Summary: Paxlovid botika antibirala baimendu du EMAk. COVID-19aren aurkako botika baimentzeko prozesua abiatu du Europako agentziak, 18 urte baino gehiago eta «gaitz larria pairatzeko arriskua» dutenen tratamendurako

EMA Sendagaien Europako Agentziako giza sendagaien batzordeak oniritzia eman dio Pfizer konpainiaren Paxlovid pilula antibirala merkaturatzen hasteari. «Baldintzapeko lizentzia» emanen diote botikari, COVID-19aren larrialdiko tratamendurako. Zehazki, EMAko batzordeak gomendatu du Paxlovid erabiltzea «oxigeno gehigarririk behar ez duten eta gaitz larria pairatzeko arriskuan diren» paziente helduak artatzeko.

COVID-19aren aurkako estrategian, Europako Batasunean baimendutako lehen antibirala izanen da Paxlovid. EMAren oharrean azaltzen denez, sendagai horrek apaldu egiten du SARS-CoV-2 birusaren gaitasuna giza organismoan ugaltzeko. Pfizerren botikaren eraginkortasuna neurtzeko, EMAk aintzat hartu du COVID-19az kutsatutako pazienteekin eginiko ikerketa bat. Azaldu dutenez, Paxlovid bidezko tratamenduak zeharo murriztu zituen ospitalizazioak eta heriotzak COVID-19 larria pairatzeko arrisku faktoreak zituzten pazienteen artean.

Esperimentuko paziente gehienak delta aldaerarekin kutsatu ziren, baina, laborategiko ikerketak oinarri hartuta, ikerlariek uste dute botika eraginkorra izanen dela omikron eta beste aldaera batzuen aurka ere.


Summary: Sistiagaren atzera begirakoa ireki du Kubo Kutxa aretoak. Jose Antonio Sistiagak laurogei urtean ondutako obra aztertzen du Donostiako erakusketak, artistaren naturarekiko begiradan jarrita arreta. Hortik jarri dioten izena: 'De rerum natura'.

Ibilbidearen errepaso hutsa bakarrik egin beharrean, bide horri begiratzeko helduleku berri bat proposatu nahi izan du Donostiako Kubo Kutxaren urteko lehen erakusketak: Jose Antonio Sistiagaren (Donostia, 1932) laurogei urtetako obra biltzen duen De rerum natura. Guztira, ehundik gora pieza jarri dituzte ikusgai, margolanak, lan grafikoak eta filmak, eta izenburuak aurreratzen duen hori da erakusketa taxutzeko baliatu duten ildo nagusia: artistak naturarekiko eta paisaiarekiko izandako begirada, zeinak «hari eroale gisa» funtzionatzen duen Sistiagaren obra guztian, Jean-Michel Bouhours komisarioaren esanetan. Maiatzaren 22ra bitartean bisitatu ahalko da.

Sistiaga bera aurkezpenean egongo zela iragarria zen arren, Ane Abalde Kutxa Fundazioko Arte eta Ondareko zuzendariak eta Ander Aizpurua Kutxa Fundazioako zuzendariak penaz azaldu dute azken orduan ezin izan duela joan. Pozik azaldu dira, ordea, Sistiagaren itzala duen norbaiten lana beren gunean zabal erakutsi ahal izateagatik. Abalde: «Legezkoa zen Sistiagari erakusketa hau egitea eta bere lanaren berrirakurketa bat antolatzea, gure artista garrantzitsuenetariko bat izateaz gain, euskal panorama kulturalaren protagonista eta eragile erabakigarria izan delako». Gehitu du, gainera, Kutxak urteetan harreman estua izan duela artistarekin, «Gaur taldeko beste artista batzuekin bezala», eta erakundearen arte bilduman haren presentzia nabaria izan dela beti. «Harreman estu horren isla ere bada erakusketa-omenaldi hau», esan du.

Urteak dira Bouhours komisarioak gertuko harremana duela artistarekin, eta, besteak beste, Parisko Pompidou zentroko zinema saileko kontserbazio burua eta Monakoko Museo Nazionaleko zuzendaria izan da, baita Sistiagari eskaini zaizkion beste erakusketa batzuen komisarioa ere. Hau da, hala ere, haren obrarekin egin duen proiekturik handiena, eta Lukrezio poeta klasikoaren De rerum natura lanetik hartu du izena. Azaldu duenez, urteetan artistarekin izan dituen solasaldietan ohartu baita hark asko oinarritzen dituela bere gogoetak Epikuroren tradizioan —filosofo greko horri egiten dio gorazarre Lukrezioren lanak—.

Hala garatu du: «Epikurok eta geroago Lukreziok atomoz eta hutsaz osatutako materia eta haren mugimendua deskribatu zituzten, zentzu intuitibo baina partekatutako bati segika eta zientziari aurrea hartuz. Jose Antonio Sistiagak modu ikaragarrian jorratu zuen materiaren errepresentazio hori, betiere artista irudimenean oinarrituta. Pinturarekin eta, batik bat, margotutako filmekin berehalako zentzumenek harrapatu ezin dutena adierazten du, eta, batez ere, ikusmenari ihes egiten diona. Hor dagoela dakigun hori, baina hauteman ezin duguna adierazten du».

Zazpi sekuentzia

Ordena kronologikoari jarraituta egituratu dute erakusketa, zazpi ataletan. 1955-1964 urteen arteko margolanek osatzen dute lehena, eta inoiz erakutsi gabeko zenbait lan jarri dituzte bertan, erakusketa prestatzean topatu dituztenak —Gorka Sistiaga artistaren semeak, batik bat; aurkezpenean egon da—. «Natura hilak daude, paisaiak, eragin ezberdinak... bila ari den artista bat erakusten dute», nabarmendu du komisarioak.

Lehen atal horretatik hasita eta beste guztietara hedatuz, paisaiaren errepresentazioa figurazioaren eta abstrakzioaren artean agertzen da erakusketa osoan, eta etengabekoak dira, hala, argiari, mugimenduari, abiadurari eta natura hautemateko beste alor batzuei egindako keinuak haren obran.

Donostian hasi zen margotzen Sistiaga; Parisera egin zuen gero 1950eko hamarkadan, eta Eivissara (Balearrak, Herrialde Katalanak) lekualdatu zen hurrengo, lanerako testuinguru aproposago baten bila. Tarte horretako (1955-1965) obra grafikoa biltzen du, bada, bigarren atalak, eta hor dator erakusketako lehen filma ere, kasu honetan, «figuratiboa»: Sistiagaren beraren autorretratu bat. Bouhours: «Krisi une bat zuen; kamera piztu, eta bere burua jarri zuen haren aurrean, krisialdi hura filmatzen uzteko».

Atal horren sarreran dator, halaber, artistak margotutako lehen koadroa, 1947koa: Amara auzoa (Donostia) ageri da, eta aldamenean dago handik hamar urtera margotu zuen beste lan bat, paisaiarekiko ikuspegian artistak egindako jauzi formalaren erakusgarri.

Etena eta eraldaketa

1965ean «ekoizteari» utzi zion Sistiagak, «Oteizaren urratsei segika» —hark ere eskultura egiteari utzi baitzion gutxi lehenago, ikerketa esperimentalean eta pentsamendu teorikoan zentratzeko—. Hiru urte iraungo zituen eten horretan, Esther Ferrer lagun zuela, Adierazpen Askeko Lantegian eta, Bouhoursen hitzetan, «aktibismoan» aritu zen Sistiaga, eta zinemarekin itzuli zen lan artistikora, 1968an. Orduko ...ere erera baleibu izic subua aruaren... filma ikus daiteke, bada, hirugarren aretoan: inoiz zuzenean zeluloidearen gainean margotutako lehen film luzea, mutua eta 70 minutu irauten dituena. Nazioarteko ospea ekarri zion Sistiagari, eta komisarioak adierazi du egun ere zinema abstraktuaren historian «parekorik ez duen lan bat» dela.

Sistiagak berriz pintzelei heltzea ere ekarri zuen lan horrek, eta, 1970eko hamarkadatik aurrera, tamaina handiko mihiseak margotu zituen —erakusketako laugarren atala hartzen dute—. Naturari eta paisaiari lotutako gaiak lengoaia abstraktu bidez irudikatuak agertzen dira, margolaria ordurako «abstrakzio informalaren figura nagusietako bat» zeneko isla. Bouhours: «Zinemako esperientziak bide original bat topatzen lagundu zion pintura informala den eremu estetiko zabalean».

Areto horretako margolanekin paraleloan, tarte horretan artistak garatu zuen obra grafikoaren lagin bat ere jarri dute ikusgai, bosgarren aretoan. Ikatz-ziriz eta argizariz egindako lanak dira, lerro kurbatuekin, eta naturaren mugimendu handi eta geldoak dakartzate gogora, besteak beste. Aipagarriak dira aldi horretako bi serie figuratibo ere: 1970eko urteetako biluziak eta 1980ko serie erotiko bat. «Biluzi horiek soilik modeloari begira egin zituen, margotzen ari zena begiratu gabe», kontatu du komisarioak. Eta Sistiaga semeak gaineratu: «Eskuak inteligentzia eta memoria dituela esaten du».

2011tik aurrera, Abiadura, argia, kolorea: keinu bakarra, hiru emaitza desberdin izeneko sorta ondu zuen artistak, eta lan emankor horri egin diote lekua azken aurreko aretoan. Kasu honetan, denak dira kartoi gainean olioz margotutako lanak.

Film kosmikoak deitu duten zazpigarren aretoan, azkenik, beste bi film margotu ipini dituzte ikusgai: Inpresioak goi atmosferan (1988-1989) eta aurrez argitara atera gabeko Han, zeina 1992an hasi baitzuen artistak, eta zazpi minutuko zeluloidearen bi minutu baino ez zituen utzi margotuta. Erakusketarako digitalizatu dute propio, eta pantaila bikoitzean proiektatzeko moldatu.

Jarduera paraleloak

Erakusketak iraun bitartean, eta hura «testuinguruan» jartzeko, bi jarduera berezi antolatu dituzte maiatzera bitartean, Artium museoarekin eta Euskadiko Filmategiarekin elkarlanean. Batetik, martxoaren 10ean, Tabakalerako Kutxa Kultur plazan, mahai ingurua izango da Rocio Robles Tardio, Sergio Rubira eta Mikel Onandiarekin, Artiumen berriki ireki duten Pentsatzeko leku bat. Arte-eskola eta praktika esperimentalak Euskal Herrian, 1957-1979 erakusketako komisarioekin. Eta, bestetik, maiatzaren 6an, ...ere erera baleibu izik subua aruaren... filma proiektatuko dute Tabakalerako zinema aretoan.


Summary: «'Euskal Herria' kontzeptua galdu da ikasleen hizkeratik, eta hedabideetan ere lausotzen ari da». Hedabideek Euskal Herria nola irudikatzen duten aztertu dute Martin Ugalde Foroan. BERRIAk zuzenean zabaldu du.

Izan ala ez izen? Euskal Herriaren irudikapena euskal hedabideetan liburua ondu du Mondragon Unibertsitateko Huhezi fakultateko ikus-entzunezko komunikazioko irakasle eta ikertzaile talde batek, Martin Ugalde Bekari esker.

Eneko Bidegain Aire, Ainhoa Larrañaga Elorza eta Zuriñe Maguregi Sanchezen lanak hiru ardatz ditu: alde batetik, Euskal Herriaren irudikapenaren eta tratamenduaren argazkia egin dute. Horretarako, hedabideek sortzen eta erabiltzen dituzten mapak, terminoak, grafikoak eta datuak aztertu dituzte. Bestetik, hedabide bakoitzak osagai horiek zergatik aukeratzen dituen azaldu dute. Azkenik, herrialdea irudikatzeko osagaien batasun faltak sortzen dituen distortsioa eta arazoak nola konpondu proposatu dute.

Egindako lana azaldu dute gaur Larrañagak eta Maguregik Martin Ugalde Foroan, Andoaingo (Gipuzkoa) Martin Ugalde kultur parkean.

Ikasleen artean ikusi dute Euskal Herria kontzeptua desagertu egin dela haien hizkeratik, eta hedabideetan ere «lausotzen» ari dela. Larrañagak ohartarazi du arazoaren funtsa politikoa dela, eta eragile politiko gehienek erabaki dutela Espainiak eta Frantziak ezarritako banaketa administratiboak.

Maguregik azaldu du Euskal Herriaren lurraldetasunaren desitxuraketa atzeman dutela, eta horien arrazoiak aurkitu dituztela. Bederatzi arrazoi dira: EAEra mugatzen diren albiste gehienak erakundeetatik edo elkarteetatik datozela. Espainiako datuak jasotzen dira, eta horiek autonomia elkartez banaturik daude. Bateragarritasun faltaren arazoa azaldu du: nahasmendua dago erredakzio askotan Euskadi, EAE, Euskal Herria terminoak erabiltzean, irizpideak ez daudela bateratuta.

Kazetaritza azkarra da beste arrazoietako bat, eta kazetarien burujabetza falta. Euskal albiste agentziarik ez egoteak ere laguntzen du horretan. Maguregik adierazi du Eusko Jaurlaritzari bere ikuspegia azaltzeko eskatu diotela ikerketarako, baina erakundeak uko egin diola parte hartzeari.

Besteak beste, lurraldetasuna zaintzeko batzordea sortzea proposatu dute adituok.

Mahai ingurua

Ondoren, gaiaren inguruko mahai-ingurua egin dute Martxelo Otamendi BERRIAko zuzendariak (iragarrita zegoen Eider Goenaga ordezkatzen), Gure Irratiako Arantxa Idiederrek eta Tokikomeko Iban Arantzabalek. Eneko Bidegainek bideratu du solasaldia.

Gure Irratietan beste herrialdeetako informazioa nola lantzen duten azaldu du Idiederrek, Baztangoa (Nafarroa), esaterako.

Arantzabalek nabarmendu du hedabide handiek markatzen dutela agenda, eta euskarazko hedabideok «masibo» bihurtzeko erronkari heldu beharko lioketela.

Otamendiren arabera, hedabide guztiek bilatzen dute agenda propioa sortzea, eta hori dela zailena.

Arrosa sareak eta Tokikomen garrantzia nabarmendu du Idiederrek. «Hegozentrismotik ateratzeko aukera ematen dugu guk, baina Iparraldeko kuota bat izan gabe, han zer gertatzen den jakiteko. Ez gara kuota bat, baizik eta Euskal Herriaren parte».

Tokiko hedabideek «komunikazio talde bat osatzera» egin behar dutela adierazi du Arantzabalek.

Egunkari nazionalaren eta tokikoen arteko dikotomiaz harago joateko beharra nabarmendu du Martxelo Otamendik. Joseba Sarrionandiaren itzuleraren adibidea jarri du: Anboto tokiko hedabidearekin edukiko elkarlana nabarmendu du. Halere, hori gutxiegi egiten dela adierazi du. Kontrako norabidean ere gehiago egin beharko litzateke lan, BERRIAko zuzendariaren arabera. Orain, bakarrik «oso larriak diren gauzekin egiten dugu».

