NASA+ streaming plataforma sortu dute

Summary: NASA+ streaming plataforma sortu dute. Urte amaiera aldera estreinatuko du NASA agentziak; guztiz doakoa izango da. Misioen zuzenekoak, saioak eta beste hainbeste eskainiko dituzte.

Bost, lau, hiru, bi, bat, zero... Ez, ez da suziri baten atzerako kontua; apika, film klasiko baten hasierarena izan liteke. Kasu honetan, bai bata, bai bestea. NASA espazio agentziak streaming plataforma bat estreinatzea aurreikusi du urte amaiera alderako: NASA+. Eskaintza guztia eraldatzeko asmotan daude, agentziaren webguneak eta aplikazioa berrituz; halaber, edukiak kontsumitzeko aurkeztu berri duten plataforma sortuz. Motorrak berotzen hasi dira dagoeneko: webgunearen beta bertsioa kaleratu dute.

NASA+ izango du izena streaming zerbitzuak; izan ere, egun arte baino gehiago plazaratu nahi dute. «Espazio gehiago. Suziri gehiago. Zientzia gehiago. Misio gehiago. NASA gehiago». Erabiltzaileek ez dute beharko harpidetzarik bideoak-eta ikusteko, eta iragarkirik ere ez da egongo. Espazio agentziaren webgunearen, sakelakorako NASA aplikazioaren eta hainbat zerbitzuren bidez —Roku, Apple TV, Fire TV— egongo da hara sartzeko modua.

Oraindik deskubritzeko dago zein izango den plataformaren eskaintza zabala, zuzenekoez edo bide informatiboez gain. Badira printzak, ordea: exoplaneten ikerketak, unean uneko misioak eta programak, Lurraren klima, eguzki sistema... Hainbat saio ere izango ditu, baina ez dute zehaztapen handirik egin.

Ilargiratzea, hurbil

Programa horietako bat da Artemis, eta gizakia ilargira itzultzea du helburu. Joan den urte amaieran egin zuten lehen urratsa, Artemis I misioarekin. Bidaiaririk gabeko Orion ontziak 26 eguneko bidaia egin zuen Lurretik Ilargira, eta berriz Lurrera buelta.

Ikusi gehiago: Rho Ophiuchi hodei multzoa, 'James Webb'-en miratik

2024ko azaroan emango diote segida, Artemis IIrekin. Lau astronautak parte hartuko dute, baina ez dira ilargiratuko. Gregory Wisman izango da komandantea, eta harekin joango dira Christina Hammock Koch, misioko lehen emakumea, eta Victor Glover, lehen beltza. Jeremy Hansen kanadarra ere izango da. 2025erako dute aurreikusia Artemis programa amaitzea, Artemis III misioarekin. Joan den martxoan aurkeztu zituzten hartako astronautek eramango dituzten jantziak. Ziur aski NASA+ bidez ikusi ahalko dira biak ala biak. Plataformaren aurkezpen bideoan bertan entzun daiteke emakume bat hau esanez: «Goazen!».

Vogager 2, noraezean

Hainbat programa eta misioren informazioa eskainiko dute NASA+ aplikazioan. Azken egunetan, ordea, bada espazioan noraezean ibili den zunda bat, Voyager 2 deiturikoa. Duela bi aste, apurtxo bat desbideratu zen haren antena. Lurretik 20.000 milioi kilometrora dago zunda, eta apurtxo bat asko da halako distantzietan; nahikoa, behintzat, seinalerik ez jasotzeko.

Voyager 2-ren «taupadak» jaso berri dituzte. Seinaleak ahulegiak dira, ordea, informazioa bidaltzeko eta jasotzeko. Ordenak bidaltzen saiatzea besterik ez dute, halako batean ontzia berriro orientatzeko esperantzaz —behintzat, haren ibilbidea ez da aldatu—.

Ahalegin horiek porrot egiten badute, urriaren 15era arte itxaron beharko dute. Egun horretan, maniobra automatiko bat programatua zuten, Voyager 2 Eguzkirantz begira jartzeko. Horrela kontaktua berreskuratu ahal izatea espero dute, aurretik lortzen ez badute.

Ikusi gehiago: Erantzun bat materia eta energia ilunei


Summary: Ikusgunek 24 orduko telefonoa aktibatu du LGTBIfobia salatzeko. Ikusgunek 24 orduko telefonoa aktibatu du Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaiak ospatzen diren egunetan, LGTBI pertsonen eskubideen alde.

Joan diren urteeetan bezala, Ikusgune Gasteizko LGTBIfobiaren aurkako behatokia «erne» egongo da Andre Maria Zuriaren jaietan. 24 orduko salaketa telefonoa aktibatu dute, neska eta blusen batzordearekin lankidetzan.«Denon artean gorroto eta LGTBI+fobiarik gabeko Gasteiz bat eraikitzen jarraituko dugu, jairik jai, auzoz auzo eta kalez kale». Jakinarazi dutenez, uda izan ohi da gertakari LGBTIfobo gehienen berri ematen den garaia, eta jai giroaren testuingurua «erasokorra» izan daiteke. «Alkoholak eta maskulinitate bortitzaren erreprodukzio zein gorazarreak iseka, diskriminazio irain edo eta eraso fisikoen jomuga bihurtzeko aukera sortzen dute».

2022ko jaietan bi gertakari LGTBIfoboren berri izan zutela gogoratu dute. «Indarkeria LGTBI+fobikoaren oinarrian, gizartean zabaltzen ari den gorroto diskurtsoak daude. Genero identitate eta adierazpen ez-zisheterosexualak ukatzen eta barregarri uzten ari dira, LGTBI+ pertsonen existentzia eta eskubideak zalantzan jartzen ari dira, eta gure bandera eta sinboloen aurka jotzen ari dira».

Hori kontuan izanik, salaketa telefonoaz gain, informazio eta arreta guneak jarriko dituzte hiriko hainbat gunetan, «jaiak gureak direla azpimarratzeko eta LGTBI+ pertsonen eskubideen alde gaudenok gehiengoa garela ikusarazteko».


Summary: Amurrioko Udalak konpromisoa hartu du euskara teknikari bat jartzeko, «hilabeteko epean». Aiaraldeko Euskalgintza Kontseiluak bertan behera utzi ditu, behin-behinean, hurrengo egunetarako martxan zituzten ekinaldiak. Hala ere, udalak konpromisoa beteko ez balu, Kontseiluak berriz ere abiaraziko lituzke ekinaldiak irailean.

Amurrioko Udalak (Araba) euskara teknikariaren lanpostua kentzea erabaki zuen joan den ostegunean egin zuten Udal Osoko Bilkuran. Udal lanpostuen zerrendan egin zituzten aldaketa batzuen harira hartu zuten erabakia. Horren aurrean, Aiaraldeko Euskalgintza Kontseilua Amurrioko alkate Txerra Molinuevorekin eta euskara zinegotzi Arantzazu Saratxaga de Islarekin bildu zen herenegun, kendutako euskara teknikari lanpostuaren inguruan hitz egiteko. Egindako bilerek eta Kontseiluak martxan jarritako hainbat ekinaldik fruitua eman dute: Amurrioko Udalak konpromisoa hartu du euskara arloan osorik jardungo duen jardunaldi osoko langilea ezartzeko. Udalak hilabete izango du konpromisoa betetzeko. Gainera, udalak jakinarazi du langile horren kontratuan euskara arloko funtzioak agertuko direla soilik. Kontseiluak «ontzat» eman du udal gobernuak hartutako konpromisoa, betiere «hitzeman bezala» betez gero.

Beraz, Aiaraldeko Euskalgintza Kontseiluak bertan behera utzi ditu, oraingoz, gai horren inguruan hurrengo egunetarako martxan zituzten ekinaldiak. Hala ere, adierazi du udalak bere konpromisoa betetzen ez badu berriz ere «aktibatuko» dituztela ekinaldiak irailean.

Argi utzi dute erabaki horrek ez dituela «desaktibatzen» elkartearen aldarrikapenak, ezta «ezeztatzen» ere Amurrioko egoera eta udalaren erabakiaren inguruko analisia. Horren aurrean, azaldu dute elkartearen genetikan dagoela «aurrerapausoak lortzea» eta «elkarlana sustatzea» Aiaraldeko euskararen normalizazioan «aurrera egiteko».

Aiaraldeko Euskalgintza Kontseiluak adierazi duenez, egoera aztertzeko garaian agerian geratu zen «desadostasun nabarmenak» daudela udal gobernuaren eta Kontseiluaren artean. Alde batetik, euskara teknikariaren lanpostua kentzearen inguruko balorazio «arras desberdina» egin zuten bileran: «Udal gobernuarentzat, barne mailako berrantolaketa bat da, euskara arloari kalterik egiten ez diona, lanpostuaren izendapenetik harago euskara teknikariaren funtzioak beste udal teknikari batek betetzen baititu. Euskalgintzarentzat, berriz, larria da erabakia, eta mezu zuzena bidaltzen du: ez da behar euskara normalizatzeko teknikaririk».

Kontseiluak gaineratu duenez, zerbitzu soziokulturaletako koordinatzailearen lanpostua duen langileak hainbat alor betetzen ditu: hezkuntza, osasuna, elkarbizitza eta euskara. Horren inguruko balorazio desberdina egiten dute udal gobernuak eta Aiaraldeko Euskalgintza Kontseiluak; izan ere, Kontseiluaren ustez, lanpostu horretan dagoen pertsonak euskarari eman diezaiokeen denbora «ez da nahikoa». Horren harira, Kontseiluak, «balorazio objektibo» bat egiteko asmoz, proposatu zuen argitara ateratzea kargu hori duenak kontratuan jasota dauzkan funtzioak. Egoera ikusita, Aiaraldeko Euskalgintza Kontseiluak iritzi dio udalak euskara arlora bideratzen dituen giza baliabideak «eskasak» direla. Hori argudiatzeko, azaldu du azken Euskara Plana sortzeko langile bat kontratatu behar izan zutela sei hilabetez. Bestalde, salatu du 2018-2022ko Euskara Plana ez dela behar bezala bete. Azkenik, nabarmendu duenez, Eusko Jaurlaritzak aholkatzen du euskara sailean lau langile izatea 10.000 biztanle inguruko Amurrio bezalako herri batean. Alkatearen arabera, euskarari laguntzeko bidea ez da funtzionario gehiago izatea. Baliabide falta hori konpontzeko, udalak adierazi zuen «kanpo kontratazioak» aukera bat direla.


Summary: Hizkuntzen auzia Espainiako Gobernuko negoziazioen «erdigunean» jartzeko eskatu dute zenbait eragilek. Euskalgintzaren Kontseiluak eta katalanaren eta galizieraren aldeko zenbait erakundek egin dute eskaera. Salatu dute Espainiako Estatuan hizkuntza gutxituen normalizazioaren aurkako «oldarraldia» gertatzen ari dela.

Hizkuntza gutxituen normalizazioaren aurkako «oldarraldiari» aurre egiteko, hizkuntzen auzia Espainiako Gobernuko negoziazioen «erdigunean» jartzeko eskatu dute hizkuntza gutxituen aldeko zenbait erakundek. Uztailaren 25an, Galiziaren Nazio Egunean, Santiago de Compostelan (Galizia) batu ziren euskararen, galizieraren eta katalanaren aldeko zenbait eragile. O Festigal jaialdiaren barruan antolatutako eztabaidan hartu zuten parte Euskalgintzaren Kontseiluak, Galiziera Normalizatzeko Mahaiak, Katalan Hizkuntzaren Aldeko Plataformak eta Valentziako Kultur Ekintza elkarteak. Bertan egon ziren, besteak beste, Euskalgintzaren Kontseiluko zuzendari Idurre Eskisabel eta zuzendari ohi Paul Bilbao.

Eragile guztiek bat egin dute Espainiako Estatuan «hizkuntza gutxituen aurkako oldarraldi bat» dagoela. Batez ere «oldarraldi judizialak» kezkatzen ditu. Adierazi dutenez, normalizazioaren bidean «oztopoak eta atzerapausoak» eragiten ari da. Horri erantzuteko, egungo egoera politikoa «abagune» gisa ikusten dute. Espainiako Gobernurako negoziazioak hizkuntzen auzia «erdigunean jartzeko eta gutxieneko bermeak eskatzeko» baliatu behar direla azpimarratu dute.

Espainiako gobernuko negoziazioetan gaia mahai gainean jartzeko eskatu diete hizkuntza gutxituen alde dauden alderdi politikoei, eta hiru eskakizun azpimarratu dituzte: Batetik, «ezinbestekotzat» jo dute hizkuntza gutxitu guztiek beren lurraldeetan ofizialtasuna izan dezatela. Bestetik, eskatu dute «iraulketa» bat izan behar dela estatuko administrazio «periferikoan» eta justizia administrazioan. Azkenik, adierazi dute ikus-entzunezkoetan euskararen eta hizkuntza gutxituen presentzia handitu behar dela, bereziki streaming bidezko nazioarteko plataformetan eta haurrentzako edukietan. Eta gehitu dute: «Ezin da gertatu hizkuntza gutxituen eta beraz hizkuntza eskubideen afera negoziazioetatik kanpo gelditzea beste lau urtez».

Eskuin muturraren «goraldia» ere izan zuten hizpide. Espainiako Estatuan ez ezik, Europan eta munduan ere hedatzen ari den «joera globalizatua» dela uste dute. Adierazi dute joera horrek hizkuntza gutxituen «kontrako jarrerak hedatzea» dakarrela. Hala, hizkuntza gutxituen aldeko borroka «ezinbestekotzat» jo dute.


Summary: Azken hogei urteotako zereal uztarik txarrena jaso dute Nafarroan. Euri eskasak hegoaldeko lurren ekoizpena amildu du. Uzta hobea izan da gero eta iparralderago. Ekilore gero eta gehiago landatzen dira

Lehorteak zerealen uztari egin dion kalteari zenbaki bat jarri diote Nafarroan: -%7. Intia nekazaritza arloko sozietate publikoaren arabera, maila horretan gutxitu da zerealen uzta Nafarroan. Ez dirudi jaitsiera handia, baina iaz, euri faltaren ondorioz orduan ere, dagoeneko %15 jaitsi zen bildutakoa, eta, ordukoari aurtengoa gehituz, ondorioa kezkagarria da: aurtengo uzta azken hogei urteotako eskasena izan da.

Erriberrin egindako jardunaldi batean, Nafarroako kooperatiben %85en emaitzak jaso ondoren, Intiak kalkulatu du aurten 630.000 tona zereal jaso dituztela. Iaz, berriz, 678.000 tona izan ziren. Aurtengoa azken hamar urteotako batezbestekotik %21 beherago dago, eta, Intia datuak biltzen hasi zenetik, duela 32 urte, lau besterik ez dira okerragoak izan.

Baina, 2022koarekin alderatuta, bada desberdintasun handi bat: iaz hobeto eutsi zioten ekoizpenari Erriberan, eta okerrago, berriz, handik iparraldera doazen eskualdeetan. Aurten, berriz, doi-doi kontrakoa gertatu da, eta gero eta iparralderago jo, orduan eta uzta hobeagoa izan dute.

