Summary: Gaztenpresak 314 entitate sortzen lagundu du 2022an, %80 zerbitzuen sektorekoak. Batez beste bi lanpostu sortzen dituzte Gaztenpresaren laguntzaz bidea egin duten enpresek. Sortu eta bost urtera, entitateen %69k jarraitzen dute aurrera.

Gaztenpresak, Laboral Kutxaren fundazioak, 314 enpresa eta 637 lanpostu sortzen lagundu zuen iaz, bederatzi milioi euro baino gehiagoko finantzaketarekin. Donostiako Kursaal kongresu jauregian aurkeztu dituzte iazko datuak, eta Inma Ramos Gaztenpresako zuzendariak esan du «pozik» daudela emaitzekin. Ramosen ustez, gizarteari ekarpen handia egiten diote Gaztenpresak eta haren laguntzari esker sortutako enpresek; izan ere, haren hitzetan, handia da pertsona zaurgarrien enplegu tasa enpresa horietan: %11 migratzaileak dira, %29 langabezian daudenak, eta %22k 45 urte baino gehiago dituzte. Kalitatezko enplegua sortzen dutela ere nabarmendu du Ramosek, sinatutako kontratuen %90 mugagabeak baitira.

Lehen aldiz ekintzaileen erdiak emakumeak izatea ere goratu du Ramosek. Sortutako enpresa asko herrietan daude —%63 Hego Euskal Herriko hiriburuetatik kanpo—, eta horrek tokiko ekonomia bultzatzen laguntzen duela nabarmendu du zuzendariak. Horrez gain, gehitu du enpresa bakoitzak zergen bidez itsulapiko publikoei ekarpen handia egiten dietela: 20.300 euro enpresa bakoitzeko.

Sektoreei begiratuz gero, zerbitzuetakoak dira sortu diren enpresa gehienak: bostetik lau. %17 merkataritza sektorekoak dira, %2 industrialak, eta soilik %1 dira nekazaritzan edo abeltzaintzan jarduten duten entitateak. %73 enpresa indibidualak dira, eta gainontzekoak, sozietateak. Azken horietatik, %89 sozietate mugatuak dira, eta %11 kooperatibak. Bizkaian sortu dira enpresa gehien (169), eta Gipuzkoa dago haren ondoren (69). Araban 44 enpresa sortu ziren, eta Nafarroan, 32.

Atzera ere begiratu du Ramosek, eta enpresak sortu eta bost urtera %69k bizirik jarraitzen dutela azaldu du, «Eustatek markatzen duen %45aren gainetik». Gaztenpresari esker sortutako entitateen arrakasta ez du soilik finantzaketa sistemara mugatu, eta egiten dituzten bestelako gauzak goratu ditu. Esaterako, prestakuntza zentroetan eta unibertsitateetan kultura ekintzailea sustatzeko jarduerak egiten dituzte, eta aholkularitza pertsonalizatua eskaintzen diete enpresei. Bestalde, Gaztenpresa Gelari esker, formakuntzak egiten dituzte sortutako enpresekin.

«Elkarlan ezin hobea»

Gaztenpresako Inma Ramosekin eta Ibon Urgoitirekin batera, Lanbideko Gloria Mujika eta Europako Inbertsio Funtseko Cristina Dumitrescu ere izan dira. Azken horrek Laboral Kutxak ekintzaileei eskaintzen dien laguntza goratu du: «Finantzarekin zerikusia duten eta ez duten hainbat laguntza jaso dituzten ekintzaile mordoa dago, eta haien ekintzaile ametsak egia bihurtzen lagundu dute». Europan mikrofinantzen arloan liderra da Laboral Kutxa, Dumitrescuren hitzetan: «Enplegutza eta Gizarte Berrikuntza lerroak 650 milioi euro mugitu ditu 2015etik, eta, horri esker, 10.484 mikroenpresa eta 64.500 lanpostu sortu dira, horietako asko Gaztenpresaren bidez».