Datuen gaia jarri du mahaiaren gainean Eneko Bidegainek. Aipatu du BERRIAk genero indarkeriako kasuak jarraitzeko duen grafikoa, eta halako zer gehiago egin daitekeen galdetu du. «Nola da posible eraikuntza nazionalaz hitz egiten duen herri batean Gaindegia bezalako erakunde bat ixten uztea», adierazi du Otamendik, hura baitzen datu nazionalak ematen zituen bakarra.

Erreferente hura galdu izana deitoratu du Arantxa Idiederrek ere, lagun zuelako ezinbesteko informazioa lortzen.

«Datu gordinak falta ditugu hemen», adierazi du Iban Arantzabalek, demokraziak hori eskatzen duelako. Beste herrialde batzuetan halako datu gordinak kazetarien esku egoten direla nabarmendu du.


Summary: Iaz %5,8 handitu zen Nafarroako ekonomia. Nastat estatistika erakundearen datuen arabera, azken hiruhilekoan %0,8 hazi zen BPG, aurreko hiruhilekoko datuekin alderatuta

Nafarroako Gobernuak %6,5eko hazkundea aurreikusi zuen 2021erako, eta, azkenean, zazpi hamarren beherago geratu da. Nastat estatistika erakundeak aurreratutako lehen datuen arabera, iragan urtean %5,8 handitu zen ekonomia. Halaber, 2020an galdutakoaren parte handi bat berreskuratu zuen ekonomiak; izan ere, 2020an, %8,3 egin baitzuen atzera ekonomiak.

Azken hiruhilekoaren datuen erreparatuta, antzematen da urteak aurrera egin ahala ekonomia motelduz joan dela, batik bat industriaren eraginez. Jarduera ekonomikoa %0,8 handitu zen azken hiruhilekoan, hirugarren hiruhilekoarekin alderatuta (uztailetik irailera, berriz, %1,6 eta apiriletik ekainera %2,6.

Nastatek azaldu du industriak eragin du moteltze hori. Volkswagenek, esaterako, hornidura arazoen ondorioz, hainbat egunez produkzioa gelditu behar izan zuen urrian, azaroan eta abenduan, eta autogintzak zein beste hainbat sektorek izandako arazoak islatu ditu datuak. Alta, Nastaten arabera, merkatuen zerbitzuek eta eraikuntzak konpentsatu egin dute joera ezkor hori.

Azken hiruhilekoko datua iazko azken hiruhilekoko datuarekin alderatuz gero, Nafarroako BPG %4,7 handitu da.

Aurten, %5

Hazkundearen moteltzea COVID-19aren azken olatuarekin lotu du Elma Saiz Ekonomia kontseilariak. Hala ere, ziurtatu du Nafarroako ekonomia «sendoa» dela, eta aurten hazkunde «nabarmen» bat izango duela. BPGa %5 haziko dela dion iragarpenari eusten dio Iruñeko gobernuak, baina onartu du datu hori «zuhurra» dela beste erakunde batzuek egin dutenekin alderatuta. Laboral Kutxak, esaterako, %6,2ko hazkundea iragarri zuen abenduan.

Edonola ere, Saizek aitortu du egoera aldakorra dela eta zuhurgabetasuna handia dela, Ukrainako gerra hotsen, inflazio handiaren eta hornidura kateetan dauden arazoak direla eta. Azken bi arazo horiek urteak aurrera egin ahala apaltzea espero du.

Nafarroako Ekonomia urte hasieran espero baino motelago hazi bada ere, horrek ez du zerga bilketan eragin handirik izan: 2020an baino %15 gehiago bildu du eta pandemia aurreko egoera baino %5,8 gehiago.

Beste lurraldeak

Eustatek duela bi aste eman zituen Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ekonomiaren datuak, eta han azken hiruhilekoan jarduera ekonomikoa bizkortu egin da urteko azken hiru hilabeteetan. 2021ean, %5,5 hazi zen ekonomia, eta aurreko urtean galdutakoaren erdia berreskuratu zuen, eskas.

Espainiako ekonomiari, ordea, tarte handiagoa geratzen zaio pandemiaren aurreko mailara itzultzeko. 2020. urtean %10,8 jaitsi zen, eta, INEk gaur emandako datuen arabera, 2021. urtean %5 hazi zen. Kopururik handiena da 2000. urteaz geroztik; baina, hala ere, Espainiako Gobernuan aurreikuspenetik behera geratu da, %6,5ekoa espero baitzuen. Hurbilago geratu dira beste erakunde batzuk: NDFk %4,9 esan zuen; Funcasek, %4,8, eta OCDEk eta Espainiako Bankuak, berriz, %4.5.

Frantziak oso gertu du pandemiaren aurreko maila: 2020an jarduera ekonomikoaren %8 galdu zuen, eta iaz %7 berreskuratu zuen, Insee Estatistika eta Ekonomia Ikerketen Institutuak baieztatu duenez. Hazkunderik handiena izan da azken 52 urteetan. Emaitzekin oso gustura azaldu da Bruno Le Maire Ekonomia ministroa: «Ekonomia bete-betean dabil. eta erantzuteko gaitasun handia du». Langabezia tasaren jaitsiera sekula ikusi gabekoa dela ere nabarmendu du ministroak.


Summary: Iruñeko Bertsoaroa otsailaren 10etik 24ra egingo dute. Nafarroako Bertsolari Txapelketa atzeratu izanaren ondorioz egingo dute orain. Sei saio izango dira: hiru bertso jaialdi, 'Erre' eta 'Bederatzikoa' emanaldi bereziak eta 'Bertso jasa, bat-bateko jolasa' haurrentzako tailerra.

Udazkenean egin ohi da Iruñeko Bertsoaroa, baina iaz, osasun krisiaren eraginez, piezak eroriz joan ziren, eta Nafarroako Bertsozale Elkarteak eta Iruñeko Udalak zikloa atzeratzea erabaki zuten. Zehazki, Nafarroako Bertsolari Txapelketa atzeratu izanaren ondorioz erabaki zuten ez egitea udazkenean, bertsolaritza eskaintza guztia garai berean ez pilatzeko. Baina badu data dagoeneko: otsailaren 10etik 24ra egingo dute, 31. aldiz.

1991n antolatu zuten lehen aldiz Bertsoaroa Iruñean, hirian bertsolaritza eta euskara sustatzeko, kalitaterik handienarekin eta modurik pluralenean, eta iruindarrei bertsolaritzaren oraingo egoeraren berri emateko. Urtez urte egokituz doa, eta aurten, sei emanaldirekin osatuko dute eskaintza: hiru bertso jaialdi, Erre eta Bederatzikoa emanaldi bereziak eta Bertso jasa, bat-bateko jolasa haurrentzako tailerra. Nafarroako bertsolariek eta bertsolari gazteek protagonismo berezia izan dezatela bilatu dute, Nafarroako Bertsozale elkarteak ohar bidez azaldu duenez.

Egitaraua, xehe

Dagoeneko eman dituzte egitarauaren xehetasun guztiak. Ohi bezala, «lehen mailako» bertso jaialdi batekin abiatuko dute zikloa, otsailaren 10ean. Sei bertsolari arituko dira kantuan, ibilbide eta herrialde ezberdinetakoak: Alazne Untxalo, Amets Arzallus, Eneko Fernandez, Julio Soto eta Nerea Ibarzabal. «Denen artean osatuko dute egungo bertsolaritzaren argazkia», Nafarroako Bertsozale Elkartearen hitzetan. Alaitz Rekondo arituko da gaiak jartzen. Nafarroako Antzerki Eskolan izango da jaialdia, 19:00etan.

Erre emanaldiak hartuko du lekukoa, hilaren 15ean, toki eta ordu berean. Bertsolaritza oinarri duen emanaldi bat da, baina beste adierazpide batzuekin uztartzen da: antzerkia, musika, narrazioa eta poesiarekin. Leire Vargasek, Aner Peritzek, Oihana Aranak eta Haizea Aranak ondu dute ikuskizuna, eta Lankurekin ekoitzi. Dikotomien logikan arakatu nahi dute: gizartea antolatzen duten dualismoak abiapuntu hartuta, horiek mahaigaineratu, hala zalantzan jartzeko, arrakalatzeko. Otsailaren 5ean estreinatuko dute lana Durangon (Bizkaia), eta bigarren emanaldia izango da Iruñekoa.

Otsailaren 17an, bertsolari gazteen saioa egingo dute. Azken urteetan Bertsoaroak ahalegin berezia egin du bertsolari gazteei lekua egiteko, eta aurten ere helduko dio apustuari, «bertsolaritzaren oraina eta etorkizuna diren horiei plazan trebatzen eta kantatzen segitzeko aukera emanez». Beñat Astiz, Ekain Alegre, Ekhiñe Zapiain, Gorka Pagonabarraga, Haira Aizpurua eta Nahia Arrizabalaga arituko dira kantuan, eta Ainhoa Larretxea, berriz, gai jartzaile. Katakraken izango da, 19:00etan.

Haurrentzako programazioak ere izango du tokia aurtengo Bertsoaroan. Aurrekoetan bezala, Bertso jasa, bat-bateko jolasa tailerra egingo dute, otsailaren 19an, Txantreako Salestarren eraikinean. Haurrek jolas eta ariketen bitartez gaiak eta egoerak proposatuko dituzte, eta bi bertsolari gonbidatuek bertso saioa osatuko dute, Bittori Elizaldek eta Josu Sanjurjok. 8 eta 12 urte arteko haurrentzat da, eta izena eman beharra dago, nafarroa@bertsozale.eus helbidera mezua idatzita, otsailaren 17a baino lehen.

Otsailaren 22an, Bederatzikoa izeneko emanaldi berezia egingo dute, 19:00etan, Kondestablearen jauregian. Lanak pianoa eta bertsoa batuko ditu, Beethovenen bizitzan eta obran oinarriturik, elkartetik azaldu dutenez: «Bertsolaritzak berezkoa duen bederatzi puntuko neurriari ere erreferentzia egingo dio, eta neurri horretan kantatu diren bertso antologikoak publiko aurrera ekarriko ditu».

Azkenik, beste bertso jaialdi batek jarriko dio puntua Bertsoaroari, otsailaren 24an. Parte hartzaileak izango dira Eneko Lazkoz, Miren Artetxe, Nerea Elustondo, Saioa Alkaiza, Sustrai Colina eta Xabat Illarregi, eta gai jartzailea, berriz, Maialen Belarra. «Denen artean, egungo bertsolaritzaren berri eskainiko dute, ziklo osoari amaiera biribila jarriko dion emanaldian».

Antzerki Eskolan egingo dituzten hiru emanaldiek bosna euroko sarrera izango dute, eta hirurentzako bonua eskuratu ahal izango da, 12 euroan. Sarrerak salgai daude laescueladeteatro.com webgunean. Bertsolari gazteen bertso saiora eta Bederatzikoa-ra joateko, ez da sarrerarik erosi beharko.


Summary: Neurriak otsailaren 14ra arte luzatzea baimendu du Nafarroako Auzitegi Nagusiak. Besteak beste, ostalaritzako establezimenduek aurrerantzean ere itxita egon beharko dute 01:00etik 06:00etara. Ziurtagiri digitala ere erakutsi beharko da oraindik halakoetara sartzeko.

Nafarroako Gobernuak eskatu zuena betez baimendu du Nafarroako Auzitegi Nagusiak neurri murriztaileen jarraipena. Hala, Nafarroan otsailaren 14ra arte luzatuko dituzte koronabirusaren gaitza geldiarazteko asmoz ezarritako neurri murriztaileak.

Azken asteotan bezala, ostalaritza eta gaueko aisialdirako establezimenduak itxita egongo dira 01:00etik eta 06:00etara, ezingo da barraren inguruan kontsumitu, gehienera hamar lagun elkartu ahal izango dira, eta gizarte, kultura edota kirol arloko ekitaldiek hainbat arau bete beharko dituzte, besteak beste. Ziurtagiri digitala ere erakutsi beharko da oraindik establezimenduetara sartzeko.

Maria Txibiteren gobernuak abenduko azken egunetan ezarri zituen neurriak, eta urtarrilaren 14an luzatu zituzten lehen aldiz. Bietan, Nafarroako Auzitegi Nagusiaren onespena jaso zuen Txibiteren gobernuak. Izan ere, epaileen iritziz, egoera epidemiologikoa kontuan hartuta, «beharrezkoak eta neurrikoak» ziren. Horrekin batera, Nafarroako Auzitegi Nagusiak gaineratu du gaur egungo intzidentzia tasa neurriak ezarri zirenean baino handiagoa dela.

Oraingo honetan ere, neurriei eustea «garrantzitsua» dela uste du Santos Indurain Osasun kontseilariak. «Beheranzko joera nabaritu dugu birusaren transmisioari dagokionez, baina joera hori sendotu beharra dago; bide onari eutsi. Ez dugu atzera egin nahi», azaldu zuen asteazkenean. Neurriei eustearen aldeko faktoreen artean, osasun sistemaren egoera aipatu zuen: «Ospitaleen okupazio maila hasi da pixka bat apaltzen, baina oso handia da oraindik».

Azken datuen arabera, beste 1.382 koronabirus kasu atzeman zituzten atzo, 3.300 proba diagnostiko egin ondoren. Beraz, positibotasun tasa %41,9koa da orain Nafarroan. Ospitaleen egoerari dagokionez, hamahiru pertsona ospitaleratu zituzten atzo; horietatik hiru, ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan. Horrela, 241 dira Nafarroako erietxeetan ospitaleratuta dauden gaixoak, eta horietatik 28 ZIUetan daude.


Summary: Repsoleko lau arduraduni Perutik irtetea debekatu diete, olio isuriaren auzian. Peruk salatu du beste isuri bat izan dela Limako kostaldean. Aurrez, Repsoleko petroliontzi batek 6.000 upel isuri zituen Limako kostaldean, eta 50 kilometro hondatu.

Urtarrilaren 15ean, Tonga sumendiaren erupzioak eraginda, itsas maila kolpetik igo zen Peruko kostaldean, eta, ondorioz, Limatik gertu, Pampillako findegian, milioi bat petrolio upel deskargatzen ari zen Repsoleko itsasontzi batek 6.000 upel isuri zituen itsasora. Petrolioz zikinduta geratu da kostaldeko 50 kilometroko eremua. Dagoeneko hasiak dira hura garbitzen, baina gobernuak salatu du «azken urteetako ingurumen hondamendirik handiena» izan dela. Espainiako Repsol konpainiari egotzi dio Limak erantzukizuna, eta auzia daraman epaileak 18 hilabetez debekatu die enpresa horretako lau ordezkariri Perutik irtetea.