Erriberari eragin dio batez ere neguko eta udaberri hasierako euri faltak. Ureztatzen ez diren lur batzuetan ez dute uzta bildu ere egin, txikiegia zelako, eta beste batzuetan hektareako ehun kilo baizik ez dira bildu.

Huskeria bat da, kontuan hartuta zenbat jaso duten Iruñerriko ipar mendebaldean: 5.000 kilo hektareako. Eremu horretan «errendimendu handia» izan du lurrak, batez besteko tenperaturak ez baitira hain beroak izan, eta udaberrian euria egin baitu. Intiak, ordea, nabarmendu du ekaineko ekaitz ugarietan izandako txingorrak kalteak eragin dituela lursail batzuetan.

Nafarroa erdialdean, berriz, «balantze negatiboa» egin du Intiak, hektareako bildutako 3.400 kiloak batezbestekotik behera egon dira eta.

Ilarretarako eremua hirukoiztu egin da

Hirugarren urtez jarraian, Nafarroako nekazariek gari gehiago landatu dute garagarra baino. Baina gehien hazi den laborea ilarrarena da, Intiak azaldu duenez, NPB Nekazaritza Politika Bateratuak horretako laguntzak eman baititu. Ilarrari eskainitako hektareak lehen halako hiru dira, 2.800 hektareatik 9.000 hektareara igaro baitira.

Koltzarako lurrak pixka bat gutxitu dira, eta pixka bat handitu, berriz, ekilore landaketak. Azken hori 2022an ere gehiago landatu zuten nekazariek, Ukrainako gerrak eragin baitu produktu horren eskasia eta garestitzea, Ukraina haren esportatzaile garrantzitsuena baita.

Orotara, igoera txiki bat (+%2,3) izan da zerealetara bideratutako lursailen hedaduran: 193.368 hektarea izan dira, Nafarroan landatutako %55 inguru.

Euri eskasiak, ordea, izan du ondorio on bat: hezetasunak ekarri ohi dituen gaixotasunak ez dira agertu, eta zerealek, oro har, osasun ona izan dute.

Araban ere pattal

Araban ere laboreetako lurren zati esanguratsu bat betetzen du zerealak, baina oraindik ez dute uztaren balantzea egin. Udaberri hasieran ohartarazi zuten asko txikituko zirela, baina, maiatzeko eta ekaineko eurien ondorioz, datuak uste baino hobeagoak izango zirela onartu zuten nekazarien ordezkariek lehorteari buruzko mahaiaren bileran.

Egoera askoz okerragoa izan da Espainian, han euri falta oso nabaria izan baita zerealak landatzen diren eskualdeetan, eta bereziki hegoaldekoetan. Ekainean, %45eko galera izan zitekeela iragarri zuten. Iazkoa baino uzta hobea izan du, berriz, EBko ekoizle handienak, Frantziak.


Summary: Nigerko junta militarrak mugako bide batzuk ireki ditu. Atzerriko herritarren ebakuazioak egiten ari diren honetan, Ecowasek ordezkaritza bat bidali du kolpistekin negoziatzera.

Nigerren estatu kolpea eman duen junta militarrak bart gauean jakinarazi zuen berriz zabaldu dituela Aljeriarekin, Burkina Fasorekin, Libiarekin, Malirekin eta Txadekin herrialdeak dituen aire eta lur mugak. Juntak asteazkenean itxi zituen mugak, Mohamed Bazoum presidentea kargutik bota eta konstituzioa indargabetu zuela adierazi zuenean. Nigerrek beste bi herrialderekin ere badu muga; oraingoz, kolpistek ez dute ezer esan zer pasatuko den Nigeriaren eta Beninen kasuan.

Berriz ireki dituzten mugak urruneko basamortuetan daude batez ere. Nigerren merkataritza funtsezko sarrerak itxita daude, Ecowas Afrika Mendebaldeko Estatuen Ekonomia Erkidegoak agindutako zigor ekonomikoen ondorioz; horrekin batera, Ecowasek igandera arteko ultimatuma eman zien kolpistei agintea utzi eta Bazoum estatuburu kargura itzularazteko.

Ecowasek ordezkaritza bat bidali du gaur Nigerrera, estatu kolpea eman zuten militarrekin negoziatzeko. Eta, gaur ere, Ecowaseko Defentsa ministroek bilkura bat hasi dute, herrialde horretako egoera politikoaz aritzeko; etzi arte iraungo du.

Nigerren dagoen ordezkaritzako kide Abdel-Fatau Musahek gaur esan du joan den asteburuan egin zuten mehatxua, indarkeria erabiltzekoa, «mahai gainean dagoen azken baliabidea» dela, baina «prestatu» beharra dagoela horretarako ere. Hori ikusirik, Malik eta Burkina Fasok gogor erantzun zuten herenegun, adierazita «gerra deklarazio baten parekoa» litzatekeela esku hartze militar bat.

Estatu kolpearen ondoren, Niger junta militar baten gidaritzapean dagoen Afrika mendebaldeko laugarren herrialdea da, Malirekin, Gineako Errepublikarekin eta Burkina Fasorekin batera.

Ebakuazioekin segitzen dute

Segurtasun egoera okertu denez, eta Maliren eta Burkina Fasoren adierazpenen ostean, hainbat herrialde beren herritarrak ebakuatzen hasi ziren atzo, beren kabuz edo aliatuen laguntzari esker. Beste batzuk ebakuazio planak prestatzen ari dira. Gehienbat Europako herritarrak zeramatzaten lehen hegazkin militarrak Parisen eta Erroman lurreratu dira gaur.

Adibidez, Frantziako Atzerri ministro Catherine Colonnak aditzera eman duenez, arratsalderako 736 pertsona ebakuatu dituzte —gehienak zibilak dira—, hiru hegalditan. Baina hegazkin horietan beste herrialde batzuetako herritarrak ere joan dira, hala nola Portugalgoak, Belgikakoak, Alemaniakoak, AEBetakoak, Kanadakoak, Libanokoak, Japoniakoak eta Nigerkoak bertakoak.

Bitartean, estatu kolpea babesten duen Nigerko M62 mugimendu zibilak dei egin die Niamei hiriburuko biztanleei «mobiliza daitezen» eta nazioarteko aireportua blokeatu dezaten, «kanpaldi herritar bakezale» baten bidez; hori egitea nahi du atzerriko indar militarrek herrialdetik alde egin arte. M62 Mugimenduak antolatu zuen igandean hiriburuan Frantziaren enbaxadaren kontrako erasoekin amaitu zen manifestazioa.


Summary: Musika frantsesa izango da protagonista organo zikloan. Donostiako Musika Hamabostaldiak doako hamasei kontzertu bildu ditu ziklo horretan. Hamalau organistak hartuko dute parte, eta hainbat estilo izango dira entzungai.

Donostiako Musika Hamabostaldiaren ziklorik ezagunen eta zabalenetako bat da organo zikloa. Gipuzkoa osoko elizak musika organistikorako eszenatoki bihurtzen ditu, nahiz eta Donostia izaten duen egoitza nagusia. Hala, Tolosan, Azpeitian, Deban, Ataunen, Azkoitian eta Usurbilen ere egongo da kontzertuez disfrutatzeko aukera. Doako hamasei emanaldik osatuko dute jaialdiaren 84. aldiaren organo zikloa, bihar hasi eta hilaren 15era arte. Euskal Herriko eta nazioarteko ospe handiko hamalau organistak hainbat programa aurkeztuko dituzte Gipuzkoan barrena: «Euren ibilbideagatik nazioartean erreferente diren bi organista handi izango ditugu aurten, esaterako: Daniel Roth eta Thomas Trotter», adierazi du Ana Belen Garciak, Organo zikloaren koordinatzaileak. Antolatzaileen hitzetan, herrialdean dagoen organo ondarea erakusteko aukera paregabea da zikloa, eta, azken bi aldietan, 4.500 lagunetik gora bildu ditu.

Donostiako Santa Maria basilikako Cavaille-Coll organoa izango da aurtengo organo zikloko protagonistarik handienetako bat. Urte hasieran bukatu zituzten hori zaharberritzeko lanak, eta bueltan da, berriro ere, haren soinua lau haizeetara zabaltzeko prest. Hala ere, Gipuzkoan barrena dauden bestelako organoak ere benetako «maisulanak» dira, antolatzaileek nabarmendu dutenez; hala nola Ataungo organo barroko iberiarra, Donostiako San Bizente elizakoa, Azkoitiko Andre Mariaren Zeruratzea parrokiakoa, Tolosako Andre Mariakoa edo Donostiako Iesu elizako organo garaikidea. Nazioarteko hamar organista handiren eskuak hartuko dituzte organo horiek aurten, beste batzuen artean: Thomas Trotter (Erresuma Batua), Felix Hell (Alemania), Mami Sakato (Japonia), Joonho Park (Hego Korea), Monica Melcova (Eslovakia), Jonathan eta Tom Scott (Erresuma Batua), eta Daniel Roth, Jean-Baptiste Robin, Eric Lebrun eta David Cassanenak (Frantzia). Euskal Herriko beste lau organistak ere parte hartuko dute zikloan: Ana Belen Garciak berak, Esteban Landartek, Alize Mendizabalek eta Jesus Gonzalezek.

Zikloa, gehienbat, erromantizismoan eta XX. mendearen lehen erdialdeko musikan oinarrituko den arren, estilo ezberdinak jorratuko dituzte organistek. Esaterako, Errenazimentuko eta Iberiar Barrokoko musika hartuko dute ardatz Jesus Gonzalok eta Ataungo Eate Abesbatzak. Thomas Trotterrek, ordea, udaletxeetako organoei eskainitako errezitaldia egingo du; izan ere, herrialde anglosaxoietan bereziki, udaletxeko ekitaldietan maiz jotzen da organoa. Scott anaiek, aldiz, pianoa eta organoa uztartuko dituzte, aldi berean hain antzekoak eta hain desberdinak diren bi instrumentuak aurrez aurre jarrita. Ikuskizun zinematografiko bat ere egongo da; Garciak, Thierry Biskari abeslari eta perkusionistaren laguntzarekin, soinu banda jarriko dio 1928ko El Mayorazgo de Basterretxe filmari. Hain zuzen, emanaldi horrek emango dio hasiera bihar zikloari, Debako Andre Maria elizan, 20:00etan. Debako Aitzuri abesbatza ere arituko da eurekin.

Debatik Donostiara egingo du salto egitarauak; hain zuzen, Donostiak hartuko ditu kontzertu gehienak. Thomas Trotterrek Artzain Onaren katedralean joko du, etzi, 20:00etan. Hainbat konpositoreren obrak biltzen dituen The Town Hall Tradition programa aurkeztuko du bertan: «Trotterrena entzuteko moduko programa da», nabarmendu du Garciak.

Esteban Landarten txanda izango da abuztuaren 5ean. Organorako errepertorio erromantikoaren gailurrean du izenburua organista irundarrak aukeratutako programak, eta Frantziako eta Alemaniako bi pieza erromantiko biltzen ditu: Cesar Francken Grande piece symphnique, 17. op. eta Julius Reubkeren Sonate uber Psalm 94. Haren ustez, programa oso ondo egokitzen da testuingurura. Donostiako Santa Maria Elizan izango da kontzertua, 20:00etan: «Emanaldi hau, Santa Mariako organoari ongietorria emateko modu bat da», adierazi du Landartek.

Donostian jarraitu baino lehen, geldialdi txiki bat egingo du zikloak, Ataungo Tourseko San Martin elizan, zehazki. Urtero izaten da kontzertu bat bertan, eta, aurten, Jesus Gonzalez eta Ataungo Eate Abesbatza izango dira protagonistak. Haien kontzertuan, XV. mendetik XVIII. mendera bitarteko egileen lanak interpretatuko dituzte; besteak beste, Ribera, Robledo, Cabanilles eta Scarlattirenak.

Felix Hell izango da zikloa Donostiara bueltatzeko arduraduna. Lotura berezia dauka AEBetako eta Hego Koreako musika organistikoarekin, eta organoaren munduan «haur miragarria» dela esan du zikloko koordinatzaileak. Debuta izango du aurten Hamabostaldian, Donostiako San Inazio elizan Berealdiko sonoritatea programa aurkezten. Musika frantsesa eta alemaniarra uztartuko ditu Hellek, abuztuaren 6an, 20:00etatik aurrera —beste kontzertu bat ere emango du, Azkoitiko Andre Mariaren Zeruratzea parrokian, abuztuaren 13an, 20:00etan—. Daniel Rothek hartuko du Hellen lekukoa, abuztuaren 7an. Sarritan aritu da Donostian, eta, Donostiako Koruko Andre Mariaren basilikan emango du kontzertua aurten, Maisuen maisutasuna programa aurkezteko.

Horrekin guztiarekin batera, Organo Erromantikoaren Nazioarteko Ikastaroa ere egingo dute aurten, eta Roth bera arituko da irakasle. Ikastaroaren 39. aldia da aurtengoa eta mundu osotik etorritako ikasleek hartuko dute parte, bost egunez. Rothekin ikasitakoa erakusteko aukera izango dute amaieran, abuztuaren 11n, Donostiako Koruko Andre Mariaren Basilikan, 20:00etan.

Organoa eta pianoa, aurrez aurre

Rothen ondotik, Jean-Baptiste Robin izango da jotzen hurrengoa, abuztuaren 8an. Versaillesi lotutako musikagile ospetsua da Robin, eta Luis XIV.aren gortetik gaur egunera programa aurkeztuko du, 20:30etan, Donostiako San Bizente elizan. Bach, Schumann edo Liszten gisako autoreen piezekin uztartuko ditu bereak.

Abuztuaren 9an, Scott anaiak hartuko ditu Artzain Onaren katedralak, 20:00etan. Pianoaren eta organoaren soinuek bat egingo dute euren «ezhoiko» kontzertuan, baina lan ezagunak izango dira joko dituztenak: Mozarten Txirula magikoaren obertura, Debussyren Fauno baten siestarako preludioa, Liszten 2. Rapsodia hungariarra eta Griegen Peer Gynten suitea, hain zuzen ere. Eric Lebrun frantziarrak hartuko die erreleboa, abuztuaren 10ean. Frantziako musika eskainiko du San Bizente elizan, Musika frantsesa lau mendez programaren barruan. Gainera, berak konposatutako …pour l’orgue de San Sebastian lana bertan estreinatuko du.

Abuztuaren 11n, Koruko Andre Maria Musika kaperak kontzertua emango du, Tolosako Andre Maria elizan, 20:00etan. Alize Mendizabal organistaren, Lucia Gomez sopranoaren eta Jesus Garcia Arejula baritonoaren laguntza izango du abesbatzak, Paris: Trocaderotik Madeleinera programa aurkezteko: Francken hiru piezarekin hasi, eta Gabriel Faureren Requiem ospetsuarekin amaituko da programa. Lehen zatian Mendizabalek joko du, bakarka, eta ondoren izango da abesbatzaren txanda. 30 abeslarik hartuko dute parte kontzertuan, hamar instrumentu jolerekin batera. Bertsio originalaren alderdirik «intimoenean» interpretatuko dute programa: «Bertsioa oso ondo egokitzen zaio programa emango dugun tenpluari», adierazi du Mendizabalek.