Gloria Mujika Lanbideko zuzendariak gogorarazi du hogei urte baino gehiago daramatela entitate biek elkarlanean, eta «emaitza onak» lortu dituztela gehitu du: «Entitate publiko eta pribatuen arteko elkarlanaren eredu da Lanbideren eta Gaztenpresaren arteko harremana, eta nabarmentzekoa da. Izan ere, zerbaitek hogei urte baino gehiago badarama funtzionatzen, esan nahi du ondo doala».


Summary: ‘Euskal Gramatika: Egiturak eta Osagaiak’ aurkeztu du EHUk, «hizkuntza aztertu nahi duenarentzat». Patxi Goenaga euskaltzainak ondu du lana, eta Beatriz Fernandezek editatu du. EHUko Euskara Institutuaren webgunean kontsultatu daiteke.

Euskal Herriko Unibertsitateak Euskal Gramatika: Egiturak eta Osagaiak (EGEO) lana aurkeztu du gaur goizean, Bilboko Bizkaia aretoan. Patxi Goenaga euskaltzaina da lanaren egilea, eta Beatriz Fernandez hizkuntzalariak editatu du. «Hizkuntza deskribatu arren arazo teorikoei muzin egiten ez dien gramatika da», adierazi du Fernandezek. Izan ere, argitaratutako lana ez da «arau emailea», «hizkuntzaren hausnarketa teoriko bat» baizik. EGEO EHUko Euskara Institutuaren webgunean kontsultatu daiteke.

Perpaus bakunari buruzko hamar kapitulu sortu dituzte; besteak beste, izenari eta izen sintagmari buruzko kapitulua, eta zenbatzaileei eta zenbatzaile sintagmari buruzkoa. «Lanaren dimentsioari buruzko ideia bat emateko: paperera ekarriko bagenu, liburu batean, 500 orrialde izango lituzke», zehaztu du Eva Ferreira EHUko errektoreak. Hala ere, ez dute paperean argitaratzeko asmorik.

«Hizkuntzaren teoria da gramatika», esan du Goenagak. Eta gramatikaren garrantzia azpimarratu du: «Gramatika perpausak osatzeko teoria da; perpausak nola osatzen diren eta perpausen osagaiak zeintzuk diren». Are gehiago, lanaren bitartez, gramatika hitzari batzuetan erantsi zaion «kutsu negatiboa» kendu nahi izan diote. «Gramatikarik ez balitz, hizkuntzarik ere ez litzateke izango; eta, alderantziz, hizkuntzarik gabe, ez litzateke gramatikarik izango». Goenaga betidanik izan da gramatikaren «maitalea», eta aitortu du bere zaletasuna «areagotuz» doala.

Unibertsitateko ikasleei zuzenduta

Bereziki, unibertsitateko ikasleei zuzenduta sortu dute EGEO. Fernandezen esanetan, lana ez da euskara ikasten ari diren pertsonentzat: «Lanak ez du azaltzen zeintzuk diren arauak eta testu bat nola idatzi behar den; esate baterako, adposizio bat zer den azaltzen du, baina ez esaldi batean non jarri behar den». Hortaz, «hizkuntza zer den» jakin nahi dutenentzat da, «hizkuntza aztertu nahi duenarentzat».

Nahiz eta proiektuak erabiltzaile jakin bat izan duen helburu, edonork kontsultatu dezake lana. EGEO-ren edizioa artikulu zientifikoak argitaratzeko erabili ohi den edizio estandar batekin egin dute. Horrek esan nahi du argitaratutako edukia aldatzeko eta ustiatzeko aukera dagoela.


Summary: Etxebizitza Legea onartu dute Kongresuan, EH Bilduk babestuta eta EAJren ezezkoarekin. EAJk adierazi du lege proiektua «eskumenen inbasio bat» dela, eta ez du baztertu helegite bat aurkezteko aukera. EH Bilduk esan du «pauso motz bat» dela, baina «beharrezkoa» etxebizitzarako eskubidea aitortzeko.

