galdu du erdian. Zumarragakoa makal ibili da, eta Jorge Molinak berreskuratu du. Hark, burua altxatu, eta Darwin Machisi sakonean jarri dio baloia. Venezuelakoak, erritmo aldaketa azkar batekin Lekue atzean utzi, eta, ezkerrez, jaurtiketa gurutzatua eginda, sarera bidali du baloia. Unai Simonek ezer gutxi egin zezakeen.

Gol horri esker, hauspoa hartu dute erabat espainiarrek, harik eta 33. minutuan Athletici dema aldapan gora jarri zaion arte. Hain zuzen, Muniainek baloia galdu du erasoan, eta Granadakoak azkar atera dira kontraerasora. Horretarako, Machisen abiadura baliatu dute eskuin hegaletik. Erdiraketa gaiztoa egin duen arren, Athleticeko atzelariek astia bazuten baloia urruntzeko. Baina, ustekabean, Molinaren oinetara heldu da baloia, eta espainiarrak ez du barkatu Simonen aurrean. Etxekoek larrutik ordaindu dute akatsa. Kolpe latza izan da bisitarien gola.

Suspertu egin behar zuten Marcelinoren jokalariek. Baloia alde batetik bestera mugitu dute, jokaldiak ongi eratzeko, baina Granadakoak sendo zeuden atzean. Bi taldeek aparteko aukera argirik izan gabe, bisitariak abantaila zutela heldu da atsedenaldia.

Bigarren zatiaren hastapenean, Marcelinok aldaketen beharra sumatu du hamaikakoan; Oier Zarraga eta Iñaki Williams zelairatu ditu, jokoari bizitasun handiagoa emateko. Zuri-gorriek pauso bat eman dute aurrera, eta sarriago heldu dira Granadaren areara. Lehen abisua Raul Garciak eman du; urrunetik boleaz egindako jaurtiketa batek Luis Maximiano atezaina ezustean harrapatu du, baina baloiak langan jo du.

Jokalariek etenik gabe egin dute erasora, berdinketaren bila. Zarragak ezker hegaletik barneraldia egin eta eskuinez indartsu jaurti duen arren, Maximianok bikain erantzun dio. Hurrengo jokaldian, ordea, Granadakoak ez du behar bezala urrundu, eta, jokaldi nahasi baten ostean, bere atean sartu du. Athleticeko jokalariak eta jarraitzaileak indartu egin dira, eta partidako azken minutuetan bereak eta bi egin dituzte hiru puntu lortzeko.

Arauzko denbora beteta zegoela, Iñigo Martinezek gola sartzeko aukera izan du, baina, beste behin, Maximianok atea giltzarrapoz ongi lotua zuen. Handik gutxira, gainera, atzelari ondarroarrak zaplazteko galanta hartu du; azken jokalaria zela eta, sarrera itsusia egin dio Granadako aurrelari bati, eta Adrian Cordero Vega epaileak, bideo epaile laguntzailea erabilita, txartel gorria erakutsi dio Martinezi, eta aldageletako bidea hartu du. Denboraldi honetan bigarrenez izan da kaleratua. Azken minutuetan, ez batak eta ez besteak ez dute aukera baliatu, eta markagailua bere horretan geratu da. Athletic zortzigarrena da sailkapenean, hamalau partida jokatuta.

Athletic: Unai Simon; Lekue, Yeray, Iñigo Martínez, Balenziaga (Petxarroman, 76. min); Nico Williams, Vencedor, Dani Garcia (Zarraga, 59. min), Muniain; Sancet (Iñaki Williams, 59. min) eta Raul Garcia.

Granada: Maximiano; Quini, German (Abram, 45. min.), Torrente, Escudero; Gonalons, Montoro, Rochina (Yan Eteki, 65. min), Machis (Carlos Neva, 53. min.); Luis Suárez eta Jorge Molina.


Summary: Euriak eta haize boladek kalte ugari eragin dute zenbait herritan. Elurrak jadanik zuritu ditu Euskal Herriko hainbat eremu. A-15 autobidea itxi egin du Gipuzkoako Foru Aldundiak, botatako kazkabarragatik.

