Summary: Ikatzaren aurkako borrokak ez du etenik Alemanian. Poliziak klimaren aldeko ehunka ekintzaile kanporatu ditu Luetzerath herrixkatik, meatze bat zabaltzeko. Baina operazioak protestak hedatzea eragin du, eta Alemania osoan manifestatzera deitu dute. Greta Thunbergek iragarri du herrixka horretara joango dela larunbatean.

Iragarritakoa bete da, eta ehunka polizia 09:00etan sartu da Alemaniako Ipar Renania-Westfaliako Luetzerath herrixkan, han gotortu diren dozenaka ekintzaile ekologista kanporatzeko asmoz. Alemaniako Barne Ministerioak «istilu gorria» iragarri bazuen ere, protestariak erresistentzia baketsua egin dute, oro har, txapligu batzuk eta molotov koktel bakan bat gorabehera. Polizia batzuk ukabilkadaka aritu dira protestarien kontra, han grabaturiko bideoetan ikus daitekeenez.

Etxe multzo bat besterik ez da Luetzerath, baina begi guztiak hara begira egon dira, han gertatzen ari dena proba bat delako Alemaniako Gobernua osatzen duten SPD alderdi sozialdemokratarentzat eta, batez ere, haren bazkide Berdeentzat. Izan ere, Gobernuak erabakita dauka Ipar Renania-Westfalian 2030. urterako ez dela ikatzik erreko argindarra sortzeko, eta Alemania osoan, 2038rako. Klima larrialdiarekin kezkaturik dauden ekintzaileek, ordea, ikatza berehala alboratzeko eskatzen dute.

Gobernu gorri-berdea eta ekologista batzuk aurrez aurre jarri dira Luetzerathen.

Poliziak herrixkan sartu direnerako, ehunka ekintzaile zeuden teilatuetara edo propio eraikitako egurrezko tripode eta bestelako egituretara igota. Beste asko etxeetan gotortu dira, edo inguruko zuhaitzen gainean eraikitako etxoletan. Badakite azkenean kaleratuko dituztela, baina asmoa operazioa ahalik eta gehien zailtzea da, eta denbora irabaztea. Izan ere, Alemanian lege batek galarazita dauka otsailetik irailera zuhaitzak botatzea, eta espero dute horrek meatzearen irekiera atzeratzea.

Herrixka erabat inguratu dute, protestariek handik bi kilometrora eraiki duten kanpalekutik Luetzerathera joaterik izan ez dezaten.

Ekologista kristauak ere bildu dira protestetara, eta eszena bitxiak ikusi dira, leloak oihukatu beharrean eliz kantuekin egin dietelako aurre poliziei.

Akrisgrango epaileek astelehenean eman zuten herrixka hutsarazteko baimena, eta gaur bertan beste bi ebazpen plazaratu ditu, Luetzerathen egotea debekatzeko.

Garzweiler meatzea handitu ahal izateko nahi dute herria hustu. Lignitoa edo ikatz arrea ateratzen dute han,1940. urtetik. Erabat suntsigarria da ustiaketa sistema, ez duelako etxerik, zuhaitzik, errekarik edo zorurik ere uzten atzean. Dagoeneko 30,96 kilometro koadroko eremu bat suntsitu du meatzeak, eta, denera, hamabost bat herrixka desagerrarazi ditu.

Berdeek garaipen gisa saldu zuten Alemaniak 2030erako ikatza uzteko konpromisoa. Baina Errusiak Ukraina inbaditu ostean, Berlinek arbuiatu egin zuen Moskuren gasa, eta horrek sorturiko energia krisiak berriz ikatza indartzea ekarri du. Iazko uztailaren eta irailaren artean, Alemaniako argindarraren %36,3 ikatz zentraletan sortu zuten —aurreko urteko epe berean %31,9 izan zen—.

«Jendea prest dago herrixkan jarraitzeko, zuhaitzak eta eraikinak babesteko», esan du Luetzerath Lebt (Luetzerath Bizirik) ekimeneko eledun Mara Sauerrek.

Urtero 175–225 milioi tona lignito atera dituzte meatzetik, Neuratheko zentralean erretzeko, argindarra sortze aldera. Lignitoak ikatz arruntak baino bero gutxiago ematen du, eta, beraz, gehiago kutsatzen du bero berbera sortzeko. Neuratheko zentralak 22,1 milioi tona CO2 aireratu zituen 2021. urtean, eta Europako Batasunean berotegi efektua eragiten duten gas gehien sortu zuen bigarrena izan zen, Poloniako Belchatoweko zentralaren atzetik (33,2 milioi tona). Azken horrek ere lignitoa erabiltzen du. EBko hamar zentralik kutsagarrienetako zazpi Alemanian daude, gainerakoak Polonian, eta denek lignitoa erretzen dute.

Protesta zabaltzen

Eguerdian, Fridays for Future mugimenduak protestara deitu du Alemania osoan, Luetzerathen hustearen kontra.

Arratsaldean, Greta Thunberg klima larrialdiaren inguruko ekintzaile suediarrak adierazi du parte hartuko duela Luetzeratheko protestetan. Larunbatean inguruan egingo den manifestazioan egongo dela iragarri du. Manifestazioaren deitzaileen artean daude Alemaniako erakunde ekologistak elkartzen dituen BUND koordinakundea, Greenpeace eta Fridays For Future.

Ikusteko dago operazioak zer kalte ekarriko dion Berdeak alderdiari. Izan ere, Berdeek gobernu federalean sozialdemokratekin gobernatzen badute ere, Ipar Renania-Westfalian CDUko demokratakristauekin gobernatzen dute, eta gaurko polizia operazioaren arduraduna Dirk Weinspach da, Akisgrango poliziaburua eta Berdeen militantea.

Gaur eguerdian, protesta egoitzara eraman diete Berdeei Berlinen. Ixa horiak itsatsi dituzte alderdiak hiriburuen duen egoitza nagusiaren kanpoaldean. Gaurko operazioaren erantzule izatea egotzi diete, eta klimari kalte egitea.

Halere, Berdeak alderdiko Robert Habeck kantzilerordeak herrixka hutsarazteko operazioa defendatu du arratsaldean, eta Luetzerath «ikur faltsu bat» dela adierazi du.


Summary: Aitziber Garmendiak eta Jon Plazaolak baino gehiago al dakizu sagardoaz?. Sagardogintzari buruzko hitzen inguruan galdetu diete aktoreei, eta hobetu beharra dutela erakutsi dute.

Sagardo sasoia abiatzeko ekitaldia egin zuten atzo, Astigarragan (Gipuzkoa), eta Aitziber Garmendia eta Jon Plazaola aktoreak izan dira zeremoniaren gidariak, Alorrenea sagardotegian. Aukeraz baliatuta, BERRIAko Enekoitz Telleria kazetariak galdeketa egin die antzezleei, sagardogintzaren inguruko hiztegia zenbateraino ezagutzen duten ikusteko.

Emaitza ez da oso txinpartatsua izan.

Patxa zer ote den galdetu diete, esaterako, eta Garmendiak «patxapalabra» erantzun du, hitzen inguruko telebistako lehiaketa batean balego bezala. Plazaolak ausartago jokatu du, ausart bezain oker, eta Ibizako (Herrialde Katalanak) diskoteka bat ez ote den esan du.

Ziria zer den asmatu du Garmendiak.

Manttoni, potzulua, mozolua eta kizkia zer diren ikasi dute gero.

Dolarea zer den jakin dute, ordea.

Galdeketaren emaitzak bidea ematen du hauxe ondorioztatzeko: Adamek eta Evak fruta horretaz Garmendiak eta Plazaolak bezain gutxi jakin izan balute, gizakiak, agian, paradisuan biziko lirateke oraindik.

«Gure sagardo berria!» oihukatuta zabaldu zuten aurtengo sasoia. Aurretik, Sagardoetxean egin zuten ekitaldia, Eusko Jaurlaritzako, Gipuzkoako Aldundiko, Astigarragako Udaleko eta Euskal Sagardoa jatorri izeneko ordezkariekin.


Summary: 58 urteko motor gidari bat hil da N-240-A errepidean, Gulian. Errepidea itxi dute istripuarengatik.

Gulian (Itza, Nafarroa) Irurtzungo (Nafarroa) 58 urteko motor gidari bat hil da gaur goizean, N-240-A errepidean. Suhiltzaileak, Foruzaingoa eta osasun talde bat istripua gertatu den lekura bertaratu dira.

Istripuarengatik errepidea itxi behar izan dute.


Summary: Puigdemonten euroagindua behin-behinean indargabetu du Llarenak, baina atxilotzeko agindua mantendu du. Sedizio delitua indargabetu izana da arrazoia. Funts publikoak bidegabe erabiltzeagatik eta desobedientziagatik auzipetzeko asmoa berretsi du.

Zigor Kodearen erreforma indarrean sartu da gaur, eta horrekin batera iritsi da Espainiako Auzitegi Goreneko epaile Pablo Llarenaren erabakia. Kataluniako presidente ohi Carles Puigdemonten aurkako sedizio akusazioa bertan behera utzi du, nahiz eta kritikatu duen delitu hori indargabetu izanak «ikertutako gertaeren despenalizaziotik gertu dagoen testuinguru bat planteatzen» duela. Halere, Puigdemont funts publikoak bidegabe erabiltzeagatik eta desobedientziagatik auzipetzeko asmoa berretsi du.

Llarenak indargabetu egin ditu sedizio delituengatik egindako euroaginduak, baina Puigdemont, eta Lluis Puig eta Antoni Comin kontseilari ohiak funts publikoen bidegabeko erabileragatik eta desobedientziagatik bilatzeko eta atxilotzeko aginduak mantendu ditu, egindako aldaketara egokituta. Era berean, euroagindu berriak eskatuko dituela ere adierazi du, baina Europako Batasuneko Auzitegiak Puigdemonten eta Cominen immunitate parlamentarioaren inguruan ebatzi arte itxarongo du horretarako.

Ikusi gehiago: Llarenaren erabakiak denetariko erreakzioak eragin ditu

Marta Rovira ERCko idazkari nagusiaren eta Clara Ponsati kontseilari ohiaren kasuan, berriz, desobedientzia delituagatik auzipetu ditu orain epaileak. Biak atxilotzeko agindua ere eman du, baina deklaratzeko soilik. Izan ere, desobedientzia delituak ez du espetxe zigorrik aurreikusten; gehienez, bi urteko inhabilitazioa eta zigor ekonomiko bat.

Puigdemont, Comin, Ponsati eta Rovira zeuden sedizio delituagatik ihesean auzipetuta. Orain, Llarenak azaldu du lau kideei egozten zaizkien ekintzek ez dutela bat egiten desordena publikoko delituarekin. Ez, behintzat, 2017an indarrean zegoen desordena publikoko delituarekin. Izan ere, gaur indarrean sartu den aldaketak ez du atzeraeraginik.

Erreformaren aurka

Epailearen ustez, Zigor Kodearen erreforma zuzenean lotuta dago buruzagi politiko katalanen aurkako epaiketarekin, aldaketaren argudioak azaltzerakoan Zigor Kodeko 544. artikuluaren «azken aplikazioari» erreferentzia egiten baitio. Hala, kritikatu du sedizio delituaren «aplikazio bakan bat» soilik duela oinarri aldaketak, eta ulertzeko zaila dela legea aldatzeko haren idazketak «jarrera demokratikoen errepresio penala» eragin dezakeela argudiatzea: «Sedizio deliturako aurreikusitako zigorrak gure ingurura homologagarriak ziren».

Zigorren «proportzionaltasuna» argudiatu izana ere kritikatu du Llarenak. Haren ustez, halakorik balego, espetxe zigorrak murrizteko erreforma bat egitea litzateke irtenbidea, eta ez sedizioa indargabetzea. Izan ere, uste du aldaketak ez duela zigorrak murriztea eragingo, horiek «despenalizatzetik» gertu uztea baizik.

Bestalde, Gorenak zortzi eguneko epea eman die Kataluniako prozesu independentistagatik epaitutakoei —tartean da Oriol Junqueras Generalitateko presidente ohia— alegazioak aurkezteko, Zigor Kodearen erreforma indarrean sartu izanak eduki ditzakeen ondorioengatik. Jordi Pina eta Andreu Van den Eynde abokatuek adierazi dute funts publikoak bidegabe erabiltzearen delitua ez lieketela egotzi beharko auzipetuei


Jeff Beck gitarrista ezaguna hil da

Summary: Jeff Beck gitarrista ezaguna hil da. The Yardbirds taldearekin blues-rockaren zimenduak jarri zituen 1960ko hamarkadaren amaieran. Besteak beste, Mick Jagger, Tina Turner, Jon Bon Jovi eta Stingekin egin zuen lan bere ibilbide luzean

Joe Perry Aerosmith hard-rock taldeko gitarristak esan berri du: «Jeff Beck munduko gitarristarik onena zen». Eta rock gogorrari modu estuan lotutako beste gitarrista batek, Tommi Iommik (Black Sabbath), bide beretik jo du Beckek beretzat zer esan nahi zuen adierazteko orduan: «Jenio bat zen, eta ez da inoiz egongo hura bezalakorik, hain modu dirdiratsu eta berezian joko duenik». Beck rockaren historiako gitarrista onenetakotzat jo izan dute azkeneko hamarkadetan, eta haren heriotzak samina eragin du. 78 urterekin zendu da, bat-batean meningitisa harrapatu ostean.

Beck Wallingtonen (Ingalaterra) jaio zen, 1944an, eta oso gaztetatik erakutsi zuen musikarekiko eta, bereziki, gitarrarekiko zaletasuna. Hala, 60ko hamarkadaren hasieran rhythm & blues musika ezagutu, eta musika beltza jotzeari ekin zion hainbat taldetan: The Nightshift, The Rumbles, The Tridents... Ordurako laguna zuen Jimmy Page —gerora Led Zeppelin taldearen sortzaileetako bat—, eta, hark gomendatuta, The Yardbirds taldean sartu zen Eric Claptonen ordez. Hogei hilabete besterik ez zuen iraun taldean, baina, bi urte eskas horietan, Beckek eta taldekideek bluesa eta rocka uztartzen zituen bidean sakondu zuten, eta taldearen ibilbide laburrean ezinbestekoa bilakatuko zen disko bat grabatu zuten: Roger The Engineer.

Michellangelo Antonioni zinemagile italiarraren Blow Up filmean ere azaldu zen taldea garai hartan.