Isuria izan eta gutxira hasi zen gertaera ikertzen Peruko Ingurumen Auzietarako Fiskaltza. Pampillako findegia egiten dute gertatutakoaren erantzule, eta Repsolek kudeatzen du hura. Bi natur erreserbetara ere heldu da isuria. Ingurumen ministro Ruben Ramirezek iragarri du bestelako neurriak ere eskatuko dituztela konpainiako arduradunen aurka: «Gogor ekingo dugu erantzuleen kontra. Egin dutenak, perutarrei ez ezik, mundu guztiari eragiten dio». Bestalde, Ingurumenaren Ebaluazio eta Fiskalizaziorako Erakundeak iragarri du Repsoli isuna jartzeko prozedura abiatu duela, hark isuritako petrolioa biltzeari uko egin ostean. 4,2 milioi eurotaraino hel daiteke zigor ekonomikoa.

Repsolek berak eman zuen gertatutakoaren berri, baina hasieran garrantzia kendu zion auziari, eta esan zuen 25 litro inguru isuri zirela itsasora. Ondorioz, agintariek ez uzten isuriaren benetako neurriaren berri izan hurrengo egunera arte, orduan hasi baitzen petrolioa kostaldera heltzen. Gobernuak 90 eguneko ingurumen larrialdia ezarri du kostaldean, garbiketa lanak errazte aldera. Baina beste isuri batek okertu egin du egoera. Gobernuaren iturrien arabera, toki berean izan da isuria. Repsolek, baina, ukatu egin du, eta esan du 15 metroko sakoneran egiten ari ziren garbiketa lanen ondorioz itsas azalera atera dela hilaren 15ean isuritako eta ordutik hoditerian harrapatuta geratutako fuel olioaren zati bat.


Summary: Osakidetzaren LEPeko irregulartasunen froga gehiago aurkeztu ditu LAB sindikatuak. Sindikatuak azaldu du «anonimotasuna hausteko» hitz gakoak erabili zituztela traumatologiako azterketetan.

Gasteizko Instrukzioko 2. Epaitegiak froga gehiago jaso ditu Osakidetzako LEP lan eskaintza publikoaren irregulartasunen inguruan. Zehazki, traumatologiako azterketetan hautagaien «anonimotasuna hausteko» erabilitako hitzak aurkeztu ditu LAB sindikatuak. Aurkikuntzaren garrantzia dela eta, sindikatuak epaileari eskatu dio sei hilabetez luzatzeko filtrazioak ikertzeko epea.

Azterketa horien inguruko analisia eginda, LABek adierazi du «anonimotasuna hausteko beharrezkoak diren kontsignak edo gako hitzak» topatu dituztela kasu praktikoetan: «Lenke, Mason, Lichman edo Reagan Morrey hitzek, azpimarratuta eta letra larriz, puntuazio ona atera behar zuten pertsonak begiratu batean identifikatzeko balio zuten». Izan ere, azaldu dutenez, 70 puntu baino gehiago atera zituztenen %95ek erabili zituzten hitz horiek.

Gauzak hala, hautagai horien —48 dira denera— lanpostuen kokapen geografikoa eskatu du LABek, «pertsona horiek epaimahaiko kideekin duten lotura aztertzeko». Adibide gisa, adierazi dute Debagoieneko zerbitzuburuak —inputatuta dago— parte hartu zuela azterketaren osaketan, eta haren agindupeko guztiek erabili zituztela aurrez aipatutako hitzak.

Testiguen adierazpenek bultzatu zuten epailea traumatologiako azterketen gaineko ikerketa baimentzera. Ez zen hala izan, ordea, gainerakoekin. LABek azaldu duenez, epaileak ez zuelako garrantzitsutzat jo auzia argitzeko. Orain, baina, sindikatuak espero du epaileak bere irizpidea «berraztertuko» duela, 21 kategorietako azterketen ikerketa errazteko. Izan ere, uste du azterketek «filtrazioen behin betiko ebidentziak» agerian utziko dituztela. Horretarako, akusazioko gainerako taldeei dei egin die sei hilabeteko luzapen eskariarekin bat egitera, «oinarri demokratikoak serioski konprometitzen dituen ikerketa bat modu faltsuan itxi ez dadin».

Osakidetzaren jarrera ere kritikatu du LABek, eta salatu erakunde hark egindako ikerketak «fartsa bat» izan zirela: «Ez zuen filtrazio zantzurik ikusi traumatologian, ezta beste kategoria batean ere, egoera lotsagarriak izan arren». Besteak beste, azaldu du azterketak egin baino egun batzuk lehenago, hainbat epaimahaikide «ezkutuan» elkartu zirela. Hala, sindikatuak uste du Osakidetzako zuzendariek berme mekanismo bat sustatu zutela filtrazioak errazteko, eta irregulartasun horiek ezkutatzen saiatu zirela.

Lan eskaintza publikoan eginiko irregulartasunekin lotuta, hogei lagun daude inputatuta. Epaitegiak atzera bota zuen, ordea, Osakidetzako kargudun nagusiak ikertzeko eskaera, LABek aurkeztutakoa. Sindikatuak eskatu zuen Jon Darpon Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu ohia eta Maria Jesus Mujika Osakidetzako zuzendari nagusi ohia ere auzipetzeko, «asmo bidegabeetarako elkartzearen» delituagatik.


Summary: Urkulluk dio «beste mekanismo batzuekin» gainditu daitezkeela «oztopoak». EAJk bere jarrera leundu du lan erreformaren gaian, eta formulak badirela uste du akordioa aldatu gabe jaso dadin euskal itunen nagusitasuna. Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak iragarri du bat egin duela euskal gehiengo sindikalak urtarrilaren 30erako deitutako protesta egunarekin, «erreforma ez delako baliogabetu».

Espainiako Gobernuak espero duen flotagailua izan daitekeena iradoki du Iñigo Urkullu Jaurlaritzako lehendakariak. Urkulluk garbi utzi du euskal itunen lehentasuna jaso behar dela nola edo hala, baina «dekretuari lotutako beste mekanismo batzuk» badirela esan du hori lor dadin, eta ez luketela «ezertan» aldatuko erreforma. Oraingo blokeo egoera eta «oztopoak» gainditzea espero du Urkulluk, euskal esparrua errespetatzeak ez duelako zertan aldatu erreforma, haren ustez.

Beraz, EAJren jarrera lan erreformaren inguruko jarrera leundu egin du EAEko lehendakariak, baina, aldi berean, berretsita euskal itunek lehentasuna izan behar dutela estatukoen aldean. Beste kontu bat da hori nola jaso behar den. Berritasuna da «beste mekanismo batzuk» aipatu dituela Urkulluk, «dekretuari lotutakoak», eta beharbada dekretuari lotuta egoteak ez duela zertan esan nahi dekretuan jasota egotea.

EAJren sei diputatuen baiezko botoak edo abstentzioak egoteko ateak ireki ditu Ukulluk, beraz, baina orain arteko baldintzak indarrean dituela berretsita: erkidego mailako sektore hitzarmenak estatukoen gainetik egotea. 2017ko Lanbide arteko euskal esparru akordioari nola eman lege kategoria, hori izan daiteke gakoa EAJk erreforma onartzen laguntzeko. Ukulluk kritikatu egin du Pedro Sanchezen gobernuak «koma bat ere» ez mugitu nahi izatea, «hobetu daitekeenari atea ixtea» delako, haren ustez.

Confebask ere ahoan hartu du Jaurlaritzako lehendakariak, orain arte soluziorik izan ez duen auzian bide berriak zabaltzeko. Itunen nagusitasunaren blokeoa beste mekanismo batzuekin gainditu daitekeela esan zion patronalari Urkulluk, duela egun batzuk. Euskal patronala CEOEren kide da, eta CEOE da koma bat ez aldatzea exijitu duen eragilea. Paktua utziko lukeela ohartarazi du erreformaren idatzia aldatuko balitz. «Estatuko eragile sozialen nahia partekatua izan dadin aukera bat» badela esplikatu du Urkulluk, «nahikoa den lan erreforma bati» bidea irekitzeko «eta, aldi berean, euskal lan esparrua errespetatzeko».

Sindikatuak eta pentsiodunak

ELA, LAB, Steilas, ESK, Hiru eta Etxalde sindikatuek datorren astean Madrilen onartu nahi duten erreformaren aurka manifestatuko dira urtarrilaren 30ean. Euskal alderdiek ezezko botoa eman dezaten nahi dute PSOE eta Unidas Podemosek gobernuaren erreformak aurrekoaren muinari eutsi diolako, besteak beste. Bada, Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimendua ere kalean izango da sindikatuekin batera. «Pentsiodun guztiei dei egiten diegu parte har dezaten mobilizazio horretan», helarazi du plataformak.

Hilean 1.200 euroko gutxieneko soldata eskatzen du EHPMk, «eta 2010eko eta 2012ko lan erreformak indargabetzea». Gogoratu dute Espainiako Estatua dela «prekaritaterik handiena duena, behin-behinekotasunik handiena duena eta gazteen langabezia tasarik handiena duena». Txarrena emakumeek pairatzen dutela ere erantsi dute pentsiodunek. «Bertakoak edo emigranteak, gizonek baino langabezia tasa handiagoa dute: %30 gutxiago kobratzen dute batez beste, eta haien pentsioak % 37 apalagoak dira».

Soldatek eta lan baldintzek zuzenean eragiten diete pentsiodunei, EHPMren arabera, «kotizazioen oinarri nagusia direlako, eta pentsioak direlako kasu askotan familia prekarizatuen euskarri bakarra, lan arloan eta gizartean». Hala, kotizatzen duen belaunaldiak pentsioak kobratzen dituen belaunaldiari eusten diola gogoratu dute. «Gainera, gaurko kotizazioak biharko pentsioak dira. Lan erreforma berriak ez ditu betetzen PPren erreforma indargabetzeko promesak eta konpromiso politiko eta sindikalak, erreforma horren alderdirik kaltegarrienak legitimatzen ditu, eta ez du bermatzen hitzarmen autonomikoen aplikazio lehentasuna».

Pentsiodunek ondo hartu dute hitzarmenen ultraaktibitatea berreskuratzea, sektoreko hitzarmena enpresakoaren gainetik jartzea, soldatetan eta osagarrietan soilik bada ere, eta aldi baterako lan kontratua edo zerbitzu kontratua ezabatzea, «nahiz eta kontratua ekoizpenaren inguruabarrengatik mantendu». Era berean, hobekuntza bat da, EHPMrentzat, azpikontratek sektoreko hitzarmena aplikatu behar izatea, hitzarmen propioa izan ezean; «baina ez dezagun ahaztu lan kostuak merkatzeko balio dutela, istripuen eta prekarizazioaren kontura».

Aurreko legediaren muinari eutsi zaio

Aldi baterako erregulazioei dagokienez, uste dute «egiturazko baliabide gisa» eratu dituztela enpresen zerbitzura, «eta ez salbuespenekoa», eta lanaldia murriztu edo diru publikoarekin finantzatutako kontratuak eten ahal izango dituztela, soldatetan eta kotizazioetan. Horrez gain, bere horretan mantendu dira 2010eko eta 2012ko erreformen funtsezko edukiak, EHPMrentzat. «Kaleratze indibidual eta kolektiboak errazak eta merkeak izango dira aurrerantzean ere, eta izapide aldiko soldatak ezabatzen jarraituko da bidegabetzat jotzen direnean». Kaleratze kolektiboek ez dute administrazio baimenik beha»r, gogoratu dutenez. Enpresaburuen eskumenezko ahala mantentzen da funtsezko lan baldintzak aldatzeko, lanaldia eta soldatak barne, arrazoi ekonomikoengatik, teknikoengatik, antolakuntzakoengatik edo ekoizpenekoengatik, baita hitzarmen kolektibotik ateratzeko gaitasuna ere».

Aurreko erreformaren muinari eutsi zaiola esaten denean, pentsiodunek eduki zehatzak azpimarratzen dituzte: «Ez da ukitu kontratazio partziala, egunka edo orduka, gehienetan borondatezkoa ez dena, eta Gizarte Segurantzari iruzur egiteko iturri nagusia, ordaindu eta kotizatu ez diren asteko milioika aparteko orduen bidez». Horregatik,aurreko lan erreformak «erabat indargabetzea» nahi dute, eta bat egin dute gehiengo sindikalak urtarrilaren 30erako deitutako mobilizazioekin.


Summary: Hegazti gripearen kontrako neurriak Lohitzüne-Oihergin. Hainbat kasu positibo agertu eta estatuko zerbitzuek ahateak hil dituzte.

Hegazti gripeak, urtez urte, krisia gailurrak ekartzen ditu. Akitania Berrian hainbat leku azkarki hunki dituelako, Frantziako Estatuko zerbitzu administratiboek milaka ahate prebentzioz hiltzea deliberatu dute. Batzuk jadanik hil dituzte; besteak, hiltzekoak. Hunkiak diren eremu gehienak, Pirinio Atlantikoak departamenduan, Biarnoan dira. Baina Ipar Euskal Herrian ere positibo agertu diren ahateak izan dira, Lohitzüne-Oihergin. Ahateen hazkuntza has eta buka sistema autartzikoan daraman Beti Aitzina etxaldeko kabalak sanoak zirelarik ere hiltzeko agindua emana zuten administrazio zerbitzuek.

Estatuko hego-mendebaldeko eremua aipatu da ahateen azken krisian; jada bi milioi ahate hil dituzte han, prebentzioz, eta ondoko asteetan gehiago (2,5 milioi ahate) hiltzeko agindua emana du Frantziako Gobernuak. Hegazti gripeak presentzia handia duen herrien zerrenda argitaratu zuten joan den astean; gehienak Landetakoak dira, eta batzuk Biarnokoak.

Ipar Euskal Herrian ere izan dira kasu positiboak, baita hil dituzten ahateak ere. Abendu hondarrean Akamarreko bi hazleren ahateak positibo agertu eta prebentzioz hil zituzten. Hilabete hastapen honetan, berriz, Lixozeko etxaldeetan (Biarno) eta Lohitzüne-Oihergira sartu zen eritasuna, hurrenez hurren. “Herrian badira sei galkatzeko gela, bat hazkuntzan ari dena, eta gero bagara gu, hastetik bururaino dena egiten dugunak, autartzikoak. Joan den astean auzoaren ahateak positibo atera ziren, 400 metrotan dugu, eta geroztik estatuko zerbitzuek manu bat eman dute gure ahateak ere hiltzeko”, erran du Julen Perezek, Beti Aitzina etxaldeko hazleak.

Ahate hiltzeen kontra

ELBk, hegazti gripearen hastapenetik, eredu industriala eta etxalde tipien arteko bereizketa egitea galdetu du. Aste honetan, hartu diren neurriak salatuz, aldarri hori errepikatu du: “Gure eskualdeko etxaldeen berezitasuna kontuan hartua izan dadin galdegiten dugu: etxalde tipiak, dentsitate gutiagorekin eta geografikoki bata bestetik urrun”. Bi hazkuntza sistemek, Perezen ustez, ez dute ondorio bera eritasunarekiko: “Aspalditik galdegiten dugu etxaldeak sortzen duen arrisku mailaren araberako legedia plantan ezartzeko. Sail luzeko etxaldeek arrisku anitz sortzen dute, eta historiak erakusten digu urte guztiz horietarik abiatzen baita eritasuna”.