Espainiako Diputatuen Kongresuaren gehiengoak onartu egin du Espainiako Gobernuaren Etxebizitza Lege proiektua. EH Bilduren eta ERC Esquerra Republicanaren aldeko botoak behar izan dituzte Espainiako Gobernua osatzen duten alderdiek —PSOEk eta Unidas Podemosek— lege proiektua Kongresuan onartu eta Senatura pasatzeko. Izan ere, EH Bilduk eta ERCk aurkeztutako hainbat zuzenketa barneratuta onartu dute lege proiektua. EAJk, berriz, lege proiektuaren aurka bozkatu du, «eskumenen inbasio bat» dela iritzita. Senatuan lege proiektua onartuko balute —aurreikuspen guztien arabera, bai—, maiatzaren 28ko udal eta foru hauteskundeak baino lehenago sartuko da indarrean Etxebizitza Legea; hilabete barru, alegia.

Lege proiektuaren helburua «etxebizitza duin eta egoki baterako sarbidea izateko eskubidea bermatzea» da, baita autonomia erkidegoetako etxebizitza politikei «arau esparru koherente, egonkor eta seguru bat» ematea ere. Baldintza jakin batzuk betetzen dituzten lekuak tentsio handiko eremu izendatzeko aukera eskaintzen du legeak. Eremu horietan, jabeek %2 garestitu ahalko dute alokairua 2023an, eta %3 2024an. Eremu horietan, gainera, bost higiezin dituztenak jabe handitzat jotzeko aukera egongo da. Beste neurri bat da jabeek ordaindu beharko dituztela etxe agentzien gastuak —alokairuen kasuan—, ez maizterrek.

Oskar Matute EH Bilduko diputatuak nabarmendu du koalizio abertzalearen eta ERCren aldeko botoak ezinbestekoak izan direla Etxebizitza Lege proiektua onartzeko: «Azkenean aitortuko da etxebizitzarako eskubidea, eta alokairuen merkatua arautuko da haien prezioen igoera mugatuz». Hala ere, aitortu du ez dela nahikoa: «Egin nahiko genukeenerako pauso motz bat da, baina beharrezko pausoa da, horren alternatiba merkatuak desarautzea baita».

Berme juridikoa

Matutek esan du Madrilen onartu duten Etxebizitza Legeak «errespetatzen» dituela autonomia erkidegoek eta udalek etxebizitzaren arloan dituzten eskumenak. «Ez da testu zentralizatzaile bat: berme juridikoa ematen du», azaldu du Matutek, eta gogorarazi du «borondate politikoa» behar dela etxebizitza politika egiteko. Adierazi du ez dituela eskumenak inbaditzen, eta «atzean» eztabaida ideologiko bat dagoela: «Etxebizitza eskubide moduan ulertzea, edo negozio moduan; etxebizitzarako eskubidea arautzea, edo ez; herritarrek etxebizitza duin bat izatea, edo merkatuak erabaki dezala nola bizi behar duten».

EAJk lege proiektuaren aurka bozkatu du. Aitor Esteban bozeramaileak esan du lege proiektuak autogobernua «auzitan» jartzen duela «era nabarmenean». Espainiako Konstituzio Auzitegian helegite bat jartzeko aukeraz galdetuta, Estebanek ez du aukera baztertu, baina «zuhurtzia» eskatu du: «Eusko Jaurlaritzak erabaki beharko luke, behin legea onartuta dagoenean. Konstituzio Auzitegiaren jurisprudentzia ikusita, eta ez badu aldatzen, [Etxebizitza Legeak] zartada bat jasotzeko itxura du». Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza sailburua, Iñaki Arriola, PSE-EEkoa da, eta Etxebizitza Legearen alde dago.

EAJk dio lege hori «birzentralizazioaren eta eskumenen inbasioaren adibide paradigmatiko bat» dela. Haren arabera, Etxebizitza Legearen helburua autonomia erkidegoek etxebizitza politika egiteko duten gaitasuna «oztopatzea» da: «Lege honek bere eskumenen muga gainditzen du, eta autonomia erkidegoetakoak inbaditzen ditu. Aterki juridiko bat espero genuen, baina lege honek ez digu ematen». Gaineratu du Gipuzkoan, Bizkaian eta Araban «orain arte» etxebizitza politikako erabakiak «libreki» hartu dituztela, eta gaur onartutako legeak hori arriskuan jar dezakeela: «Horrelako lege bat existitu izan balitz, ezingo genituen orain arteko neurri asko hartu».