Azpeitira egingo du zikloak salto jarraian, eta Mami Sakato arduratuko da, abuztuaren 12an, Loiolako santutegian kontzertua emateaz. Sakato Japoniako gaur egungo organistarik garrantzitsuenetariko bat da, Frantziako musikan aditua da, eta bertako autoreak aukeratu ditu Hamabostaldira itzultzeko.

Berriz ere bueltan, Donostiako Iesu elizak Joonho Park korearraren kontzertua hartuko du abuztuaren 13an, zenbait alditan zikloan parte hartu eta gero. Organoaren lengoaiak aurkeztuko du Parkek, zikloko organorik berrienean (2011an eraiki zuten).

Inprobisazioak ere tarte garrantzitsua izango du, eta bi inprobisatzaile entzutetsu arituko dira aurten: David Cassan eta Monica Melcova. Abuztuaren 14an eta 15ean egingo dituzte emanaldiak, hurrenez hurren. Cassanek Erromantizismo alemanetik sinfonismo frantsesera programa aurkeztuko du, eta Liszten eta Louis Vierneren bi obrarekin egingo du debuta zikloan. 20:30ean izango da emanaldia, Donostiako San Bizente elizan. Monica Melcovak, berriz, Usurbilgo Salbatore elizan emango dio amaiera zikloari. Organista eslovakiarrak organoaren historia berrikusiko duen proposamen bat aurkeztuko du, Andoni Egaña eta Alaia Martin bertsolarien hausnarketen eta hitzen laguntzaz.


Summary: Arnasguneak indartsu jagoteko bideen bila. Urteak dira lehen zantzuak agertu zirela, eta ordutik hainbat datuk berretsi dituzte arnasguneetan dauden zenbait arazo. UEMA da eremu horien defendatzaile irmoenetarikoa, eta egiturazko neurriak eskatzen ari da. Zeharkako politika batzuekin bideratu behar dira neurri horiek: arazoaren osotasunari begira.

Ez dira susmo eta pertzepzioak bakarrik. Udalerri euskaldunen UEMA mankomunitatean aspalditxotik dute kezka herri euskaldunenetan euskara atzentzen ari ote diren, baina bertako koordinatzaile Miren Segurolak gogoratu nahi du ikerketa soziolinguistikoetan ere argi azaltzen ari dela errealitate hori, berretsita. Ateratzen diren ikerketa «ofizial» guztiak aztertzen dituzte horretarako, azterketa «propioak» ere egiten dituzte, eta kezkarako motiboak badira. «VII. Inkesta Soziolinguistikoa bera hartzen baduzu, eta hiru adierazle nagusiak aztertzen badituzu, ematen du datuak ez direla hain txarrak, baina xehetasunetan sartzen bazara, eta hirugarren guneko eta laugarren guneko datuak ikusten badituzu, edo alderatzen badituzu zentsuko datuekin, guretzat badaude adierazgarriak diren kontuak».

Segurolaren adierazpenean bada egoera bere konplexutasun osoan ulertzeko ezinbestekoa den ñabardura bat; hirugarren eta laugarren guneak aipatu ditu; alegia, gune euskaldunak, eta euskaldunetan euskaldunenak. Izan ere, euskararen trinkotasun galera eremu euskaldunenetan gertatzen ari da batez ere, eta tankerako sailkapenei ondo erreparatu behar zaie egoera doi aztertzeko. Inkesta Soziolinguistikoak erabiltzen dituen irizpideen arabera, hirugarren gune deituan herritarren %50-%80 artean dira euskaldunak; laugarren gune deituan, %80tik gora. Baina zona bakoitzean euskarak duen trinkotasunari erreparatzeko, badira sailkapen gehiago ere. «Udalerri euskaldunak eta arnasguneak». Bereizketa hori egiten dute, adibidez, UEMAn bertan. Lehena zedarritzeko, ezagutza bakarrik hartzen dute aintzakotzat; euskararen ezagutza %70 gainditzen duten udalerriek dute udalerri euskaldun izendapena. Arnasgune bat zer den zehazteko, erabilerari ere erreparatzen diote.

Azterketa demografikoei ere tentu handiz begiratzen diete mankomunitatean, eta aldaketa demografikoek izaten dituzten ondorioei. «Azken urteotan argi ikusi da, esate baterako, udalerri euskaldunetan jaiotzen diren umeen %30ek guraso atzerritarrak dituztela», esplikatu du Segurolak. Horrek eragina du hizkuntzaren bilakaeran. «Ikastetxeetan, gaitasun erlatibora begira, asko antzematen da».

Horra argitzea komeni den beste kontzeptu ezinbestekoa: gaitasun erlatiboa. «Pertsona bat errazago zer hizkuntzatan moldatzen den: hori da», zehaztu du Segurolak. Eta ugaritzen ari dira, herri euskaldunenetako eskoletan ere, euskara etxean jaso ez duten haurrak, eta, ondorioz, eskolan hastean usu euskara hizkuntza gaitasun urria dutenak.

Deman

Hori ez da ikusten ari diren aldaketa bakarra. «Gaur egun, zera ere gertatzen ari zaigu: lehen, arnasguneetan ume batek 10 urtera arte erdaraz oso ondo hitz egiteko gaitasunik ez bazuen, gaur egun beste hizkuntzetan duten gaitasuna ere pila bat aurreratzen ari da, adibidez, ditugun kontsumoengatik; pantailetatik zurrupatzen dute umeek», azaldu du Segurolak: «Lehen, 3 urtekoen gela batean umeek ez zekiten erdaraz hitz egiten. Egun, gero eta ohikoagoa da jakitea». Etxean euskara jaso ez duten haurren euskalduntzea atzeratzen du horrek. «Lehen, euskaldun ez zen edozein oso erraz asimilatzen zen eskola horietan». Euskarak aise irabazten zuen: «Baina, gaur egun, ume gehienek dakite gaztelaniaz». Eta gero eta aiseago irabazten du hizkuntza horrek hizkuntzen arteko dema.

Uemaren biltzarra, joan den martxoan. Jon Urbe/ Foku

Iazko azarokoa da UEMAren ikerlanetako bat. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako errealitatera begirakoa da, 1981-2021 urteetako zentsuak aztertuz egindakoa, eta horra bertan adierazi zuten ondorio nagusietako bat: «Euskara lehen hizkuntza dutenen ehunekoa nabarmen jaitsi da azken hamarkadetan, eta bide hori ez da eten oraindik». Eta zehaztapena ere egin zuten: «Jaitsiera hori nabarmenagoa da udalerri euskaldunetan». Paradoxa betean daudela onartu du Segurolak. «Udalerri euskaldunak gero eta gehiago dira. Alegia, ezagutza %70etik gorakoa duten udalerriak gero eta gehiago dira». Mankomunitateak, hain justu, ehun udalerriren langa gainditu du aurten. «Eta gehiago izatea espero dugu, baina arnasguneak gero eta gutxiago dira; politika jakin batzuk eta neurri zehatz batzuk hartzen ez badira, gero eta gutxiago izango dira».

Segurolak argi du gune horien garrantzia nabarmendu eta gizartean jakinarazi egin behar dela. «Azkenean, horiek dira guretzat erreferentzia diren udalerriak: arnasguneak. Hizkuntzaren normalizaziora begira, garrantzi berezia daukate. Noski, udalerri euskaldunek ere bai, baina arnasguneek bereziki». Birikak dira. «Zenbat eta euskaldun dentsitate handiagoa izan, gero eta gehiago erabiltzen da euskara, eta biziberritu egiten da». Solasaldi bakoitzean, herritarren artean euskaraz ernaltzen den erlazio bakoitzean: «Hizkuntza modu natural batean sortzen da».

«Behaketan» oinarritutako ikerketetan ikusi dute, batez ere, euskara trinkotasuna galtzen ari dela. «Arnasguneetan beherakada egon da; orokorra da». Datuek erakusten dute, eta udalerri txikietako eskolekin-eta dituzten kontaktu jorietan ere kezka gero eta usuago agertzen dela esan du Segurolak. «Umeei, txikitatik, erdaraz hizketan entzuten diete».

Neurriak

Hortik UEMAren aldarria. «Aitortza bat egin behar zaie udalerri euskaldunei eta, bereziki, arnasguneei. Lege babes bat behar dute, eta babes juridikoa eman behar zaie hizkuntza politika jakin batzuei. Eta bitartekoak ere bai». Egin dira urratsak bidean. Baina udalerri euskaldunetatik eta arnasguneetatik «normalizazio prozesurako benetan indar handia» egin daitekeela sinesten bada, Segurolak argi du harago egin behar dela. «Udalez gaindiko» politikak eskatu ditu, gainera, osoak: «Zeharkakoak».

Administrazioaren antolaketa zurrunean, ordea, hizkuntza politiketako sailetara mugatuta ikusten dute sarri gaia. Horregatik, beste ikuskera bat nahi dutela nabarmendu du Segurolak: «Lurralde politikak egitean, hezkuntza legeak egitean, plangintza demografikoak egitean... Esparru guztietara eraman behar da gaia. Euskara zerbitzuetatik soilik ezin dugu hau aurrera atera».


Summary: «Egoera dena kontuan hartuta, egun dagoen erabilera maila altua da». Datuen xerka xehean, euskararen egoerari buruzko lan mardula egin du Iurrebasok. Euskararen biziberritzea hizpide, ezagutzaren ondoan erabilera urria dela esan da usu. Hautsi egin du ikuskera hori, datuekin: hiztunek, euskara erabiltzeko era badute, erabiltzen dute.

Euskararen taupadak beste inon baino trinkoago entzuten diren eremu horietako batean jasoak dira hitzok, Errezilen (Gipuzkoa), hantxe baitu bizilekua Iñaki Iurrebaso soziologoak (1967, Legazpi, Gipuzkoa). Euskaraz bizitzea hain erraza eta erosoa den eremu horretan, adibide praktiko horren benetakotasunean, aiseago ulertzen dira berak hizkuntza hautuaren gainean egiten dituen gogoetak, hizkuntzaren biziberritzearen inguruan ematen dituen gakoak. Iazko abenduan defendatu zuen doktore tesian xehe-xehe daude jasota horiek guztiak. Aintzat hartu beharreko lana da: Hizkuntza gutxituen jarraipena, ordezkapena eta indarberritzea neurtzeko demolinguistikazko tresna metodologikoak garatzen. Euskal Herrirako aplikazio praktikoa. Mugarri bat jarri du soziolinguistikan: hainbat forotan aipatzen ari dira lanarekin egin duen ekarpena, irakurri ostean dakarren begirada berria. Pozik dago emaitzarekin: «Lehenago asko begiratuta eta landuta nituen hor dauden datuak; konbentzituta nengoen bazegoela datu horiei beste buelta bat ematea, irakurketa pixka bat sakonagoa edo zabalagoa egitea».

Datuz jositako lana da zurea. Adjektiboak ere badira. Euskara minorizazio egoera «gorrian» dagoela behin eta berriz jarri duzu, esate baterako. Zure ustetan, berriro ozendu behar dira halako adjektiboak euskararen egoeraz jarduteko?

Nik lehenengo egin dudana izan da aztertu hizkuntza gutxitu baten osasuna nolakoa den, ikusteko zer alderdiri erreparatu behar zaion, eta alderdi horietan euskara nola dagoen. Eta emaitzak nahiko argiak dira. Kaleko erabilera %12aren inguruan dago; gaitasunari erreparatuta, euskara errazago egiten duten hiztunak %7-8 dira; euskara nagusi den inguruneetan bizi diren hiztunak, %4. Horiek ikusita, horri nola deituko diogu? Minorizazio gorria berez Jon Sarasuari hartu nion: berak erabiltzen du. Nik uste dut ondo deskribatzen duela egoera. Eta beharrezkoa den? Oinak lurrean eduki behar ditugu. Aurrera egin nahi badugu, jakin behar dugu non gauden, eta hortik abiatu.

Bizinahia hitza ere usu erabili duzu tesian, eta, haren ondoan, beste adjektibo bat: handia. Nabarmentzekoa da horren atzean dagoena ere, ezta?

Dudarik gabe. Bi ezaugarritan laburtu beharko bagenu zein den euskararen egoera, nik bi jarriko nituzke. Bat da ahultasun handia: ahul eta zaurgarri dago hiztun komunitatea. Erabileran, gaitasunean; Euskal Herri osoa hartzen badugu, hori agerikoa da. Beste ezaugarria da bizinahi handia. Gustatuko litzaidake zenbatzea zenbat garen euskararekin obsesionatuta bizi garenak: milaka batzuk bagara. Zenbat garen Korrika pasatzen ikusita hunkitzen garenak, edo euskara gure bizitzan elementu oso garrantzitsutzat daukagunak, bai pertsonalki eta bai kolektiboki. Uste dut errealitate hori oso indartsua dela, eta milaka hiztun eta euskaltzaleren kopuru horrek ematen dio hizkuntzari esperantza izateko aukera. Gehienbat, sentimendu eta ikuspegi hori gauzatzen delako portaeretan: erabileran, haurrak hazteko orduan euskarari ematen zaion garrantzian... Hori da gure indargune garrantzitsuena.

XX. mendearen lehenengo bi herenetan, oro har, hizkuntzak «galera fasea» izan zuen, eta Francoren diktaduraren azkenetan, loraldia piztu zen hizkuntza biziberritzearen inguruan; horiek ederki deskribatu dituzu tesian. Urteotan, ordea, prozesua geldotzen hasia dagoela diote datuek. Noiz hasi zen moteltzea?

Dauden datu eta iturri ezberdinek ez dute irudi bateragarria ematen, erabat garbia, baina iturri denak bat datoz: 2000. urtearen bueltan, gutxi gorabehera, joera aldatzen hasi zen. Adierazle batzuetan, lehen baino polikiago hazten hasi ginen; beste batzuetan, atzeraka. Zehazki zer gertatu den azken hogei urteotan? Egun dauzkagun tresnekin ezin da zorrotz esan azken urteotan aurrera egin dugun edo atzera egin dugun. Kasurik onenean, aurrera jarraituko genuen, baina askoz ere mantsoago. Kasurik txarrenean, atzeraka hasiak izango gara. Tarte horretan gaude.

Urteotan usu nabarmendu da hiztunak irabazi direla, baina erabilera, ezagutzan egon den igoerarekin alderatuta, apala izan dela. Zuk bestelako mezua eman duzu zure ikerketan: esan duzu hiztunek ez diotela bizkar eman euskarari, eta erabiltzeko aukera badute, erabiltzen dutela. Zein datutan oinarritu duzu zure baieztapen hori?