Joan den astean, Lohitzüneko auzoaren kabalak kutxatuak zirelako, osasun zerbitzuek aterpean atxikitzeko galdetu zioten laborariari. Baina ukatu zirelako, ondoko bisitan lege urraketaz ohartarazi eta “mehatxu administratibo eta isunak” aipatu zizkieten. “Laborari baten lana kabalen haztea da”, Perezen ustez; “kabalak ontsa joaten direnean, laborariak behar du aitzina segitu bururaino eramanez. Gure etxean horrek erran nahi du lau hilabetez haztea, bi astez galkatzea, etxean hiltzea, eta gero mozkina ateratzea. Ez ditugu gure ahateak hola hiltzera igortzen ahal, ez baitute makurrik erakusten”.

Halere, mehatxu administratiboak serioski hartzen dituzte eta ezin dute buru egin, bestela Lohitzüneko etxaldearentzat “kalte ekonomikoak alimalekoak” izanen liratekeelako. ELBk hartu du, beraz, lekukoa, eta sistema horretan ari diren ahate hazkuntzei sostengua adierazteko deialdia luzatu du biharko manifestazioan. Aitzineko urteetako irudiak errepikatuko dira, negoziaketek ez dutelako aterabiderik ekarri.

FDSEA, txertoaren alde

France Bleu irratian berriki egin adierazpenetan, FDSEA sindikatuak txertoaren aldeko parioa egin du. Esperimentala izanik ere, Franck Laborde sindikatuko departamendukoburuak uste du beste bideak mugatuak direla: “Laborariek aterabideak plantan ezarri dituzte: batetik, neurri sanitarioak hartuz hegaztietara doazenean, eta, bertzetik, inbertsioak eginez ahateak aterpetzeko hegazti migratzaileak gure eskualdean daudelarik. Agerikoa da neurri horiekin ez dela aski, eta txertoa da aurre ikusten dugun aterabidea”.

Prebentzioan hil diren milaka ahateak aipatzean ere, Laborden ustez, “neurri onak hartu ziren epidemia kontrolatu ahal izateko”, baina orain txertoa bultzatu beharra agerikoa zaio. Hilabete hastapenean Laborantza Ministroari legedia aldatzeko eskatu ziola erran du France Bleun, esperimentazioa egitearen kontra baita, oraingoz, Frantziako legea. “Gure informazioen arabera, laborategi batek baditu txerto esperimentalaren 80.000 dosi. Ministroari eskatu diot, gure departamendua hunkia baita, eskala handiko esperimentazio gune bilakatzea”.

COVID-19aren kontrako txertoarekin paraleloak egin ditu Laborde FDSEAkideak, alde esperimentalaz egin galderei ihardesteko, ez baita oraino jakina txertoak bazter kalteak badituenez ala efikaza denez. “Duela hiru urte jadanik aterabide horren aldekoak ginen, baina erraten ziguten ez zela txertorik. Gaur egun badakigu badela bat”. Erran du ministroa legedia aldatzearen alde agertu zela.

Txertoa aterabide gisa ikusten du Beti Aitzina etxaldeko Perezek: “Axuri, zerri, ardi, behiekin…, beste kabala guztiekin egiten da, eta emaitza onekin. Baina saila estrukturatua den bezala txertoa plantan ematen bada, nik uste dut ez dela deus aldatuko. Kabala sobera badira eremu tipi batzuetan, garraioen bitartez eritasuna pizten da, eta gero denetan hedatzen”.


Ortiz etxeko zientzialaria

Summary: Ortiz etxeko zientzialaria. Izabako Udalak herriko alaba kutun izendatu du Maria Josefa Molera Mayo. Izaban sortu zen, 1921. urtean; Kimika ikasi, eta Madrilen egin zuen bere bidea. Zientzialari aparta izan zen, baina berandu jaso du aitortza, bertze emakume anitzek bezala. 2011n zendu zen.

Herrira etortzen zenean, Ortiz etxeko Maria Josefa zen”. Izabako Udaleko zinegotzi Aitor Perezenak dira hitzak. “Berandu” ailegatu direlako pena onartu bertzerik ezin izan du egin: “Ez genekien herrian nor genuen”. Kimikaren arloan bide nabarmena egin zuen zientzialari bat izan zen Izabako Ortiz etxeko Maria Josefa Molera Mayo, eta, iaztik, herri horretako alaba kutuna ere bada.

Izabako Udalak omenaldia egin zion zientzialari nafar horri, joan den abenduaren 18an. Izaban jaio zen Molera Mayo, 1921ean, eta 2011n zendu, Madrilen, 90 urterekin. Hil eta gero jaso du bere sorterriko udalaren eta Nafarroako Gobernuaren aitortza. Alfonso V. Carrascosak idatzitako María Josefa Molera Mayo. Una científica izabar liburua argitaratu berri du gobernuak.

Zientzian bide bat egin nahi zuten emakumeek oztopoak baino aurkitzen ez zituzten garai batean sortu zen Molera Mayo. Baina aurkitu zuen, oztopo horien guztien artean, aurrera egiteko behar zuen zirrikitua: Kimikako bost urteko ikasketak hiru urtean burutu zituen, 1942. urtean; Kimikan doktore izendatu zuten 1948an, eta Ingalaterran eta Ameriketako Estatu Batuetan aritu zen lanean, bertzeak bertze.

Madril izan zuen egoitza nagusi, halere. CSICeko (Espainiako Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusia) Rocasolano institutuko laborategia izan zuen lantoki, hain zuzen. Gasen kromatografiaren esparruan nabarmendu zen, batez ere.

“Bide luzea egin zuen zientzian, mila oztopo gaindituta. Postu guztietatik pasatu zen. Hamazazpi doktoretza tesi zuzendu, eta 76 ikerketa lan argitaratu zituen. Hainbat sari jaso zituen egindako lanarengatik. Kimika sistema aurreratuak ezarri zituen Espainiako Estatuan, eta hari zor zaizkio egun ezagutzen diren ikerkuntza eta garapen sistemaren oinarri berriak”. Uxune Martinezek 2014. urtean idatzitakoak dira hitz horiek, Zientzia kaiera izenburuko blogeko Emakumeak zientzian atalean.

Ikasi ahal izateko, Madrilera

Emakume zientzialarien inguruko blog edo traolik gabeko garaia egokitu zitzaion Mari Josefa Molera Mayo kimikari nafarrari. Gurasoak alde izan zituen, baina. Molera Mayoren ama Onofra Mayo zen, Izabakoa; Julio Molera aita, berriz, militarra lanbidez, Huescako (Espainia) Chimillas herrikoa.

Molera Mayok 4 urte zituen familia Izabatik Donostiara mugitu zenean. Julio Moleraren lanak handik Bizkaira eraman zuen familia osoa, eta Euskal Herritik, gero, Santanderrera (Espainia).

36ko gerran hil zuten Molera Mayoren aita Julio. “Ama bakarrik gelditu zen bi seme-alabekin, baina, Izabara itzuli ordez, Madrilera joatea erabaki zuen. Maria Josefa Moleraren aitak beti sustatu zuen alabaren ikasteko grina, eta amak ere, aukera hori eskaintzeko, Madrilera joatea erabaki zuen”, kontatu du Izabako Udaleko zinegotzi Aitor Perezek.

“Zientzialari aparta izan zen, baina lan handia egin behar izan zuen beti. Aita hil eta gero, familiaren ardura bere gain hartu zuen, neurri batean, eta eskolak ematen hasi zen behar zuten dirua irabazteko”. Nafar Ateneoko Zientzia saileko arduradun eta industria ingeniari Ines Castiella Imazenak dira hitzak; pasadizo hori oroitu, eta nabarmendu du Molera Mayok eta bertze andre zientzialari anitzek harriak izaten dituztela bidean,”emakume izateagatik”.

Nafarroako Gobernuak argitaratutako liburuan, hain zuzen, kimikari izabarrak errandakoa jaso du Alfonso V. Carrascosa egileak, oztopo eta zailtasun horien adibide: “Antonio Rius irakasleak galdetu zidan nire tesia berak zuzentzea nahi ote nuen, eta baietz erantzun nion, nazioartean zuen ospea eta denok genion miresmena aintzat hartuta; kontua zen horretarako Fisika eta Kimika Institutuko [Rocasolano institutua gerora] bekadun izan behar nuela, eta Casares irakasleak, garaiko zuzendariak, ez zituen onartzen emakumeak”, kontatu zuen kimikari izabarrak.

Garaiko akademiarena ez zen emakume zientzialariek jasan behar zuten presio bakarra. Maria Josefa Molera Mayo baino lehenago jaio zen Dorotea Barnes Gonzalez kimikari iruindarra, 1904. urtean. 2003an zendu zen, eta urtebete lehenago, elkarrizketa batean, etxekoen presioa nabarmendu zuen: “Senarrak urrundu ninduen zientziaren bidetik”, erran zuen zientzialariak.

Hitz horiek Molera Mayori buruzko liburuan jaso ditu Alfonso V. Carrascosa egileak. Erantsi du, Molera Mayok ez bezala, Barnes Gonzalezek ez zuela inoiz soldatarik izan zientziaren arloan egindako lanagatik.

Laborategia eta familia

Molera Mayok 1986. urtean hartu zuen erretiroa. “Lanean jarraitzeko moduan nago”, erran zuen orduan. Laborategikoa ez zen haren lan bakarra, hiru seme izan baitzituen; egunero eramaten zituen eskolara. Horrez gain, eskolatik jasotzen zituen, eta beti bazkaltzen zuen haiekin, zientzialariari buruzko liburuak jaso duenez. “Laborategian inoiz ez omen zuen familiari buruz hitz egiten; laborategia eta familia bereizitako bi arlo izan ziren Maria Josefa Molera Mayorentzat, baina bietan inplikatu zen”, idatzi du liburuaren egileak.

Etxeko eta etxetik kanpoko lanak uztartu behar izatea da emakume anitzek beren bidea egiteko orduan aurkitzen dituzten oztopoetako bat. Emakume zientzialarien errealitatea ez da bertzelakoa, eta, ondorio nagusia da, kasu anitzetan, egiten duten lan hori, etxekoa eta etxetik kanpokoa, ikusezin bilakatzen dela, hain zuzen.

Maria Josefa Molera Mayori dagokionez, “oso nabarmena” da ikusezintasun hori. “Euskal Herriko zientziaren esparruan erreferente nagusietako bat izan beharko luke”, aldarrikatu du Ines Castiella Imazek. Baina ez da hori gertatu. “Gizarte matxista batean bizi gara, eta gizonei ez zaie interesatzen emakumeek egiten dutenaren berri zabaltzea”.

Castiella Imazek baikor izan nahi du, halere, eta gauzak aldatzen ari direla uste du. “Egia da Informatikako ikasketetan, adibidez, hamar ikasletatik bat dela emakumea, baina egoera bestelakoa da beste esparru batzuetan; biomedikuntzan, adibidez, gero eta emakume gehiago dago, eta lan nabarmena egiten ari dira”.

“Arazoa ez da emakumerik ez dagoela zientziaren arloan; arazoa da ez dela zabaltzen emakume horiek egiten dutenaren berri, ez dakigu zer egiten duten”, erran du Castiellak. Gaineratu du zientzian ari diren emakume horiek erreferente eta eredu izan daitezkeela zientziaren arloan bide bat egin nahi dutenentzat. Horretarako, gainera, bertze batzuei egindako bide bat erakusteko, ez da beharrezkoa Marie Curie izatea. “Ia ezaguna den emakume zientzialari bakarra izan da orain arte; zorionez, gauzak aldatzen ari dira”.

Aitor Perez Izabako zinegotziak bat egin du ideia horrekin, eta erantsi du Izabaren pareko herri bateko neska gazteentzat ere “oso inportantea” izan daitekeela ohartzea emakume zientzialariak ez direla bakarrik hiri handietakoak. Molera Mayoren aurretik ere, izan ziren bertze zenbait. Concepcion Zuasti Fernandezek (Obanos, 1905-1955), adibidez, izabarrak eta Dorotea Barnes Gonzalez iruindarrak bezala, Kimikako ikasketak egin zituen. 1927an burutu zituen, Salamancako (Espainia) Unibertsitatean. Ez dira bakarrak. Badira gehiago. Behingoz argitara ateratzeko zain.

Nazio Batuen Erakundeak 2016. urtean izendatu zuen otsailaren 11 Emakume eta Neska Zientzialarien Nazioarteko Egun. Andreek zientziaren esparruan dituzten oztopoei aurre egitea da helburua, eta emakumeon lana erakustea, bertzeen eredu izan daitezen.

Nafar Ateneoko Zientzia sailak otsailaren 8an ospatuko du aurtengo Emakume eta Neska Zientzialarien Eguna, Iruñean: Gutik zura dokumentala emanen dute hiriburuko Kondestablearen jauregian. Jon Maiak zuzendutako lanak egurraren eta euskal gizartearen arteko harremana lantzen du. 2016. urtean estreinatu zuten.

Mari Jose Barriola nekazaritza ingeniariak sustatutako egitasmo bat da Gutik zura, eta, dokumentalaren emanaldia amaituta, hitzaldia emanen du Kondestablearen jauregian.

Errenteriako (Gipuzkoa) Tknika ikerketa zentroko kidea da Mari Jose Barriola, Biozientzien eta Jasangarritasunaren arloko zuzendaria, hain zuzen ere.


Summary: «Mendian inportantea da nork bere buruari frenoa jartzen jakitea». Pirinioetan izandako mendi-istripu kopuruak nabarmen egin du gora azken asteotan; erreskatean diharduten suhiltzaileak lan franko ari dira izaten. Berriki, gomendio sorta bat atera dute argitara.

Aste korapilatuak ari dira izaten Pirinioetan. Nafarroako Suhiltzaileen Erreskate Teknikorako Taldeko kideek desio baino gehiagotan egin behar izan dituzte erreskate lanak azkenaldian; hilabete erdialdean, bost irteera izan zituzten asteburu bakarrean. Egoera irauli beharra dela iritzita, erreskate taldeak zenbait aholku argitaratu ditu. Juantxo Cisneros (Iruñea, 1967) da Nafarroako taldeko arduraduna.

Zer neurritan larriagotu da egoera azken asteotan?

Zenbait negu generamatzan horrelako antizikloirik izan gabe. Eguraldi zoragarria ari gara izaten; hotza, baina ederra. Hain zuzen ere, horregatik, ahaztua genuen zer arriskutsua izan daitezkeen malda batzuk halako baldintzetan, elurra hain gogor dagoenean. Erne ibili behar da.

Zein dira gomendio nagusiak?