«Mugarri bat»

Espainiako Gobernuko Garraio, Mugikortasun eta Hiri Agendako ministroak —PSOEkoak—, Raquel Sanchezek, eskerrak eman dizkie EH Bilduri eta ERCri legea babesteagatik, eta adierazi du Etxebizitza Legeak modua emango duela etxebizitza politika ongizate estatuaren «bosgarren zutabea» izan dadin, «hezkuntzarekin, osasunarekin, pentsioekin eta lanarekin batera». Esan du «mugarri bat» dela «demokraziaren» historian, «etxebizitza duin bat izateko eskubide konstituzionala garatzen duelako». Nabarmendu du «lege solidoa» dela juridikoki, eta ez doala inoren aurka: «Maizterrak eta jabeak babesten ditu, erosleak eta saltzaileak, baita zaurgarriak ere».

Unidas Podemoseko idazkari nagusi eta Espainiako Gobernuko Eskubide Sozialen eta 2030erako Agendaren ministroak, Ione Belarrak, beste modu batean ikusi du legea: «Bankuek, putreek eta inbertsio funtsek galdu dute, eta jendeak irabazi du: maizterrek, eta hipoteka bat dutenek». Nabarmendu du Unidas Podemosek «bere eskuetan dagoen guztia» egingo duela etxebizitzarako eskubidea bermatzeko.

ERCren aldeko botoa ere ezinbestekoa izan da Etxebizitza Legea onartzeko, eta Pilar Vallugera diputatuak garrantzia eman die Espainiako Gobernuarekin egin dituzten negoziazioei: «Negoziazio bizia izan da, eta zaila izan da akordio honetara iristea. 405 egun igaro ditugu negoziatzen, artikuluz artikulu. Bat ere ez da geratu lege proiektuan zegoen bezala. Hasierako lege proiektuak ez du zerikusirik azkenean atera denarekin».

PPk, berriz, Etxebizitza Legearen aurka bozkatu du. Ana Maria Zurita diputatuak salatu du lege horrek jabetza pribaturako eskubidea «urratzen» duela, eta segurtasun juridiko falta eragingo duela.

Arau esparru «koherentea»

Espainiako Gobernuak EH Bilduren eta ERCren babesarekin egindako lege proiektuaren helburua «etxebizitza duin eta egoki baterako sarbidea izateko eskubidea bermatzea» da. Autonomia erkidegoetako etxebizitza politikei «arau esparru koherente, egonkor eta seguru bat» emango die legeak, lege proiektuaren beraren arabera. Legearen berritasun bat tentsio handiko eremuak ezartzeko aukera izango da. Bi baldintza egongo dira tentsio handiko eremuak ezartzeko; bata zein bestea betetzen bada, nahikoa izango da leku jakin batzuk horrela izendatzeko. Batetik, hipoteken edo alokairuen kostua —gehi gastuak— familien batez besteko errentaren %30 baino handiagoa izatea; eta, bestetik, etxebizitzaren salmenta edo alokairu prezioa gutxienez KPIa baino hiru puntu gehiago igo izana tentsio handiko eremu izendatu aurreko bost urteetan.

Alokairuen prezioen kontrola da beste nobedade bat. Tentsio handiko eremuetako jabeek %2 igo ahalko dute alokairua 2023an, eta %3 2024an. 2025eko indizea erabakitzeko dago oraindik, baina KPIaren azpitik egon beharko du.

Bestalde, erkidegoek jabe handien definizioa aldatu ahalko dute. Orain, hamar higiezin edo gehiago dauzkatenak hartzen dira jabe handitzat, baina, lege berriarekin, bost higiezinetan jarri ahalko da langa tentsio handiko eremuetan. Derrigortuta egongo dira administrazio publikoekin elkarlanean aritzera, legeak dioenez.