Zenbakiekin eta kalkuluekin-eta luze azaldu daiteke, baina, nire ustez, garrantzitsua zera da: erabilera baloratzeko, ikusi behar da gaitasunean benetan non gauden, irudi oso bat eginez. Eta non gaude? Euskaraz dakigunak herena gara Euskal Herrian; gaztelania edo frantsesa dakigunak, ia denak. Eta euskaraz dakigunak ez gara bizi gure artean bakarrik; nahastuta bizi gara euskaraz ez dakitenekin, eta haiekin gaudenean nahitaez erdaraz egin behar dugu: hori da oinarrizko abiapuntua. Horrek ja asko mugatzen du erabiltzeko dauden aukeren multzoa. Bigarrenik, gainera, zera gertatzen da: euskaraz dakigunon artean gehiago direla erdaraz hobeto moldatzen diren hiztunak, euskaraz hobeto moldatzen direnak baino. Eta gauza jakina da: errazago moldatzen garen hizkuntza erabiltzeko joera izaten dugu. Praktikoagoa da: gure helburuak errazago lortzen ditugu. Egoera hori dena kontuan hartuta, egun dagoen erabilera maila altua da.

Zehazki, zein kalkuluk eraman zaituzte ondorio horretara?

Hizkuntza gaitasunaren eta erabileraren arteko harremana aztertzean, teoria soziolinguistikoak, asko laburtuz, esaten digu batetik erabilerak guztiz baldintzatzen duela gaitasuna: erabilera da hizkuntza gaitasunaren motorra. Baina, era berean, gaitasuna da erabileraren zorua, eta baldintzatzen du neurri oso estuan zer erabilera egin daitekeen. Ni elebiduna banaiz eta nire bikotekidea erdaldun elebakarra bada, nahitaez erdaraz egingo dugu. Elebiduna bada, aukeran izango dugu euskaraz egin edo erdaraz egin. Bada, bikote batean hain argi ikusten den hori beste maila batzuetan ere antzera gertatzen da: lantoki batean, kuadrilla batean, familia batean, edota, baita ere, herri batean, nazio batean.

Eta hori aintzakotzat hartuta atera dituzu ondorioak.

Landu ditut kalkulu batzuk hiztunen harreman sare errealak kontuan hartuta; adibidez, bikotekidea duten euskaldunen herenek bikotekide erdalduna dute. Orduan, logika horrekin, aztertuta zer harreman dauden eta harreman horien osaera, ateratzen zait gaur egun Euskal Herri osoko hartu-emanen %82 direla derrigor gaztelaniaz edo frantsesez, bertako mintzakideetakoren batek gutxienez ez dakielako euskaraz. %1 lirateke derrigor euskaraz diren harremanak: euskaldun elebakarrekin ditugun harremanak dira. Erdian geratzen zaigu %17; aukeran dauden harremanak dira: hizkuntza batean edo bestean egitekoak. Nahitaezkotasunen eta aukeren egitura hori da: gaitasunaren zoruak jartzen duen egitura itxi bat. Hori horrela izanik, euskararen erabilerak %1 baino gutxiago ezin du izan, eta %18 baino gehiago ere ezin du izan: gaur egungo gaitasunen eta harreman sareen osaketa aldatzen ez bada, ezin du izan. Inkesta Soziolinguistikoa erabili dut azterketa hau egiteko, eta, iturri horren arabera, erabilera %15ekoa da: maximotik askoz ere gertuago minimotik baino. Hortik abiatuta, eta kontuan hartuta lehen esandakoa, alegia, hiztunek errazen erabiltzen dugun hizkuntza erabiltzeko joera dugula, beste kalkulu bat ere egin dut.

Zein da?

Erdian daukagun %17 hori banatu dut hiztunen gaitasunaren arabera. Erdaraz errazago egiten dutenak erdara hutsean jarri ditut; euskaraz errazago egiten dutenak, euskara hutsean. Hiztunak horrela portatuko balira, erabilera %8an egongo litzateke. Esan dut: %15ean gaude.

Horrek esan nahi du eroso ez sentitu arren ere erabiltzen duela sarritan jendeak euskara.

Hori da. Honetan ere gizartea konplexua da. Badago euskaraz errazago egiten duten hiztunen artean itogin bat ere: erdara erabiltzeko joera bat. Izan daitezke hitzak, esaldiak, elkarrizketak... Hori ere badago. Joseba Sarrionandiak orain dela gutxi aipatu du: zer joera dugun euskaldunok erdara sartzeko ikaragarri. Gai garrantzitsua da, ikertzekoa. Hori badago; baina horren aldamenean daude, baita ere, erdaraz errazago egiten duten euskaldun pila bat, beren jardunaren parte bat, handiagoa edo txikiagoa, euskaraz egiten dutenak. Seme-alabei euskaraz egiten dieten guraso askok, adibidez, gehienek, errazago egingo lukete erdaraz seme-alabekin, eta euskaraz egiten dute. Hori lotzen da lehen esan dugunarekin: bizinahiarekin, euskaltzaletasunarekin...

Datuak hor zeuden, baina kalkuluak zuk egin dituzu, eta zeresan handia eman du zure lanak. Zer-nola hartu du jendeak lanak ekarri duen ikuskera berria?

Poztu nauen gauza bat zera izan da, tesia egin ondoren jende asko etorri zait esaten: «Guk hau bagenekien. Ez gaitu harritu. Ez genuen horrela formulatuta, baina bagenekien». Euskalgintzako jende dezente etorri zait.

Formulatzea falta zen, beraz?

Esan didate: «Bagenuen nolabaiteko susmo bat, orain arte erabiltzen ari ginen eskema horrekin zerbaitetan zuzen ez ote genbiltzan. Eta esan duzunean, bada, guk ere horixe pentsatzen dugu».

Atera dituzun ondorioetan nabarmenenetarikoa da ezagutzaz aritzean hizkuntza gaitasunari ere adi erreparatu behar zaiola. Zer garrantzi du?

Funtsezkoa da. Zuk egoera komunikatiboetan nahi duzu konbentzitu, luzitu, iraindu, liluratu... Eta bi tresna badituzu, hizkuntza bat eta bestea, eraginkorrago zaizun hizkuntzara jotzea oso normala da. Hortaz, funtsezko aldagaia da. Hizkuntzaren osasuna edo egoera neurtzeko alderdi funtsezkoa da gaitasuna, eta luzera begirako helburuetan arreta jarri behar zaio alderdi horri. Azken urteotan hazi da euskaraz hitz egiteko gai direnen multzoa, eta hori garrantzitsua da, eta ona da, jakina. Baina euskaraz errazago egiten dutenen multzoa ez da hazi, eta alderdi hori lehentasunen artean jartzeko modukoa da.

Gaitasun eraginkor bat bilatzea: benetakoa.

Edozein gairi buruz aritzeko, bereziki egoera informaletan; nik uste dut hor dagoela gaur egun hutsune handiena: lasai, erraz eta jolasti aritzeko gaitasuna izatean.

Adjektibo aski indartsuak erabili dituzu tesian. Metafora boteretsu eta argigarriak ere badira. Eskailera mekanikoak erabili dituzu erdaretara heltzea zeinen erraza den azaltzeko, eta euskararako bidea, berriz, usu zeinen zaila den nabarmentzeko.

Eskailera mekanikoen metaforarekin, hizkuntza bilakaeraren gaia laburbildu nahi izan dut. Lehenago erabili izan da Euskal Herrian gai hori, baina nik beste ikuspegi bat ekarri dut. Hizkuntza bilakaera da nola aldatzen garen bizitza osoan linguistikoki. Jaio naiteke etxe euskaldun batean eta gaur egun erdaraz bizi, edo alderantziz. Hor gertatzen da askotan prozesu oso indartsuak antzematen direla, sarri oharkabean pasatu izan zaizkigun prozesuak. Esaten da arraina ez dela konturatzen urez inguratuta dagoela, ezta? Antzeko zerbait da. Bada datu bat, esaterako, ikerketa osoan bakar bat deigarri bezala aipatu beharko banu, aukeratuko nukeena: etxean euskara jaso dutenen erdiek baino gehiagok, %55ek, gaur egun ja ez dute euskarazko nagusitasuna: gaur egun ja ez dute euskaraz errazago egiten, edo erdaraz egiten dute errazago, edo bi hizkuntzatan berdin. Hor dago higadura ikaragarri bat bizitzan: pertsona hori erdaldundu egin da. Aurkako norabidean ez dago ia mugimendurik.

Iñaki Iurrebaso. Jon Urbe, FOKU

Horri erreparatu behar zaio.

Bizitzan, gero eta erdaldunagoak izatera eramaten gaituzten mugimendu indartsu batzuk daude. Jatorriz erdalduna dena euskalduntzea oztopatzen dute; jatorriz euskaldunak erdaretara eramaten dituzte. Eskailera mekanikoen metafora horrekin lotzen dut. Hiztun gehienak, hamarretik bederatzi, bizi dira erdara nagusi den zonetan; euskaraz bizi nahi badute, korrontearen kontra joan behar dute.

Hain justu ere, euskarak zona bakoitzean duen indarraren arabera, eskailerek erdaretara eramateko duten abiadura ere ez delako bera. Tesian aipatzen duzun eran, hori lotuta dago eremu euskaldunenen, arnasguneen, garrantziarekin, ezta?

Zona euskaldunetan eskailera mekanikoak doaz joan behar duten bezala; jartzen zara eskailera mekanikoetan, eta ahalegin handirik egin gabe euskalduntzen zara: gero eta hobeto hitz egingo duzu, eta, ikasi nahi baduzu, inguruak lagundu egingo dizu... Beste zonetan, berriz, zuk igo nahi duzu, baina eskailera goitik behera dator, eta derrigor hortik igo behar duzu: ez duzu igotzeko beste biderik. Eta indar handia egiten ez baduzu, behera zoaz. Eskaileraren abiadura berdintzen baduzu, geldirik egongo zara zauden tokian; aurrera egiteko behar duzu eskailerak berak dakarrena baino abiadura handiagoa. Arnasguneen gaia zergatik da garrantzitsua? Horregatik.

Egoera zailari beste aldagai bat erantsi zaio azken urteotan. Pantailei begira ordu asko egiten dira, unibertso gero eta ugariagoa zabaldu da hor, baina erdalduna da sarri askotan. Horrek zer-nolako eragina du?

Zona euskaldunenetan segur aski erdara sartzeko eta euskaltasun osoago bat ez garatzeko arrakala handienetako bat hortik etorriko da: zalantzarik gabe. Zona erdaldunagoetan ikusiko nuke gehienbat euskara sendotzeko aukera galdu bat. Pentsatzen dut, esaterako, zona erdaldunetako familia euskaldunetan: seme-alabak euskaraz hazi, eta gero etxean egindako lan hori indartu beharrean pantailen mundu horrekin, mundu hori dator kontrako eragina egitera.

Elkarrizketaren hasieran esan duzu oinak lurrean izan behar direla: egoera ezagutu behar dela. Zer tresna ditu euskal demolinguistikak errealitatearen gero eta argazki doiagoak egiteko?

Lehengai handia dago. Europan gehienbat hizkuntza gutxituen ikerketa nola egiten den begiratu dut, eta, alde horretatik, ondo gaude. Guk hizkuntzen erabileraren kale neurketa eta Inkesta Soziolinguistikoa dauzkagu: Euskal Herri osoan egiten dira. Adibidez, katalanek ez daukate horrelakorik. Beraz, guk lurralde osoan egiten diren bi ikerketa sendo ditugu, eta ja 30 urteko serieak ditugu horietan, Hegoaldean, zentsuak ere baditugu... Material pila bat dago, eta oraindik azterketa aukera ikaragarriak.


Inork igo gabeko mendi eta bideetan

Summary: Inork igo gabeko mendi eta bideetan. Koldo Zubimendi erandioztarrak Karakorum mendiguneko (Pakistan) Kharut 2 (6.703 m) mendi birjina igo du, bide berri batetik, estilo erabat alpinoan. Vicente Barcena herrikidea izan du lagun espedizioan. 'Via Pollos' izena jarri diote bideari (1200 m/65 gradu/M4), halabeharrez etxean geratu behar izan duen Unai Pollos taldekidearen omenez.

Gizakiak berezkoa du jakin-mina, harago, gorago zer dagoen jakiteko irrika, esploraziorako grina... Geratzen al da, ordea, lurralderik esploratzeko mapetan? Geratzen al da inork igo gabeko mendirik igotzeko munduko mendikateetan? Bai, geratzen da, eta ez gutxi. Andeetako mendigune ezkutuetan, Karakorumeko eztarri sakonetan, Himalaiako ibar galduetan, ehunka dira oraindik inor igo gabeko gailurrak. Mendi horietako batzuk, gainera, gailur maiztuetatik hurre samar daude. Haien itzalean. Ospel alde horietan bilatzen jakin behar, eta haietara menturatzeko gogoa izan behar. Kharut mendigunea, esaterako, ia 7.000 metroko hainbat gailurrez osatua, ezkutuan ageri da Karakorumeko mapetan, erraldoiez setiatua. K-2, Broad Peak, Gasherbrum katea... horiek dira inguru hartan jendearen begiradaren jomuga. Zortzimilakoak.

Koldo Zubimendi (Erandio, Bizkaia, 1982) duela hamabi urte izan zen Karakorumen lehenbizikoz, Iker Iriondo andoaindarrarekin (Gipuzkoa) batera. Broad Peak izan zen orduko hartan bien helburua. Handik bueltan, ordea, liburu bat, begirada zolia eta jakin-mina bestelako asmo baten abiapuntu izan ziren. «K-2 eta Baltoro Mustagh mendiguneari buruzko liburu bat erosi genuen, Jan Kielkowski poloniarrarena, eta ikusi genuen K-2rekin parez pare, 10 bat kilometrora, hiru puntako mendigune bat zegoela, Kharut mendigunea, eta gailur bakarra zegoela igota: Kharut Iparra, hain zuzen. Guztietan txikiena». Irakurri zuten beste bietan ere saiakerak izan zirela, Japoniako pare bat espedizio ahaleginduak zirela, Sella Pass lepotik gora ertz bati jarraituz, baina ez zirela gailurrera iritsi. Zubimendiren barnean harra habia egina zen ordurako. «Gerora, Interneten arakatzen, eta bati eta besteari galdetzen hasi nintzen ea igo gabe jarraitzen ote zuten, eta egiaztatu nuen oraindik ere igo gabe zeudela bai Kharut 1 eta bai Kharut 2».

Vicente Barcena eta Koldo Zubimendi, bi taldekideak. Koldo Zubimendi

Hala, duela lau bat urte, Kharut mendigune horretara joateko espedizioa antolatzen hasi ziren. 2020an joatekoak ziren hasieran, baina pandemiak hankaz gora jarri zuen asmoa. Gerozko hiru urteotan, arestian aipatutako har hori haziz joan da, eta Kharut mendia ere ez da lekuz mugitu. Baimenak eta hegaldiak lotuta, aurtengo ekainean abiatu ziren hara Zubimendi bera eta Vicente Barcena (Erandio, 1958). Hirugarren kide bat, Unai Pollos (Bilbo, 1983), haiekin joatekoa zen, baina, hegaldia baino astebete lehenago, estreptokoko bakterioarekin gaixotu, eta joan ezinik geratu zen. «Pena handia izan zen. Azkenean Vicente eta biok bakarrik geratu ginen», azaldu du Zubimendik.