Lehenik eta behin, ezinbestekoa da elurraren egoerara behar bezala egokitzen den materiala edukitzea: zoru iltzedun oinetakoak, pioletak eta kaskoa, batik bat. Gainera, biziki inportantea da ibilbideak ongi aukeratzea; behar adina faktore aintzat hartzea, alegia. Adibidez, 2.000 metrotik gorako eremuetan elurrak izotz beltza izan ohi du gainazalean; elurra horma bihurtua izaten da, finean. Horrek arrisku handia dakar: ez du bide ematen estropezu egiteko, elurretan trabatzeko. Behin beheraka hasita, oso zaila da gelditzea. Edonola ere, horrez gain, gomendio bera egiten diogu mundu osoari: inork elur erraketekin atera nahi badu mendialdera, egin dezala ateraldia egunaren erdialdeko orduetan, eta egin dezala bidea eremu eguteretan barna. Toki horietan, elurra apur bat bigunago dago, eta errazago erdiesten ahalko da aparteko arriskurik hartu gabe gozatzea.

Materiala aipatu duzu aurrena. Horri loturiko problemak izaten dira istripuen eragile nagusi?

Horrela da, bai. Jendeak, normalean, izan ohi du beharrezko materiala, baina ez daki ongi erabiltzen. Hori gerta daiteke behar adina praktikatu ez dutelako, izan daiteke ez dutelako jaso inolako formakuntzarik…

Norberaren jarrerak ere berebiziko rola jokatzen du segurtasunean. Istripu kopuruaren gorakada ikusirik, ondoriozta daiteke jendeak konfiantza handiegia duela bere buruarengan?

Bai. Izatez, berriki zabaldu ditugun aholkuek, batez ere, alderdi horretan jartzen dute arreta. Nahi dugu jendea benetan konturatzea norberak dituen gaitasunez. Kontziente izatea, eta ohartzea zer diren kapaz egiteko, zer neurritako esperientzia duten.

Ardurak dakar babesa?

Inportantea da buelta ematen jakitea, gai izatea norberari frenoa jartzeko. Esaterako, gerta daiteke mendi tontorrera iristea, izugarri nekatua ailegatzea gain horretara, eta jaisten hastean konturatzea ez duzula beherako bidea egiteko adina indarrik, fisikoki ez zarela horretarako prest, edo, beharbada, ez duzula teknika aski ongi menperatzen.

Neguak beti izaten dira hain konplikatu zuenean?

Oraindik goiz da neguaren balantzea egiteko. Konparaziora, datuak ez dira hain beldurgarriak, oraingoz. Duela bi astekoak, bai; hainbeste erreskate izateak asko izutu gintuen. Bost, bi egunean. Urteko batez bestekoa 155ekoa da.

Zein toki dira arriskutsuenak?

Alertak Pirinioetako eremu guztietan dira piztuak; batik bat, Orhi menditik Hiru Erregeen Mahaira artean, horietan baitago elurra egun. Bestalde, trokarte jaitsierak egiteko ohikoak diren eremuetan ere maiz izaten da arriskua; besteak beste, Eloko trokartean edo Ihurbaingo arrakalan, Beriainen. Aiako Harrietan ere adi ibiltzen gara.

Maiatzean beteko dira hiru urte Erreskate Teknikorako Taldea sortu zenetik. Lorpen handia izan zen zuentzat.

Orain dela hiru urte 1999an galdu genuen eskumena berreskuratzea giltzarri izan da. Erreskate Teknikorako Taldearen sorrerari esker, besteak beste, lortu genuen beti egotea bermatua bi langile, behar izanez gero helikopteroarekin ziztu batean ateratzeko. Gainera, lehen ez bezala, erreskate lanak suhiltzaileen taldeak bideratzen ditu orain, eta, beraz, helikopteroan doazen langileek bakarrik ezin dutenean, gainerako suhiltzaileek ere lagun diezaiekegu. Protokoloak denek ezagutzen ditugu, eta formakuntzak ere guztiek jasotzen ditugu.

Nolakoa da formakuntza hori?

Formakuntza metodo frantsesean oinarritutakoa da. Izatez, Pirinioetan erreskate lanetan ibiltzen garen guztiok formakuntza bera jasotzen dugu. Hori oso aberasgarria da; batez ere, talde desberdinek elkarrekin egiten ditugun ariketei begira. Hala aritzen gara larrialdiak bereziki konplikatuak direnetan. Luizietan, esaterako.

Zer gertatzen zen taldea sortu aurretik? Zer gabezia zegoen?

Lastertasunean irabazi dugu gehien. Orain, deia jaso eta hamar minuturen buruan izaten gara airean, ezbeharra gertatu den tokira bidean. Eskumena Guardia Zibilarena zenean, ez zen posible.

Egun, behar adina baliabide dira erreskate lanetara bideratuak?

Gaur-gaurkoz, esango nuke baietz; moldatzen gara. Dena dela, kontuan izan behar dugu taldea oraindik ere egiten ari dela, garatzen. Soilik hiru urtean oinarritutako estatistika batek ez garamatza inora. Urte gehiago behar ditugu beste alderdi batzuk orrazteko. Oraingoz, baina, ongi dakigu premiei erantzuten.


Hildakoak bilatzeko baimena

Summary: Hildakoak bilatzeko baimena. Gogora institutuak baimena eman dio Durangoko Udalari hilerrian lur prospekzioak egiteko. Herriko memoria elkarteak sinetsita daude litekeena dela bertan 1937ko martxoaren 31ko bonbardaketako biktimak egotea hobi komunetan lurperatuta. Biktimak identifikatzeko lanak egin dituzte.

Urteurren biribil baten bezperatan iritsi da berria. Martxoaren 31n 85 urte beteko dira Italiako Aviazione Legionariako hegazkinek Durango bonbardatu zutenetik. Gutxienez 336 herritar hil zituzten eraso hartan. Memoria historikoa ikertzen aritu diren eragileek uste dute litekeena dela haietako batzuen gorpuak Durangoko hilerrian lurperatuta egotea, hobi komun batean. Orain, Gogora institutuak baimena eta diru laguntza eman dizkio Durangoko Udalari lur prospekzioak egin ditzan hilerrian benetan hobi komun horiek dauden ikertzeko.

Sarraskiak eragin zituen hildakoak hilerrira eraman zituzten bonbardaketaren egunean eta hurrengoetan. Horietako asko hobi komunetan lurperatu zituztela uste dute Gerediaga Durangaldeko elkarteak, Durango 1936 elkarteak eta udalak. Uste dute litekeena dela hilobi horietan 88tik gora herritarren gorpuzkiak egotea. 100 ere izan daitezke.

Bonbardaketako biktimak identifikatzeko proiektua lehenagotik hasita dago. Gerediaga eta Durango 1936 elkarteek, Durangoko Udalaren babesarekin, joan den udazkenean abiatu zuten ikerketa bat. Hildakoak identifikatu eta haien senideak eta ondorengoak bilatzeko ikerketa egin dute.

84 erreferentzia

Ikerketaren abiapuntua 84 pertsonaren erreferentziak dituen zerrenda bat izan da. Memoria elkarteek uste dute zerrenda hori Durangoko hilerriko erregistro liburutik kendutako orrien transkripzioa dela. Gerediaga elkartearen eskuetara iritsi zen transkripzioa. Jon Irazabal elkarteko historialariak 2001ean argitaratu zuen Durango, 1937 martxoak 31 liburuan jaso zuen frankistak izango zirela orri haiek erregistro liburutik kendu zituztenak. Hala ere, Irazabalek beste uste bat du orain: BERRIA egunkariari joan den azaroan azaldu zionez, iritzi dio garai hartako Euzko Jaurlaritzako norbaitek kendu eta eraman zituela. Gogora ekarri zuenez, gero, Jaurlaritzak argitaratu zituen izenak. Beraz, susmoa du Durangoko hilerriko liburutik hartu, eta ondoren Bilbora edo beste norabait eraman zituztela orriok.

Hala ere, izen zerrenda luzeagoa osatu du Gerediagako historialariak. Horretarako, 1980ko hamarkadan Jabi Zurikarai Gerediaga elkarteko laguntzaileak eman zion informazioa baliatu zuen: “Esan zidan berak bazekiela nonbait zerrenda bat zegoela, Jaurlaritzak garai hartan argitaratutako izenekin, baina baita informazio gehiagorekin ere”.

(zerrenda osoa)

Agiri haren kopia bat eskatu zion Irazabalek, baina diktadura bukatu berria zen, eta Zurikaraik esan zion oraingoz ezetz. Hala ere, makinaz transkribatu eta Irazabali eraman zion agiria. Esan zion handik urte batzuetara, giroa lasaitzen zenean, jatorrizko agiria utziko ziola, eta argibide gehiago emango zizkiola. Zurikarai hil egin zen handik urte batzuetara, ordea, auto istripu batean. Gerediagakoek uste dute hark lortutako haiek Durangoko hilerritik desagertu ziren orriak direla.

Transkribatutako zerrenda hura baliatu dute azken hilabeteetan identifikatutako hildakoen senideak aurkitzeko eta identifikatu gabe zeudenen izen-abizenak zehazteko.

Denen izenik ez

Hori izan da ikerketaren zailtasunetako bat: lurperatutako guztien izen-abizenik ez dutela izan. Askotan gudarien plaka eta hildakoaren lanbidea izan dituzte ikertzaileek zantzu bakar.

Jimi Jimenezek zuzendu du ikerketa, eta dokumentazio lana egin du. Lekukotzek garrantzia handia izan dute; erregistro zibiletan aurkitutako agiriak, parrokia liburuetako erreferentziak eta gudarien batailoietako nominak lagungarriak izan dira.

Ikertu dituzten 84 biktimen zerrendatik 51ren izen-abizenak lortu dituzte. Horien artetik, 34 gizonezkoak dira, eta hamazazpi, emakumezkoak. Hamar lagun 15 urtetik beherakoak ziren; 25, Durangaldekoak, eta beste 26, handik kanpokoak. 31 biktima zibilak ziren, eta 20, berriz, gudariak.

Urteurrenerako asmoak

Izaskun Ellakuriaga Bustinza Gerediaga elkarteko kideak azaldu duenez, ez dakite noiz hasiko dituzten Durangoko hilerriko lur prospekzioak: “Gustatuko litzaiguke martxoaren 31 baino lehen izatea, baina ez dago gure esku”.

Jakitun dago prozesuak oraindik luze joko duela: “Hau amaitzen ez den lan bat da, oraindik jende asko dagoelako ehortzita, eta nortzuk diren ere ez dakigun jende askoren erreferentziak ditugu. Hau ahoz aho zabaltzen da, eta botatzen duzu harria, baina gero ez dakizu noiz etorriko den bueltan. Agian, oraindik etorriko zaigu bateren bat bere senidea hor egon daitekeela esanez”. Beraz, ikerketak zabalik jarraituko du.

1936ko gerran eta ostean gertatutakoak ahanzturan gera ez daitezen, udala urte osorako plangintza lantzen ari da Durango 1936 eta Gerediaga elkarteekin eta beste eragile batzuekin elkarlanean. 1937ko bonbardaketaren 85. urteurrenaren harira, gai horren inguruko lanketa zabalagoa egitea da haien helburua.


Summary: «Ur hornidura kontrolatuta, lurraldea kontrolatzen da». Gamazak dokumental bat egin du, uraren negozioaz. Bilbo Bizkaia Ur Partzuergoak "irizpide pribatuekin" jokatzen duela dio. Uruguain ura pribatizatzen saiatu zirela kontatu du, eta giza eskubidetzat jo zutela han.

Bilbon eta Gernika-Lumon aurkeztu ostean, datorren eguenean Bermeoko Kabidxen eskainiko dute Monopolia. Agua: negocio y poder político dokumentala (Monopolia. Ura: negozioa eta botere politikoa). Ecoperiodismo ekoiztetxeak ondu du lana, Ricardo Gamazaren (Sevilla, Andaluzia, Espainia, 1971) zuzendaritzapean. Karrantzan eta Bakion ere emango dute, hilaren 11n eta 18an.

Dokumentalaren izenburuak iradokitzen du denen ondasun bat negozio iturri bilakatzen dela. Hori azaldu nahi al duzue?

Denon ondasuna baino gehiago, ura giza eskubidea da. NBEk giza eskubide izendatu zuen uraren eta saneamenduaren eskubidea, 2010ean. Guk 2017an ekin genion urarekin lotutako gaiak ikertzeari. Trileros del agua dokumentala [Uraren trile jokoaren gidariak] egin genuen. Bertan salatu genuen herritarrei eta demokraziari zer kalte egiten dion oinarrizko zerbitzu horren pribatizazioak. Giza eskubidea da. Dokumentala erakusten ibili ginen. Euskadira ere joan ginen. Leku bakoitzean urari lotuta zituzten arazoen berri ematen ziguten.

Eta zer aurkitu zenuten?

Hemengoa pribatizazioa baino maltzurragoa da: enpresa publiko batek irizpide pribatuekin jokatzen du. Enpresa horren helburua izan beharko litzateke herritarren ongizatea, eta zerbitzua eman beharko lieke, baina egiten duena da dirua eta negozioa sortu. Urari lotuta egin dugun bigarren dokumentala da hau.

Bilbo Bizkaia Ur partzuergoak herriak eta Busturialdekoa bezalako beste partzuergo batzuk bereganatzeko prozesuak negozio pribatuak sortzeko baliagarriak izan direla adierazi duzue. Zertan oinarritu zarete?

Partzuergo honetan kudeatzen duten diruaren erdia baino gehiago esku pribatuetara bideratzen da, azpikontratatutako enpresen bidez. Enpresa horietako gehienak multinazionalak direnez, diru hori ez da geratzen ez eskualdean, ez lurraldean. Kanpora doa. Enpresak publikoak direnean, dirua partzuergo horietan geratzen da; udaletan. Lurraldeen aberastasun eta garapen gaitasun handia ere galtzen da. Horrez gain, azpikontratatutako enpresek eragiten dute ekoizpen ehuna galtzea. Busturialdean —jada barnean hartu du Bilbo Bizkaikoak bertako partzuergoa— galdu egingo da ekoizpen ehunaren zati handi bat, enpresa txiki askok partzuergoarentzat egiten zutelako lan. Enpresa horiek desagertu egingo dira, aurrerantzean azpikontratatutako enpresek egingo dutelako dena. Azken horiek egoitza ere ez dute bertan. Lurralde honetan hirugarren sektoreari indar handiagoa ematearen aldeko apustua egin beharko litzateke, baina kontrakoa gertatuko da: indarra galduko du.

Hori horrela bada, zergatik egin eredu horren aldeko apustua?