Legeak aurreikusten du jabeak ordaindu beharko dituela etxe agentzien gastuak alokairuei dagokienez, eta ez maizterrak. Nahiz eta kontratua eta maizterra berria izan, jabeek ezingo dute alokairua indizearen gainetik igo tentsio handiko eremuetan. Maizterrek dokumentazioa eskatu ahalko diote jabeari, egiaztatzeko ez dela ari iruzurrik egiten. Gainera, etxegabetzearen egun eta ordu zehatzaren berri izan beharko dute kaltetuek legez.


Summary: Kutxabankek irabaziak handitu ditu, zerga berriarengatik 47 milioi jarri arren. Interes tasen igoeraren ondorioz, 110 milioi euro irabazi ditu urteko lehen hiruhilekoan, %47,3 gehiago. Espero baino mailegu gehiago eman ditu.

Kutxabankek 2022. urtea amaitu zuen bide beretik hasi du 2023. urtea: irabazien hazkunde handi batekin. Joan den urtean 330,5 milioi irabazi zituen, 2021ean baino %57 gehiago, eta 110,7 milioi irabazi ditu urtarriletik martxora, %47,3 gehiago. Irabazia are handiagoa zatekeen baldin eta Kutxabankek ez balu lehen hiruhilekoko kontuetan sartu bankuen gaineko zerga berriaren lehen ordainketaren faktura, 47 milioi eurorena. Beste banku gehienek bezala, Kutxabankek ere Espainiako Auzitegi Nazionalera jo du zerga horren aurka.

Iazko irabaziak loditu zituen bideak loditu ditu 2023 hasierakoak ere. Europako Banku Zentralak interes tasak igo ahala handitzen ari dira Euriborra eta bankuek beren bezeroei eskatzen dizkieten interesak ere. Horri batuz gero bankuek aurreztaileei ordaintzen dizkieten interesak oraindik oso apalak direla, %69,8 handitu da Kutxabanken interes marjina, 234,8 milioiraino. Kutxabankek nabarmendu duenez, duela urtebete, oraindik zeroaren inguruan zeuden interesak, eta, hortaz, orain gertatutakoa «normalizazioa» da. Urteak aurrera egin ahala interesen marjinak gutxiago igoko direla ohartarazi dute bankuko iturriek.

Gainera, BBK, Kutxa eta Vitalen bankuak nabarmendu du «jarduera komertzial bizia» izan duela urteko lehen hiruhilekoan. Hau da, «aurreikuspenak gainditu« dituela hipoteka, kontsumorako kreditu eta enpresei emandako maileguetan. Hipoteketan, esaterako, 836 milioi euro mailegatu ditu.

Inbertsio funtsetan, sendo

Kutxabanken emaitza onen beste zutabea inbertsio funtsen kontratazioa da. «Harpidetza garbi handienak lortu dituen bigarren erakundea» izan da, «merkatuko sarrera garbi guztien %15 bereganatuta». Kutxabankek kudeatzen dituen bezeroen baliabideak %4,1 hazi dira, 76.106 milioiraino. Horietatik, 23.700 milioi dira inbertsio funtsetan inbertitutakoak, eta %7,34ko kuota du Espainiako finantza sisteman.

Saneamenduetarako 55 milioi euro baztertu ditu bankuak: iazkoaren antzeko kopurua. Edonola ere, berankortasun tasa gero eta apalagoa da: maileguan emandako diruaren %1,4 soilik ikusten ditu arriskuan.

Urratsez urrats, Kutxabankek bere kapitala sendotzen jarraitzen du. 2023ko martxoan %17,4koa zen, CET1 fully loaded irizpidearen arabera.


Summary: NBEk salatu du Erresuma Batuak protesta baketsurako eskubidea mugatu duela. Erakundearen iritziz, berriki onarturiko Ordena Publikoaren Lege proiektua «guztiz kezkagarria» da, eta «ez da bateragarria» herrialdeak giza eskubideen arloan dituen nazioarteko betebeharrekin.