Page ere batu zen taldera ondoren, baina taldekideen arteko liskarrek Beck taldetik kanpo utzi zuten berehala, eta gitarristak The Jeff Beck Group sortu zuen, besteak beste Rod Stewart eta Ronnie Woodekin. Ordurako prestigio handiko gitarrista zen Beck, eta hainbat taldetara batzeko gonbidapenak jaso zituen —adibidez, Brian Jones The Rolling Stonesen ordezkatzeko eskatu zioten, baina ez zuen onartu—.

Handik aurrera, Beckek bide berriak bilatu zituen, eta jazz musikariekin lan egin zuen besteak beste, hala nola John McLaughlinekin. Hark jazz-rock eremuan sartu zuen gitarrista, baina segitu zuen bestelako lan batzuk ere grabatzen, eta hainbat musikarirekin lan egiten. Hain zuzen ere, estudioko musikari gisa parte hartu zuen 1980ko eta 1990eko hamarkadetan hainbat artista ezagunen diskoetan: Mick Jaggerren She's the Boss, Jon Bon Joviren Blaze of Glory, Kate Bushen The Red Shoes... 2016an bere azkeneko diskoa argitaratu zuen: Loud Hailer.


Summary: Miren Mendizabal zendu da, Mari Domingiren rola egin zuen lehenbiziko pertsona. Mari Domingi pertsonaia Donostian sortu zen, eta, poliki-poliki, Euskal Herri guztira zabaldu zen.

Irutxuloko Hitza-k zabaldutako informazioaren arabera, Miren Mendizabal zendu zen urtarrilaren 5ean, 88 urte zituela. Berez, Hondarribikoa (Gipuzkoa) zen, baina Donostian bizi izan zen urte luzez. Bera izan zen Mari Domingiren rola egin zuen lehenbiziko pertsona, 1993an. Geroztik, bost edo sei aldiz hartu zuen rol hori.

Haurren artean euskara sustatzea helburu, Antiguako Bagera elkarteko kideek sortu zuten Mari Domingiren pertsonaia, 1990eko hamarkadan. Hortik aurrera, Donostiatik Euskal Herriko txoko guztietara zabaldu zen ohitura.

Pertsonaia sortu bezain pronto, rol hori beteko zuen emakume baten bila hasi zen elkartea, eta Mendizabalekin egin zuten topo. «Pozez» hartu zuen aukera, eta 1993an Antiguako Bentaberri plazan agertu zen Mari Domingi. Hurrengo urtean, berriz, desfile bat antolatu zuten Eguberri bezperan.


Summary: 25 hilabeteko kartzela zigorra ezarri diote Black Marfil rap abeslariari. Iruñeko auzitegi batek ezarri dio espetxe zigorra, Udaltzaingoa eta haien familiak mehatxatzea egotzita. Haren Youtubeko kanala ixteko ere agindu du epaileak.

Iragan abenduan epaitu zuten Black Marfil rap abeslari eta drill generoaren barruko artista, Iruñean, Udaltzaingoa eta haien senideak «larriki mehatxatzea» leporatuta. Epaileak frogatutzat jo du hori, eta 25 hilabeteko kartzela zigorra ezarri dio, baita haren Youtubeko kanala ixteko agindu ere. Datozen hiru urteetan ezingo du gisako konturik ireki bere lana zabaltzeko.

Akusazioak Fuck a Cripa 02 kantuko hitzetan oinarritu du bere salaketa. «Corre, sinpa (sin papeles), matar al hijo de un munipa» (Egin korrika, paperik gabea, udaltzain baten semea hiltzea) dio abeslariak kantu horretan, eta lepoa mozteko eta tiro egiteko keinuak egiten ditu bideoklipean. Abesti gehiago ere aztertu dituzte: Atraco, esaterako, zeinetan «polizia bat hilez gero, bost hiltzen dituzu» dioen kantariak.

Akusatuak epaiketan deklaratu zuenez, haren asmoa ez zen ez Udaltzaingoa ez haien familiak mehatxatzea; kontrara, argudiatu zuen bere kantuetako hitzak eta bideoetako irudiak «sareko itxurakeriaren parte» direla. Bide beretik, haren abokatuak azpimarratu zuen artistaren letretan ez dela «mehatxu zehatzik» ageri, eta ez dela «ezer gertatu», nahiz eta bideoek milaka ikustaldi dituzten eta sarean denbora daramaten.

Fiskalak, ordea, bere txostenean nabarmendu du aurrez lesio, mehatxu eta lapurreta delituengatik kondenatua zutela kantaria, eta hura ikertzen ari direla zabalik dagoen beste auzi batean, Blood 901 izeneko talde bateko kide delakoan. Gaineratu du, halaber, artistak argudiatutako «posea» ez dagokiola «pertsonaiari», ezpada «errealitateari». Ebatzi du kasuak adierazpen askatasunaren mugak «gainditzen» dituela.


Summary: Ongiz elkarteak irabazi du Berdintasunerako Emakunde saria. «Maskulinitate berriak» lantzeko sortu zen elkartea, baina badira urte batzuk emakumeen «ahalduntze» saioak ere egiten dituela. Bide horretatik, Artolazabalek gogorarazi du berdintasuna «gizarte osoaren lana» dela, «bai emakumeena, bai gizonena»

Arabako Ongiz elkarteak jasoko du aurten Berdintasunerako Emakunde saria, «maskulinitate berriak lantzeko» egin duen lanagatik, eta baita «emakumeen ahalduntzean» eman dituen pausoengatik ere. Hala iragarri dute gaur goizean Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak eta Miren Elgarresta Emakundeko zuzendariak, Emakunderen egoitzan egin duten prentsaurreko batean.

Artolazabalek gogorarazi du berdintasuna «gizarte osoaren lana» dela, «bai emakumeena, bai gizonena». Azaldu du Berdintasun Legeak «beharrezkotzat» jotzen duela bide horretan gizonen konpromisoa izatea, batez ere «etxeko lanen banaketan eta indarkeria matxista bukatzeko orduan», eta alde horretatik Ongizek egin duen lana nabarmendu du: «Bi hamarkada baino gehiago daramatza maskulinitate berriak lantzen, eta lan handia egin du».

Gainera, elkarteak «emakumeen ahalduntzean» egin duen lana ere goraipatu du. Izan ere, maskulinitateak lantzen hasi zen arren, duela hamar bat urtetik «emakumeen ahalduntzea» ere lantzen du elkarteak. Elgarrestak ere bi sexuekin berdintasuna lantzearen garrantzia azpimarratu du, eta adierazi du elkarteak egiten duen lana beharrezkoa dela: «Gizartean eragina izatea lortu du, lan pertsonalaren bidez». Hala ere, esan duenez, «bide luzea» dago egiteko, nahiz eta gizonak berdintasunarekin «atzo baino konprometituago» dauden.

«Sentsibilizaziotik kontzientziaziora»

Bertan izan dira Esther Molinero eta Xabier Odriozola elkarteko kideak ere. Azpimarratu dute elkarteak sinesten duela «genero ezberdinen artean erabateko berdintasunean eta begirunean bizi daitezkeela», eta Ongizen parte hartzen duten 200 pertsonei eskaini diete saria. Molinerok adierazi du «etengabe» lanean ari direla: «Gure sexismoa eta gizartearena desprogramatzeko lanean ari gara».

Odriozolak azaldu duenez, duela hogei urte hasi zen elkartea martxan, berdintasunaren aldeko borrokan «hutsune bat» zegoela ikusita: «Gizonezkoekin hasi ginen, ikusi genuelako kolektibo hori ez zegoela sentsibilizatuta, eta geroago beste pauso bat eman genuen sentsibilizaziotik kontzientziaziora. Emakumeek erakutsi ziguten elkarrekin egin behar dugula bide hau».

Molinerok esan duenez, elkartearen helburuetako bat da «sistema patriarkala gainditzea», eta «gizarte justuago bat eraikitzea». Helmuga horretarako bidean elkartea haziz joan dela nabarmendu du: «Ehunka gizon igaro dira elkartetik. Talde txiki batekin hasi ginen, eta gaur egun dagoeneko bederatzi talde dauzkagu». Horrez gainera, «gazteekin» lan egitearen garrantzia ere azpimarratu du Odriozolak. Gasteizen daukate egoitza, baina Arabako beste herri batzuetan ere saioak egiten dituztela azaldu du.


Summary: Gobernu «autoritarioak» giza eskubideen «mehatxutzat» jo ditu HRWek. Urteko balantzea egin du nazioarteko GKEak, Londresen. Herrialde askoren «zinismoa» salatu du, eta esan du estatuek «bi aurpegi» dituztela giza eskubideen babesari dagokionez.

Giza eskubideak babesteko orduan, gobernu «autoritarioen» kontrolik gabeko boterea —«Errusia eta Txinarena», kasurako—, Afganistango eta Irango «errepresioa» eta Etiopiako «ankerkeriak» «mehatxuak» direla ondorioztatu du HRW Human Rights Watchek, gaur kaleratu duen urteko txostenaren arabera. Nazioarteko GKE gobernuz kanpoko erakunde horrek zazpiehun orrialdetik gorako dokumentuan jaso ditu munduko ehun herrialde eta lurralde baino gehiagotan 2022an jazotako «botere abusuen» eta giza eskubideen urraketen xehetasunak.

Londresen egindako aurkezpenean, HRWeko bitarteko zuzendari Tirana Hassanek nabarmendu duenez, txostenak nazioartean itzalean dauden herrialde askoren «zinismoa» islatzen du, eta salatu du herrialdeek «bi aurpegi» dituztela giza eskubideen babesari dagokionez. HRWek adibide hauekin arrazoitu du: AEB Ameriketako Estatu Batuek Saudi Arabiarekin negoziatzen ari dira, nahiz eta Joe Biden presidenteak, Etxe Zuriko maizterra izateko hautagaia zenean, Riadi boikota egiteko deia egin zuen; Pakistanek babestu egiten ditu Txinak kontrolatutako Kaxmir lurraldeko musulmanen aurkako erasoei buruzko ikerketak, baina bizkarra ematen die Txinako uigurren aurkako ustezko krimenei; herrialde askok harremanak sendotu dituzte Indiarekin, nahiz eta New Delhik herritarren aurkako «errepresioa» egiten duen, «Pekinen gisan».

Horrekin guztiarekin lotuta, Hassanen esanetan, «Afganistango eta Siriako errefuxiatuak daude, besteak beste, xextra bikoitz hori benetan jasan dutenen artean. Horietako asko behartuta daude «etxean egotera, lan egiteko eskubiderik gabe edota bisa baliogabetuko zaien edo ez jakin gabe. «Babestuta sentitzen ez diren leku batera joan beharko dute», HRWen arabera. Halaber, erakunde humanitarioko arduradunak adierazi du Europak ez diela erantzun bera eman errefuxiatu ukrainarrei eta beste herrialdeko etorkinei: «Alde handia dago».

Errusiak Ukraina inbaditu zuenetik ia 11 hilabete igaro diren honetan, HRWen txostenak zenbait gertakari jasotzen ditu; besteak beste, «Butxako sarraskia, Mariupolen errefuxiatuz betetako antzoki baten aurka egindako bonbardaketa eta Errusiako armadak zibilen kontra egindako erasoak».

«Ankerkeria» horiek salatzeaz gaiz, HRWek dio nazioarteak hainbat neurri ezarri behar zituela Errusiak Ukrainari eraso egin ez ziezaion; besteak beste, 2014an, Ukrainako ekialdeko Donbassko gatazkaren hasieran; 2015ean, Errusiak Sirian esku hartu zuenean, bai eta Kremlinek bere herrialdean bertan giza eskubideak «urratu» zituenean ere. «[Errusiako presidente Vladimir] Putinek agindutako inbasioa ez da ezerezetik sortu. Ukrainako gerra duela zortzi urte hasi zen. Errusiako indarrek Siriako gerran egindako urraketa berak egin dituzte Ukrainan ere, eta horiek ere jaso ditugu», zehaztu du Hassanek.

Irailaren 16an Mahsa Amini 22 urteko emakume kurdua Irango Poliziaren zaintzapean hil ondoren, areagotu egin ziren protestak, eta horietan manifestariek jasandako «errepresio bortitza» ere jaso du GKEak. «Irandarrek protesta mugimendu bat hasi zuten, munduaren arreta bereganatzeko», nabarmendu du HRWeko ikertzaile Tara Sepehrik, Iranen egindako txostenaren aurkezpenean. «Batzuk agian harritu egin dira heriotza basati baten ondotik protestek izan duten gorakadagatik eta iraupenagatik. Manifestariek kaleak hartu zituzten, atxilottuak eta zigortuak izateko arriskuaren jakitun zeuden arren», esan du. Haren arabera, Aminiren heriotza «ez zen kasu bakan bat izan»: «Irango Poliziaren indarkeria sistematikoaren azken adibidea izan zen».

HRANA Giza Eskubideen Ekintzaileen Albiste Agentziak emandako azken datuen arabera, Poliziak 517 manifestari hil ditu istiluak piztu zirenetik; haietako 70 adingabekoak dira. Orotara, 19.000 lagun inguru atxilotu dituzte. Bestalde, Teheranek gutxienez lau manifestari exekutatu ditu dagoeneko, eta beste hiruri ere heriotza zigorra ezarri die; 11ri, berriz, bizi osorako kartzela zigorra.

Espainiaren migrazio politika

Migrazioari dagokionez, HRWek ezbaian jarri du Espainiak etorkinen itzulketan duen politika; hain zuzen, ekainaren 24an Espainiaren kontrolpeko lurraldean milaka lagun Melillako hesia (Espainia) igarotzen saiatu zirenekoa izan du hizpide txostenean. Marokoren arabera, 23 etorkin hil ziren, baina gobernuz kanpoko zenbait erakundek salatu zuten tragedia are latzagoa izan zela: baieztatu zuten 37 migratzaile hil zirela, eta 70 lagun desagertu zirela hesia igarotzeko ahaleginean. Eta zenbait hedabidek ondorioztatu zuten Marokoko Gobernuak eta Espainiakoak ere erantzukizuna izan zutela gertakari hartan.

«Kezkagarria da Espainiak nola kudeatu zuen gai hura, eta kezkatuta gaude etorkizunean gerta daitekeenaz ere», esan du Europako eta Asia erdialdeko HRWeko zuzendariak. Azaldu duenez, «garrantzitsua da Espainiak etorkinak Marokora modu desegokian ez itzularaztea. Asilo eskaerak zorrotz aztertu beharko lituzke».


Summary: Pere Aragones: «Deliturik larriena erori da». Llarena epailearen erabakiaren ostean, Puigdemonten abokatuak esan du Generalitateko presidente ohia aurten itzuliko dela Kataluniara. Grande-Marlaskak esan du ebazpen judizialak «errespetatzen» dituela.