Iragarria zegoen elurra, haizeteak eta beste ailegatuko zirela asteburua hasterako, eta erdiz erdi bete dira aurreikuspenak. Goiz goizetik, prezipitazioak eta tenperatura apalak izan dira nagusi Euskal Herrian. Zenbait tokitan, gainera, indarrez jo du haizeak, kalteak eragiteraino. Besteak beste, eguraldiaren iragarpenak ikusirik, Eusko Jaurlaritzak abisu horia ere ezarri du euriagatik lehorrean, eta olatuen tamainagatik itsasoan. Aktibatu egin du, gainera, Uholdeei Aurre Egiteko Larrialdietarako Plan Bereziaren alerta fasea. Nafarroan ere piztuak dira alarmak: gobernuak aurre-alerta ezarri du elurragatik. Iparraldean ere alerta laranja dago ezarrita.

Euskalmet eta Eusko Jaurlaritza datozen orduetako egoerari buruz hausnartzeko bildu dira gaur goizean, eta, ondotik, adierazpenak egin ditu institutuko zuzendari Fernando Izagirrek. Euriteei dagokienez, zehaztu dute oraingoz ibai bakar batek ere ez duela gainezka egin Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Ordea, ez dute baztertu datozen orduetan halakorik gertatzea, prezipitazioek bere hartan segituko baitute, baita indartu ere. Are, arratsalderako abisu laranja dago aktibatua, espero baita prezipitazioek ez ezik izotzaren urtzeak ere arazoak ekartzea. Zuhurtzia eskatu dute.

Izan da kalterik dagoeneko. Esate baterako, Donostian gogor jo du haizeak, eta boladek behera bota dituzte, adibidez, zenbait arbola eta Gabonetako apaingarri. Ez da izan zauriturik, eta suhiltzaileak eta poliziak ari dira kaleak garbitzen.

Edonola ere, ohi bezala, eguraldiak errepide sarean ekarri du korapilo gehien. Atzo iragarri zutenez, elurra hasi bezain laster itxi dute A-15 autobidea; hetsia da oraindik. Bestalde, Nafarroako Gobernuak hiru errepide itxi ditu dagoeneko; hirurak bigarren mailako sarekoak dira. NA-7510 Aralar inguruan, NA-2012 Otsagabia eta Irati aldean, eta NA-137 Izaban. Halaber, ibilgailuetako gurpiletan kateak ezarri beharra agindu du gobernuak, segurtasuna bermatzeko.


Summary: «Entzute aktiboko» prozesu bat abian jarriko du EAJk datozen hilabeteetan. Jeltzaleak VIII. Batzar Nagusia egiten ari dira Barakaldoko BECen.

EAJ VIII. Batzar Nagusia egiten ari da Barakaldoko BECen (Bizkaia), Abian zurekin goiburutzat hartuta, eta, txosten politikorik eztabaidatu ez duten arren, Gaurko egoeraren diagnostikoa, Euskadiren etorkizuna eraikitzeko izeneko agiri bat aurkeztu dute, datozen hilabeteetan jeltzaleek abiarazi nahi duten «entzute aktiboko» prozesuaren oinarri izango dena.

COVID-19aren osteko «mundu berria» zertan den eta egoera berri horrek euskal gizarteari nolako erronkak planteatzen dizkion azaltzea da dokumentu horren xedea. EAJko kide ez diren hainbat aditurekin elkartu dira txostena egiteko, eta haien ekarpenak jaso dituzte datozen hilabeteetan gizarteari aurkeztuko dioten agiri horretan.

Batez ere, klima aldaketaren kontrako borroka, emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna, demografia eta jaiotze tasen apaltzea, kalitatezko zerbitzu sozialei eustea, digitalizazioa, euskara eta «gero eta askotarikoagoa den gizarteari bultzada ematea» dira erronka horiek, BBB Bizkai Buru Batzarreko lehendakari Itxaso Atutxak esan duenez.