NBE Nazio Batuen Erakundeak kezka agertu du Erresuma Batuko Parlamentuak atzo onartu zuen Ordena Publikoaren Lege proiektua dela eta —erregearen baimena falta zaio lege bilakatzeko—. Erakunde horren Giza Eskubideetarako komisario Volker Tuerkek gaur esan du herritarren oinarrizko eskubideak urratzen dituela testu horrek, eta, batez ere, protesta baketsurako eskubidea mugatzen duela. «Lege hau ez zen batere beharrezkoa, Erresuma Batuko Poliziak lehendik badituelako eskumenak manifestazio biolentoen kontra ekiteko», argudiatu du Tuerkek, komunikatu baten bitartez.

Ordena Publikoaren Lege proiektuak jasotzen dituen neurrietako askok haserrea eragin dute. Kezkagarrienak, NBEren eta GKE gobernuz kanpoko erakundeen iritziz, honako hauek dira: poliziek edonor atxilotzeko eta miatzeko aukera izango dutela, susmagarriak ez badira ere; eta auzitegiek aukera izango dutela norbanakoei «toki eta une jakin batzuetan» egoteko debekua ezartzeko, baita zibil «jakin batzuekin» egotekoa eta Internet «modu jakin batzuetan» erabiltzekoa ere.

Horrekin batera, lege proiektuaren kontrako kritikoek esan dute «neurriz kanpokoak» direla protestetan parte hartzen dutenen edota halakoak antolatzen dituztenen kontra aurreikusitako zigorrak. Tuerkentzat, gobernuak «behartuta» daude manifestazio baketsuak «erraztera», eta, aldi berean, herritarrak «istilu serio eta aztoratzaileetatik babestera»; baina, Erresuma Batuaren kasuan, ohartarazi du «arrisku larri bat» badela agindu horien inguruan: «Mugatu egiten dute norbanakoek etorkizunean beren eskubideak legitimoki erabiltzea».

Hori guztia kontuan harturik, NBEren ordezkariak argudiatu du «guztiz kezkagarria» dela berriki onarturiko lege proiektua, eta ez dela «bateragarria» Erresuma Batuak giza eskubideen arloan dituen nazioarteko betebeharrekin. Are, Tuerkeren arabera, «justifikaziorik gabeko muga larriak» ezartzen dizkie oinarrizko askatasunei —«adierazpenekoa eta elkartzekoa» aipatu ditu, adibidez—.

Horregatik, NBEren Giza Eskubideetarako komisarioak Rishi Sunak Erresuma Batuko lehen ministroari eskatu dio Ordena Publikoaren Lege proiektua indargabetzeko —Ingalaterran eta Galesen sartuko da indarrean, Eskoziak eta Ipar Irlandak zeinek bere poliziak baitituzte—. «Tamalez, lege hau onartzeak giza eskubideen arloko betebeharrak ahultzen ditu».

Arraza diskriminazioaren afera

Amnesty Internationalek, berriz, uste du parlamentuak onarturiko neurriek «ziurrenik arraza diskriminazioa handitzea» ekarriko dutela.

Atxilotzeei eta miatzeei buruzko neurrietan jarri du arreta GKEak, argudiatuta polizien jardunean «arrazismo instituzionala» dagoela lehendik, eta esan du «diskriminazio» horretan eragina izango duela Ordena Publikoaren Lege proiektuak, protesta baketsurako «oinarrizko eskubidea» erabiltzeko «gogoa kenduko» dielakoan «muturreko polizia zaintza duten komunitateetako» kideei.

Kritika horiek jaso arren, Erresuma Batuko Gobernuak argudiatu du «erabat babesten» duela manifestazio baketsuak egiteko eskubidea, baina uste du protestarien «gutxiengo txiki batek» sortzen dituzten «istilu larriek agerian» utzi dutela «gehiago» egin beharra zegoela herritarrak eta enpresak babesteko «onargarriak ez diren ekintza horietatik».

Hala, Londresen arabera, lege proiektuko neurri berriak «beharrezkoak» dira Poliziaren eskumenak «indartzeko» eta modu «eraginkorrago batean» erantzuteko protesta «arriskutsuei».