Carles Puigdemont Kataluniako presidente ohiaren aurkako sedizio akusazioa bertan behera utzi du Pablo Llarena Espainiako Auzitegi Goreneko epaileak, Zigor Kodearen erreforma indarrean sartu bezain pronto. Sedizio delituengatik egindako euroaginduak ere indargabetu ditu, baina berretsi egin du Puigdemont funts publikoak bidegabe erabiltzeagatik eta desobedientziagatik auzipetzeko asmoa. Erabakiak denetariko erreakzioak eragin ditu, eta Pere Aragones Kataluniako Gobernuko presidentearena izan da lehenengoetakoa. Nabarmendu du Generalitatearen eta Espainiako Gobernuaren arteko negoziazioen fruitua izan dela Llarenaren erabakia: «Lehenago, hiru deliturengatik eskatzen zuten estradizioa, eta orain, bigatik. Larriena erori da». Presidenteak «errespetu osoa» adierazi dio auzipetu guztien defentsarako estrategiari.

Ikusi gehiago: Puigdemonten aurkako euroagindua behin-behinean indargabetu du Llarena epaileak, baina atxilotzeko agindua mantendu du

Gonzalo Boye Puigdemonten abokatuak RAC1 irrati katean esan du Generalitateko presidente ohia aurten itzuliko dela Kataluniara: «Ziur nago». Europako Batasuneko Auzitegiak Puigdemonten eta Cominen immunitate parlamentarioaren inguruan ebatzi arte itxarongo du; abokatuak espero du «otsailaren amaieran edo martxoan» izatea.

Espainiako Gobernuak ere izan du Llarenaren erabakiaren berri. Fernando Grande-Marlaska Barne ministroak adierazi du ebazpen judizialak «errespetatzen» dituela, eta «osorik bete behar» direla. Isabel Rodriguez Gobernuko bozeramaileak ere bat egin du epailearen erabakiarekin. Hala ere, ohartarazi du Puigdemontek «justiziaren aurrean erantzun beharko» duela. Bestalde, Unidas Podemosek «errepresioaren aurkako neurritzat» jo du Llarenaren erabakia. Are, Enrique Santiago bozeramaileak esan du Zigor Kodearen erreforma «lagungarri» izan daitekeela «Kataluniako gatazka normalizatzeko».

Baina erabakiak kritika andana piztu du panorama politikoaren eskuinaldean. Ciudadanosek, Voxek eta PPk gaitzetsi egin dute epailearen erabakia. Esaterako, Elias Bedondo PPko koordinatzaile nagusiak iritzi dio «sekulako erokeria» dela sedizio akusazioa bertan behera uztea, eta Pedro Sanchez Espainiako presidentearen aurka egin du: «Sanchezek esan zuen Puigdemont Espainiara ekarriko zuela, eta hitza bete du. Baina ez zuen aipatu alfonbra gorrian ekarriko zuela».

Jordi Pina eta Andreu Van den Eynde abokatuek —Raul Romeva Generalitateko kontseilari ohia eta Oriol Junqueras presidenteorde ohia defendatzen dituzte, besteak beste— adierazi dute funts publikoak bidegabe erabiltzearen delitua ez lieketela egotzi beharko auzipetuei: «Azken delitua [sedizioa] Zigor Kodetik desagertu bada, ezin da zigortu bitartekoa zen delituagatik». Gainera, TV3 telebista katean esan dutenez, sententziaren berrikuspen bat eskatuko dute Romevarentzat eta Junquerasentzat, «dekreta dadin ez dutela inongo erantzukizun penalik».


Summary: Alaitz Melgarrek irabazi du Tene Mujika beka. Neskame eta ama bakarra izandako bere amonaren bizitza ikertuko du.

Euskal Herriko historia hurbila arakatzeko ez-fikziozko proiektuak saritzen ditu Tene Muika bekak. Debako Udalak eta Elkar argitaletxeak antolatzen dute, eta, aurten jasotako proposamenen artetik, Alaitz Melgar Agirrerena (Barakaldo, Bizkaia, 1984) saritzea erabaki du epaimahaiak —Idurre Eskisabelek, Imanol Muruak eta Cira Crespok osatu dute—. Bere amona Josefa Agirre Etxeberriaren bizitza ikertzeko baliatuko du beka Melgarrek, eta urtebeteko epea izango du horretarako. Ingeles Filologiako gradua eta Berdintasun Masterra ikasitakoa da, eta eskolak ematen ditu Iralen.

1927an jaio zen Josefa Agirre Etxeberria, Azpeitian (Gipuzkoa). Garai hartako neska askok bezala, neskame joan behar izan zuen gaztetxotan, Donostian etxea zuten aristokrata espainiar batzuen etxera. Ingalaterrara joan zen lanera gero, hardun gelditu ezkondu gabe, eta, buru osasuneko gorabeherak tarteko, psikiatrikoan ere egin zituen bolada batzuk. Haren bilobak aurreratu duenez, isilpean gelditzen diren istorio horietako bat argitara ekartzea lortu nahi du liburuarekin.


Summary: Elkargik %23 handitu ditu emandako bermeak. Bermeen erdiak baino gehiago inbertsioak egiteko maileguetarako izan dira. 527 enpresak eskatu diote COVID-19ari lotutako maileguen ordainketa atzeratzeko.

Egoera ekonomiko nahasiak ez ditu geratu enpresen inbertsioak. Hori ulertarazten dute Elkargik gaur jakinarazitako datuek. Erakundeak 455 milioi euroren maileguak bermatu zituen iaz, aurreko urtean baino %23 gehiago. Diru horren erdia baino gehiago, %53, inbertsioak finantzatzeko baliatu zuten enpresek, eta gainontzekoa joan zen likidezia beharrak asebetetzera.

Elkargik Donostian du egoitza, eta haren zeregin nagusia da enpresei bermeak ematea, horiekin finantza erakundeen maileguak lor ditzaten. Enpresa txikiei eta ertainei laguntzen die batez ere, horiek zailagoa izan ohi baitute bankuek mailegurik ematea. Elkargiren bezero gehienak Euskal Herrikoak dira, baina inguruko lurraldeetan ere hasi da lanean.

Bermeak emateaz gain, Elkargik enpresen finantzaketaren beste arlo batzuetara hedatu nahi du. «Finantza hub bat izan nahi dugu, enpresek bertara jo dezaten beren finantza kezkei irtenbideak emateko» , adierazi du Zenon Vazquez Elkargiko zuzendari nagusiak. Horrela, autonomoen eta start-up-en finantzaketa prozesuetan ere sartu da. Iaz zazpi milioi euroren operazioak ahalbidetu zituen, bereziki Gipuzkoan, eta Eusko Jaurlaritzaren Aurrera programaren bidez.

Azken hiru urteetan beste zeregin batean aritu da Elkargi: hark kudeatu ditu COVID-19aren pandemiagatik Eusko Jaurlaritzak enpresei emandako 900 milioi euro baino gehiagoren bermeak. Kezka bazegoen berme horiei buruz, laguntza jaso zuten enpresak gai izango ote ziren mailegu horiek itzultzeko; oraingoz, baina, ongi eusten ari direla azaldu du Elkargik. Enpresa gehienak dirua itzultzen ari dira, baina 527k eskainitako luzapena eskatu zuten iaz 52 milioiren kredituak itzultzen hasteko.


Summary: Donostiako metroaren lanek beste etxe bati kalte egin diotela salatu du Satorralaia elkarteak. Artzain Onaren plazako eraikin batean pitzadurak agertu dira, eta duela egun batzuk Easo kaleko balkoi bat erori dela ere salatu dute

Donostiako Artzain Onaren plazan dagoen eraikin batean pitzadurak agertu dira, metroaren lanek zimenduei eragin dietelako», Satorralaia bizilagunen mugimenduak salatu duenez. Gainera, adierazi dute plaza horretako izkinan dagoela eraikina, eta horrek larriagotu egiten duela kaltea: «Plazako izkina arkitektonikoki osatzen duen arkuko harlanduzko piezen mugimenduek eta pitzadurek erakusten dutenez, eraikinaren desengonkortze bat gertatu da metroaren lanek zimenduei eragin dietelako».

Mugimenduak salatu du Donostiako metroaren Erdialdea-Kontxako geltokia eraikitzeko lanen ondorioz gertatu dela pitzadura, horretarako San Martin eta Easo kaleetan erabili diren «metodo erasokorren» ondorioz. Izan ere, azaldu dute eraikuntza proiektuak ohartarazten duela eraikin askoko toki batean dagoela sarbidea eraikitzen ari diren eremua, eta horrek «eraikuntza arrisku handiak» dakartzala.

Horrez gainera, salatu dute urtarrilaren 4an Easo kaleko beste eraikin bateko balkoia erori zela, eta, zergatik erori zen oraingoz argitu ez duten arren, Satorralaiak adierazi du metroa eraikitzeko proiektuan ohartarazi zutela nolako «arrisku larria» dakarren etxe horrentzat San Bartolomeko sarbide kanoia eraikitzeak: «Indusketa lanen eta eraikinaren zapaten mailaren artean dagoen harkaitzezko estalkia 2,8 metrokoa izango da soilik, nahiz eta proiektuan aurreikusten den teorian 7 metroko gutxieneko harkaitz estalkia behar dela halako lurpeko lanak egiteko».


Summary: Hazparneko emakume batek bortxaketa bat salatu du. Salatzaileak dio joan den asteburuan izan zela, Baionan.

Hazparneko (Lapurdi) adin nagusiko ikasle batek salatu du bortxatu egin zutela France Bleu Pays Basque irratiak jakinarazi duenez. Joan den asteburuan gertatu zen, Baionan. Atzo aurkeztu zuen salaketa Poliziaren aurrean. Hala, Frantziako Polizia gertatutakoa ikertzen hasia da, Baionako Fiskaltzak zuzendurik.

EH Baik sostengua adierazi dio salaketa egin duen emakumeari, eta adierazi du «berehalako neurriak» hartu behar direla, «patriarkatua eta emazteen kontrako mota guzietako erasoak gainditzeko». Ipar Euskal Herriko Itaiak ere babesa agertu dio erasotuari, eta «bortxaketaren eta bestelako eraso matxisten biktimek babesa beti lor dezaten» antolatzera deitu du.


Summary: Bidarraiko laborantza lurren salmentatik erretiratzeko engaiamendua hartu du notarioak. ELBk, Lurzaindiak eta Bidarraiko Herriko Etxeak protesta egin dute notarioak Baionan dituen bulegoetan. Dozenaka lagun bildu dira 17 hektarearen salmenta espekulatiboa salatzeko.

Bidarraiko (Nafarroa Beherea) salmenta kudeatu duen notarioa aferatik aterako da, baldin eta saltzaileak ez badu adostasunik lortzen ELBrekin, Lurzaindiarekin eta herriko etxearekin. Hiru eragile horiek gutun bat idatzi dute elkarrekin, eta bilkura bat egiteko eskatu diete saltzaileari, erosleari eta agentziari. Heldu den asterako izatea espero dute. Dominique Ameztoi Lurzaindiko bozeramailea pozik agertu da lortutakoarekin, eta Bidarraiko herriko etxearen eta hautetsien babesa eskertu du: «Denen artean lortuko dugu».

Dozenaka lagun bildu dira Baionan, Bidarraiko lur batzuen salmenta espekulatiboa salatzeko. 90.000 euroan saldu nahi dituzte laborantza lurren 17 hektarea. Baina ELBk eta Lurzaindiak erosleari eta saltzaileari leporatu diete «jukutria bat» egitea horretarako. Izan ere, salmentaren ondotik jabetza soila baizik ez luke eskuratuko erosleak, lurren gozamenik gabe. Salatu dutenez, gisa horretara SAFER laborantza lurrak kudeatzeko egiturari «eragotzi» eginen diote lehentasunez erosteko eskubidea erabiltzea.

«Notarioak eroslea dei dezan da helburua, eroslea gibelarazteko, baita notarioek kontratu molde hori egiteari uztea ere», ohartarazi du Dominique Ameztoi Lurzaindiko bozeramaileak mobilizazioaren hasieran. Notario bulegora sartzeko saiakeran, Frantziako Poliziak bidea eten nahi izan die manifestariei, baina Dominique Ameztoik eta Martin Lemaire ELBko laborariak bulegoetaraino iritsi dira, hala ere. Erran dute notarioarekin ordurik lortu ezean ez zirela mugituko handik. Notario bulegoaren aitzinean ziren manifestariek babesa erakutsi diete, «Euskal Herria ez da salgai» eta «laborantza lurrak ez hunki» oihukatuz. Azkenean, ordezkaritza bat errezibitzea onartu du notarioak: Ameztoirekin batera, ELBko Martin Lemaire eta Frantxoa Mocho, Jean Michel Antxordoki Bidarraiko auzapeza, Alain Dubois Makeakoa eta Filipe Aramendi Urruñakoa.

Ordu baten buruan atera dira notarioaren bulegotik, denen artean idatzi gutuna eskuetan zutela. Kanpoan gelditutakoek txalo artean hartu dituzte.


Summary: Alex Txikon: «Leher eginda gaude oraindik, baina oso pozik». Oraindik Katmandun dela, elkarrizketa egin dio BERRIAk Alex Txikon alpinistari, duela astebete Manasluko tontorra zapaldu ostean. Bihar argitaratuko da. Egindako balentriaren ostean zer sentipen dituen azaldu dio Lemoakoak Unai Ugartemendia kazetariari.

«Nahastu samar». Halaxe dago Alex Txikon, urtarrilaren 6an Manasluko tontorra (Nepal, Himalaia, 8.163 metro) zapaldu ostean. Baina «oso gustura» egindakoarekin. «Inoiz ez genuen hain azkar igo, eta, orain, hutsune moduko bat gelditu zait». Tontorra zapaldu zuenean «oso nekatuta» zeudela adierazi zuen, eta hala daude oraindik. «Ordubeteko edo ordu eta erdiko lo saioak egiten ari naiz egunero. Lagun askok bisitatu gaituzte, elkarrizketa asko ematen ari naiz... Oso polita da jendearen babesa jasotzea».