Esploraziorako eta mendi birjinetan barneratzeko grina hori aspaldikoa dute Zubimendik eta Barcenak. 2009an, Erandioko beste hainbat lagunekin, Peruko Andeetan izan ziren biak, eta inork igo gabeko zazpi bosmilako igo zituzten Jatun Chacua mendilerro ezkutuan. Ez bat eta ez bi, zazpi. Oraingo honetan ere asmo hori bera zuten Kharut 2an: «Inork igo gabeko mendi bat igotzea eta bide berri batetik saiatzea, ez aurreko saiakerak izan ziren bideetatik».

Islamabad, Skardu eta Askole atzean utzi ondoren, Baltoroko trekkingari jarraituz barneratu ziren Karakorumen. Munduan den trekking ederrenetako bat da Baltorokoa, Trangoko Dorreak, Muztagh Tower, Uli Biaho... inon diren zutarririk ederrenak ezker-eskuin. Halaxe heldu ziren K-2 zortzimilakoaren kanpaleku nagusira. Zubimendik azaldutakoaren arabera, jendetza zegoen aurten ere K-2ren altzoan, denak munduko bigarren gailurrik altuena igotzeko asmoarekin, bezero asko nor bere xerparekin... «Guk ere han ezarri genuen gure denda nagusia, eta handik abiatuta advanced base camp (ABC) edo kanpaleku nagusi aurreratu bat Kharut mendigunearen azpian, 5.500 metro inguruan». Bi kanpalekuen artean, ordea, glaziar erabat arrakalatu bat gainditu behar zuten, harkaitz eta izotzezko labirinto kaotiko bat, arriskutsu samarra. «Behin baino gehiagotan erori ginen arrakaletan Vicente eta biok. Artesi asko elurrez estalita zeuden, eta une oro bastoiekin haztatzen joan behar izan genuen. Lehen egunean zortzi ordu eta erdi behar izan genituen ABCra iristeko. Lan nekagarria eta tentsio handikoa izan zen». Lehen egun hartan, denda, gasa eta jatekoa eraman zituzten ABCra, eta bigarren bidaian, gainerako material guztia.

Mendebaldeko aurpegitik eta ertzetik

Uztailak 17 zituen. Kanpaleku nagusi aurreratu hartan lo egin, eta biharamunean goizean goiz abiatu ziren Zubimendi eta Barcena Kharut mendiaren mendebaldeko aurpegirantz. Horma haren mendebaldeko ertzari eman zioten begia, ertzari jarraituz bide berri bat zabaltzeko. Behetik, elurra eta harkaitza ikusten ziren batez ere, eta, izotzezko torloju pare bat izan ezik, gainerako guztia elur eta harkaitzerako materiala hartu zuten. «Goizeko 4:00ak baino lehen hasi ginen oinez. Mendebaldeko hormari nik ekin nion sokaren buruan. Lehen maldak 40 gradu ingurukoak izango ziren, eta jada aldapa horietan Vicentek ez zuen ondo ikusi bere burua. Desnibeleko 100 bat metro eginak genituenean, esan zidan behera egingo zuela, nahiago zuela igoera ez baldintzatu». Barcenarentzat gogorra izan zen Pirinioetan eta Europako Mendietan hainbeste denbora prestatzen aritu ondoren helburuari uko egin behar izatea. Eta Zubimendirentzat ere une zaila izan zen halako konpromisoko igoera baten aurrean, goran zer aurkituko zuen jakin gabe, lagunari agur esatea. Elkar besarkatu, eta nork bere bidea hartu zuen.

Handik gorakoa, Kharut mendiaren eta Koldo Zubimendiren arteko hartu-eman intimo bat izan zen. Hitzordu zirraragarri bat ezezagun batekin, maite jolas bat, halako hitzordu itsuek izan ohi duten arrisku eta emozio dosiarekin. «Malda pixkanaka bertikalago jartzen joan zen, 60 gradu inguru edo. Mendebaldeko ertzak bitan banatzen du aurpegia, iparra alde batera eta hegoa bestera. Bideari ertzaren hegoaldetik eman genion hasiera, eta, ondoren, jada ni bakarrik, iparrera pasatu nintzen. Ipar aurpegi horretan, malda tenteagoa zen (65 gradu), eta arroka gehiago azaleratzen ziren. Mistoan eskalatu nuen zati hori. Ondoren, elur malda bat etorri zen, 60 gradu ingurukoa. Aztarna ireki behar zen, baina elurra baldintza onetan zegoen».

Segidan, erlaitz batzuei egin behar izan zien aurre Zubimendik, eta, horiek gaindituta, goi lautada moduko batera heldu zen. Zati hori haizeak jota zegoen, eta plakak apurtzeko eta elur jausiak sortzeko arrisku handia zegoen. Urrats bakoitzeko, bun, haize plakek hedatzen duten soinu beldurgarri hori sumatzen zuen alpinista erandioztarrak. «Kontu handiz joan nintzen tarte horretan. Gora egin ahala, malda handitzen zihoan, eta elurra txarra zen oraindik ere. Ondorioz, ipar aurpegitik eskuinerantz, hegoalderantz egin nuen, berriro ertza hartzeko. Gero, are hegoalderago jo behar izan nuen, eta hor egin behar izan nituen eskaladako pausurik teknikoenak. M4 hor nonbait. 6.500 metro parean izango nintzen orduan; arratsaldeko lehen ordua zen».

Arinago joateko, motxila zulo batean utzi zuen, eta motxilarekin batera denda, gasa, zakua... «Une hartan pentsatu nuen gai izan nintekeela tontorra jo, motxila berreskuratu, eta ABCraino jaisteko. Baina bai zera!». Motxila utzitako lekutik gora, berriro mendebaldeko ertzari heldu zion. «Zati horretan, hainbat jendarme gainditu behar izan nituen, batzuk goitik zuzenean, beste batzuk ezkerraldetik, elurretan, eta beste batzuk eskuinaldetik, arrokan. Pasarte nahiko teknikoak. Behin zati hori gaindituta, lasaitu egin nintzen. Handik gorakoak ere ertz bati jarraitzen zion, baina elurretan».

Azken ezustekoa gailurraldean

Begien bistan zuen gailurraldeko zilindroa. Ertzetik iparrerantz zeharkaldi bat egin, eta gorako bideari heldu zion. «Une batean, ordea, ez gora, ez behera geratu nintzen: elurra oso ustela zegoen goiko partean, eta ez pioletek eta ez kranpoiek ez zioten batere eusten. Pare bat ordu pasatu behar izan nituen pioletarekin elur ustel hori garbitzen, izotza edo arroka topatu arte, eta hor pioletekin kolpea jo, kranpoiak iltzatu, eta gora. Izotzean eta mistoan eskalatu nuen zati hori».

Kharut 2ko hitzorduak, ordea, azken ezusteko bat gorde zuen Zubimendirentzat: gailurreko zilindroaren azpian, hamar bat metroko horma tente bat; maitaleari jarritako azken proba. «Ezkerrera ez zegoen modurik, eta artez saiatu nintzen, eskularruak kenduta, baina bi erregleta apurtu zitzaizkidan. Hura ere ez zen modua. Orduan, eskuman, kanal moduko bat ikusi nuen, elur ustelarekin, eta handik jo nuen, bloke batera arte». Tontorretik 2 metro eskasera geratu zen. Hala azaldu du Zubimendik azken aztarrika hura: «Zinta bat bloketik pasatu, zinta horri beste bat lotu, arnesera aseguratu, eta elurra garbituz pioletarekin tontorra jotzera iritsi nintzen. Artifizialean egin nuen azkeneko pausu hori, ezkerreko eskuarekin kordinoari eusten eta eskuinekoarekin pioleta arrokan bermatuta, oinetan amildegia nuela. Halaxe, burua gailurretik metro erdira edo agertu, eta amaitutzat eman nuen bidea».

Ezin izan zuen tontorra oinekin zapaldu, baina bere artean pentsatu zuen ataka zail hartan pozik egoteko moduan zela. Zergatik, gainera, oinekin zapaldu, mendiaren burua ia-ia eskuekin laztandu badezakezu. Zapaldu aditz zantarra da mendian. Hartara, gainera, bien arteko maite jolasean, batek esan dezake ia musu ematera iritsi zela, eta besteak ere baietz, baina ez zuela erabat konkistatu. Zubimendiren erlojuak zehatz-mehatz 6.703 metro markatzen zituen, eta ez mapetan ageri diren 6.824 metroak. Jaitsiera guztia geratzen zitzaion artean, ordea, eta ez zen maite jolasetarako tenorea. «Arratsaldeko 18:30ak ziren ordurako. Paretari begira hasi nintzen egindako bidea desegiten. Kontu handiz, goranzkoan arriskutsu samarrak iruditu zitzaizkidan zenbait pasarte saihestuz».

Elurrak ezegonkor jarraitzen zuen, baina Kharut, esan dugu lehen, K-2ren itzalean dago, eta, arratsaldeak aurrera egin ahala eta eguzkia K-2ren gibelean ezkutatu ahala, munduko bigarren gailurrik altuenaren itzala behetik gora hedatuz joan zen Kharuteko horman, eta itzalak miraria obratu zuen: elurra berehala hasi zen gogortzen, eta horrek dezente erraztu zuen jaitsiera egunaren hondarreko orduetan. «Kontrara, eskularruak erabat izoztuta geratu zitzaizkidan, eta bi zauri egin zizkidaten hatz potoloan. Gainera, 10-20 metrotik behin gelditu egin behar izaten nuen eskuak eta besoak mugitzeko eta berotan sartzeko».

Bibaka, ia begirik bildu gabe

Gauez iritsi zen motxila eta zakua utziak zituen tokira. Erabat hoztuta. Botak kendu, eta zakuan sartu zen, zakua dendaren barnean sartuta baina denda muntatu gabe. «Ez nuen afaldu, aurrez urtutako ur litro bat besterik ez nuen edan. Gauean, gainera, ekaitza sartu zen, elurra, haizea… Orduak luze egin zitzaizkidan. Kuluxka bat egin, esnatu, begiratu kanpora, ostera ere lokartu… Horrela egunsentira arte». Goizean, lainoa izan arren, tentu handiz eta arazorik gabe jaitsi zen Zubimendi ABCra arte. «Vicentek urrunera ikusi ninduen, eta glaziarrean sokarekin laguntzera hurbildu zitzaidan. Sekulako besarkada eman genion elkarri, eta ondoren esan nion: ‘Vicente, egin dut’. Poz handia izan zen biontzat».

Biharamunean, K-2ko kanpaleku nagusian jende askoren zorion mezuak jaso zituzten. Haiek iristerako iritsia zen albistea. Etxekoei deitu zieten lehenbizi, lasaitzeko eta albistea emateko. Eta, hurrena, halabeharrez etxean geratu zen hirugarren taldekideari, Unai Pollosi. «Jakinarazi genion igo genuela mendia eta haren izena jarriko geniola bideari. Une hunkigarria izan zen. Esango nuke espedizio hunkigarria izan dela denontzat; Vicenterekin maiz aipatu dut negar gehien egin dugun espedizioa izan dela, zalantza barik».


Summary: Ainhoa Barbarin presoari hirugarren gradua kendu diote. Sare Herritarrak elkarretaratzera deitu du biharko, abuztuak 4, Urretxun. Salatuko dute epaitegiak «boikot» egiten ari direla euskal presoen eskubideei.

Ainhoa Barbarin Urretxuko (Gipuzkoa) presoari joan den ostegunean onartu zioten hirugarren gradua, baina Espainiako Estatuko Fiskaltzak helegitea aurkeztu dio erabaki horri, eta, Espetxe Zaintzako Epaitegiak erabaki bat hartu bitartean, espetxera itzuli beharko du.

Sare Herritarrak salatu du fiskalak «beste behin ere» euskal presoek hasitako bidea «oztopatu» duela. Taldeak gogora ekarri du Barbarinek bi aldiz eskuratu duela hirugarren gradua, eta bi aldietan eten egin diotela «legeak dioen bideari jarraituz birgizarteratzea fasean aurrera egiteko aukera». 2022ko urrian eman zioten hirugarren gradua lehen aldiz, eta Espainiako Auzitegi Nazionalak joan den otsailean kendu zion hirugarren gradua lehen aldiz.

Fiskaltzak eta Espainiako Auzitegi Nazionalak «elkarbizitza zangotrabatzen» jarraitzen dute, Sareren hitzetan: «Legeak ez du inolaz ere esaten zigorrak espetxeko hormen artean bete behar direnik azken egunera arte». Euskal presoak etxeratzeko urratsak egitea «eskakizun demokratiko bat» da, haren arabera, eta «salbuespenezko auzitegiek ez lukete behin eta berriz boikotatu beharko».

21 urte dira Barbarin preso dagoela, zigorraren bi herenak beteak ditu, eta, beraz, Sareren esanetan, «baldintza guztiak betetzen ditu hirugarren graduan egoteko». Fiskaltzaren erabakiagatik protesta egiteko, elkarretaratzea egingo dute bihar, ostirala, 20:00etan, Urretxuko Potros plazan.


Errepidean barrena, abortua helmuga

Summary: Errepidean barrena, abortua helmuga. Auzitegi Gorenak konstituziotik kendu zuen, iaz, abortatzeko eskubidea; ordutik, hamabost estatutan debekatu dute haurdunaldia etetea. Horren ondorioz, orain, milaka emakumek ehunka kilometro egin behar dituzte abortatzeko.

Erritmoa ez da bera munduko txoko guztietan; patxadaz bizi dira batzuk, eta korrika besteak. Erritmoa nola, hala aldrebesten da denbora lekutik lekura; aurrera egiten du toki batzuetan, eta atzera, besteetan. Horixe gertatu da AEB Ameriketako Estatu Batuetan. Herrialde gehienetan abortatzeko eskubideen aldeko neurriak hartzen ari diren honetan, AEBetako Auzitegi Gorenak atzera bota zuen, iaz, haurdunaldia eteteko eskubide federala aitortzen zuen Roe v Wade erabakia.

Auzitegiak 1973an gehitu zuten konstituzioan haurdunaldia eteteko eskubidea; ordutik, milioika emakumeren ugaltze eskubideak babestu ditu ia 50 urtez, harik eta 2022ko ekainean atzera bota zuten arte. Orain, AEBetako estatu bakoitzaren esku dago abortua legeztatu edo ez erabakitzea, eta dagoeneko debekatu egin dute hamabost estatutan.

Esaterako, haurdunaldia etetea delitu da Idahon, Texasen, Wisconsinen eta Alabaman, baita bortxaketa eta intzestu kasuetan ere. Beste estatu batzuetan, berriz, abortatu ahal izateko epeak murriztu dituzte; adibidez, Floridan —sei asteko epea ezarri dute—. Ia estatu horiek guztiak hegoaldean daude, eta errepublikanoak dira; hortaz, haietan indar handia dute abortuaren aurkako elkarteek eta taldeek.

Abortatzeko eskubidea AEBetan

Halere, «AEBetan abortua beti egon da ezbaian». Horixe adierazi du Pro Choice Washington elkarteko buru Kia Guarinok. Roe v Wade onartu eta gutxira sortu zuten elkartea, 1976. urtean: «Hasieratik oso argi zegoen legea bertan behera uzteko saiakerak izango zirela. Urte hauetan guztietan abortatzeko eskubidea oso mugatuta egon da zenbait estatutan, nahiz eta orduan lege federalak babesten zuen. Etenik gabeko lana da».