Summary: Emakumeek Vatikanoko sinodoan bozkatu ahalko dute lehenbizikoz. Gutxiengoa izango dira emakumeak (%11) gotzainen sinodoaren batzar orokorrean; urrian ekingo diote. «Aldaketa» bai, baina «ez da iraultza», sinodoko ordezkarietako baten arabera.

«Arrakala esanguratsua da beirazko sabaian». Horrela definitu du Emakumeen Ordenazioaren Konferentziak Vatikanoaren azken erabakia. Gaur egun arte, emakumeak behatzaileak baizik ez ziren Gotzainen Sinodoaren Ohiko Batzar Orokorretan; urritik aurrera, ordea, bozka eskubidea izango dute. Urte luzez, Elizak «kontra egin dio» emakumeei benetan ahotsa emateari; aitortu gabeko «arrazoia beti izan da sexismoa», adierazi du emakumeen konferentziak.

Dena dela, gutxiengoa izango dira emakumeak batzarrean. Hamarkada luzez, gotzainek izan dute boto eskubidea. Horiek ez ezik, Elizako kideak diren gutxi batzuek ere bozkatu ahal izan dute —gizonak guztiak—. Vatikanoak iragarri duen aldaketarekin, behatzaileak izan ohi diren kide gutxi batzuk boza eman ahalko dute: bost emakume eta bost gizon erlijiosok.

Sinodoaren batzar horietan, auditore talde bat ere egon ohi da orain arte; urrira begira ezabatuko dute. Horren ordez, «beste fededun batzuk ordezkatzen dituzten» 70 kideko taldea eratuko dute, boto eskubidea izango dutenak. Horietatik erdiak inguru emakumeak izango dira.

Aurreikusten da laurehun lagun inguruk parte hartzea XVI. Gotzainen Sinodoaren Ohiko Batzar Orokorrean; 370ek eman ahalko dute botoa, eta bostetik bat baino zerbait gehixeago izango dira gotzainak ez direnak. Horiek horrela, 40 bat emakumek izango dute ahotsa (ia %11).

Jean-Claude Holleric sinodoko ordezkarietako baten ahotan, «aldaketa garrantzitsua da, baina ez da iraultza». Gogoratu du aldaketak aldaketa batzarra gotzainena izango dela «aurrerantzean ere», «gehiengoa» izango direlako. «Kide berri hauek lekuko gisa» ulertu behar dira.

Batzar orokorretan biltzen da sinodoa urte gutxian behin, eta Eliza katolikoaren kezkez eta eraldaketez eztabaidatzeko ardura du. Hainbat proposamen bozkatzen dituzte horietan. Aita Santuak du, halere, azken hitza, eta haien iritziak entzun ostean osatzen du testu propioa. Aurtengo urrian ekingo diote, eta urtebete inguru iraungo du.

1965ean sortu zuten Gotzainen Sinodoa, Aita Santuari Eliza katolikoa gidatzen laguntzeko. Hamarkada luzez eskatu dute Eliza katolikoko emakumeek errepresentazio handiagoa izatea haren egituran bertan. Emakumeen Ordenazioaren Konferentziak espero du sinodoak «etorkizun hurbilean jainkoaren herria guztiz ordezkatzea». Oraintsu arte, bide horretan aldaketarik esanguratsuena izan da Nathalie Becquart erlijiosoa gotzainen sinodoko idazkariorde izendatzea. Hark ere badu bozkatzeko aukera, idazkariorde den aldetik.

Azken urteetan ozendu egin dira emakumeek batzarretan aktiboki parte hartzeko eskakizunak. Gero eta emakume gehiago parte hartuz joan dira, betiere aditu edo auditore gisa. Mario Grech sinodoko idazkari nagusiak adierazi du Becquarten izendapena «atea irekitzea» izan dela bozketaren aferan: «Ikusiko dugu zer aurrerapauso eman daitezkeen etorkizunean».