Autogobernua ere aipatzen da agirian, eta hura eguneratzeko prozesuak «Euskal Herriaren erabakitzeko eskubidea instituzionalizatzera zuzenduta» egon behar duela azaltzen da, «euskal herritarrek askatasunez eta demokratikoki adierazitako borondateari bide emanez». «Bere nortasuna eta izaera nazionala aitortuta, Euskal Herria da erabakitzeko eskubidearen eta eskubide hori baliatzeko erregulazioaren titularra», adierazten da dokumentuan; «Eskubide demokratikoa da, aitortu beharrekoa».

Gizartearekin konektatzea

Entzunez eraiki izango da entzute prozesuaren leloa, eta horren helburua da «EAJ berriro ere gizartearekin konektatzea, pandemiaren osteko egoera batean», EBBren Berrikuntza Politikoko burukide arduradun Xabier Barandiaranek azaldu duenez. «Gizartearekin harremana izateko eta herritarrei entzuteko prozesu bat izango da», adierazi du.

Prozesua urtarrilean abiatuko da, eta zortzi hilabete iraungo du. Euskal Herriko lurralde osoan egingo dute, eta hiru maila izango ditu: kontaktu batzuk EBBk egingo ditu, beste batzuk zazpi herrialdeetako bakoitzean, eta, azkenik, herrietan ere saioak antolatuko dira. Batez ere, lau gairen inguruan jaso nahi dituzte jeltzaleek ekarpenak: ongizate gizartea, lana eta ekonomia, 2030 Agenda eta jasangarritasuna, eta gobernantza eta demokrazian sakontzea.

Batzar Nagusian hartutako beste zenbait erabakiren berri eman du EBBko idazkari Mireia Zaratek. Horietako bat da alderdikide izan gabe alderdiarekin harremana izateko modu berri bat sortu izana. Bidelagunak izango dira horiek: haien lotura ez da ohiko militante batena izango, baina «harreman zuzena» izango dute alderdiarekin.

Harreman hori batez ere Zukesan izeneko aplikazio baten bidez gauzatuko da. Aplikazio horren bitartez, bidelagunak zuzenean mintzatu ahalko dira EAJren burukideekin, galderak egin eta erantzunak jasoko dituzte, alderdiaren informazioa bidaliko diete, ekitaldien berri izango dute, eta alderdiak zenbait gairen inguruan antolatutako inkestetan ere parte hartu ahal izango dute.


Summary: Arnas Dezagun egitasmoak haur euskaldunak «ez sakabanatzeko» eskatu du. Guraso taldeak salatu du D ereduan izanda ere haurrei ez zaiela bermatzen euskaraz mintzatzeko eskubidea.

Goizean aurkeztu dute Arnas Dezagun ekinaldia, Bilbon. «Gure haurrei errotik ukatzen zaie euskaraz hitz egiteko aukera». Hala hasi du agerraldia Mitxel Elortza Arnas Dezagun guraso taldeko bozeramaileak. Arnas Dezagun iragan udan sortu zuten eremu erdaldunetako guraso euskaldunek, eskoletan etxetik euskaldunak diren haurrak «ez sakabanatzea» eskatzeko. Horiek horrela, eremu erdalduneko ikastetxeetan, baita D ereduan ere, etxetik euskaraz dakiten haurrak elkartzeko eskatu du guraso taldeak. Hori egin ezean D ereduaren «helburua zapuzten» dela argudiatu dute.

Egoeraren aitzinean, Arnas Dezagun taldeak «kezka» helarazi die alderdi politiko eta sindikatuei, eta neurriak hartzeko eskatu diete ikastetxeetako zuzendari eta hezkuntza arloko arduradun politikoei. Batetik, «arnasgune funtzionalak» plantan jartzea aldarrikatu dute; hau da, «haurrak euskaraz eroso jardun ahal izateko eremuak». Bestetik, «haur erdaldunen euskara indartzeko eta erabilera errazteko baliabideak eta laguntzak» galdegin dituzte.

Ikastetxeko eremuaz harago, gizarteko esparru guztietan euskararen presentzia azkartzeko beharra azpimarratu dute. «Euskaraz naturaltasunez eta eroso aritu ahal izateko, haurrek ezinbesteko dituzte pantailak euskaraz, aisialdia euskaraz, kirola euskaraz, hizkuntza paisaia euskaraz eta abar», azaldu du Elortzak.