Errepidean gora

Hamabost estatutan ezarritako debekuak, ordea, abortuak eten ez, eta bidaia luze eta arriskutsuak egitera behartzen ditu milioika emakume. Esaterako, New Orleansen (Louisiana) bizi den eta haurdunaldia eten nahi duen emakume batek 460 kilometro inguru egin behar ditu gertuen dagoen abortatzeko klinikara iristeko; hau da, bederatzi orduko bidaia autoan.

Txinaren atzetik, munduko herrialderik handienetan laugarrena dira AEBak. Hortaz, kilometro asko egon daitezke estatu batetik bestera, eta abortua debekatuta dagoen estatu batean bizi diren emakumeek egunak behar izaten dituzte abortatzeko klinikara joan, haurdunaldia eten eta itzulerako bidea egiteko.

Horiek hala, joan-etorria, egun horietako otorduak eta lo egiteko tokia ere ordaindu behar dituzte. Guarinoren arabera, hori da milioika emakumeren erronkarik handienetako bat: «Hala ere, herrialdeko eremuari bainoago, herrialdeko osasun sistemari atxiki behar zaion arazoa da».

Izan ere, abortatzeko pilula baten kostua 800 dolarreraino irits daiteke (726,9 euro). Kirurgia bidezko abortua, berriz, garestitu egiten da haurdunaldiak aurrera egin ahala: lehen hiruhilekoan egindako kirurgia batek 800 dolar inguru balio ditu; hamahiru eta hamasei asteen bitartean egiten denak, berriz, 850 eta 1.600 dolar artean (772,3-1.453,7 euro); eta hamazazpigarren astetik aurrera, 2.000 dolar inguru (1.817,2 euro).

Helmugako estatuetako abortatzeko klinikei ere zuzenean eragiten die auzitegi gorenaren erabakiak. Epe laburrean nabarmen egin dute gora abortatzea posible den estatuetako kliniken eskariek: «Klinika horietako asko beren egoitzak handitzen ari dira, edo berriro ireki dituzte itxiak zituzten lokalak. Baina, hala ere, oso itxaron zerrenda luzeak dituzte». Pazienteen gorakada horiek bereziki nabarmenak izan dira hegoaldeko estatuekin muga egiten duten estatuetan, hala nola Illinoisen eta Mexiko Berrian.

Auzi politiko bat

Alderdi Errepublikanoaren eta Demokrataren agenda politikoaren puntu nagusietako bat da abortua. Baina, Guarinoren hitzetan, ez da beti horrela izan. «[Donald] Trump [2017an] presidente izatera iritsi baino lehen, talde katolikoen botoak lortzeko eta mugimendu feministaren aurka egiteko tresna bat besterik ez zen abortua alderdi errepublikanoarentzat».

Gogoan du Roe v Wade lege federala baliogabetu, eta abortatzeko eskubidea konstituziotik at gelditu zen eguna, eta bera ez zen izan erabakia sorpresaz —eta amorruz— bizi izan zuen bakarra: «Alderdi Errepublikanoko lider batzuk ere harritu egin ziren auzitegi gorenak haurdunaldia eteteko eskubide konstituzionala atzera bota zuenean. Izan ere, haientzat, botoak lortzeko bide azkar bat baino ez zen, ez zuten abortua debekatzeko egiazko desirarik».

Ordutik, ordea, abortuaren auziak pisu handia du paisaia politikoan. Horregatik, emakumeen ugaltze eskubideak defendatzen dituzten politikarien aldeko kanpainak bultzatzen ditu Pro Choice Washingtonek. «Elkartearen helburua Washington aurrerakoiago bihurtzea da. Ez bakarrik estatuan, baita probintzia, hiri eta herrietan ere».

Izan ere, zera jo du ezinbestekotzat: «Emakumeen ugaltze eskubideen aldeko neurriak eta babesa bermatzeko, erabakiguneetan abortuaren aldeko politikariak behar dira». Hori bai, horrek ez du esan nahi babesten dituzten guztiak demokratak direnik, alderdi horretan denak «ez baitira zertan» abortuaren aldekoak.

Ahoz gora esan ezin dena

Zenbaki adina emakume dago munduan, eta horietako bakoitzak arrazoi bat edo beste izan dezake haurdunaldia eten nahi izateko. Horrenbestez, ez da erraza abortatzen duten emakumeen ezaugarriak hitz gutxitan biltzea. «Oso zabala da abortatzen duten emakumeen profila. Batzuek haurrak dituzte dagoeneko, beste batzuek ez dute haur bakar bat hezteko nahikoa baliabiderik».

Milioika emakumek eteten dute haurdunaldia egunero munduko bazter guztietan. Eta, halere, kosta egiten da abortuaren inguruan hitz egitea: «Gizarteak egonezina, nazka eta higuina lotu ditu abortatzen duten emakumeekin. Hamaika estereotipo daude abortuaren inguruan». Geroari ikusmiraz begiratzen dio Guarinok, baina izu da: «Gero eta emakume gehiago ari dira hiltzen AEBetako abortu politiken ondorioz. Eta uste dut herritarrak oraintxe hasi direla horrekin ohartzen. Lan handia dugu aurretik».


Summary: Labak terraza jartzeko baimena eskuratu du. Toki Administrazioko Zuzendaritzak ebazpen batean onartu die eskubidea, Iruñeko Udalak ukatu ziena, eta ahal bezain pronto terraza jartzeko asmoa dute.

Laba sareak jakinarazi du eskuratu duela baimena terraza jartzeko lokalaren aitzinean, Gazteluko plazan. Urte eta erdi pasatxoko eskari, helegite eta luzapenen ostean, Nafarroako Gobernuko Toki Administrazioko Zuzendaritzak eskubidea aitortu dio elkarteari, eta jakinarazi dute horretarako «tasak ordaindu bezain pronto» izango dutela terraza muntatzeko aukera, udaltzain batek ebazpena ematerakoan jakinarazi dienez.

Iruñean euskarari eta euskal kulturari beste espazio bat emateko eta zabaltzeko sortu zuten Laba, duela bi urte. 2022ko urtarrilean areto bat zabaldu zuen Gazteluko plazan, eta ireki eta berehala eskatu zioten udalari terraza muntatzeko baimena. Udalak atzera bota zuen eskaria, eta Labak auzitegira eraman zuen kasua. 2022ko urriaren 10ean Nafarroako Administrazio Auzitegiak Labaren eskaria onetsi zuen. Udalak ez zuela sententzia betetzen ikusita, Nafarroako Gobernuari sententzia betearazteko galdegin zion auzitegiak aurtengo martxoan. Bide horren azken urratsa egin du gobernuak abuztuaren 1ean, ebazpen bat argitaratuta, eta terraza jartzeko eskubidea aitortu dio elkarteari ebazpen horretan.

Labako kideek jakinarazi dutenez, udalak berak, Laba elkarteak eta Labaren aldamenean dauden La Perla hotelak eta Windsor ostatuak ere jaso dute ebazpen hori, eta bete egin beharko dute. Windsor ostatua Labaren ondo-ondoan dago, eta badu terraza bat Gazteluko plazan, Labaren ataria ere hartzen duena. «Gaur goizean, Windsor ostatuak ez ditu bere mahaiak eta aulkiak gure terrazatik kendu», azaldu du Laba sareak ohar baten bidez, «eta afera hau zertxobait luza daitekeela aurreikusten dugu. Nolanahi ere, gure eskubidea da, eta terraza ahalik eta agudoen muntatuko dugu, euskaldun guztiei beste eremu bat eskaintzeko».

Terrazaren auzian katramilatuta urte eta erdi baino gehiago igaro izana deitoratu dute —«Iruñeko Udalaren erabaki arbitrario batengatik»—, baina kontent agertu dira, halere. Udalari aurpegiratu diote «iruindar guztien baliabideak» erabili izana prozesu judiziala ahalik eta gehien luzatzeko. «Lanean jarraituko dugu euskaldun orori euskaraz bizitzeko leku goxo bat eskaintzeko, eta euskal kultur programazio ahalik eta txukunena emateko. Laba ezkutatu dute, baina inoiz baino gehiago ikusiko gaituzte orain», adierazi dute.


Summary: Alerta egoeran dago Hego Euskal Herria denboraleagatik. 'Patricia' depresioak lau metroko olatuak eta euriteak ekarriko ditu Hego Euskal Herrira. Gaur aktibatu dute alerta laranja Bizkaian eta Gipuzkoan eta egunean zehar alerta horia izatera pasa daiteke.

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak alerta laranja ezarri du nabigaziorako Euskal Herriko kostaldean, olatu eta haize bolada bortitzengatik. Atzo gauean ezarri zuten, lau metrotara iritsi daitezkeen olatuengatik. Nabigaziorako kostaldetik bi milatara jarri dute alerta, itsaso oso zakarra egongo delako. Bizkaian, Gipuzkoan eta Lapurdin ezarri dute alerta laranja, gaur 15:00etan alerta horia izatera pasatzea espero da.

Denboraleak euriteak ere ekarriko ditu: abisu horia jarri dute gaur eta biharko Bizkaiko eta Gipuzkoako kostaldean, eta Nafarroa iparraldean. Bizkaian eta Gipuzkoan hamabi orduan 40 litro bota ditzake. Nafarroan, berriz, Aemet agentziak iragarri du, ordu batean hamabost milimetro pila daitezkeela eta hamabi ordutan 40 milimetro.

Fenomeno bortitz horiengatik neurriak hartu behar izan dituzte toki batzuetan. Donostiako Udalak, adibidez, asteazkenean Santa Klara irla itxi zuen. Bihar arte egongo da itxita, eta irlaren toki batzuetan, egurrezko oholak jarri dituzte olatuei aurre egiteko. Paseo berria ere ostiralera bitarte itxi egin dute autoentzat; oinezkoentzat irekita dago, baina adi ibiltzeko ohartarazi dute udaletik.


Hiru pertsona hil dira itota uztailean

Summary: Hiru pertsona hil dira itota uztailean. Guztira, bederatzi pertsona ito dira aurten uretan Euskal Herrian.

Hiru pertsonak galdu dute bizia itota uztailean Bizkaiko uretan. Aurreko hilabeteetako heriotzak gehituta, bederatzi biktima izan dira guztira Euskal Herrian, adingabeak tartean.

Uztailean erregistratu diren hiru itotzeak hilaren hasieran gertatu ziren: hilaren 1ean, bi pertsona hil ziren Muskizko Arena hondartzan, eta hilaren 2an, beste bat Abadiñon, urtegi batera erorita.


Summary: Nigerko junta militarreko buruak ez du «mehatxurik» onartuko. Tchiani jeneralak atzerriko esku hartze posibleetatik «nazioa defendatzera» deitu ditu herritarrak

Nigerko junta militarraren buruak ohartarazi du gatazka areagotu egingo dela baldin eta herrialdean atzerriko indarrek esku hartzen badute. Abdourahmane Tchiani jeneralak herritarrei eskatu die prest egon daitezela «nazioa defendatzeko». Telebista bidezko hitzaldi bat eman zuen atzo gauean buruzagi kolpistak. Militarrek estatu kolpea eman zutenetik egin duten adierazpen publiko urrietako bat izan zen.

Tchianiren esanetan, boterea hartu duen junta militarrak trantsizio baketsu baterako baldintzak sortuko ditu, eta hauteskundeetara deituko du, «epe labur eta arrazoizko batean». Hamar urtez Presidentetzaren Guardiako buru izandakoak —joan den astean kargugabetu behar zuten— eta haren taldeko militarrek Mohamed Bazoum presidentea kendu zuten agintetik, uztailaren 26an, «segurtasuna okertu» zela argudio hartuta. Harrezkeroztik, Bazoum inguratuta daukate, presidentearen egoitzan.

Juntako buruak mezua zabaldu du, hain justu, Ecowas Afrika Mendebaldeko Estatuen Ekonomia Erkidegoa bilkura bat egiten ari den honetan, Nigerko egoera aztertzeko. Goi bilera atzo hasi zuten, Nigerian, eta bihar amaituko dute. Blokeko estatu kideek mehatxu egin zuten militarki esku hartuko dutela kolpistek Bazoum aske uzten ez badute datorren igandea baino lehen.

Nigerko juntak «ez dio inolako mehatxuri amore emango», Tchianik adierazi duenez. Haren iritziz, Ecowasen helburua Niger «beheratzea» da, eta leporatu dio herrialdearen subiranotasuna ez errespetatzea. «Estatuburu batzuk gure azpieskualdeko erakunde komunitarioak erabiltzen ari dira beren eta lobbyen helburuetarako».

Ecowaseko auzi politikoetarako arduradun Abdel-Fatau Musahek azaldu du Abujako bilkuraren helburua dela erabakitzea «nola negoziatu Nigerko bahiketa egoeraren buruzagiekin». Militarki esku hartzeko aukerari buruz, Musahek atzo argitu zuen «mahai gainean dagoen azken baliabidea» dela, baina «prestatu» beharra dagoela horretarako ere. Hori ikusirik, Malik eta Burkina Fasok gogor erantzun zuten, adierazita «gerra deklarazio baten parekoa» litzatekeela. Tchianik bi estatu horietako agintari militarren babesa du.

Niger junta militar baten gidaritzapean dagoen Afrika mendebaldeko laugarren herrialdea da, Malirekin, Gineako Errepublikarekin eta Burkina Fasorekin batera. Juntako ordezkaritza batek Malira bidaiatu zuen atzo, hango junta militarreko agintariekin biltzeko. Handik Burkina Fasora joan zen ondoren, gaur hango buruzagi militarrekin elkartzeko.

Bestalde, Ecowasek zigor ekonomikoak ezarri zizkion Nigerri, joan den asteburuan. Besteak beste, eten egin dituzte herrialdearekin zituzten energia salerosketak. Neurria presio handikoa da Nigerrentzat, kontsumitzen duen energiaren %90 eskuratzen baitu Nigeriatik, Energia Berriztagarriaren Nazioarteko Agentziaren arabera. Erabakiak argindar etenak eragin ditu Nigerko zenbait hiritan.

Tchianik salatu du bere agintearen kontra daudenen jarrera «erradikalak» ez diola ekarpenik egiten egoerari, eta legez kanpokotzat eta gizagabetzat jo ditu Ecowasek herrialdeari ezarri dizkion zigor ekonomikoak.

Junta militarrari babesa adieraztera irten dira milaka herritar kalera gaur eguerdian, Niamei hiriburuan, Niger Frantziatik independizatu zeneko 63. urteurrenean. Mobilizaziora M62 taldeak deitu du. Frantziako indarren kanporatzea da haren aldarri nagusietako bat. Manifestariek Frantziaren eta Ecowasen aurkako leloak oihukatu dituzte, eta Errusiaren aldekoak. Joan den igandean, manifestari talde batzuek eraso egin zioten Frantziako enbaxadari, eta kalte materialak eragin zituzten eraikinaren kanpoaldean.