Ez dago frogatuta komisioak ordaintzen dituztenik. Hala ere, batetik, udalen autonomiari ez diote jaramonik egiten. Udalek dute uraren eskumena. Busturialdean partzuergoak integrazio osoa bozkatzeko modua egin dute. Eskumenak, ordea, udalenak dira. Udalak berak bakarrik ezin badu kudeatu ura, beste batzuekin ados jartzen da, eta denen artean eskaintzen dute zerbitzua. Hainbat udalek bozkatu dute ez zutela integratu nahi Bilbo Bizkaikoan. Hala ere, barruan daude. Ez diote jaramonik egin demokrazia lokalari, eta integratu egin dituzte. Karrantzako kasuari ere aipamen egin diogu. Raul Palacio alkate independentea dago bertan. Erakunde publikoek —aldundiak, Ura agentziak zein Eusko Jaurlaritzak eta, noski, Bilbo Bizkaia partzuergoak— presioa egiten zieten Bilbo Bizkaia Ur partzuergoan sartzera behartzeko.

Zer lortzen dute horrekin?

Oraingoz, hautetsontzietan bozkatutakoa hondatzea. Ur hornidura kontrolatuta, lurraldea benetan kontrolatzen duzu ekonomikoki. Izan ere, zuk faktura garestitu dezakezu; inork ezin dio utzi faktura ordaintzeari, eta herri baten ekoizpen ehuna eta ekonomia suntsi ditzakezu. Karrantzan hori gertatuko litzateke integratuko balira. Kontrol politiko hori bidegabeki erabiltzen da, udalen eta herritarren borondatearen aurka presio egiteko, lekuotan boterea lortzeko.

Zer beste arrazoi dago eredu horri eusteko?

Bestetik, negozioa dago. Ura kontrolatzea negozioa kontrolatzea da. Inork ezin dio uko egin urari. Argindar konpainia alda dezakezu; oligopolioari buruz ere berba egin genezake, baina konpainia aldatzeko aukera daukazu. Urari dagokionez, ez. Ur zerbitzua enpresa horrek ematen dizu. Faktura garestitzea erabakitzen badu, ordaindu egin behar duzu. Ezin da bizi urik gabe. Egoera korapilatsua da. Eta Bilbo Bizkaia Ur Partzuergoak eratuta duen egiturak ez dio jaramonik egiten uren zuzentarau markoak ezartzen duenari.

Zer dio zuzentarauak?

Gertuko ur bilketak nabarmentzen ditu; lurraldean eragin handirik egon ez dadin saiatzeko eskatzen du; eta ibaien arroaren batasuna errespetatzeko esaten du. Zuzentarauak dio ura arroan kudeatu behar dela. Bizkaian, ibai arroak ia erabat bat datoz eskualdeekin. Ordea, arro ikuspegia bertan behera uzten duzunean eta eskala ekonomia gauzatzen duzunean, azpiegitura handiekin, ura Uribarri-Ganboatik ekarrita, lurraldeko ura abandonatzen duzu, kaptazio horiek abandonatzen dituzu, eta, azkenean, galdu egingo dira.

Horrek ondorioak izango ditu.

Kanalizazio berriak egin behar dira. Kostu handia dakar horrek, ingurumenari eta energiari dagokienez. Azkenean, horrek faktura garestitzen du. Eta dirua herritarrek ordaintzen dute.

Kontatu duzue Bilbo Bizkaia Ur Partzuergoak negozio pribatuak izan dituela Uruguain. Zer dakizue negoziooi buruz?

Uruguain uraren pribatizazioaren aurkako mugimendu sozialaren buru izan zen ekintzailea ageri da dokumentalean. Bilbo Bizkaiko Ur Partzuergoko inork ez du azaldu zergatik sartu ziren Amerikako abentura hartan ura pribatizatzen. Inork ez du azaldu ere, handik bota zituztenean, zenbateko kostua izan zuen; zergatik bota zituzten, eta zenbat diru irabazi eta galdu zuten; eta zertan ari ziren han; nork esan zuen operazio hura errentagarria zela, eta nork ezartzen du zer den errentagarritasuna. Inori ez dizkiete kontuak ematen, ez dagoelako inongo parte hartzerik. Ezta kontsumitzaileena ere. Arrabola darabilte: EAJk agintzen du, eta kito. Uruguain erreferendum bat egin zuten, eta, ondorioz, euren konstituzioan jaso zuten ura giza eskubide gisa. Bilbo Bizkaia Ur Partzuergoa hara joan zen euren ura arpilatzera, eta uruguaitarrek ura giza eskubide legez jaso zuten konstituzioan, berriro halakorik gerta ez zedin.


Summary: «Musikan ez dago sustrairik gabeko ezer; erori egingo litzateke, ziplo». Aldundiaren Kultura Ondare saria jaso berri du Juan Mari Beltranek. Herri musika goratu du. Arrastoa uzten ari da.

Herri musikari bizitza eta lana eskainitakoa da Juan Mari Beltran (Donostia, 1947). Horrek bizirik mantentzen duela aitortu du musikari, musikologo, irakasle eta beste hainbat ofizio dituen sortzaileak. Azken urteotan, Oiartzungo Soinuenea museo, estudio eta artxiboa bihurtu du bere bizitoki.

Gipuzkoako Foru Aldundiaren IV. Kultura Ondare saria jaso zenuen duela hilabete inguru. Poztekoa da horrelako aitortza bat jasotzea, ezta?

Zalantzarik gabe. Gozokiak gustura hartzen dira beti. Ondo pasatu genuen sari-emate ekitaldian, eta, egia esan, oso pozik geratu nintzen. Ez dakit beste horrenbeste merezi nuen, baina horrela baloratu zuten, eta pozik nago.

Musika ikertzailea, konpositorea, musikaria, musikologoa… Zertan aritzen zara gusturen?

Niretzat dena bat da; lotuta dago. Irakaskuntzan urte asko egin ditut, musika irakasten, herri soinua bereziki, beti Euskal Herriko soinu tresnekin lanean. Musikan 7 urterekin hasi nintzen, Etxarri Aranatzen. Ondoren, 11 urterekin, interprete gisa hasi nintzen, eta musika eta txistu bandetan sartu nintzen. Landa lanarekin 18 urterekin hasi nintzen, eta 1967an Barkoxera [Zuberoa] joan nintzen, hango maskaradari buruzko lana egitera. Material biltzailea nintzen orduan, eta gero hasi nintzen bildu nuena ikertzen eta interpretatzen. Noizbait norbaitek materiala behar badu emanaldietarako, hor dauka. Biltzen duzu hartutakoa, moldatzen duzu eta eskaintzen duzu. Irakaskuntzan ere erabili izan dut bildutakoa. Eskolan doinuak, erritmoak eta horrelakoak jorratzen ditut ikasleekin, eta horrek behartzen zaitu zer edo zer asmatzera. Egin ditudan piezen erdiak edo gehiago ikasleekin klaseetan sortuak dira. Pieza berri bat egin nahi duzunean, landa lanak, eskolek… ematen dute aukera. Jatorri berbera dauka denak, eta nire ibilbidearen atalak dira horiek. Eskolan irakasten aritzen naiz, baina sortzeko ere baliatzen dut aukera. Eskolara joandakoak dira nirekin azken berrogei urteetan ibili diren musikariak, nirekin ikasle izan zirenak.

Herri musikan aritu zara ia bizitza osoan. Baina zuretzat zer da herri musika?

Herri musika definizio bat da. Gurea ez da klasikoa, ez da errenazimentukoa. Batzuen hitzetan, folklorikoa da edo tradizionala. Hamaika izendapen ematen zaizkio herri musikari. Herri kulturetan ahoz aho zuzenean transmititua izan den eta bizirik dagoen musika da herri musika. Hau da, ez dago oinarrituta akademiako ibilbidean, eremu formalean. Nik entzuten dut eta interpretatzen dut entzun dudana. Baina subjektiboa da interpretazio lana, ez da oso zehatza. Herri musikan horrela sortzen dira kantuak. Geure artean, adibidez, identifikatu egiten dugu entzundako hura euskal musika dela, tinbreagatik bakarrik batzuetan. Txistuaren hotsa entzuten badugu, euskal musika dela pentsatzen dugu, baina, agian, Andaluziakoa da, txistuarekin jotako Andaluziako musika. Dena aldatuz doa beti, bizirik dagoelako. Herri kulturarekin lotura daukana da herri musika.

Ondare ez-material herrikoia ikertzen igaro duzu zure bizitzaren zati handi bat. Zerk bultzatu zaitu horretara?

Niretzat abentura harrigarria da hau guztia: deskubritzea gure herri musikaren errepertorioa, zer-nolako aberastasuna dagoen… Maurizio Elizalde edo Alejandro Aldekoa, [Miguel] Makuso… Hain modu bizian interpretatzen zuten, jotzen zuten bakoitzean sortu egiten zuten, birsortu egiten zuten jotzen ari ziren pieza. Hori guztia deskubritzea eta horretan sartzea, era horretan jokatzea eta jolastea, niretzat horixe izan da nire bizitzaren motorretako bat. Askotan esan ohi den moduan, hori izan da nire afizioa eta ofizioa. Bete egin nau horrek, aberastu, gozatu egiten dut, eta ahal dudan bitartean horretan jarraituko dut. Hori bai, gauza bat argi aldatzen ari da: irudia. Gazte bat adineko bati galderak egiten aterako litzateke orain dela 50 urteko argazki batean. Aldiz, gaur egun, adinekoak egiten dizkio galderak gazte bati, eskaintzen ari den hori nola eta non ikasi duen jakiteko, norengandik jaso duen eta aldaketak zergatik egin dituen ulertzeko. Baina, funtsean, abentura bera da.

Pixkanaka, musika instrumentuak pilatuz joan zinen, eta Oiartzungo Soinuenea proiektua sortu zenuen gero. Nola sortu zenuen Soinuenea? Eta zergatik Oiartzunen?

1990ean idatzi nuen aurreproiektua. Orduan, jende asko pasatzen zen nire etxetik materialari buruz galdezka, edo liburu edo grabazioei buruz zer edo zer jakin nahian. Oso gaizki moldatzen ginen, ez geneukalako inbentariorik; ez genekien non zeuden gordeta ere. Hori dela eta, herri musikaren gaineko aurreproiektu bat egin nuen. Era berean, 1990ean eskaini zidaten [Jose Gonzalo Zulaika] Aita Donostia-ren kantutegia prestatzea, eta lau urte pasatu nituen lan horretan, Aita Jorge Riazurekin. Lan hori bukatzean, aurreproiektua zena proiektu bihurtu zen. Hainbat tokitan aurkeztu nuen, eta, azkenean, 1995ean, Oiartzungo Udalarekin adostuta, hona hasi ginen materiala ekartzen: liburuak, grabazioak, argazkiak, bildutako material guztia, baita soinu tresnak ere… Datu baseak osatzen hasi ginen aldi berean. Oiartzunen jartzea oso egokia zela iruditu zitzaidan, kokapenagatik. Komunikazio aldetik gertu dago Ipar Euskal Herritik, Nafarroatik, Gipuzkoako herri askotatik… Oso ondo kokatuta dago, eta uste dut horretan asmatu egin genuela.

Horrez gain, herri musikan oso inguru aberatsa da Oiartzualdea. Hasieran, ostiraletan eta larunbatetan bakarrik irekitzen genuen Soinuenea, eta badira urte dezente asteartetik larunbatera irekitzen dugula. Oiartzun uste dut bilakatu dela herri musikaren erreferentzia bat, ez bakarrik hau hemen dagoelako eta jendea inguratzen delako, baita lehen urtetik hasi ginelako herri musikak antolatzen ere, Euskal Herrikoa eta kanpokoa. Herri Musika Eskola ere ireki genuen, eta baita gure herri musikaren liburu bilduma osatu ere. Topagune bat da.

Hutsetik sortu zenuen Soinuenea edo erreferentziarik izan zenuen?

Berdinak diren erreferentziarik ez nuen izan, baina erreferentziak, bai. Horretarako dira erreferentziak: behin ezagututa, hartutakoa egokitu egiten duzu, eskura duzun materiala kontuan hartuta. Euskal Herrian, [Iberiar] penintsulan eta Europan zer-nolako museoak dauden ikus daiteke; hau da, museo horiek zer-nolako ekintzak antolatzen dituzten eta abar. Gertukoei dagokienez, argi dago hemen bagenuela Eresbil, eta hor dago Bartzelonako museoa ere. Gureak, beharbada, lotura handiagoa dauka Joaquin Diazek Urueñan [Espainia] antolatu zuen zentroarekin. 1997an Oiartzungo Udalak bisita bat antolatu zuen Urueñako museora, eta hara joan ginen. Berriz diot: erreferentziak erreferentzia dira; gero horiek hartu eta hemen zer daukagun eta zer nahi dugun galdetu behar da. Guretzat oso garrantzitsua zen kultur arloko jendea elkartzea, baina beste helburu bat zen hainbati mundu hau ikusaraztea. Niretzat inportanteak dira hilero haurrekin antolatzen ditugun ekitaldiak, Soinuenearekin zerikusia duen gai bat hartuta egiten ditugunak. Alde horretatik, hau ere besteentzat erreferentzia izaten ari dela uste dut.

Soinueneak, erakusketa izateaz gain, dibulgazioa du helburu. Hurrengo belaunaldietara iristen ari zaretela uste duzu?

Baietz uste dut. Dibulgazioa lortzen dugu gure argitalpenekin, saltzen ditugun liburu eta diskoekin, edo antolatzen ditugun kontzertuekin. Gure eskoletatik ateratako dultzainero, txistulari edota albokariek ere egiten dute dibulgazio lana. Horri esker, haur bat etor daiteke musika eskolara eta txalaparta jotzen ikasi nahi duela esan dezake. Gaur egun Soinuenean dugun materiala Euskal Herriko zenbait dantza taldek ere erabiltzen dute, dantza horiek ezagutzeko eta gero interpretatzeko, eta hori guztia ere bada dibulgazioa. Eta, noski, dibulgaziorako tresna ere bada gure webgunea. Bereziki azken bi urteotan handitu egin zaigu bisitarien kopurua. Gaur egun, urtean, ia 200.000 bisita izaten ditugu fonotekaren atalean, liburuen bilduma bat ere badaukagu, eta bisita birtualak ere baliatzen dituzte askok. Gure neurrian, baina helburua lortzen ari garela uste dut.

Garrantzia eman diozu sustraiak ezagutzeari. Zer dira sustraiak musika tradizionalarentzat? Eta garaikidearentzat?

Eskura dagoen aukera bat da sustraiena. Beti daude sustraiak, baina beste kontu bat da zein sustrai edo oinarri hartzen duzun kontuan. Inork ez du ezer sortzen hutsetik, hori ez da existitzen; norberak erabaki behar du zein sustrairi eutsi nahi dion. 0 kilometro eta horrelakoekin gabiltza orain; horietako bat naiz ni. Zenbait diskotan entzun daiteke hemengo doinu bat, doinu berri bat, baina ez dakit nongo flautarekin jo dezaket pieza hori. Sustraiak dira? Nik hemen dauzkat sustraiak, baina badauzkat gustuko ditudan beste gauza batzuk ere. Nonbaitetik abiatu behar izaten da, eta ni oso konforme nago nire sustraiekin, balio dutela iruditzen zait. Baina horrenbeste ideia topatu ditut eta ikusten ditut, edozer gauzatarako balio dezakete oraindik. Besteena entzunda, zeurea eginez sortzen duzuna da erreferentzia, baina sustraia horixe bera izan daiteke beste norbaitentzat. Musikan ez dago sustrairik gabeko ezer; erori egingo litzateke, ziplo.