Dioenez, iazko ahaleginarekin konparatuz, hau izan da desberdintasun nagusia: «Laku baten ondoan, 3.700 metrora, beste kanpaleku nagusi bat jarri genuen, eta iruditzen zait asmatu genuela». Urtarrilaren 1ean egin zuten plangintza osoa, Simone Mororekin, kontuan hartuz eguraldi ona zetorrela urtarrilaren 6rako. «Baina bagenekien zaila izango zela, oraindik ez baikeunden oso egokituta. Baina lehen saiakera hura aprobetxatu behar genuen. Hala esaten zigun Morok». Urtarrilaren 3an abiatu ziren gorantz. «Oso baldintza gogorretan ibili behar izan dugu. Ez dugu hainbeste elur topatu, baina izotz gogor asko zegoen. Espedizio oso gogorra izan da teknikoki».

Gailurra zapaldu zuenean, «hotza eta beldur handia» sentitu zituen. «Ahalik eta azkarrena jaitsi nahi genuen. Lainoa sartuko zen beldur ginen. Kontu handiz jaitsi ginen». Kanpaleku nagusira iritsita hasi ziren min guztiak azaltzen. Ez du baztertzen datorren neguan beste ahaleginen bat egitea. Everest? «Arantza txiki bat geratu zitzaidan, baina neguan oso gustura sentitzen naiz, eta presatuta nago horrelako erronka baterako. Gustura joango nintzateke. Nahiz eta psikologikoki eta ekonomikoki oso gogorra den halako espedizio bat prestatzea».


Summary: Eusko Jaurlaritzak bilerara deitu ditu sindikatuak eta FVEM, Bizkaiko metalgintzako ituna negoziatzeko. Datorren astelehenean bilduko dira. CCOO, LAB eta UGT sindikatuek «begi onez» ikusi dute bitartekaritza. ELAk, ordea, uste du ituna mahai ofizialean negoziatu behar dela. Hala ere, parte hartuko du.

Baliteke Bizkaiko metalgintzako lan hitzarmenaren negoziazioa beste fase batean sartzeko zorian egotea. Aste honetan, CCOO, LAB eta UGT sindikatuek Eusko Jaurlaritzako Lan eta Enplegu Sailari eskatu diote bitartekaritza lanak egiteko. FVEMek ere onartu du bitartekaritza. Hori dela eta, Jaurlaritzak lehenengo bilerara deitu ditu sindikatuak eta patronala. Datorren astelehenean bilduko dira, arratsaldeko hiruretan.

CCOO, LAB eta UGTk «begi onez» ikusi dute bitartekaritza. ELAren ustez, baina, bilerak «negoziazio mahai ofizialean» egin behar dira; alegia, Lan Harremanen Kontseiluaren babesean. Hala ere, «prestasuna» adierazi dute Jaurlaritzak bideratuko dituen bileretan parte hartzeko: «Metalgintzako lan baldintzak jorratuko diren edozein esparrutan egongo gara».

Elkarretaratzea egin du gaur goizean ELAk, FVEM Bizkaiko metaleko patronalaren egoitzan, eta bertan eman du bere jarreraren berri. Sarreraren aurrean egin nahi zuten, baina Ertzaintzak ez die utzi. Eta albo batean geratu dira. «Ertzaintzaren jarrera salatu nahi dugu, beti patronalaren eta enpresen alde egiten baitu», adierazi du Mikel Etxebarria ELAko Industria arduradunak. FVEM: aberastasunaren banaketa justua gabe, borrokak jarraituko du! lelopean, mobilizazioekin jarraitzeko nahia adierazi dute bertaratutakoek.

Bizkaiko metalgintzako sektoreak 11 greba egun egin zituen 2022an. Etxebarriak gogoratu duenez, hilabete baino gehiago igaro da azken greba egunetik. «Garaia da berriro ere sektorea mobilizatzeko eta grebara joateko». Etxebarriaren ustez, patronala mugitzeko modu «ia bakarra» eta egokiena «borroka eta grebak» dira.

Patronalaren eta sindikatuen arteko azken bilera abenduaren 21ean egin zuten, eta ez zuten zehaztu noiz egingo duten hurrengoa. «Orain arte patronalak egin dituen proposamenak ez dira nahikoa», azpimarratu du Etxebarriak. Besteak beste, ELAren eskaerak hauek dira: soldata igotzea KPIaren arabera, ETT bidezko kontratazioa mugatzea, lanaldiak murriztea eta hitzarmena aplikatuko dela bermatzea.


Summary: Pentsiodunek bost urteotako «lorpenak» ospatuko dituzte datorren astelehenean. Pentsiodunen mugimenduak azaldu du bere mobilizazioak funtsezkoak izan direla 2013ko erreformaren neurri batzuk indargabetzeko. «Borrokan» jarraituko dutela azpimarratu du.

Duela bost urte sortu zen Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimendua, eta ordutik egindako ibilbidea ospatuko dute. Astero legez, astelehenean mobilizatuko dira Hegoaldeko hainbat hiri eta herritan, eta egun berezi horri begirako kantua, aldizkari grafikoa eta agiria prestatu dituzte.

Gaur Bilbon egindako agerraldi batean irakurri dute agiria. Mugimenduko kideek azaldu dutenez, haien eta Espainian sortutako taldeen mobilizazioak funtsezkoak izan dira 2013ko PPren pentsioen erreformaren neurri batzuk indargabetzeko. Besteak beste, %0,25ko igoeraren ordez KPIaren araberako igoerak ezartzeko, eta iraunkortasun faktorea delakoa bertan behera uzteko —etorkizuneko pentsioak batez besteko bizi itxaropenaren aurreikuspenen arabera ezartzeko modua ematen zuen horrek—. Horiek hala, aurten %8,5eko igoera izan dutela gogoratu dute. «Galdutakoa konponduko ez duen arren, gure borrokak lortu du».

Besteak beste, gutxieneko pentsioa 1.080 eurokoa izatea izan da mugimenduaren beste aldarrikapenetako bat, eta horri eusten diote Hego Euskal Herrian. Mobilizazioekin jarraituko dutela nabarmendu dute.

Pentsioekin zuzenean loturikoez gain, gogorarazi dute beste arlo ugaritan era aritu direla beste gizarte eragile batzuekin elkarlanean, eta pentsiodunen mugimendua borroka horietan «erreferente bat» bilakatu dela. Besteak beste, gogoratu dute osasun publikoaren eta mendekotasuna artatzeko zerbitzu publikoen aldeko mobilizazioetan parte hartu dutela, Euskal Herriko 200 udaletan baino gehiagotan banku zerbitzuetan aurrez aurreko arreta bermatzeko mozioak onartzea lortu dutela, eta lan baldintzak hobetzeko hainbat mobilizaziorekin bat egin dutela.

«Mila arrazoi ditugu borrokan jarraitzeko», azpimarratu dute, eta, adibidez, honako hauek zerrendatu dituzte: prezioen igoera, finantza erakundeen eta energia enpresa handien mozkinak, etxebizitzaren arazoa eta osasun publikoaren defentsa.


Summary: Barakaldoko Udalak «kezka eta haserrea» azaldu du EAEko Auzitegi Nagusiaren epaia dela eta. Adierazpen instituzional bat onartu du, EAJren eta EH Bilduren botoekin, eta bat egin du biharko elkarretaratzearekin. Elkarrekin Podemos-IUk kontra bozkatu du, eta PSE-EEk eta PPk ez dute parte hartu bozketan.

Barakaldoko Udaleko Bozeramaileen Batzordeak adierazpen instituzional bat onartu du EAEko Auzitegi Nagusiak zerbitzu publikoen azpikontraten inguruan emandako ebazpena dela eta, eta «kezka eta haserrea» agertu du, uste baitu horrelako erabakiek «euskararen eta normalizazioaren alde egindako lana alderantzikatu» dezaketela. Proposamena EAJren eta EH Bilduren botoekin onetsi da. Elkarrekin Podemos-IUk kontra bozkatu du, eta PSE-EEk eta PPk ez dute parte hartu bozketan.

Adierazpenean, udalak azaldu du EAEko herri administrazio orok baduela «zilegitasuna eta eskumena lanpostu publikoen hizkuntza eskakizunak eta derrigortasuna ezartzeko, herritarren hizkuntza eskubideak erdigunean jarrita».

Ikusi gehiago: Alfonso Rios: «Eskaera errealaren gainean ezarri behar dira hizkuntza eskakizunak»

Udalak uste du epaiak «kolokan» jar dezakeela «azken hamarkadetan EAEko sektore publikoan euskararen normalizazioan aurrera egiteko ezarritako esparru juridikoa, euskal gizartean eredugarria eta babes handikoa izan dena». Halaber, pentsatzen du «hainbat udalerrik eta herritarrek urteetan egindako lana hankaz gora» jar dezakeela.

Barakaldoko Udalak bat egin du herriko mugimendu euskaltzaleak antolatutako elkarretaratzearekin, eta parte hartzeko deia egin die herritar guztiei. Elkarretaratzea bihar izango da, ostiralarekin, Bide Onera plazan 19:00etan.


Summary: Hegoaldeko ekonomia aurten %1,3 haztea espero du Laboral Kutxak. Nazioarteko egoera ekonomiko zailari aurre egiteko orduan, indarguneen artean aipatu du sendien aurrezte maila handia, lan merkatuaren bilakaera eta zorpetze pribatuaren jaitsiera.

Eurogunean «hazkunde txikia edo negatiboa» espero du Laboral Kutxak hasi berri den urterako; Hego Euskal Herriko ekonomia, berriz, sendoago ibiliko da, baina iaz bezala, aurreikusi du moteltzea areagotuko dela. Hala, espero du Hego Euskal Herrian BPGa %1,3 inguru haztea: zehazki, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoa %1,3 eta Nafarroan, hamarren bat apalago.

Iazko zein aurtengo egoera ekonomikoari buruzko agerraldia egin du Laboral Kutxak, Iruñean. Bertan, nazioarteko panorama ezkorra laburbildu du Ibon Urgoiti Negozio Garapeneko zuzendariak, munduko bi ekonomia nagusiak arazotan murgilduta baitira. AEBetan ekonomiaren «ahuleziari» Txinaren egoera gehitu zaio, «COVID-19aren olatu berriak saihestu ezinik». Horrez gain, Europan Erresuma Batuak egiturazko eta zerga arloko erronkak ditu eta Alemaniak bultzaturik euroaren eremuan ekonomia apur bat atzera egitea espero da. Hurrengo hilabeteei begira, zerga edo diru politika arloan «bultzadarik» ez du espero eta hurrengo neguari begira gasaren metaketa erronka bat izango da.

Atzeko haizea eten da Ohar horiek eginik, egungo egoeraren azterketa egin du Joseba Madariaga Ikerketa zuzendariak. Nazioartean etorkizunak ekarriko duenaren gain argia jarri nahiriz, iaz Europan manufaktura sektorearen eta zerbitzu sektorearen produkzio indizeari erreparatzen dio: «Antzematen da nola ekainera arte hazten ari zela, baina uztailetik aurrera uzkurtu egiten da». Gaineratu duenez, ekonomiatik tira egiten ari ziren faktoreek bultza egiteari utzi diotelako gertatu da hor.

Prezioei dagokionez, mundu mailan egin dute gora oro har. Madariagak gogora ekarri duenez, iragan urte hasieratik ari zen KPIa gorantz, baina otsailean Ukrainako gerra pizteak joera aldatu eta bizkortu zuen. Euskal Herrian, udan goia jo zuen, eta oraintxe apurka beherantz ari da; eurogunean, berriz, «egonkortu» dela dirudi. Horren aurrean banku zentralek aurreko hamarkadako diru politika aldatu dute errotik. AEBetan, Erreserba Federalak %4,25eraino igo ditu interes tasak eta %4,5era heltzea espero da; Europako Banku Zentralak, berriz, aurreko hilabeteetan %2,5eraino igo du, eta Madariagak aipatu du %3ra hel daitekeela. Dena den, ohartarazi du agertokia «konplexua eta ziurgabetasun handikoa» denez nekeza dela banku zentralak zer egingo duen jakitea.

Nazioarteko egoera hori Euskal Herrian ere islatu da. Diferentzia txiki batzuk antzematen ditu Laboral Kutxak Hegoaldeko lau lurraldeen artean. Hala, Araba, Bizkai eta Gipuzkoak %3,8ko hazkundearekin amai dezakete 2022ko urtea (oraindik datua ezagutzea falta da), eta Nafarroak apalago (%3,1).

Pandemia aurreko egoera Dena den, pandemia aurreko egoerarekin alderatuta, Nafarroa zortzi hamarren gorago dago —galdutako berreskuratu du, alegia —; aldiz, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan zazpi hamarren beherago. Deigarria da, halaber, kontsumo eta inbertsio mailan lau lurraldeei koska bat falta zaiela pandemia aurreko egoerara itzultzeko. Hain justu ere, 2020 eta 2021eko murrizketek familien artean «aurrezki poltsa handi bat» eragin dute, eta aurreski tasa sendoa izate babesleku bat izan daiteke nazioarteko ekaitz giro honetan. Madariagaren esanetan, horri gaineratuz behar zaio iragan finantza krisitik familiek eta enpresek oro har zorpetzea murriztu dutela. «Esfortzu handia egin da, eta eurogunearen batezbestekoan dago zorpetze pribatua».

Enplegu arloan, berriz, egungo testuinguru ekonomiko zailean lan merkatua sendo dagoela ondorioztatu du Madariagak Hego Euskal Herrian. Landun eta aktibo kopurua pandemia aurreko egoeran dago. Hain zuzen ere, 2023ari begira, lan merkatua da beste puntu sendoetako bat. Laboral Kutxak uste du enplegua %1 inguru handituko dela Hego Euskal Herrian, eta langabezia tasa %8,5ekoa izango dela Araba, Bizkai eta Gipuzkoan —Nafarroan, %9,5ekoa —.

Euskal Herriko ekonomia eurogunekoa baino sendoago agertuko da. Izan ere, nazioarteko erakundeen aurreikuspen guztiak aintzat hartuta, euroaren eremua %0,1 eta Alemania %0,7 atzera egitea espero da.


Summary: Baionak 50.000 biztanleren langa gainditu du, datu ofizialen arabera. Biztanle hazkuntza ez da, ordea, orokorra izan kostaldean, eta Ziburuk 600 herritar galdu ditu sei urtean. Donibane Garazin ez da mugimendu askorik egon, baina Maulek 269 biztanle galdu zituen 2008tik 2019ra.

Frantziako INSEE estatistika institutuak populazio datuak argitaratu berri ditu, eta horren bidez baieztatu da Baionak 3.746 biztanle irabazi zituela 2014 (49.550 biztanle) eta 2020. urteen artean (53.296 biztanle). Beraz, ofizialki Lapurdiko hiriburuak 50.000 biztanleren langa utzi du atzean, eta, Udalaren arabera, litekeena da honezkero 55.000 biztanletik hurbil egotea.