Militarrek kolpea eman zutenean, indargabetutzat jo zuten konstituzioa, estatuko erakunde guztiak eten zituzten, eta itxi egin zituzten herrialdeko mugak. Juntak berriz ireki ditu Nigerrek zenbait herrialde mugakiderekin dituen bideak. Aljeriarekin, Burkina Fasorekin, Libiarekin, Malirekin eta Txadekin dituen mugak zabalik daude atzotik; aldiz, itxita jarraitzen dute Beninekin eta Nigeriarekin dituenek.

AEBak, kolpisten aurka

Nigerko egoerari buruz mintzatu da gaur AEBetako presidente Joe Biden, eta Bazoum presidentea «berehala» aske uztea galdegin dio junta militarrari. Halaber, herrialdean «demokrazia» babestera deitu du. «Nigerko herriak eskubidea du bere agintariak aukeratzeko. Hauteskunde aske eta justu batzuen aldeko borondatea agertu du, eta hori errespetatu egin behar da. Balio demokratikoen eta ordena konstituzionalaren defentsa funtsezkoak dira Nigerren eta AEBen arteko elkarlanerako».

Presidenteak adierazpen horiek egin baino ordu batzuk lehenago, Etxe Zuriak agindu du AEBen Nigerko enbaxadako langileak herrialdetik ateratzeko, oinarrizko langileak salbu. Antzera, beraien herritarrak Nigertik ateratzeko operazioak iragarri dituzte Erresuma Batuak, Italiak, Espainiak eta Frantziak ere.

Frantziak, hain zuzen, Nigerrekin zituen elkarlanerako akordio guztiak eten dituela iragarri zuen atzo. Parisek azaldu zuenez, herrialdeko «agintari demokratikoekin» egindako hitzarmenak bertan behera utziko ditu lider horiek boterera itzuli arte. Etendako akordioak garapen ekonomikoaren, finantza laguntzen eta defentsaren arlokoak dira. Frantziak 1.500 soldadu ditu Nigerren, talde armatu jihadisten aurkako operazioetarako. AEBek 1.100 soldadu dituzte, eta Alemaniak eta Italiak ere tropak dituzte herrialde hartan.


Industria ekoizpena hoztu egin da

Summary: Industria ekoizpena hoztu egin da. Energia enpresek %9,4 murriztu dute jarduna urtea hasi zenetik. Lurraldeka, Arabak eta Bizkaiak Gipuzkoak baino hobeto eutsi diote, Eustaten datuen arabera.

Industria beldurtuta dago. Edo mesfidati. Maileguen interes altuek ez dute laguntzen enpresek kredituak eskuratzeko, eta horrek dezelerazio txiki bat eragin du. Horren erakusgarri da Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan produkzioa murriztu izana. Ekainean, aurreko urteko hil berean baino %2,1 txikiagoa izan da, batez ere energia ekoizpenaren jaitsieragatik: %11,3 gutxiago ekoitzi da. Sektore horretan sartzen dira energia elektrikoaren ekoizpena eta hornidura, eta petrolioaren finketa.

Lurraldeka, Gipuzkoan jaitsi da gehien industria produkzioa, %3,4, eta Araban eta Bizkaian %1,3ko jaitsiera izan dute, Eustat Euskal Estatistika Erakundeak ostegun honetan zabaldutako datuen arabera.

Energia sektorearekin batera, produktu metalikoen, kimikoen, kautxuzkoen eta plastikozkoen produkzioa ere murriztu egin da: iazko ekainean baino %2,3 gutxiago. Eta produkzioa gehien murriztu duen sektorea kontsumo ondasun iraunkorrena izan da, altzarien eta etxeko tresnen fabrikazioarena: %15,6 gutxiago. Ekipo ondasunen sektorea —autogintza, trenak, aeronautika eta ontzigintza—, berriz, egonkor mantendu da.

Euskal industriako pisurik handieneko sektoreen artean, hazkundea izan duten bakarrak garraio materialena (% 8,2) eta elikagaien, edarien eta tabakoaren industriak (%4,7) izan dira.

Kontsumo ondasunen produkzioak ere gora egin du: %2,2. Hazkunde hori kontsumo ondasun ez-iraunkorren hazkundeak eragin du bereziki —%6,7ko igoera—: alor horretan sartzen dira elikagaiak prozesatzeko eta kontserbatzeko jarduerak, garbiketarako eta higienerako produktuen fabrikazioa, farmazia produktuak eta jantziak.

Energia gutxiago aurten

Urteko lehenengo sei hilabeteetan, industria produkzioaren indizea %0,2 igo da, batez ere bi sektorek bultzatuta: ekipo ondasunak (%2,5eko hazkundea) eta kontsumo ondasunak (% 2,2ko hazkundea). Bitarteko ondasunek ere bilakaera positiboa izan dute, % 0,6ko hazkundearekin. Aldiz, energia produkzioa % 9,4 murriztu da.

Lurraldeka, urteko lehen erdian balantze positiboa izan dute Arabak (%1,3) eta Bizkaiak (%0,3). Gipuzkoan, berriz, industria produkzioak %0,7 egin du behera.


Summary: Hamar udalerriri eragingo dieten bi parke eoliko egin nahi ditu enpresa batek Enkarterrin. 85,6 megawatt ekoiztuko dituzte bi parkeek, eta Enkarterrin Parke Eolikorik ez plataformak salatu du inpaktu handia izango dutela

Enkarterrin 11 haize errotako bi parke eoliko egiteko proiektua aurkeztu du Danimarkako Vlue Viking Barbara enpresak. Kolitza, Garbea eta Peña Levante mendiei eragingo die, eta baita hamar udalerriri ere: Balmaseda, Artzentales, Sopuerta, Zalla, Gueñes, Alonsotegi, Arrigorriaga, Ugao eta Basauriri Bizkaian, eta Okondori Araban.

Guztira 85,6 megawatt ekoiztuko dituzte bi parkeek. Balmaseda I deituriko lehen parkeak 49,8 megawatt sortzeko potentziala izango du, sei errotaren bidez, eta izen bereko herriko mendebaldean eraikitzeko asmoa dute, Peña Levante mendian. Bigarren parkea Balmaseda II izendatu dute; Balmaseda eta Artzenales artean eraikitzeko proposamena egin du enpresak, Kolitza eta Garbea mendien artean. Bost haize errota izango ditu, eta 36 megawatteko potentzia.

Oraingoz, Eusko Jaurlaritzari baimen administratiboa eskatu dio enpresak, eta hark ebatziko du proiektua aurrera joango den edo ez, proposamena aztertu ondoren. Enkarterrin Parke Eolikorik Ez plataformak salatu du «ikaragarrizko inpaktua» izango dutela bi parke horiek, eta ingurumen legea urratzen dutela, biodibertsitatea arriskuan jartzearekin batera. Izan ere, azaldu dute parke horiek 250 metro inguruko altuera izango luketela.


Summary: UEFAk 100.000 euroko zigorra jarri dio Osasunari zuzenbide arruntera jotzeagatik. Azkenean, Konferentzia liga jokatuko dute gorritxoek, baina hartan lortutako diru sarreren %5 ere kenduko dio UEFAk. Klubak iragarri du ez duela helegiterik aurkeztuko

Itxi da Osasunaren eta UEFAren arteko auzia. UEFAk bere erabakia zuzendu zuen duela bi aste, eta Konferentzia liga jokatzeko baimena eman zion azkenerako Osasunari. UEFAk diziplinazko prozedura bat ireki zien nafarrei prozesu horretan zuzenbide arruntera jotzeagatik, eta gaur jakin da zein den zigor hori: 100.000 euroko isuna jarri dio Osasunari, eta Konferentzia ligako diru sarreren %5 kenduko diote multzoen fasetik aurrera [bertan lehiatzeko sailkatzen bada].

Beste zigor bat ere jarri dio UEFAk Osasunari, Europan ez jokatzekoa, baina bertan behera geratu da, eta horrek ez du eragotziko klubak Europako lehiaketan parte hartzea. Ez da zigor hori betearaziko Osasunak ez badu UEFA justizia arruntera eramaten datozen bi urteetan. Alegia, demandarik ezean, Osasunak ez du halako zigorrik izango. Klubak adierazi du onartu egingo duela UEFAk ezarri dion zigorra, eta ez du helegiterik aurkeztuko.


Summary: Hamabi ekoizpen lehiatuko dira Zinemaldiko Horizontes Latinos atalean. Argentina, Txile, Brasil eta Mexikoko ekoizpenak izango dira, besteak beste. Paula Hernandezen 'El viento que arrasa' filmak irekiko du saila. Irailaren 22tik 30era egingo dute Donostiako 71. Zinemaldia.

Latinoamerikan ekoitzi, zuzendu edota girotutako hamabi film luze lehiatuko dira Donostiako 71. Zinemaldiko Horizontes Latinos sailean. Argentina, Txile, Brasil eta Mexikotik iritsiko dira filmak, eta horien artean dira Paula Hernandez, Carolina Markowicz, Maria Zanetti, Dolores Fonzi, Camila Fabbri, Martin Benchimol, Tatiana Huezo, Guto Parente, David Zonana, Felipe Galvez, Lucia Puenzo eta Lila Avilesen lanik berrienak. Hernandezen filmak inauguratuko du saila, eta Markowiczenak itxi. Irabazleak 35.000 euroko saria jasoko du. Irailaren 22tik 30era egingo dute jaialdia.

Paula Hernandezen El viento que arrasa lanarekin hasiko dute lehia. Misio ebanjeliko batera bidean doazen aita-alaba batzuen istoioa kontatzen du filmak. Misiora iritsi baino lehen, ordea, istripu bat izango du protagonistak. Selva Almada idazlearen izen bereko eleberriaren egokitzapena da filma, eta Alfredo Castro, Sergi Lopez, Almudena Gonzalez eta Joaquin Acebo aritu dira aktore lanetan. Saila ixteko, berriz, Carolina Markowiczen ibilbideko bigarren lan luzea aurkeztuko dute: Pedágio / Toll. Errepideko bidesari bateko langilea da protagonista, zeina atsekabetuta bizi baita.

Tartean, baina, egongo da zer ikusi. Maria Zanettik, esate baterako, Alemania aurkeztuko du. Nerabe bat izango da filmeko protagonista nagusia; haren ahizpak buruko nahasmendu bat duenez, familiak bizi duen egoera kontatuko du.

Tatiana Huezok El Eco erakutsiko du. Film horrek dokumental onenaren saria eta Encounters saileko zuzendaritza onenaren saria jaso zituen Berlingo zinema jaialdian, eta Zinemaldiko sail honetan ere badu esperientzia: Horizontes saria irabazi zuen 2021. urtean, Noche de fuego lanagatik.

Bere ibilbideko hamargarren film luzea aurkeztuko du Guto Parentek: Estranho caminho. Pandemiaren ondorioz aitarekin berriro ere harremanetan jartzen den zinemagile bati buruzkoa da filma. Lan horrekin lau sari irabazi zituen Tribecaco zinema jaialdian: film, interpretazio, gidoi eta argazki onenaren sariak, hain zuzen ere.

2019. urtean, Zinemaldiko Sail Ofizialean parte hartu ondoren, Horizontes Latinos sailean erakutsiko du bere bigarren lana David Zonanak: Heroico. Gerraren aurkako alegatu bat da filma, eta etorkizuna hobetzeko asmoz ikastetxe militar batean sartzen den gazte baten istorioa kontatzen du.

Felipe Galvezek, berriz, Los colonos filma aurkeztuko du. Cannesko zinema jaialdiko Un Certain Regard atalean aurkeztu du lana aurten, eta XX. mende hasieran Patagonian izandako herri indigenen genozidioa du hizpide.

Halaber, El médico alemán filmarekin parte hartu zuen lehenengoz Lucia Puenzok Horizontes Latinos sailean, eta bere ibilbideko bosgarren lana aurkeztuko du aurtengo aldian: Los impactados. Ekaitz batean, tximista batek jo ondoren, aldaketa fisiko zein psikologikoak jasango dituen pertsonaiaren istorioa kontatzen du.

Amaitzeko, Totem aurkeztuko du Lila Avilesek, Horizontes Latinos saileko epaimahaikide izan eta bi urtera. Zazpi urteko neska bat da filmeko protagonista, eta haren familiaren gorabeherak kontatuko ditu.

Zuzendari gisa, estreinakoz

Dolores Fonzi aktore argentinarrak Blondi lehen lan luzearekin egin du debuta zuzendari gisa. Semearekin harreman berezia duen ama gazte baten istorioa kontatzen du filmak, eta Fonzik berak interpretatu du amaren rola. Bafici jaialdian estreinatu zen filma, eta aktore onenaren saria eta emakumezko zuzendari argentinar onenaren saria eskuratu zituen, besteak beste.

Camila Fabbri idazle eta aktoreak ere aurten idatzi eta zuzendu du bere aurreneko film luzea: Clara se pierde en el bosque. Iraganeko gertakizun traumatiko baten ondorioak bizi dituen emakume bat izango da protagonista.

Martin Benchimolek, berriz, bakarka zuzendu duen lehenengo film luzea aurkeztuko du Zinemaldian: El castillo. Lana iaz estreinatu zuen, Berlingo zinema jaialdiko Panorama sailean, eta WIP Latam Industria Saria eta WIP Latam onenaren Egeda Platino Industria Saria lortu zituen. Etxe handi bat oinordetzan hartuko duen etxeko langile baten istorioa kontatzen du.


Summary: Legez kanpoko klinikak, estigmaren ezkutaleku. Hegoafrika da haurdunaldia etetea legezko bilakatu zuen Afrikako lehen herrialdea: 1996an legeztatu zuen abortua. Halere, urtero egiten diren abortuen erdiak baino gehiago legez kanpoko kliniketan egiten dituzte; sinesmen kulturalek, erlijiosoek, sozialek eta politikoek bultzatuta, eta beldurra eta lotsa tarteko.

Batzuek atzera egiten duten bitartean, beste batzuek bide berriei ekiten diete. Afrika osatzen duten 54 herrialdeetatik 21etan da posible haurdunaldia etetea. Horietako gehienetan abortatzeko baldintzak zurrunak diren arren —haurdun dagoen emakumearen bizitza arriskuan egotea, adibidez—, zazpi herrialdetan ez da pisuzko arrazoirik behar abortatzeko; hala nola Tunisian, Mozambiken eta Hegoafrikan.

Horien artean, hegoaldeko estatua izan zen abortua legeztatzen lehena. Hegoafrikako Gobernuak 1996an onartu zuen Haurdunaldia Eteteko Hautuaren Legea, eta 1997ko otsailaren 1ean sartu zen indarrean. Halere, badago zer egin oraindik. Izan ere, legez kanpoko kliniketan egiten dituzte urtero egiten diren abortuen erdiak baino gehiago. «Estigma da horren eragile nagusia»; hala uste du Ibis Reproductive Health erakundeko Afrikako programen zuzendari Tshego Bessenaarrek. Sinesmen kulturalek, erlijiosoek, sozialek eta politikoek elikatzen dute estigma hori: «Jende askorentzat, ama batek bere haurra hiltzea da abortatzea».