Disko asko dituzu sortuak, bakarka hamar bat. Berdin maite al dituzu denak?

Bizitzako etapa baten araberakoak dira denak, eta adierazten dute nire ibilbidea ez dela beti berdina izan. Estiloak ere aldatu egin dira. Alde horretatik, konforme nago. Egia da grabatu nituen aurreneko abestiak gustuz entzuten ditudala oraindik. Eta zer esanik ez azkenak. Gure musikaren ikuspegi bat izateko bilduma on bat daukagula uste dut.

Txalaparta eskolak ematen ere lehena izan zinen, ezta?

Laborategi bat sortu genuen. Eskolak eman egin daitezke, baina hartu ere bai. Irakasle batek ematen du eskola, baina ikasleengandik ere jasotzen du irakasleak. Ikasi egin behar da hori egiten.


Summary: Euskara ez da merezimendu izango Nafarroako eremu ez-euskaldunean. Eremu mistoan lanpostu jakin batzuetan soilik izango da meritu euskara

Nafarroako Gobernua gaur zen aurkeztekoa sindikatuei Euskararen Foru Dekretua, Nafarroako Funtzio Publikoko Mahai Orokorrean. PSNk aurreratua zuen foru dekretuak euskara ez duela meritutzat hartuko eremu ez-euskaldunean, eta hala baieztatu du berriki Euskalerria irratiak, foru dekretuaren zirriborroa eskuratu ondoren.

Gobernuak moldatu egin ditu egun indarrean dagoen 215/1985 foru dekretuko 9. eta 15. artikuluak, eta, horrez gain, bigarren xedapen gehigarri bat gehitu du. Euskararen Legearen araberako zonifikazioaren arabera, euskara eremu bakoitzean nola baloratuko den zehazten dute puntu horiek. Bada, eremu ez-euskaldunean, euskara jakiteak ez du eraginik izango puntuazioan, eta eremu mistoan, berriz, lanpostu batzuetan soilik hartuko da aintzat.

Eremu mistoan, euskara jakiteagatik gehienez ere 2,76 puntu eskuratu ahalko dira lekualdaketetarako lehiaketetan, Euskalerria irratiak aurreratu duenez, eta unitate organikoetako burutzak edo zuzendaritzak betetzeko lehiaketetan, 6,9 puntu eskuratu ahal izango dira gehienez. Eremu euskaldunean, berriz, gehienez 4,6 puntu lortu ahalko dira lehen kasuan, eta gehienez 11,5 bigarrenean.

Euskara ez bezala, frantsesa, ingelesa eta alemana menperatzea merezimendutzat hartuko da Nafarroa osoan. Nafarroako Euskararen Dekretua aspaldi da polemika iturri. Gobernuak 2017an onartu zuen, baina epaileek baliogabetu egin zituzten zenbait puntu: besteak beste, administrazioari loturiko lan deialdietan euskara meritu gisa hartzea arautzen duena. Indargabetze horren ondorioz, Nafarroako eremu mistoan eta ez-euskaldunean egiten diren lan deialdietan euskara ez da balioesten.

Gobernuko alderdien artean desadostasun agerikoak sortu ditu dekretuak. Hala adierazi dio aste honetan bertan Ana Ollo Nafarroako Gobernuko Herritarrekiko Harremanetako kontseilariak BERRIAri: «Oraingoz, baina, ez dago adostasunik: arau hau daukagu, eta horrekin lan egin beharko dugu».

Prozedurak agintzen duenez, ondoko hamabost egunetan sindikatuek aukera izanen dute dokumentuari alegazioak jartzeko. Euskalgintzaren Kontseiluak iragarri du agerraldia egingo duela astelehenean, Hizkuntza Eskubidearen Behatokiarekin batera, dekretuaren zirriborroari buruzko «urgentziazko balorazioa» egiteko.


Summary: Lavrov: «Gure esku badago, ez da gerrarik egongo». Bidenek Zelenskiri esan dio «aukera argiak» daudela otsailean Errusiak Ukraina inbaditzeko. Moskuk ohartarazi du, hori bai, ez duela baimenduko bere interesak «zakarki zapalduak izatea».

Joe Bidenen ustez, «aukera argiak» daude datorren otsailean Errusiak Ukraina inbaditzeko. Etxe Zuriak sare sozialetan zabaldu duenez, AEBetako presidenteak hori adierazi zion atzo Volodimir Zelenski Ukrainako gobernuburuari, auziaz hitz egiteko telefonoz eduki zuten hizketaldian. Horri buruz galdetu diote gaur Sergei Lavrovi, eta Errusiako Atzerri ministroak nabarmendu du Kremlinek ez duela gudarik nahi. «Gure esku baldin badago, ez da gerrarik egongo», adierazi die Errusiako hedabideei, telebistaz zuzenean emandako elkarrizketa batean. Kontrakoa ere ez du baztertzen, ordea: «Ez dugu baimenduko gure interesei jaramonik ez egitea, edo horiek zakarki zapalduak izatea».

Errusiak ez du atseginez hartu segurtasun eskaerei AEBek eta NATOk emandako erantzuna, egindako proposamena. Vladimir Putinen Errusiako presidentearen ustez, horretan ez dituzte aintzat hartu Errusiaren «kezka nagusiak». Telefonoz hitz egin du gaur Emmanuel Macron Frantziako presidentearekin, eta, Kremlinek ondoren kaleratutako oharraren arabera, herenegun jaso zuten dokumentua «arretaz» aztertuko dute, eta, gero, «zer pauso» eman erabaki. Bileraz galdetuta, Eliseoko iturri batek hedabideei adierazi dienez, Macronen eta Putinen arteko auziari buruzko desadostasunak «handiak» dira.

Hain zuzen, NATOk eta AEBek argi utzi diote Putini ekialderantz hedatzen jarraituko dutela, eta, gainera, ez diotela atea ixten ez Ukraina ez Georgia —Sobietar Batasuneko errepublikak izandakoak biak ala biak— aliantza militarreko kide bilakatzeari. Moskuk nahi du NATOko tropak, armak eta ekipamendua erretiratzea 1997an kide ez ziren herrialdeetatik: besteak beste, Errumaniatik eta Bulgariatik. Horrekin guztiarekin lotuta, NATO osatzen duten estatuetako Defentsa ministroak otsailaren 16an eta 17an bilduko dira.

Lavrovek zehaztu nahi izan du, ordea, segurtasun eske horiek ez direla «ultimatum bat» bere horretan, eta gaineratu du Mendebaldearen proposamenak «nahiko nahasiak» direla. Moskuk bide diplomatikoak ibiltzeko asmoa du oraindik ere. Ohartarazpen bat egin du, gainera: «Aitortza [Donetsk eta Luganskeko herri errepublikarena] aintzat hartu behar da, Mendebaldeak Kiev behartu dezan Minskeko akordioak betetzera. Horrela, dena zuzen egongo da». Inoiz ez dira ezarri ESLA Europako Segurtasun Lankidetzako Antolakundeak babestuta Donbassko gerra bukatzeko 2014an sinatutako akordioak.

Txinaren esku hartzea

AEBek eskatu dute Txinak «modu eraikitzailean» parte hartzeko Ukrainaren bueltan sortutako krisian. Estatu departamentuaren bozeramaile Ned Pricek atzoko prentsaurrekoan gogorarazi zuenez, Pekinek eta Moskuk gertuko harremana dute, eta, konfrontazioa saiheste aldera, «harreman» hori baliatzera deitu zuen. Hain zuzen, Antony Blinken AEBetako Estatu idazkariak Txinako Atzerri ministro Wang Yirekin hitz egin zuen, herenegun. Lik bi aldeei eskatu die mezuak baretzeko, «lasaitzeko», baina Washingtoni adierazi zion errespeta ditzala Moskuren «kezka legitimoak». Kremlinek iragarri du Putin eta Xi Jinping Txinako presidentea datorren otsailaren 4an bilduko direla Pekinen, han otsailaren 4tik 20ra egitekoak diren Neguko Olinpiar Jokoen irekiera ekitaldian.

Ukrainarentzat, baina, AEBek hartu dute lidergoa «Errusiaren erasoa» eragozteko ahaleginean. Hori adierazi zuen Zelenskik atzo, Bidenekin bildu ondoren. Kieven prentsa ohar baten arabera, hori dela eta «eskertuta» daude Washingtonekin; batik bat, defentsa arloan, militarki, eskaini dion laguntzarekin. Zelenskik ere bide diplomatikoa ibiltzeko beharra nabarmendu du, eta jakinarazi ez duela baztertzen laster Normandiako laukoaren formatuaren (Errusia, Ukraina, Frantzia eta Alemania) bileretan berak, pertsonalki, parte hartzea. Herrialde horietako ordezkaritza diplomatikoa asteazkenean bildu zen, Parisen —Moskuk eta Kievek Ukraina ekialdeko Donbass eskualdean 2014tik duten gatazka izan zuten hizpide—, eta bi aste barru berriro batzartuko da, Berlinen.

Errusiako Gobernua prest agertu da Zelenskirekin biltzeko. Lavrovek gaur esan duenez, prest daude Ukrainako presidentearekin «aldebiko harremanen normalizazioaz» hitz egiteko. «Etor dadila Moskura, San Petersburgora, Sotxira... adosten den lekura». Hori bai, Atzerri ministroak zehaztu du harreman horiek Ukrainaren «aldebakarreko ekintzengatik» daudela dauden moduan.

Eta, paraleloki, sortutako krisiak gas hornikuntzari ere eragiten dio. Errusia da Europaren gas hornitzaile nagusia, eta Alemaniak atzo azpimarratu zuen Nord Stream 2 gasbidea blokeatzeko prest dagoela —Errusiatik Alemaniara gasa eramateko eraiki zuten azpiegitura hori, Itsaso Baltikoaren azpitik—. Horregatik, EB Europako Batasuna Qatarrekin harremanetan jarri da, beharko balitz gas hornitzaile bihur dadin. Charles Michel Europar Kontseiluko presidenteak jakinarazi du.


Summary: Baxoko martxoko azterketak maiatzera atzeratu dituzte. Baxoaren parte diren azterketa aurreratuak martxoan egitekoak zituzten Ipar Euskal Herriko ikasleek. Frantziako Hezkuntza Ministerioak pandemiarengatik atzeratzea deliberatu du.

Baxoaren erreformaz gero, Ipar Euskal Herriko lizeoetako terminaleko ikasleek bi azterketa pasatu behar dituzte martxoan; azterketa aurreratuak deitzen zaie. Ikasle bakoitzak hautatutako bi gai nagusiri buruzko azterketa idatziak dira. Bada, osasun egoera kontuan harturik, Frantziako Hezkuntza ministro Jean Michel Blanquerrek iragarri du maiatzaren 11n, 12an eta 13an eginen dituztela. Bestalde, leheneko frantseseko ahozkorako ikasleek prestatu behar dituzten testu literarioen kopurua apaldu dute.

Hezkuntza arloko sindikatuek azterketa horien gibelatzea eskatu zioten Frantziako Hezkuntza Ministerioari. Haien arabera, protokoloengatik beranta hartu zuten irakasleek urteko ikasgaien egutegian. Ikasleen «etengabeko joan-etorriek» eta ikasgelen ixteak eragin dute beranta, irakasleen arabera.

Martxoko azterketak atzeratu izanak eragina izanen du ikasleentzat. Izan ere, goi mailako ikasketak egiteko izena eman behar dute Parcoursup plataforman, eta dagoeneko irekia da horretarako epea. Berez, martxoko azterketetako notek balio dute Parcoursup plataformako dosierra osatzeko; baina maiatzean egingo dituztenez, lehen bi hiruhilekoetako notak hartuko dituzte kontuan.

Hala eta guztiz ere, gainerako azterketak lehenagotik iragarritako datetan eginen dituzte ikasleek. Ekainaren 15ean izanen da filosofiako azterketa idatzia, eta ekainaren 20tik uztailaren 1era antolatuko dute ahozko handia deituriko azterketa.


Summary: Egungo murrizketak otsailaren 13ra arte luzatzea erabaki du Labik. Jaurlaritzak baimena eskatu die epaitegiei neurriak luzatzeko, eta epaileek datorren asteartean aztertuko dute gaia. Hoteletara, turismo guneetara eta joko aretoetara zabaldu du COVID pasaportearen eskaera.

Espero zena egin du Labi aholku batzordeak, hau da, egun indarrean dauden neurriei eutsi die otsailaren 13ra arte. Hala iragarri du Gotzone Sagardui Osasun sailburuak. Horrez gain, Jaurlaritzak eskaturiko beste proposamen bati baiezkoa eman dio, eta, aurrerantzean, hoteletan, eta turismo eta joko aretoetan ere eskatu beharko dute COVID pasaportea.

Azken hamalau egunotako intzidentzia tasak beheraka jarraitzen duela adierazi du Sagarduik, baina azken zazpi egunotako datuek erakusten dutela jaitsiera hori moteltzen ari dela. Halere, egunero 5.000 positibo gehiago atzematen ari direla adierazi du. Hori dela eta, neurriei eustea erabaki dute.

Gaurko bilerako zalantza nagusia COVID ziurtagiriaren ingurukoa zen. Izan ere, mantentzeaz gain, Jaurlaritzak harago jo nahi zuen. Orain arteko eremuetan ez ezik, hoteletan, turismo ostatuetan eta joko aretoetan ere ezarri nahi zuen Jaurlaritzak. Eta hala erabaki du aholku batzordeak.

Gaur 18:00etarako zegoen deituta Labi batzordearen bileraren osteko agerraldia. Bilera 16:30ean zen hastekoa. Iñigo Urkullu lehendakariak eskatua zuen aurretik neurriei eusteko, eta gaineratu zuen Batzorde Zientifikoa ere ados zegoela horrekin.

Jaurlaritzak baimena eskatu die epaitegiei neurriak luzatzeko, eta epaileek datorren asteartean aztertuko dute gaia.

Aldaketa bat asteartean iragarri zuen Jaurlaritzak: eskola kirola baimentzea gaurtik aurrera. Urtarrilaren 4an erabaki zuten eskola kiroleko lehiaketak bertan behera uztea; entrenamenduak, berriz, mantendu egin zituzten. Kirol federazioen artean haserrea eragin zuen erabakiak, eta Gipuzkoako hamazazpi federaziok Eusko Jaurlaritzari eskatu zioten lehiaketak berriz egin ahal izatea. Federazioen arabera, eskola kirola eten izanak ez du izan «oinarri zientifikorik», irailetik ez baita «ondorio ezkorrik» agertu. Arabako eta Gipuzkoako aldundiek ere eskaera bera egin zioten joan den astean.