Baionak, beraz, %1,5 handitu du errolda urtero; hau da, 600 biztanle irabazi ditu urtean. Badirudi, gainera, joera ez dela apaldu txostenak oraindik jaso ez dituen azken bi urteotan. Datu ofizialak ez badira ere, Jean-Rene Etxegarai alkateak adierazi du berak urtean bitan egiten diela agur ekitaldi bat Baionan bizitzen jarri berri direnei, eta azken bi urteotan ekitaldiotako bakoitzean 200 eta 300 pertsona inguru batu izan direla.

Antza denez, Baionako Udalak ez du biztanleen datu propiorik. Aurreko urteetan, errolda osatzeko galdeketa egin izan dute etxez etxe, eta litekeena da hori aspaldi egin ez izana.

Ba, dirudienez, ez: «Garai batean errolda galdeketa egiten zen urtero edo behintzat erregularki, etxez etxe. Aspaldi ez dut halakorik ikusi. Baionan sortutakoen artxiboa izanen dute, baina biztanleena ez».

Azken hamarkadetako joera izan da Lapurdiko kostaldeak biztanleak irabaztea, kanpotar asko bertara joan baitira bizitzera, tartean erretiroa hartutako frantziar asko. Horrez gain, kostaldeak biztanleak lapurtu izan dizkio barnealdeari, gazte askok hara jo duelako, lan aukera gehiagoren bila.

Baina txostenak agerian utzi du kostalde guztian ez dela berdina izan bilakaera. Esaterako, Ziburuk 600 biztanle galdu ditu azterturiko sei urteetan. Herriak 6.834 biztanle zituen 2013. urtean, eta 6.211 bizilagun 2019an.

Baina, Eneko Aldana auzapezak Euskal Irratietan azaldu duenez, Lapurdiko kostaldeko leku batzuek populazioa irabaztea eta beste batzuek galtzea txanpon beraren bi aldeak besterik ez dira. Etxebizitza garestitzeak eragin du hori, Aldanaren arabera. «Arrazoi bakarra eta sinplea da: etxebizitzaren prezioaren kurba eta kurba demografikoa batera jartzen baditugu, ikusiko dugu proportzionalki kontrako zentzuan doazela». Datua ez da ustekabea izan Aldanarentzat, eta azken hamarkadako joera berretsi besterik ez du egin. Salatu du udalak ez diela erantzun ziburutarren beharrei. Azaldu duenez, ziburutar batek aukera bakarra du etxebizitza eskuratzeko: etxebizitza soziala. Izan ere, merkatu librekoetan 7.000 eta 10.000 euro artean ordaintzen da metro koadroa. Hau da, Ziburun etxebizitza batek milioi bat euro kostatzea ez da salbuespena gaur.

Hendaiak ere jarraitu du biztanleak irabazten, Baionako abiadan izan ez bada ere. 14.081 biztanle zituen 2008. urtean, eta 16.967 2019. urtean. Beraz, 2.866 biztanle irabazi ditu hamaika urte horietan.

Barnealdean, ikuspegia bestelakoa da. Donibane Garazin ez da gorabehera handirik sumatu: 1.483 biztanle zituen 2008an, eta 1.532 hamaika urte geroago. Beraz, 49 biztanle irabazi ditu.

Maulek, ordea, populazio galera argia pairatu du. 3.216 biztanle zituen 2008an, eta 2.947 baino ez 2019. urtean. Beraz, 269 biztanle galdu ditu.

2022ko ekainean, Lapurdik, Nafarroa Behereak eta Zuberoak 1876tik 2019ra izaniko demografia aldaketak bildu zituen BERRIAk, eta Peio Etxeberri bigarren mailako Historia-Geografia irakasleak bilakaeraren azterketa egin zuen.


Summary: Ikastetxe publikoen ratioak jaisteko eskatu dute Nafarroako hezkuntza sindikatuek. Adierazi dute Nafarroako Parlamentuko talde guztiek bat egiten dutela aldarrikapenarekin, eta hurrengo gobernuari galdegin diote aintzat hartzeko eskaera.

Nafarroako Hezkuntzako sindikatu nagusiek deituta, elkarretaratzea egin dute gaur Nafarroako Parlamentuaren aurrean ikastetxe publikoetako ratioak jaisteko eskatzeko. Hezkuntzako Mahai Sektoriala osatzen duten LAB, Steilas, Afapna, Anpe, CCOO, ELA eta UGT sindikatuek deitu dute protestara. Azken bi hilabeteotan parlamentuko talde guztiekin bilerak egin dituzte ikastetxe publikoetako ratioak «lehenbailehen» jaisteko eskaeraren inguruko proposamenaz jarduteko, eta, jakinarazi dutenez, talde guztiek bat egin dute aldarrikapenarekin. «Ez da egon gure eskaeraren aurka agertu den alderdi politikorik». Hala, hauteskundeen ostean osatuko den balizko gobernuari eskatu diote hurrengo ikasturterako ratioen jaitsiera martxan jartzeko. Hala egiten ez badu, mobilizatzen jarraituko dutela iragarri dute. Sindikatuen aburuz, Haur Hezkuntzako gela bakoitzeko ratioa hogei ikaslera jaitsi beharko litzateke, pandemia garaian izandako batez besteko kopurura, hain zuzen. Hurrengo ikasturteetan, berriz, gainerako hezkuntza etapetan jaitsiera «progresibo eta lineala» ezartzea proposatu dute. Kontu Ganberak iazko urrian egindako txostenari erreparatu diote sindikatuek, eta datu bat nabarmendu dute: Nafarroa da ikasteko zailtasunak dituzten ikasleen ehuneko handiena duen erkidegoa– ikasleen %37 daude egoera horretan– eta bereziki ikastetxe publikoetan sumatzen da arazo hori. Sindikatuen iritziz, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamenduak 2023-2024 ikasturteko ratioak murriztu beharko lituzke, eta jaitsiera aurtengo aurrekontu legean jaso. Uste dute ratioak jaitsiz gero Nafarroako hezkuntza kalitatea «hobetuko» litzatekeela, eta hezkuntza premiak dituzten ikasleek heziketa pertsonalizatua bermatuta izango luketela. Gainera, adierazi dute neurri horrek ikasgelak eta ikastetxeak ixtea eragotziko lukeela, bai eta langileak egonkortzen lagunduko ere.


Summary: Tenperatura globala 1,15 gradu igo zen iaz, alarma mailatik gertu. Zientzialarien arabera, tenperatura 1,5 gradu baino gehiago igotzen bada, behin betikoak izango dira Lurra berotzearen ondorioak.

Munduko Meteorologia Erakundeak argitara atera du 2022ko tenperaturen igoera globalari buruzko txostena, eta ez du albiste onik ekarri. Adituen arabera, tenperatura globala 1,5 gradu igotzen bada, behin betikoak izango dira Lurra berotzearen ondorioak. Bada, mugatik gertu dago iazko zifra: 1,15 gradu igo zen iaz.

Eskutik helduta doaz tenperaturen igoera eta muturreko klimaren zein ezbeharren agerraldiak. Horren erakusgarri dira iaz Txinan, Europan eta Amerikan izandako tenperatura beroak, Pakistanen eremu zabalak hartu zituzten uholdeak, eta azken asteotan Ipar Amerikan erregistratutako tenperatura hotzak.

Lurraren berotzea neurtzeko, industrializazioaren aurreko garaiko datuekin —1850 eta 1900 bitartekoak— alderatu ohi da tenperatura. Zortzigarren urtez, industria iraultzaren aurreko garaikoa baino gradu bat beroagoa izan zen 2022ko munduko tenperatura, hots, 1991 eta 2020 artekoa baino 0,3 gradu altuagoa. Siberia iparraldean eta Antartikan, berriz, batezbestekoa baino 2 gradu beroagoa izan zen. Erakundearen arabera, 1980tik hamarkada bakoitza aurrekoa baino beroagoa izan da.

«Aurre egi behar diegu pertsona asko hil dituzten eta osasuna, elikagaiak, energia, ura eta azpiegiturak arriskuan jarri dituzten ezbehar klimatikoei», ohartarazi du erakundeko idazkari nagusi Petteri Taalasek. Haren arabera, «ezinbestekoa» da prebentzio neurriak indartzea. Baina erakundeko kide diren 193 herrialdeen erdiek soilik dituzte halako ezbeharrei hasiera-hasieratik aurre egiteko sistema egokiak.

Erregistroa hasi zutenetik urte beroenetan seigarrena izan zen iazkoa. Guztietan beroena 2016. urtea izan zen, eta atzean dira 2019a eta 2020a, baina alde txikiz.

Europako inoizko urterik beroenetan bigarrena izan da 2022a

Txostenak ez du harridura handirik eragin. Bada, Copernicus programak asteartean klimari buruz kaleratutako txostenak dagoeneko eman zuen zenbait errekorren berri: 2022a Europako inoizko urterik beroena izan zen, eta munduko bosgarrena. Halaber, Europako udarik beroena izan zen iazkoa, eta hirugarrena munduan.


Summary: Neguko lehen fronte hotza helduko da igande goizean. Hego-mendebaldeko haizeak tenperaturak epelduko ditu larunbatean, baina egun hotz eta bustiak izango dira gero.

Badator negua. Sasoi hotzeko lehen hiru asteak udazkeneko giro epelarekin igaro ostean, aldaketa helduko da igande goizean. Baina, aurretik, egongo da giro argiaz gozatzeko aukera.

Giro egonkorra izango da Euskal Herri osoan ostiralean eta larunbatean. Tenperaturek gora egingo dute, baina hotzaren aurreko fronte epela baino ez da izango.

Ostiralean, ostegunean baino lainotuago egongo da. Baliteke goizean euri apur bat egitea, baina atertuz eta argituz joango da. Gauean, haizeak mendebaldetik hego-mendebaldera egingo du. Horrek eragingo du gaua epela izatea, 7-8 gradu inguruko tenperaturarekin.

Larunbatean argiago egongo da, batez ere itsasertzean. Hego-mendebaldeko haizeak indarra hartuko du, eta horrek termometroak igoko ditu. Kostaldean 18-20 gradu ingururaino helduko dira tenperaturak, eta, barnealdean, 13-15 artean geratuko dira. Ez da 10 gradutik behera jaitsiko.

Eta hor amaituko da epela. Igande goizaldean, poloetako airea ekarriko duen fronte bat helduko da. Gero eta okerrago egingo du, gainera, egunak aurrera egin ahala, euriari dagokionez. Unerik epelenetan ez dira 14 graduak gaindituko, eta elur kota 900-1.000 metro ingurura jaitsiko da. Egunez lau metroko olatuak ikusiko dituzte itsasertzean, eta gauean, metro bat handiagoak.

Astelehenean ere berdintsu jarraituko du, apur bat epelduko badu ere. Asteartean eta asteazkenean, bake pixka bat emango du aroak, baina asteazkenean bertan beste fronte bat helduko da, eta aurrekoa baino hotzagoa izango dela aurreikusi dute.


Summary: Roberto Olabek 2026ra arte berritu du kontratua Realarekin. Denboraldi honen amaierara arte zeukan kontratua talde txuri-urdinarekin. Imanol Alguacilen eta Roberto Olaberen kontratuen berritzeekin Realak proiektuaren bi zutabe nagusiak ziurtatu ditu.

Roberto Olabek 2026ra arte luzatu du Realarekin zeukan kontratua. Txuri-urdinen futbol zuzendariak denboraldi honen amaierara arte zeukan kontratua Realarekin, eta beste hiru urterako berritu du. Imanol Alguacilen eta Roberto Olaberen kontratuen berritzeekin Realak proiektuaren bi zutabe nagusiak ziurtatu ditu.

Olabe 2018ko apirilean iritsi zen Realara. Olabe Futbol Zuzendaritzan dela, txuri-urdinak hiru aldiz sailkatu dira Europa Ligan jokatzeko, eta 2020an Espainiako Kopa irabazi zuen. Aurrez ere aritu zen Gipuzkoako taldean, 2002tik 2005era hain zuzen ere. Hark fitxatu zuen Raynald Denoueix, eta hura entrenatzaile zela gelditu zen Reala ligako txapeldunorde 2003an.

Gaur egun ligako proiektu sendoetako bat da Realarena. Imanolen taldea hirugarren dago ligako sailkapenean, eta Europa ligako eta Espainiako Kopako final-zortzirenak jokatuko ditu. Bestalde, haren eskutik iritsi zen Natalia Arroyo Realera, eta sasoi honetan Txapeldunen Ligako atarikoa jokatu zuen Realak historian lehen aldiz. Realaren bigarren taldea ere Bigarren Mailara igo zen duela bi urte, Olabe kirol zuzendari zela.

Gaur arratsaldean eman du Realak Olaberen kontratuaren berritzearen berri, eta bihar egingo dute prentsaurrekoa Anoetan Olabek berak eta Jokin Aperribai presidenteak (17:00).


Summary: Kostata, baina Kopako final-laurdenetan izango da Athletic. Defentsan kontzentratuta aritu behar izan du Iraia Iturregiren taldeak, baina Clara Pinedo zuri-gorriak sartu du partidako gol bakarra

Sufrituta, baina Espainiako Kopako final-laurdenetan izango da Athletic, Madrili 0-1 irabazita. Iraia Iturregiren taldeak lan handia izan du defentsan, baina etxeko taldeko aurrelariak ez dira fin ibili azken metroetan. Clara Pinedok sartu du partidako gol bakarra, madrildarren huts bat baliatuta.

Madrilek Athleticek baino hobeto hasi du partida, eta etxeko taldeak gertu izan du gola 13. minutuan. Racheal Kundananjik jaurtiketa gogorra jo du urrunetik, eta, Mariasun Quiñonesen ateko zutoinetako bat jo ondoren, atepetik atera dute baloia Athleticeko atzelariek. Hala ere, ez zaio beldurrik sartu talde zuri-gorriari, eta hurrengo jokaldian gola sartu dute.

Baloi luze batekin kontraerasoa egitea lortu du Athleticek, eta Madrileko atzelariak lekuz kanpo harrapatu ditu Bizkaiko taldeak. Atezainari atetik 40 bat metrora izkin egin eta gero, sareetara bidali du baloia Clara Pinedok.