Norberaren komunitatetik harago, herrialdeko erakundeetan eta abortatzeko klinika publikoetan ere aurki daitezke estigma horren zantzuak. Mediku eta erizain askok uko egiten diote abortuak egiteari. Arrazoiak askotarikoak dira: «Mediku batzuek beren sinesmen pertsonalengatik edo erlijiosoengatik egiten dute uko; beste batzuek uste dute ez dutela nahikoa prestakuntza profesional abortu bat egiteko».

Abortatzeko eskubidea Afrikan. BERRIA

Klinikak edo ezkutalekuak

Ez da kasualitatea emakume ia guztiek legez kanpoko kliniketara jotzea. Haurdunaldia eteteko espazio bat izateaz gain, ezkutalekuak ere badira: «Ospitale publikoetan dena gelditzen da gordeta, ahoz aho zabaltzen da zergatik zauden han, zer egitera joan zaren... Legezkoek eskaintzen ez duten pribatutasuna eskaintzen dute legez kanpokoek».

Ezkutuko praktikek, ordea, badute alde ilun bat: arriskua. 2021ean Hegoafrikan abortatu zuten emakumeen %70 hil egin ziren. Gehienek legez kanpoko kliniketan eten zuten haurdunaldia, eta operazioaren osteko konplikazioen ondorioz hil ziren ia denak. Bessenaarren arabera, ez da erraza klinika horietara joaten diren emakume guztien datuak lortzea, baina «joaten diren guztiek jartzen dituzte beren bizitzak arriskuan, nahiz eta herrialdean, berez, abortua legezkoa izan».

Eta, ezkutalekuak badira, nola dute haien berri? Bada, publizitatearen bitartez. Ahoz gora esaten den sekretu bat nola, hala aurki daitezke hirietan legez kanpoko kliniken iragarkiak. «Kartelak jartzen dituzte autobus geltokietan, erakusleihoetan, seinaleetan... Askotan sakelako telefonoen zenbakiak ere jartzen dituzte iragarkietan, zera diotenak: 'Minik gabeko abortu bat nahi baduzu, deitu hona'. Eta, noski, jendeak deitu egiten du».

Zoko txiki eta ilunak dira, berez, baina egun argiz irakur daitezke haien iragarkiak. «Nahi dutena egiten dute, eta gobernua jakinaren gainean dago», dio Bessenaarrek. Hala ere, ez ikusiarena egiten dute agintariek: «Legez kanpoko klinikak eta horien atzean dauden arduradunak kriminalizatu beharko lituzke gobernuak».

Aipatu ezin den hori

Hitz bat aipatu nahi ez denean, beste formula batzuk erabiltzeko aukera ematen du hizkuntzak. Esan nahi ez den hori definitu daiteke, sinonimo batekin ordezkatu, edo eufemismo bat sortu. Horixe egiten du Hegoafrikako Gobernuak abortu hitzarekin: saihestu. «Agintariekin elkartzen garenean, gutxik erabiltzen dute abortu hitza. Horren ordez, haurdunaldiaren etetea erabiltzeko eskatzen dute. Haien arabera, hobeto ematen du belarrira».

Baina jarrera horiek elikatu egiten dute abortuaren inguruko estigma. Izan ere, aipatzen ez dena ez da existitzen; edo marjinala da, txarra. «Herrialdeko emakume gutxik dute beren bikotekidearekin, senideekin eta lagunekin abortuaren inguruan aske hitz egiteko nahikoa konfiantza».

Bessenaarrek eta haren lankideek egindako ikerketa baten arabera, emakume gazteentzat egoera are zailagoa da: «Legearen arabera, hamabi urtetik aurrera aborta dezakete hemen emakumeek, baina adingabe gehienek legez kanpoko kliniketara jotzen dute. Erruduntasuna eta lotsa handiagoak izan ohi dira emakume gazteen artean; izan ere, beren etxeetatik edo komunitateetatik botako dituzten beldur dira asko».

Abortuaren estigma GIB giza immunoeskasiaren birusarekin alderatzen du Bessenaarrek: «Urte luzez inork ez zuen GIBaren inguruan hitz egiten. Gaixotasuna ez zen aipatu ere egiten. Baina jendea horri buruz hitz egiten hasi zenean, eztabaidak sortu ziren, eta herritarrek gaixotasunaren aurkako tratamendua jaso ahal izan zuten. Bada, erabat normalizatu arte, berdin gertatuko da abortuarekin».

Borrokaren erreferente

Bessenaar institutuan zegoen abortua legezko bihurtu zutenean, eta gogoan du lorpenak sortu zuen zirrara: «Emakumeak aske sentitu ziren». Milaka emakumeren parte hartzea eta denbora behar izan zituzten abortua legezko egiteko, baina herritarrak mobilizatzea ez da inoiz erronka bat izan han: «Aldaketa handiak izan dira Hegoafrikan, gizarte mugimenduek indar handia izan dute, jendea kalera irten da. Eta horri esker gertatu dira aldaketak. Borrokatzen dakien herrialde bat da».

Kontinentean abortua legeztatu zuen lehenengo herrialdea izanagatik, Hegoafrika «erreferentea» da alboko herrialdeen begietan. Horregatik, haurdunaldia etetea legezko ez den horietan bizi diren emakume askok bidaiatzen dute hara: «Batez ere Botswanatik etortzen dira, hori delako gertuen dagoen estatua».

Erreferente den heinean, ordea, gauza onek soilik ez, hain onak ez direnek ere oihartzun handia izaten dute: «Alboko herrialdeetako emakumeek zera pentsatzen dute: 'Ene, Hegoafrikan abortua legezkoa bada, eta, hala ere, emakumeek legez kanpoko kliniketara jotzen badute, eta sufritu egiten badute, zer gertatuko da gurekin?'. Etsigarria da egoera».


Summary: Ligako egutegiaren berri jakin dute Baskoniak eta Bilbo Basketek. Lehen jardunaldian, Baskoniak kanpoan jokatuko du, Breoganen aurka, eta Bilbo Basket etxean ariko da, Andorraren aurka. Lehen derbia hirugarren jardunaldian jokatuko dute.

Saskibaloi Kluben Elkarteak (ACB) gaur argitaratu du 2023-2024ko denboraldirako egutegia. Irailaren 23tik 24ra bitartean jokatuko dute lehen jardunaldia, eta Baskonia Lugon izango da, Pazo Provincial dos Deportes pabiloian, Breoganen aurka aritzeko. Bilbo Basket, berriz, Miribillan hasiko da, irailaren 24an, igandearekin. Jaume Ponsarnauk zuzentzen duen taldeak Mora Banc Andorra talde igo berria hartuko du.

Maila goreneko bi euskal taldeek laster jokatuko dute lehen derbia, hirugarren jardunaldian. Buesa Arenan izango da, irailaren 30ean, 18:00etan. Pabiloia erabat betetzea espero da, iazko denboraldian bezala. Norgehiagoka hori bigarrena izango da Surne Bilborentzat; izan ere, Monbus Obradoiroren aurka Fontes do Sarren jokatu beharreko bigarren jardunaldiko partida urriaren 4ra atzeratu da (20:00etan). Galiziako taldeak FIBA Txapeldunen Ligako atariko bat jokatu behar du, eta horregatik aldatu dute eguna. Bigarren derbia, martxoaren 24an jokatuko dute, Bilbo Arenan.

Bi taldeek Europan jokatuko dute berriro ere. Baskonia Euroligan ariko du beste urte batez, eta Bilbo Basket, berriz, sortu berri den Europa Kopan izango da. Jakinarazi dutenez, multzoen faseko zozketako hirugarren ontzian egongo da Bilboko taldearen bolatxoa, eta datorren asteartean jakingo du zein izango dituen aurkariak.

Bestalde, ACB Ligako fase erregularra maiatzaren 11n eta 12an amaituko da. Bertan, kanporaketarako zer talde sailkatu diren jakingo da, eta ohiko formatuan jokatuko dute –bi partida irabazi beharko dira final-laurdenetako kanporaketan, eta bost finalerdietan eta finalean–. Sasoiaren azken faseak ekainaren 17ra arte iraungo du, gehienez ere.

Liga hasi aurretik, bi taldeek irailaren 15ean emango diote amaiera denboraldiaurreari, eta elkarren aurka jokatuko dute ohiko Euskal Kopan. Azken orduko aldaketarik ez badago, derbia Galdakaoko Urreta kiroldegian izango da berriro ere.


Summary: Rotterdamgo Orkestra Filarmonikoak inauguratuko ditu, gaur, Kursaaleko kontzertu sinfonikoak. Gaur eta bihar arituko da orkestra Kursaalean, eta bi maisulan interpretatuko ditu: Xostakovitxen biolontxelorako lehenengo kontzertua eta Beethovenen bederatzigarren sinfonia

Gaurtik abian da Donostiako 84. Musika Hamabostaldia, eta egitarau zabala prestatu dute inaugurazio jardunaldirako. Nolanahi ere, gaurko egunak badu protagonista handi bat: Rotterdamgo Orkestra Filarmonikoa. Bi kontzertu joko ditu gaur eta bihar, Kursaal auditoriumean, 20:00etan. Harreman estua du Rotterdamgo taldeak jaialdiarekin, eta, ezagun zaharra da Donostian dagoeneko. Valery Gergievek zuzendu zuen 2004an Hamabostaldian, eta Yannick Nezet-Seguinek 2011n eta 2014an, eta 2018an egin zuen azken bisita jaialdira. Aurten, ordea, Lahav Shani izango dute gidari, zeina 2018tik baita haien zuzendaria. Bi programa oso desberdinen alde egin du apustu orkestrak oraingoan: Errusiako musikari keinu bat egingo diote gaur, Xostakovitxen eta Txaikovskiren lanekin, eta Beethovenen bederatzigarren sinfonia interpretatuko dute bihar. Hala ere, ez dira oholtza gainean bakarrik egongo: Pablo Ferrandez biolontxelo jolea izango dute bidelagun ostegunean, eta Donostiako Orfeoia eta lau ahots bakarlari ostiralean.

Herbehereetako orkestrarik handienetako bat da Rotterdamgoa. 1970eko hamarkadan bere «urrezko garaia» izan zuen, eta nazioarteko ospea lortu zuen Edo de Waarten gidaritzapean, zeina XX. mendeko zuzendari herbehereetar prestigiotsuenetako bat baita. Zuzendari ezagunak izan ditu buru ordutik, eta, 2018az geroztik, Lahav Shani zuzendari eta piano joleak betetzen du kargu hori. Shani pozik agertu da jaialdian parte hartzeko aukerarekin. Ospe handiko zuzendaria da mundu osoan, eta 2013an egin zen ezaguna, Bambergeko Orkestrak antolatutako zuzendari lehiaketa irabazi zuenean. Talde handiak zuzendu izan ditu, hala nola Los Angelesko Filarmonikoa eta Luzernako Sinfonikoa, baina Rotterdamgo Orkestra Filarmonikoarekin egin zuen debuta, 2016an, titulartasuna hartu baino bi urte lehenago. Municheko Orkestra Filarmonikora egingo du salto 2026an, zuzendari gisa.

Xostakovitx eta Txaikovski

Errusiako musika izango da protagonista Rotterdamgoek gaur Kursaalean eskainiko duten emanaldian, eta Xostakovitxen biolontxelorako lehenengo kontzertua izango dute abiapuntu. Instrumentu horretarako klasiko bat bihurtu da obra, eta konpositorearen piezarik ezagunenetako bat da. Espainiako biolontxelo jotzaile nabarmenetako batek emango dio bizia obrari, orkestrarekin batera: Pablo Ferrandezek. Madrilen jaio zen Ferrandez; 13 urterekin murgildu zen biolontxeloaren munduan, eta, geroztik, ez ditu eskuak soketatik askatu: «Obra hau oso intimoa da, baina energiaz beteta dago. Oso berezia da», adierazi du.

Pozik dago aurtengo Hamabostaldian eman zaion aukerarekin, eta hitz batzuk eskaini dizkio Rotterdamngo orkestraren zuzendariari: «Asko miresten dut Lahav, musikari eta pertsona gisa». Ferrandezek Madrilgo Reina Sofia Goi Mailako Musika Eskolan eta Alemanian egin zituen musika ikasketak, eta hainbat lehiaketatan hartu du parte. Hala, 2015ean Txaikovski Nazioarteko Lehiaketa irabazi zuen eta horrek eman zion nazioartera salto egiteko aukera. Los Angelesko Filarmonikoan, Txekiako Filarmonikoan eta Londresko Errege Orkestra Filarmonikoan hartu du parte, eta, 2021az geroztik, Sony Classical diskoetxeko artistetako bat da.

Gaurko bigarren obra, Txaikovskiren seigarren sinfonia da, Patetikoa esan ohi zaiona (1893). Txaivkoskik idatzitako azkeneko sinfonia izan zen; buru-belarri aritu zen proiektuan, eta obra Errusiako Erromantizismoaren pieza handienetariko bat bihurtu zen denborarekin.

Beethovenen “maisulana”

Musika klasikoaren historiako obrarik garrantzitsuenetako bat interpretatuko du orkestrak, bihar: Beethovenen bederatzigarren sinfonia, hain zuzen ere. Berrehun urte beteko ditu piezak datorren urtean, eta haren garrantzia azpimarratu dute jaialdiko arduradunek. Patrick Alfaya Hamabostaldiko zuzendariak adierazi duenez, «europar ereserki bat da», baita «melodiarik nazioartekoena» ere, haren ustez: «Mundu guztiarekin konektatzen duen melodia bat da, eta ulertzen da, hizkuntza ulertzen ez baduzu ere». Beethoven izan zen lehena bakarlariak eta koru bat pieza sinfoniko batean sartzen, eta horregatik bilakatu da obra hau, beste arrazoi batzuen artean, sorkari iraultzaile bat. Mezu bat helaraztea zen konpositorearen helburua, eta eredu da pieza, bai musikalki eta baita zailtasunak gainditzeari, bakeari eta batasunari dagokienez ere; izan ere, Beethovenek entzumena ia erabat galdua zuela estreinatu zen obra hori, 1824an. Friedrich Schiller poeta alemaniarraren Alaitasunaren oda txertatu zioten obrari gerora, eta horixe da Donostiako Orfeoiak bihar Kursaal auditoriumean kantatuko duena.

Donostiako Orfeoiak obra ugari landu izan ditu kontzertu sinfoniko koraletan, operan, zarzuelan, folklorean eta polifonian, eta Europako jaialdi handietan ere aritu izan da. 125 urte bete zituen iaz, eta kontaezinak diren aldietan kantatu du Beethovenen bederatzigarren sinfonia: «Oso berezia da guretzat obra hau. Orfeoiak koru misto gisa kantatu zuen lehen obra da», adierazi du Jon Urdapilletak, Donostiako Orfeoiaren zuzendari gonbidatuak. Hamabostaldiarekin duen harreman estua dela eta, 74 alditan hartu du parte abesbatzak jaialdian. Beethovenen bederatzigarrena interpretatzeko, lau ahots bakarlari batuko zaizkie Rotterdamgoei eta orfeoiari, gainera: Chem Reiss soprano israeldarra, Mathew Newlin tenor estatubatuarra, Carmen Artaza mezzosoprano donostiarra, eta Jose Antonio Lopez baritono espainiarra.