Abenduaren 4tik dago indarrean COVID ziurtagiria Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Hasieran, taberna, dantzaleku eta 50 leku baino gehiago dituzten jatetxeetan eskatu behar zuten. Baina abenduaren 15etik eremu itxi gehienetan sartzeko aurkeztu behar da agiria, baita kiroldegietan, zinema aretoetan eta kultur jarduerak egiteko gainerako lekuetan.

Merkataritza gizarte eta kultura jarduerak 01:00ean ixten jarraituko dute, beraz, eta 02:00etan aterako dira herrialde bakoitzetik gaindiko azken garraio publikoak, besteak beste. COVID ziurtagiria eskatzen jarraituko dute orain arte bezala.

COVID ziurtagiria: galderak eta erantzunak.


Summary: Elkargik uste du enpresa batzuek zailtasunak izango dituztela COVID maileguak itzultzeko. Zor berregituraketak aurreikusten ditu berme sozietateak. Industria enpresentzako «produktu historikoa» atera du, Europako funtsak baliatuta; milioi eta erdi euroren maileguak interesik eta komisiorik gabe, hazkundea sustatzeko.

Pandemiak euskal enpresa sarean izan duen eragina zuzenean ezagutzen du Elkargik, elkarrekiko berme sozietateak. Eta pandemiaren eraginez enpresa batzuk oraindik ere estualdian daudela azaldu dute sozietateko buruek, 2021eko ekitaldiaren eta 2022ko asmoen berri emateko agerraldian.

«Informazioa biltzen ari gara, gure enpresen egoera eta behar finantzarioak ezagutzeko», azaldu du Josu Sanchez Elkargiko presidenteak. Aurrez jokatu nahi du Elkargik, batez ere, kredituen lehen amortizazioak maiatzean iritsiko zaizkielako COVID maileguen luzapenari heldu zioten enpresei, bi urteko gabealdia amaituta. Dirua itzultzeko lehen epea iritsi aurretik banan banako irtenbideak aztertu nahi dituztela azaldu dute Elkargiko arduradunek.

Pandemiak gogor jo zuenean, 2020an enpresei likidezia errazteko maileguak eman zituen Elkargik, Eusko Jaurlaritzarekin batera. Bost urtean itzultzeko maileguak ziren, urtebeteko gabealdiarekin. Estualdian, 10.000 enpresa inguruk baliatu zuten finantzaketa bide hori. Birusak, ordea, uste baino luzeago jo du, eta Elkargik COVID maileguentzako baldintza berriak eskaintzea erabaki du igaro den urtean. Mailegua zortzi urtean itzultzeko aukera eman die enpresei, bi urteko gabealdiarekin.

Hasierako 10.000 enpresa haietatik erdiek, 5.000 enpresak heldu diote aukera horri. 530 milioi ingururen maileguak dira guztira, 2020an hasiera hartan sinatutako diru guztiaren %70 inguru.

Baina enpresa batzuek estualdian jarraitzen dutela azaldu du Zenon Vazquez Elkargiko zuzendari nagusiak, arazoak izan ditzaketela gabealdia amaitzen zaienean. «Krisia ez dago erabat gainditua, eta oraindik badaude sektore edota enpresa jakin batzuk kalte handia izan dutenak. Ari gara enpresekin, hilabete gutxi barru etor daitekeen egoera buruan, zailtasunei aurrea hartzeko. Egongo baitira zorren berregituraketak beharko dituzten enpresak. Enpresak ospitaleko gela arruntean edo larrialdietan artatu nahi ditugu, behin ZIUetan zailagoa delako haiei laguntzea». Brrehun bat enpresarekin dabil hitz egiten Elkargi.

Dena den, Vazquezek azaldu du mailegu horiek itzultzeko zailtasunak ez direla orokorrak. «Krisiaren inpaktua oso heterogeneoa izan da, sektore bakoitzaren barnean ere». Sanchezek, berriz, gogoratu du COVID maileguak jasotako enpresen ia erdiak, luzapena hartu ez zutenak, hasiak daudela dirua itzultzen, eta ez dutela berandutze nabarmenik detektatu. «Baina ezkorregiak izan behar ez dugun bezala, ez gaitezen baikorregiak ere izan. Zailtasunei aurrea hartu behar diegu, maiatza baino lehen; egongo baitira, zalantzarik gabe, ordaindu ezinean izango diren enpresak. Eta horri ez dio soilik Elkargik heldu behar, enpresek eurek ere aurreikusi behar dute, eta gobernuak berak ere bai».

Sanchezek, hori bai, alarmismoa baztertu du. «Ekonomiaren parametro batzuek erakusten dute gauzak hoberantz doazela, hala nola enpleguaren datuak eta ogasunen diru bilketak».

Industriarako «produktu historikoa»

Eta jarduera ekonomikoaren goranzko erritmo horretan, hain zuzen, finantzaketa lerro berri bat eskaintzen hasi da aste honetan Elkargi, Europako Next funtsen ekarpena baliatuz. Industriako enpresek hazkunderako inbertsioak laguntzeko 1,5 milioi eurorainoko maileguak eskainiko ditu Elkargik, %0ko interesekin, komisiorik gabe eta zortzi urtean amortizatzeko. Arriskua Elkargik hartzen du bere gain, eta Europako funtsen kontura doaz interesak eta komisioak.

«Ekintzailetzara bideratutako finantzaketa da; sendotutako industria enpresentzat, negozio lerro berri bat zabaltzekotan badaude, edo hazkunde eremu berriak aztertzen. Mailegu hauek ez dira birfinantzaketarako», azaldu du Vazquezek, eta gaineratu du «produktu historikoa» dela.

Elkargiko buruen arabera, dena den, agian pixka bat itxaron beharko da halako proiektuak abian jartzen ikusteko, pandemiaren gorabeherekin inbertsioetako asko atzeratu egin direlako 2021. urtean, eta seigarren olatuarekin, urte berriaren hasiera ez delako oso indartsua izan. «Bigarren eta hirugarren hiruhilekoa giltzarriak izango dira inbertsiorako», uste du Zenon Vazquezek.

Parte hartzea enpresetan

2021. urtean, Elkargik enpresen kapitalean sartzeko funts baten sorrera bultzatu du Finecorekin batera. Aste gutxi barru abiatu nahi dute, «betiere epe luzerako begiradarekin, balioekin», zehaztu du Vazquezek; «errentagarritasuna izango duena helburu, ez pagotxa».

Funts hori non sar daitekeen galdetuta, Vazquez familia enpresen adibidea jarri du. «Iritsi zaizkigun kasu batzuetan, oinordekotzaren auzia ez daukate behar bezala lotua, baina badute proiektua. Eta sustengua nahi dute, ez soilik finantza ikuspegitik, baita smart capital ikuspuntutik ere».

Zuzendari nagusiaren arabera, «Elkargik ezin die ez ikusiarena egin kanpotik datozen arrisku kapitaleko funtsei». Baina gaineratu du enpresaren %51 saltzeak agian ondorioak izan ditzakeela gauzak horren ondo ez doazenean. «Enpresek argi izan behar dute funts guztiak ez direla berdinak, eta erabakiak hartzerakoan ondorioetan pentsatu».


Summary: Kartzeletako komunikazioak berreskuratzeko eskatu dute Sarek eta Etxerat-ek. Koronabirusaren ondorioz bisean bisekoak etenda dauzkate presoek, eta berrogeialdiak egitera behartzen dituzte. Presoen osasun baldintzak hobetzeko eskatu dute Gasteizen, «osasunaren arlo guztietan».

Koronabirusaren eta hari aurre egiteko neurri murriztaileen ondorioz, presoek behin eta berriro izan dute mugatua kanpoarekin komunikatzeko eskubidea. Izan ere, bisean bisekoak maiz eten dizkiete, eta bisiten ondotik berrogeialdiak egin behar izaten dituzte hainbat kartzelatan. Sarek eta Etxerat-ek eskatu dute eten ditzatela «komunikatzeko eskubidearen» urraketa horiek: «Bada garaia eskubide hori berreskuratzeko, familia loturari eusteko, modu humanizatuan jokatuz». Jakinarazi dutenez, asteon euskal presoen senideek gutunak bidali dizkiete espetxeetako zuzendariei, horixe eskatzeko. Salatu dute, gainera, presoen urruntzeak zaildu egiten duela arazoa: «Dagoeneko bi urte dira berrogeialdiak egiten direla eta komunikazioak galtzen direla, kasu askotan EAEtik eta Nafarroatik kanpoko espetxeetara egindako joan etorriak gehituta, eta horri gehitu behar zaio urruneneko espetxeetara bidaiatzen daramaten urte luzeek pilatutako nekea».

Eguerdian Gasteizen eginiko elkarretaratze batean ohartarazi dute egoera hortaz Etxerat-ek eta Sarek, Arabako Salhaketa elkartearen babesarekin egindako protesta batean. Nabarmendu dute «delikatua» dela presoak bizitzen ari diren egoera, eta «gizarteak» ezin diola «uko» egin haien osasunerako eskubideari. Eskatu dute lehentasuna eman diezaiotela presoen osasun baldintzak hobetzeari, «COVID-19ari dagokionez ez ezik, osasunaren arlo guztietan» ere bai. Protestan adierazi dute «kontzienteki» egin dutela mobilizazioa lehen arretaren aldeko «mobilizazio eta alarma une» batean, haiek ere uste baitute, «erremediorik» jarri ezean, egoera «kritikoa» ez dela pandemiaren ondorioetara mugatuko. Galdegin dute, halaber, neurri murriztaileetatik harago, «gainerako gizarte eremuetan pandemiaren aldaera berriari malgutasun handiagoz heltzeko benetako urratsak» egiten ari direla kontuan hartuta, espetxeetan ere «erantzukizunez eta ausardiaz» joka dezatela, «egoera oso gogor bati oztopo gehiago erantsi gabe».

Neurri zehatzak

Eskaera konkretuak egin dituzte Sarek eta Etxerat-ek gaur Gasteizen eginiko protestan: COVID-19aren ondorioz orain arte galdu diren komunikazioak berreskuratzea; «denbora tarte laburretan» antigeno testak masiboki egitea; berrogeialdietarako espazio «nahikoak» egokitzea kasu positiboak daudenean; eta, kasu horietan, presoek gutxienez telefonoz komunikatzen jarraitu ahal izatea, «senideekiko inkomunikazioaren ziurgabetasuna» ekidinda.

Neurri horiek ez ezik, eskatu dute «espetxea ez den beste aukera» batzuk ere azter ditzatela, «ausardiaz»: erraterako, larriki eri diren presoak aske uztea, hirugarren graduak ematea edota eskumuturreko telematikoak ezartzea.


Summary: Sunbillan emakume baten autoari tiro egiteagatik atxilotutakoak, behin-behinean kartzelara. Atxilotuak epailearen aurretik pasatu ziren atzo, eta gaur eman dute epaiaren berri: behin-behineko espetxealdia agindu diete bi atxilotuei, emakumea hiltzen saiatzeagatik.

Foruzaingoak gizon bat eta emakume bat atxilotu ditu asteon Nafarroan, Sunbillako (Nafarroa) tiroketaren harira. Atxilotuak epailearen aurretik pasatu ziren atzo, eta emakumearen aurkako Indarkeriaren arloko Iruñeko Epaitegiko titularrak gaur eman du epaiaren berri: behin-behineko espetxealdia agindu diete biei, komunikatua eta bermerik gabea, ustez emakumearen «bizitzaren aurkako atentatua» egiteagatik.

Epaileak ebazpen judizialean azaldu duenez, bi inputatuak gertakarien lekuan egon ziren erasoa gertatu zenean. Horrez gain, adierazi du egindako ikerketatik ondoriozta daitekeela akusatuek «bikote harremana» dutela, eta «zantzu objektiboak» daudela esateko «biktimaren bizitzaren aurka» egin zutela. Gaineratu du atxilotuak aurreko egunetan «hainbat aldiz» joan zirela erasoa egin zuten lekura. Hilketa saiakera egotzi die.

«Egitateen larritasunaren aurrean», epaileak espetxeratzea eta inputatuei ezar dakizkiekeen «zigorrik handienak» agindu ditu, baita biktimaren «bizitza eta osotasuna» babesteko beharra ere. Atxilotutako gizonak eta biktimak, gainera, seme adingabe bat dute. Hari dagokionez, epaileak guraso ahala esklusiboki eman dio amari, eta aitaren eta adingabearen bisitak eten ditu.

Ttipi-Ttapa komunikabideak emandako informazioaren arabera, biktima lanera bidean zihoan, autoan, eta hots bat entzun zuen Sunbilla parean zegoela. Lantokira iritsi zenean konturatu zen gertatutakoaz; orduan ohartu zen tiro baten arrastoa zuela autoan. Noticias de Navarra egunkariak azaldu duenez, balak autoaren leihoko markoa jo zuen, emakumearen buruaren parean. Biktimak salaketa jarri zuen foruzainen bulegoan, eta handik gutxira atxilotu zuten gizona.

Asteazkenean atxilotu zuen Foruzaingoak 40 urteko gizona, bikotekide ohia auto bat gidatzen zihoala ibilgailuari tiro egitea egotzita. Erasoa N-121-A errepidean gertatu zen, eta emakumea onik atera zen. Gizona Etxalarkoa (Nafarroa) da. Atzo atxilotu zuten beste emakumea, erasoarekin zerikusia izan zezakeelakoan.


Summary: 'Aita Mari' ontziak 176 pertsona erreskatatu ditu Mediterraneoan egin dituen bi erreskatetan. Erreskatatutakoen artean dozenaka adingabe daude.

SMH Itsas Salbamendu Humanitarioa gobernuz kanpoko erakundearen Aita Mari erreskate ontziak bi erreskate egin ditu egun bakarrean. Goizean, «egoera larri eta desesperatuan» zeuden 105 pertsona erreskatatu ditu Mediterraneo itsasoan gaur arratsaldean. Zabaldu duenez, erreskatatuen artean hamazazpi emakume, 63 gizon, bederatzi haur eta hamasei adingabe zeuden. Erreskate ontziak adierazi du gero «bigarren abisu bat» jaso duela eta laguntzera abiatuko zela. Bigarren erreskate horretan, beste 71 pertsona salbatu ditu, tartean, hamasei adingabe.

Orain, denera, 176 pertsona garraiatzen ari da ontzia, eskifaiaz gain: 116 gizon, hemezortzi emakume eta 42 adingabe. «Portua eskatu dugu, segurtasunez lehorreratzeko. Itsasoaren egoera okertu egingo da».

Ez da aste honetako lehen erreskatea. Iragan asteartean, Aita Mari-k 280 pertsona zeramatzan txalupa bat erreskatatu zuen Lampedusa uhartetik gertu (Italia).