Golaren ostean, atzerago defendatu du Athleticek, eta Madrilek baloiaren jabetza bereganatu du. Hala ere, bi taldeek izan dituzte beren aukerak atsedenaldira iritsi aurretik. Sandra Villatañek gertu izan du gola madrildarrentzat, baina Geldikako jokaldi batean egindako errematea gutxigatik joan zaio kanpora. Athleticek ere izan du bere aukera, baina Paula Aranak areaz kanpo egindako jaurtiketa zutoinaren ondotik joan da kanpora. 0-1ekoarekin iritsi da partida atsedenaldira.

Bigarren zatian berdinketaren golaren bila zelairatu da Madril, eta lanak izan ditu Quiñonesek atea hutsean mantentzen. Hector Diaz Madrileko prestatzaileak Grace Chanda zelairatu du bigarren zatia hasi bezain pronto, eta bost minutuan bi aukera garbi izan ditu. Lehenengoa zutoinaren ondotik kanpora joan zaio gutxigatik, eta bigarrena ere berdintsu; langaren gainetik.

Aldaketekin, zelai erdia sendotu du Iturregik, eta, Madrilek aukera batzuk izan baditu ere, ondo aritu da talde zuri-gorria defentsako lanean. 0-1 amaitu da partida, eta final-laurdenetarako sailkapena lortu du Athleticek. Zuri-gorriekin batera sailkatu dira Granada, Sevilla, Atletico Madril, Alhama, Granadilla eta Real Madril. Bartzelonak ere irabazi egin zuen bere partida, baina Osasunak helegitea aurkeztu du, Bartzelonak araudia urratu baitzuen. Bartzelona zigortuko balute, Osasuna sailkatuko litzateke hurrengo faserako.


Summary: Irantzu Idoate Funosas: «Ez da arrunt saio normala, eta uste dut aski arina dela». Bertsuxurla bertsolari gazteen lehiaketako antolatzaile eta bertsolaria da Idoate. Atzo zortzi Atharratzen jokatutako lehen kanporaketan parte hartu zuen. Atzo izan zuen bigarrena, Lekorneko Etxebarne ostatuan.

Leire Casamajou eta Xalbat Altzugarairekin batean, Bertsuxurla bertsolari gazteen lehiaketako antolatzailea da Irantzu Idoate Funosas (Hazparne, 2005). Binaka jokatzen den sariketan, bertsolari gisa ere ari izan zen Atharratzeko Prefosta elkartean, joan den ostiralean, Josu Txoperenarekin. Saio hartan, Haira Aizpurua eta Eki Mateorena nagusitu ziren, publikoa epaile zela. Ondoko saioa gaur izanen da, 21:00etan hasiko den afaritik landa, Lekorneko Etxebarne ostatuan. Beste kanporaketa urtarrilaren 20an izanen da, Izpegiko Bereko Bentan, eta finala urtarrilaren 27an Urruñan, Xaia ostatuan.

Nondik heldu da Bertsuxurlaren ideia? Gazteentzat badira jadanik bertso sariketak…

Gazteentzako plazak sortzeko ideia izan zen. Haizea dator ekimena bereziki lizeoko ikasleentzat egina da, eta lehen aukera bat da gazteak kantuz ariarazteko dudarik gabe. Hernandorena arrunt sariketa formatua da; beraz, seriosagoa. Gu ari ginen entseatzea berriz gazteak kantuan ariarazten, eta entzule gazteentzako ere plazak sortzen. Azkenean, ohartzen gara gure inguruan ere ez dela halako erakarpenik bertsoarekiko, parte handi batean formatu horiengatik; Hernandorena sariketa pisu izaten ahal da arrunt bertsozalea ez den batentzat. Hor aldiz, giro goxo eta informalean eginez, beste publiko eta beste bertsolari batzuk hunkitzeko aukera duzu. Orain gutiago ikusten den bikotekako formatua berriz ekartzea ere interesgarria atzematen genuen, beste gauza bat ekartzeko diolako bertsoari, lagunarteko lehia batean aritzeko, eta publiko berri bat hunkitzeko ere bai. Entseatu gara, hasiera batean, Ipar Euskal Herriko bertsolari gazteak deitzen; gero, gure errealitatea badakigu zein den, eta ez digu aski eman dena osatzeko. Euskal Herri osoko bertsolari gazteei zabaldu diegu.

Euskal Herri osoko bertsolari gazteak elkar ezagutzen duzue?

Bai; deitu ditugunak ezagutzen ditugu, guti edo gehiago. Uste dut probintzia bakoitzeko hartu ditugula azken bi eskolarteko txapelketetan kantatu zutenak; beraz, hortik ezagutzen ditugu. Zaharragoak izenez ezagutzen ditugu gehiago. Errestasunez ere egia erran, segur bazirela deitzea merezi dutenak eta ez ditugunak deitu, baina ez dugu sare handiagoa, momentuz.

Eskolartekoan txapeldun atera zinen. Hortik landa zer parada atera zaizu kantatzeko?

Ene kasuan, erranen nuke ez naizela pleinitzekoa. Egia da eskolartekoa dela lehen aukera denentzat, eta aukera ona, gainera, giro onean pasatzen baita, eta lehen esperientzia gisa balio handia du. Azken urteetan Bertsularien Lagunak elkartetik martxan ezarri duten Haizea dator ekimena ere bada horrekin, fruituak eman dituelako, eta guk ere bertsolari gazte gisa anitz preziatzen dugun plaza goxo bat baita, guretzat egindako plaza bat, eta ematen dizuna aukera kantatzeko bertsolari zaharragoekin. Gero, egia da eskolartekoa pasatzen denean, eta lizeotik ateratzean, beste gauza bat dela: Haizea dator-etik deitzen ahal zaituzte bertsolari ‘zahar’ gisa-edo, sariketak badira deitzen bazaituzte…, baina ez da berdin. Segur da eskertzen dela saretzen segitzea, beti hor egotea jendearekin, inguruko eta ez hain hurbileko bertsolariekin; eskertzen da!

Nola gertatzen da eskolartekoaren ondotik: hautu bat eginez deliberatzen da bertsoa segitu ala ez?

Heldu denaren arabera egiten duzu. Eskolartekoa pasatuta heldu dira saioak edo ez, sariketen fasea ere bada, baina deitzen zaituzte edo ez. Deitzen bazaituzte, aldiz, erranen nuke hor bai hautatzen duzula kantatu edo ez; eta badakizu kantatzeak ikusgarritasuna emanen duela eta beharbada ekarriko dituela beste saio batzuk; aldiz, ukatzen baduzu, bertso plazatik kanpo geldituko zara aski fite. Ez du kentzen paso egiten ahal duzula momentuz eta berriz jin.

Txapelketa Nagusia izan berri da. Erraten da txapelketan ongi moldatzen denak plazak segurtatuak dituela. Gazteetan berdina gertatzen da?

Bai, errealitatea denetan berdina da. Egia da sentitzen dugula, zenbaki on bat ateratzen duzunean, ondorioak badituela. Bistan da sentitzen dela batzuek gehiago kantatzen dutela eta horri esker dela. Beharbada txapelketan hain ongi moldatu ez direnentzat, edo bereziki txapelketan parte hartu nahi izan ez dutenentzat, ez da holako plazarik eskaintzen.

Bertsuxurlan bikoteka ari zarete kantatzen. Adiskidetasunaren arabera osatu dituzue?

Ez. Hola hasiko bagina, arriskutsua litzateke. Zozketa egin dugu eta, egia erran, aski orekatuak dira.

Afalondoko saioak dira.

Nahi genuen atxiki afariaren giro hori, beharbada jendea erreskiago agertuko zelakoan. Beraz, afalondoko saioak dira, hiru jatetxe eta Prefosta elkartearekin antolaturik. Ez da arrunt saio normala, eta uste dut aski arina dela, kanporaketetan gutienez. Ofizioak badira bikote ezberdinetako kideak kantaraziz, asmakizunaren ariketa, kantu bati bertsoa eta holakoak…

Nola joan zitzaizun ostiraleko saioa Prefosta elkartean?

Antolatzaile gisa, biziki kontent, jendea agertu zen eta saio goxoa izan zen. Biziki harrera beroa izan du sariketak. Lehen saioak erakutsi digu formatua martxan dela eta hasteko badela harrera positiboa; suposatzen dugu hola segituko duela. Bertsolari gisa are gehiago erranen nuke: sentitu dut saioak konplizitate handia sortu duela bertsolarion artean, talde sentimendu bat. Batzuk ezagutzen genuen elkar, besteak ez hainbeste; hiru talde ginen, sei bertsolari, eta uste dut seiok anitz gozatu dugula, momentuaz.

Bertso eskola finkoa da ibilbide horretan? Etxepare lizeoko bertso eskola azkarra omen da.

Ohituak gara Etxepareko bertso eskola horretara, baina badakigu Ipar Euskal Herrian ez direla hainbeste, eta behin hortik atera eta pixka bat galdua zara. Nik, gainera, Bilbon ikasten dut eta han aritzeko zaila da. Behar duzu egokitu beste errealitate batera.


Angulatara, azken aldiz?

Summary: Angulatara, azken aldiz?. Angulen arrantza profesionalizatzea eskatu du Euskadiko Anguleroen Elkarteak, Europak debekatu egingo baitu Gipuzkoan egiten den angulen aisialdiko arrantza.

Abenduan iragarri zuen Europako Batzordeak aurtendik debekatu egingo zuela aingiraren eta angularen aisialdiko arrantza; hau da, arrantza ez-profesionala. Eta Gipuzkoan angulatan aritzen direnak ez dira profesionalak. Duela bi urte sortu zuten Euskadiko Anguleroen Elkartea, eta Unai Eizagirre lehendakariak kontatu du orduan ere eskatu ziotela Eusko Jaurlaritzari profesional bihurtzea, etor zitekeenaren zantzu batzuk ikusten zituztelako. Berriro egin dute eskaera orain: “Arrantzan jarraitu ahal izateko, profesional izatea beste erremediorik ez daukagulako jada”.

Bi modalitatetan aritu ohi dira angulatan Gipuzkoan: ontzitik edo lehorretik. Sasoia igandean amaitu zen ontzitik aritzen direnentzat, eta urtarrilaren 31ra arteko epea dute lehorretik aritzen direnek. Bruselaren erabakia oraindik argitaratu gabe dagoela dio Eizagirrek, eta, ondorioz, asteotan arrantzatzen jarraitu ahal izango dutela. “Ontzitik aritzen direnek apenas harrapatu duten ezer aurten, giroak ez duelako lagundu. Angulak harrapatzeko, baldintza oso bereziak behar dira; aurten hego haizea egon da, eta hori oso txarra da guretzat”. Lehorretik aritzen direnek, berriz, azaroan, sasoi hasieran, “asko” harrapatu zutela kontatu du. “Eta hemendik hilabete amaierara arte ere egun onak izateko itxaropena dute”.

Europak ezarritako debekua kontuan hartuta, profesional bihurtu ezean behintzat, edo bestelako arau aldaketarik ezean, ezingo dira arrantzara atera urte amaieran, hurrengo sasoian. “Orain arte ezagutu dugun angula arrantza tradizionala bukatu da, galdu da”, ohartarazi du Eizagirrek.

Espeziea, arriskuan

Natura Kontserbatzeko Nazioarteko Batasunak zerrenda gorrian du aingira europarra, desagertzeko arrisku kritikoan dauden espezieen zerrendan. Bruselak, aisialdiko arrantza debekatzeaz gain —Europan, Gipuzkoan eta Bizkaian bakarrik dago aisialdiko arrantza—, arrantza profesionala egiteko baimena ere laburtu egin nahi du: azaroan, abenduan eta urtarrilean bakarrik arrantzatu ahal izango dira. Azti ikerketa zentroak ere esan izan du, urteetako ahaleginak ahalegin, oso egoera larrian dagoela aingira europarra.

Eizagirreren ustez, debekuak ez du aurrerapauso handirik ekarriko espeziearen berreskurapenean. Kontatu du 850 kilo arrantzatzen dituztela Gipuzkoako eta Bizkaiko arrantzaleen artean. “Frantzian, berriz, 65 tona harrapatzeko baimena dute. Ez du zentzu handirik: aingira salbatu nahi baduzu benetan, itxi guztia eta ulertuko dugu erabakia, baina bitxia iruditzen zaigu fokua 850 kiloren inguruan jartzea, hemendik 50 kilometrora 65 tona harrapatzeko baimena baldin badago”.

Eizagirrek aitortu du arrantzak baduela eragina espeziearen egoeran. “Europak esan du angularen kaltearen %20 arrantzak sortzen duela, baina beste guztia? Beste %80 errioetan egin diren aldaketa guztiek, presek, ur saltoek, bazter guztietan dagoen hormigoiak, harrapakariek… sortzen dute”. Uste du beste faktore horien aurkako neurri gutxi hartu ohi direla. “2007an, Europak betebehar batzuk jarri zituen, eta horietako bakarra bete da: hemen arrantza murriztea. Harrigarria egiten zaigu arrantzaleengan bakarrik jartzea arreta”.

Uretan, bestelako egoera ikusten dutela ere kontatu du Euskadiko Anguleroen Elkarteko lehendakariak. “Urterik txarrenak 2000. urte inguruan izan ziren: Orion kanpoko kai mutur handia egin zuten, Zumaian ere bai… Baina goraka joan gara, eta azken urteetan gero eta gehiago harrapatzen ari ginen”.

Norbere kontsumorako

Joan den asteburuan batzarra egin zuten Euskadiko Anguleroen Elkarteko kideek, eta Eizagirrek esan du erabaki zutela lanean jarraitzea, “bai profesional bihurtu ahal izateko, bai jendeak orain arte bezala arrantzan jarraitu ahal izateko”. Horrez gain, udalekin eta Eusko Legebiltzarrean ordezkaritza duten taldeekin biltzen ere ari direla azaldu du. “Legebiltzarrera ere joango gara, Arantxa Tapia sailburuari galdetzera nondik nora datorren erabaki hau, fokua zergatik jarri duten gugan…”.

Gipuzkoan, Gabonetan eta San Sebastian egunaren bueltan izan ohi da angulen kontsumorik handiena. Debekuak debeku, datozen urteetan ere arrandegietan egongo dira angulak, Espainiatik eta Frantziatik ekarritakoak saltzen baitituzte. Gipuzkoako arrantzaleek harrapatutakoak norbere kontsumorako izaten dira. Aurtengo sasoian, Jaurlaritzak zazpiehun lizentzia banatu ditu angulatarako. 666 lehorretik aritzeko eta 34 ontzitik aritzeko. Espeziearen egoeraren jakitun izan arren, lizentziak eman izana kritikatu egin dute talde ekologistek.


Otsoa itzuli da

Summary: Otsoa itzuli da. Gaur egun otsoa da abeltzaintza estentsiboari erasotzen dion animalia nagusia. Azkenaldian, erasoak areagotu egin dira Bizkaian. Hainbat animalia hil ditu Karrantza aldean. Abeltzainek neurriak eta konponbideak eskatzen dituzte lehen sektorea ez desagertzeko. Ekologistek, bestalde, elkarbizitzaren alde egin dute. Eusko Jaurlaritza kudeaketa plan bat prestatzen ari da.

Etxeak eraikita dauden ingurutik hogei metrora jaisten da, eta animaliak hiltzen ditu. Gero eta larriagoa da kontua; hiru hilabete inguru daramatzagu egoera jasanezin honetan”. Karrantzako David Garcia abeltzainak egin du salaketa. Duela zenbait astetatik otsoaren presentziaz ohartarazi dute haranean. Animaliengana gerturatu, eta eraso egiten die; gehienetan, hil egiten ditu. Garciaren kasuan, ostruka bat izan zen biktima, joan den azaroaren bukaeran. Bizkaiko Foru Aldundiak adierazi duenez, azken urtean otsoen 38 eraso ziurtatu dituzte herrialdean. Horietatik 24 Karrantza aldean gertatu dira, beste hamahiru Gorbeian, eta beste bat Urduñan. Azken bost urteetako erasoen erdiak baino gehiago iaz gertatu ziren: 69tik 38. Aldundiak zehaztu duenez, batez ere ardiak izan dira biktimak. Abeltzainek konponbideak eskatzen dituzte. Ekonomikoki lehen sektoreak bere gain hartu ezin duen gastu bat dela nabarmendu dute.

2021eko irailaren 22an Espainiako Kongresuak onartutako 139/2011 errege dekretuak dioenez, otsoa (Canis lupus) espezie babestua da; hori horrela, ezin da uxaldirik egin haren populazioa kontrolatzeko edo abereei eragiten dizkien kalteei aurre egiteko. Bizkaiko abeltzainei iruditzen zaie “hainbat” otso dabiltzala euren lurretan. “Ostruka hil zutenean, gutxienez bi otso heldu eta bi kume zeudela esan zidan biologo batek. Mendian, goian, beste bat ikusi dela ere esaten da”, dio Garciak. Hala, ezin dituztenez ehizatu, inguruan arazoak sortzen dituzten otsoak gehiago kontrolatzeko eskatzen diete agintariei. “Ez ditzatela hil, baina kontrola ditzatela; haiek arduratu behar dute euren animaliez. Guk gureak zaindu behar ditugu”, dio Garciak.

Aldundiak adierazi du Bizkaiko otso populazioari dagokionez gaur egun ezin izan dela baieztatu lurraldean otso talde finkorik dagoen. Alta, ale bakartien presentzia egiaztatu da, eta abereen aurkako erasoek ere berretsi dute. Egunean 60 eta 80 kilometro artean egin ditzake otsoak, eta, abeltzainek diotenez, hainbat triskantza egin ditzakete ibilbide horretan.

Euskal Herrira, Araban eta Bizkaian sartzen dira otsoak: batik bat, Espainia aldetik, Kantabriatik, Errioxatik eta Burgostik. Nagusiki, ardiei eta ahuntzei erasotzen diete, baina txahal eta behorrekin ere saiatu izan dira azkenaldian, Garciak zehaztu duenez. Ondorioz, kontatu du berak etxean zituen 30 ahuntzak kentzea erabaki zuela, “goiz batean denak hilda aurkitu aurretik”. Karrantzan sortu du otsoak arazorik gehien azkenaldian, baina Bizkaiko beste eremu batzuetan ere kexu dira otsoaz. Javier Kanpok Gorbeia inguruan du bere ganadua. “Guztiz babesgabe gaude; ganadua mendian txakurrik gabe egonez gero, eraso egiten die, eta kalte handiak eragiten ditu”, adierazi du. Hari, aurten, hamabi abelburu zauritu dizkio otsoak. Azpimarratu du inguruko abeltzain batzuek ehundik gora izan dituztela kalteak.

Bizikidetza posible

Abeltzainen ustez, otsoa dela-eta abeltzaintza estentsiboa desagertzera kondenatua dago. Kanpok otsoa desagertzearen alde egin du arazoa konpontzeko. Ekologistek, aldiz, otsoaren eta ganaduaren arteko bizikidetzaren alde egiten dute. Andres Illana Ekologistak Martxan-eko eta Euskadiko Otso Taldeko kidearen arabera, giza jardueraren eta biodibertsitatearen arteko elkarbizitza ahalbidetu behar da, otsoa faktore erabakigarria delakoan biodibertsitatean eta ezin delakoan ekosistema funtzionalik egon harrapari handiak gabe. “Otsoak, izan ere, gizakiak abeltzaintza asmatu aurretik zeuden”.

Illanak aitortu du agerikoa dela lehen ibiltzen ez ziren lekuetan, artzainaren figura desagertu den lekuetan edota harrapariengandik babesteko neurriak gutxitu edo desagertu diren lekuetan otsoa agertuz gero gatazka sortzen dela eta arazoak areagotu egiten direla. Onartu du arazoa larria dela zuzenean eragiten dien pertsonentzat. Baina, haren ustetan, ez da oso garrantzitsua, azienda osoa aintzat hartzen bada. Illanak dioenez, Karrantzan gatazkarik handiena gertatu zenean, hamalau ardi hil ziren, eta, orotara, gutxi gorabehera, 12.000-13.000 abelburu daude haranean. “Bistan denez, hamalaukoa ez da oso kopuru handia”.

Abeltzainak harago doaz, ordea, eta uste dute egoera larritzen bada otsoak sor ditzakeen arazoak gizakietaraino irits daitezkeela. “Badirudi gizakiari beldurra galtzen ari zaion animalia bat dela otsoa, eta, luzera begira, zorigaiztokoren bat eragingo du. Elurra eta hotza egiten duenean eta zer jan ez duenean, oso arriskutsua izan daiteke”, ohartarazi du Garciak. Esan du otsoen tokia mendi altuak direla, eta ez etxeko ganadua dagoen eremua.

Ekologista taldeek egoera honetan Karrantzan otsoak hil izana salatu izan dute. Dena den, aldundiak adierazi duenez, Iraunkortasuna eta Ingurune Naturala Zaintzeko Sailak ez du otsoen ustezko heriotzei buruzko salaketarik jaso, eta ingurumen zaintzaileek ere ez dute, gaur egun, horren berririk edo informaziorik. Halaber, ez da zauritutako edo hildako otsorik eraman Gorlizko Animalia Basatien Bizkaiko Errehabilitazio Zentrora; beraz, ezin dute baieztatu halakorik gertatu denik, ez Karrantzan, ez herrialdeko beste tokiren batean.

Arazo horren konponbidea prebentzio neurriak direla uste du Illanak; otsoari basa harrapakinak bereganatzea errentagarriagoa egitea lortu behar da, haren ustez. Hala, dioenez, hori hainbat neurriren bidez baino ez da konpontzen, hala nola diru publikoa erabiliz. “Txakur zaindariak erabiltzea, azienda gauez babespean gordetzea, edota artzainaren figura berreskuratzea lirateke aukerak”, Illanaren esanetan. Azken finean, betidanik erabili izan diren metodo horiek, otsoa, katamotza eta antzeko harrapariak izan dituzten abeltzaintza ustiategietan. “Beti egin dena egin, azienda babestu harrapariak dauden lekuetan”.

Kanpok, baina, uste du metodo horiek ez dutela “zentzu handirik”. “Txakurra edukitzea, adibidez, gastu eta ardura handi bat da, eta arazoak ere sortzen dituzte; animalia konplikatuak dira”, adierazi du. Ez dator bat artzain elektrikoa jarri edota animaliak gauean etxeratzeko proposamenarekin. Era berean, uste du diruarekin eta laguntzekin ez dela arazoa konponduko.

Antolatu beharra

“Lehen sektorea aspertzen ari dira, gero eta animalia gutxiago daude, ilusio txikiagoa. Hirietan gero eta janari gehiago faltako da etorkizunean”. Garciaren hitzak dira. Haserre daude abeltzainak, eta neurriak hartu eta kalteak ordaintzeko eskatzen diete Bizkaiko Aldundiko arduradunei. Iruditzen zaie beti beraiek ateratzen direla galtzen. Azpimarratu du lehen sektorea berez ez dagoela egoerarik onenean, eta arazo honekin, are gutxiago. “Arazoa larria da”. Ohartarazi dute bertatik bizi diren abeltzainak animalia basatiekin nazkatuta daudela eta martxa honetan lehen sektorea desagertu egingo dela.

Konponbideak jartzeko asmoz, abeltzain baten salaketa jasotzean Bizkaiko Foru Aldundiak betetzen duen jarduera protokoloaren eraginez, peritu espezializatu bat bidaltzen dute kalteak otso batek eragin dituen zehazteko; kasu horretan, jabeak aldundiaren dekretu batean ezarritako kalte ordainak eskura ditzake. Otsoa orain espezie babestua denez, ezin da uxaldirik egin haren populazioa kontrolu ahal izateko edo abereei eragindako kalteei aurre egiteko. Bide horretan, Eusko Jaurlaritza otsoa kudeatzeko plana garatzen ari da, hainbat erakunde publiko zein pribaturen laguntzarekin. Illanak adierazi duenez, planak “uste baino itxura hobea du”, eta gustura daude jakin dutenarekin. Eskertu dute prebentzio neurriei arreta jarri izana eta azaroa txikitzen ahalegintzea.

Kudeaketa plana otsoarekin zerikusia duten ekintza guztiak koordinatzeko esparrua izango da, espeziearen kontserbazioa eta abeltzaintzako aprobetxamendua uztartzeko. Horregatik, denak bat datoz: beharrezkoa da elkarbizitza lortzea abeltzaintza estentsiboaren eta otsoaren artean.


Summary: Inflazioa %5,6ra jaitsi da urte amaieran, baina elikagaiak %15,2 garestitu dira. Hego Euskal Herrian, energiaren merkatzeak beste puntu bat kendu dio urte arteko inflazioari. Azukrea %67 garestitu da; olioa, %41, eta esnea, %38. Soldata gehienak inflazioaren azpitik hazi dira

Beheranzko joerarekin bukatu zuen inflazioak 2022. urtean. INE Espainiako estatistika institutuaren datuen arabera, KPI kontsumo prezioen indizea %6,7tik %5,6ra jaitsi zen azarotik abendura Hego Euskal Herrian. Inflazio handia da, baina 2021. urtekoa baino txikiagoa da, orduan %6,7an bukatu baitzuen urtea.

Inflazioak gorakada handia izan zuen urtearen lehen erdian, eta uztailean jo zuen goia, %10,7ra iritsi baitzen. Orduz gero, behera egin du, hura puztu zuen energiaren garestitzeak indarra galdu ahala. Are gehiago, argindarra eta gasa duela urtebete baino merkeago daude orain. INEk Berokuntza, Argiztapena eta Ura izeneko atalean ematen ditu datu horiek erkidegoka, eta indize horrek %10,4 egin du behera azken urtean. Martxoan, Ukrainako gerra hasi berritan, %68,4 haztera iritsi zen, aldi berean ari zirelako garestitzen argindarra eta gasa.

Erregaiak, berriz, 2021eko abenduan baino %6,2 garestiago izan ziren iazko abenduan. Ekainean, %39,7 garestiago ere izan ziren; Brent petrolio upela 120 dolarretik gora salerosi zen hilabete hartan, baina 2022. urtean 85 dolarren bueltan bukatu zuen, eta antzeko prezioan salerosten ari ziren atzo ere.

Elikagaiek goia jo dute

Baina bada oraindik ere oso goian dagoen atal bat —elikagaiena—, eta haren garrantzia oso handia da, diru-sarrera apaleko familiek proportzionalki besteek baino gehiago gastatzen dutelako atal horretan. INEren arabera, duela urtebete baino %15,2 garestiago daude orain. Badirudi, ordea, elikagaien garestitzeak ere goia jo duela, azken bi hilabeteetan pixka bat apaldu delako haren igoera —%15,7 garestitzen ari ziren urrian—.

Azukrea da azken urtean gehien garestitu den elikagaia, %67 hain zuzen ere. Haren atzetik doaz olioak eta koipeak (+%41), esnea (+%38), arrautzak (+%33,8), zerealak (+%22,5) eta esnekiak (+%21,7). Haragien artean, oilaskoa da gehien garestitu dena (+%13,8). Ardikia, berriz, %1,4 merkatu da.

Inflazioaren datu orokorra apaltzen ari bada ere, garbi dago inflazioa ekonomiaren atal gehienetara igaro dela. Izan ere, azpiko inflazioak, elikagai freskoak eta energia aintzat hartzen ez dituenak, goranzko joerari eusten dio: bost hamarren egin du gora abenduan, %6,7ra arte.

ELAk argi du azalpena: «Azpiko inflazioaren etengabeko igoerak erakusten du enpresak kostuen igoera produktuen eta zerbitzuen azken preziora eramaten ari direla. Enpresak egoera aprobetxatzen ari dira etekinak handitzeko».

Soldatak, azpitik

%5,6ko inflazioaren ondorioetako bat da langileen zati handi batek erosteko ahalmena galdu duela 2022. urtean, soldatak ez baitira hein horretan handitu. INEren beraren arabera, lan hitzarmenen araberako soldatak %5 hazi dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta %4,5 Nafarroan. Lan Harremanen Kontseiluaren azterketek, ordea, datu apalagoa ematen du Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako: %3,77.

Pentsioak, berriz, %2,5 handitu ziren 2022an, eta %8,5, berriz, 2023 hasieran, horixe izan baita Espainiako batez besteko inflazioa.


Hizkuntza gutxituen ahotsa goratuz

Summary: Hizkuntza gutxituen ahotsa goratuz. Aretxabaletako Garabide elkarteak jasoko du 2022ko Abadia saria, otsailean. Hizkuntza gutxituen alde egindako lana goratu du foru aldundiak.

Gipuzkoako Foru Aldundiak euskararen normalizazioaren aldeko lanean nabarmendutako pertsona eta elkarteen jarduna saritzeko sortu zuen Anton Abadia saria, 1996an. 26 urte geroago, 2022ko saria Garabide gobernuz kanpoko erakundeak jasoko duela jakinarazi zuen aldundiak abenduaren 22an, nahiz eta datorren otsailean banatuko duen saria —eguna ez dute zehaztu oraindik—.

Munduko hizkuntza gutxituen biziberritze prozesuak bultzatzen ditu Garabidek, horretarako euskararen prozesua eta esperientzia oinarri hartuta. Hain zuzen ere, lan hori azpimarratu du aldundiak. Pozez hartu du saria Iñaki Martinez de Luna Garabideko lehendakariak. “Lan handia egiten duen elkarte txiki bat da gurea, eta lanean ondo ari garela gogorarazi digu Abadia saria jasotzeak”.

2005ean sortu zuten proiektua —Garabidek Aretxabaletan dauka egoitza nagusia—, nahiz eta gorabehera asko izan dituen bidean, arazo ekonomikoek eta kide faltak eraginda. Gaur egun, “egonkortuta” dago gobernuz kanpoko erakunde hori. Martinez de Lunak zehaztu du Jon Sarasua dela elkarteak sorreratik izan duen ardatz nagusia: “Irakasle, bertsolari eta idazlea izateaz gain, lan handia egin du euskararen alde, eta baita beste hizkuntza minorizatuen alde ere. Garabideren sorreran garrantzi handia izan zuen Jonek”.

Eskarmentua bidelagun

Martinez de Lunak aitortu du Garabide sortu zutenean argi zutela euskalgintzak lan handia egin duela euskara biziberritzeko eta zabaltzeko, eta gaineratu du bide horretan jarraitzen duela gaur egun ere. “Guk 2005erako eskarmentu handia geneukan hizkuntzaren alorrean, eta konturatu ginen eskarmentu hori balia genezakeela egoera prekarioagoetan zeuden komunitateetan”. Horrela hasi ziren lankidetza harremanak sortzen ordura arte ezezaguna zuten eremu batean, hizkuntzaren eta tokian tokiko kulturaren biziberritze eremuan.

Martinez de Lunak adierazi du hasieran ez zeukatela harremanik beste komunitateekin; bidaiatzen hasi ziren, beraz, “beste kultura batzuk ezagutzeko eta haien egoera gertuagotik ezagutzeko”. Orduan konturatu ziren eurek uste zuten baino leku gehiagotan daudela euskaldunak. “Horri esker, ez zitzaigun hain zaila egin beste hizkuntza batzuetan hitz egiten zutenekin harremanetan jartzea eta haien errealitateak ezagutzea. Tribu asko ezagutu genituen”. Ekuador eta Kolonbiako kitxuak, Txile eta Argentinako maputxeak, eta Paraguai eta Boliviako guaraniak, adibidez.

“Harremanak saretzen eta esperientziak trukatzen” aritu ziren batean eta bestean, “bakoitzak berea kontatuz eta elkarri aholkuak emanez”. Horri esker, Martinez de Lunak esan du gaur egun toki askotan “oso egonkortuak” dituztela dinamikak. “Eskatzen dutenei laguntzea” izaten da Garabideren lana, elkarteko lehendakariak zehaztu duenez.

Lankidetza horretan, hiru lan ildo zehaztu zituzten hasiera-hasieratik: formazioa, sentsibilizazioa eta aholkularitza. Martinez de Lunaren hitzetan, komunitate gutxitu askotan badute hizkuntzarekiko kezka, baina batzuek ez dute eskarmentu handirik izaten lan horietan edo kezka hori ez da iristen instituzioetara. “Batzuek ez dute izaten antolaketarik euren komunitateetan, edo gaia lantzeko militante gutxi izaten dituzte. Euskarak, ordea, hamarkada askoan izan ditu militanteak, eta badugu zer irakatsi”.

Ikastaroak eta aholkularitza

Formakuntzari dagokionez, ikastaroak antolatzen dituzte Garabiden, bai presentzialki eta baita sarean ere. Tokian-tokian, hizkuntzaren inguruko militante direnekin aritzen dira batzuetan, eta instituzioetako arduradun eta politikariekin beste batzuetan. Euskararen inguruko formazio teorikoa eta bertako ekintzen ezagutza zuzena lantzen dituzte ikastaro horietan. “Beharren araberako dinamikak” baliatzen dituzte. Adibide gisa, parte hartzaileren batek eskolen inguruan “zerbait” landu nahi badu, aholkuak ematen dizkiote Garabideko kideek eta harremanak sortzen dituzte adituekin. Horri esker, “beharrezkoa den materiala edo prozesua” sortzen dute.

Horrez gain, aholkularitza lana ere egiten dute Garabiderekin harremana duten eta haien herrialdeetatik Euskal Herrira hizkuntza gutxituen egoera aztertzera etortzen direnekin. Elkarteko lehendakariak azaldu du “hizkuntzaren biziberritzearen inguruko aholkuak” eskatzen dizkietela askotan, horiek, ondoren, haien herrialdeetan erabili ahal izateko: “Iaz, hainbat esperientzia bizi izan zituen gurean Ekuadortik etorritako kide batek, Korrika, esaterako, eta gutun bat bidali zigun hilabete batzuk geroago; bertan azaldu zigun, ondo pentsatu ondoren, haren bizitza bertako hizkuntza biziberritzen igarotzea erabaki zuela”. Aholkuak eman dizkiote Garabidekoek, “nahiz eta Ekuadorko eta Euskal Herriko egoera ez den berdina”.

Sentsibilizazioari dagokionez ere “lan handia” egiten dute Garabiden, baina ez beste komunitateekiko eta haien hizkuntzekiko bakarrik, baita euskararen inguruan ere. Beste hainbat komunitatetan “haien hizkuntzarekiko kontzientzia” badutela esan du Martinez de Lunak, baina askotan “autoestimu baxuarekin” hitz egiten dutela gai horri buruz: “Euskal Herrian gertatzen den bezala, toki horietan ere eurena hizkuntza txikia dela eta jende gutxik hitz egiten duela esaten dute askotan, eta horri buelta ematen saiatzen gara”.

Zentzu horretan, bi norabidetan aritzen dira lanean. Batetik, beste komunitateetako kideek ikusi eta ezagutu egiten dute euskararekin egindako lana, eta, eredutzat hartuta, haien kulturan eta egunerokoan txertatzen dituzte ikasitakoak. Bestetik, kide horiek Euskal Herrira etortzen direnean, etengabe bertan egindako lana txalotzen dutela azpimarratu du elkarteko lehendakariak, eta horrek autoestimuan lagundu egiten duela: “Beti pentsatzen dugu ez dugula askorik egin, baina kanpokoek esaten digute ‘honetan ere euskara sartzea lortu duzue!’, ‘izugarrizko lana dago hemen’… Asko pozten gaitu horrek”.

Horrez gain, Martinez de Lunak aitortu du konturatu direla arazoa ez dela euskararena bakarrik, arazoa unibertsala dela. “Urte luzez gure zilborrari bakarrik begiratu diogu, baina munduan badira beste milaka hizkuntza gutxitu. Euskararen alde egin behar dugu, baina ez euskararen alde bakarrik; borroka komunitarioa eta globala da”.

Ikastetxeekin lankidetzan

Une oro, hainbat proiektu izaten ditu martxan Garabidek; horien artean, gaur egun ikastetxeetara begira antolatzen ari diren bat: Aretxabaleta inguruko lau ikastetxetan zein hizkuntza dauden aztertu dute, eta horren inguruan lanketa bat egingo dute ikasleekin zein irakasleekin.

“Guretzat oso garrantzitsua da euskara bultzatzea, baina ikasle batzuek, askotan, badute beste hizkuntza bat ere; sarri, haien komunitatean minorizatuta dagoen hizkuntza bat izaten da, gainera”, azaldu du Martinez de Lunak. Beraz, bakoitzaren hizkuntzak duen balioa transmititu nahi diete ikasleei eta familiei. Hala, ikasle horiek euren hizkuntza “altxor moduan” har dezaten nahi dute, garrantzia eman diezaioten nahi dute, horrek “euskararen egoera ulertzen” lagunduko diela uste baitute Garabideko kideek: “Enpatia sor dezake horrek”.

Elkarteko lehendakariak aitortu du proiektua gelakide guztien artean lantzeak baduela bere garrantzia: “Kide bakoitzari haren kulturarekiko autoestimua igotzeaz gain, Euskal Herriko kulturan jaio eta hezi direnak ere haien hizkuntza eta horrek atzean daukan guztia hobeto zaintzera bultza ditzake”.

Garabiden badituzte material didaktikoak sortzeko proiektuak ere, eta baita hainbat tributako plan estrategikoak lantzekoak ere. Horien artean, Ekuadorko kitxuak plan estrategiko bat sortzen ari dira Garabiderekin, baita Boliviako kitxuak eta guaraniak ere; Txilen, berriz, hezkuntza alorrerako materiala lantzen ari dira. Beste tribu asko ere antzeko prozesuak garatzen ari direla zehaztu du Garabideko lehendakariak.

Orain arte, gehienbat Hego Amerikan aritu izan dira lanean Garabideko kideak, baina Europara begira ere jarri nahi dute orain: “Ipar Euskal Herriko hainbat kiderekin lanean hasi gara, eta haien bidez espero dugu Europako beste hizkuntza komunitate batzuekin sareak sortzea”.


Dimisioen ondoko bozak Senperen

Summary: Dimisioen ondoko bozak Senperen. Hamazazpi hautetsik joan den urte bukaeran dimisioa eman ondoan, herriko bozak berriz eginen dituzte Senperen, otsailaren 19an. Hiru zerrenda agertu dira: Dominique Idiart dudan ezarria izan den auzapezarena, Hats Berri talde berria eta Pierre-Marie Nousbaumen segidako eskuina.

Herriko bozak berriz eginen dituzte Senperen otsailaren 19an, kargualdi erdian. 29 kontseilaritarik hamazazpik dimisioa eman ondoan eginen dituzte. Dominique Idiart karguko auzapezaren zerrendatik beretik bost hautetsik utzi zuten kargua, lehenik. Gero, koalizioan zituen Senpere Bai talde abertzaleko bostek. Azkenik, ospizioko zazpi hautetsiek. Hiru zerrenda agertu dira berriz ere: Idiart auzapezarena, Hats Berri —abertzaleen eta Idiarten zerrenda kide ohien artekoa—, eta Jean-Bernard Dolosor eskuineko oposiziokoaren ingurukoa. Hautatua izanen den talde berriak 2026 arteko agintaldia izanen du.


Summary: Milaka herritar atera dira kalera Liman, eta Lan ministroak dimisioa eman du. Juliacan beste manifestari bat hil du Poliziak, eta 49 dira jada Boluarteren aurkako protestetan hil diren herritarrak. Peruko Gobernuaren Lan ministroak dimisioa ematea eta barkamena eskatzea galdegin dio presidenteari.

Dina Boluarte Peruko presidentearen aurkako protestak Limaraino iritsi dira, eta atzo milaka herritar atera ziren kalean hiriburuan, ezkerreko hainbat eragilek deituta. Hildako gehiagorik ez. Behera diktadura zibil militar, arrazista eta klasista lelopean atera ziren kalera eta Miraflores parkeraino joan ziren. Tartean ziren, gizarte eragileak, sindikatuak eta ezkerreko alderdiak. «Hilketengatik ari gara protestan, Punoko gure anai-arreba nekazarien sarraskiagatik. Dina Boluartek kargua uztea eskatzen dugu, gobernu usurpatzaile bat delako», adierazi zion AFP agentziari manifestazioan Rosario Abantok.

Protestak Puno eskualdean hasi ziren abenduaren erdialdean, hegoaldean, eta pixkanaka joan dira zabaltzen herrialde osora. Boluarteren dimisioaz gain, Kongresua ixtea, presidentetzarako hauteskundeak aurten egitea eta Alberto Fujimoriren 1993ko konstituzioa ordezkatzeko biltzar konstituziogile baterako bozak deitzea eskatzen dute manifestariek, zeinek merkatu ekonomia ezarri zuen ekonomiaren ardatz gisara.

Atzo Juliacan beste manifestari bat hil zuten segurtasun indarrek (astelehenean hamazazpi hil zituzten), eta horrekin 49 dira Boluarteren aurkako protestEtan hildakoak. Zaurituak 600dik gora dira. Herenegun Peruko Fiskaltzak atariko ikerketa bat ireki die Boluarteri, hiru ministrori eta bi ministro ohiri. Herritarren aurka genozidioa, hilketak eta lesio larriak egitea egozten die fiskaltzak sei horiei.

Lan ministroaren eskaera Boluarteri

Eduardo Garcia Birimisa Lan ministroak dimisioa eman zuen atzo, eta Boluarteri eskatu zion barkamena eskatzeko egun hauetan gobernua egiten ari den akatsengatik eta 49 hildako horiek eragin duten minagatik. Gaineratu zuen, herrialdean bizi den egoera dela eta, ezin dela hurrengo urtera arte hauteskundeak egiteko. Protesten atzean «denbora askoan ezkutuan egon diren gizartearen eskaerak» daudela aitortu du. «Presidente anderea, tragedia berriro errepikatu da, eta anai-arreba asko erori dira, oraingoan Punon eta Cuscon. Eskaera horiek aintzat hartzea ez da nahikoa orain nire ustez herrialde honek behar duenari erantzun bat emateko. Bizi berri ditugun tragediek hori erakusten dute», esan du dimisioaren berri ematerakoan Garcia Birimisak.

Aste honetan protestak Cusco eskualdean areagotu dira. Cusco hirian herenegun hil zuten manifestaria agurtu zuten atzo Arma plazan, eta jende andana bildu zen. Protestariak hiri horretako aireportuan sartzen saiatu ziren asteazkenean, eta Gobernuak ixtea erabaki du. Atzo, berriz, Antapaccay kobre mehategian sartu ziren manifestariak. Peruko Gobernuak salatu du zenbait ibilgailu eta makina erre zituztela. Enpresak ohar batean elkarrizketa lehenesteko eskatu dio Gobernuari Perun bizi den egoera bideratzeko.

Urteberriko meniaren ostean, bigarren protesta astea da hau. Hegoaldean kontzentratuta daude orain, baina Limako atzoko manifestazioak eta ministroaren dimisioak Gobernuaren ateraino eraman dituzte. Atzo Peruko 25 eskualdeetatik hamarretan itxi zituzten manifestariek errepideak, tartean Txileko mugakoak.

Pedro Castillo presidente ohiak atxiloaldian dirau oraindik. Peruko Botere Judizialeko epaile nagusiak abenduaren16an onartu zuen fiskaltzaren eskaera, atxiloaldia beste 18 hilabetez luzatzea. «Ihes egiteko arriskua» dagoela deritzo fiskaltzak. Castillo abenduaren 7an atxilotu zuten, Kongresuaren desegitea iragarri eta gutxira hura kargutik kendu ondoren.