Summary: «Gainbehera» zantzuak ageri dira arnasguneetako hainbat datutan. UEMA Udalerri euskaldunen mankomunitateak VII. Inkesta Soziolinguistikoko datuak aztertu ditu propio udalerri euskaldunetako egoerara begira; eremu euskaldunenetako datuen harira, kezka du

Igaro asteotan VII. Inkesta Soziolinguistikoaren emaitzak ezagutarazi dituzte Eusko Jaurlaritzak, Nafarroako Gobernuak eta EEP Euskararen Erakunde Publikoak. Udalerriz udalerriko daturik ez du biltzen azterlan horrek, baina inkesta garrantzitsua da, bost urtean behin egoera soziolinguistikoaren berri ematen duen erretratu esanguratsua. Horregatik UEMA Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzarekin batera eredu bat adostu du udalerri euskaldunetako datuak lortzeko. Udalerri euskaldunetan euskaldunen ehunekoa %63-100 tartean egoten da eta, beraz, Inkesta Soziolinguistikoaren lagin osotik hartu dituzte %63-100 ezagutza duten udalerrietan egindako inkestak. Datu horiek «xehetuta» ikerketa bat plazaratu du orain UEMAk, eta eremu euskaldunenetara begira, bereziki euskararen arnasgune diren horietara, aurrez ere erakutsi izan duen kezka berritu du: «gainbehera» zantzuak ageri dira hainbat datutan.

Laugarren gune soziolinguistikoko udalerriak daude batetik, euskaldunenak; euskaldunak %80 dira horietan. Hirugarren gune soziolinguistikoan ehunekoa apalagoa da: euskaldunak %63-80 dira.Bien artean badira aldeak datuetan. Atalka, horra:

Hizkuntza gaitasuna Udalerri euskaldunetako 16 urtetik gorako biztanleen %76 euskaldunak dira. Herritarren %8 euskaldun hartzaileak dira, eta %15 erdaldunak. %76ko portzentajea 1990eko hamarraldikoen parekoa da, nahiz eta azken urteetan gora egin duen. «Alde horretatik, Euskal Herriko bilakaeraz bestelakoa daukate udalerri euskaldunek; ezagutza datuak apalagoak dira Euskal Herrian, baina hamarraldiotan igoera adierazgarria izan dute; udalerri euskaldunetan nabarmen dago hedatuagoa euskararen ezagutza, baina aurrerapen mugatuak izan dira», ondorioztatu du UEMAk. Udalerri euskaldunetan, oro har, ageri dira «bi dinamika» klase. Laugarren gune soziolinguistikoan behera egin du euskaldunen ehunekoak, eta 2021ekoa igaro 30 urteotako datu apalena da.Horra aldea: 1991. urtean euskaldunak %90 ziren; orain, %81,9. «Alde horretatik, laugarren gune soziolinguistikoa nabarmen ari da ahultzen», ohartarazi du UEMAk. Bestelakoa da eboluzioa 3. guneko udalerrietan; urteotan «pixkanaka» haztera egin du euskaldunen portzentajeak, eta egun %73,9 dira.

Transmisioa «Euskara da udalerri euskaldunetako herritar gehienen lehen hizkuntza (%63), eta etxean ele biak jasotakoak gehituta (%8), hamarretik zazpi dira», nabarmendu du UEMAk azterlanean. Atzera begira, ehuneko hori apaldu egin dela adierazi du: «Euskal Herrian oro har gertatu da lehen hizkuntza euskara dutenen jaitsiera, baina bereziki nabari da udalerri euskaldunetan», ohartarazi du. 1991an lehen hizkuntza euskara zutenen ehunekoa %74 zen; orain, %63. Hauskorrago ageri dira honetan ere udalerri euskaldunenak: «Hirugarren gunean baino handiagoa da jaitsiera laugarren gunean».

Erabilera «Euskara da udalerri euskaldunetako hizkuntza nagusia: %58ko erabilera. 30 urtean bilakaera positiboa izan du: zazpi puntuko irabazia», nabarmendu du UEMAk. Euskal Herriko datu orokorrak konparatuta, «diferentziarik handiena» hortxe dagoela adierazi du. Hauskor ageri da berriro ere laugarren gunea: «Erdararen erabilerak gora egin du laugarren gunean, eta lau herritarretatik baten hizkuntza da orain». Udalerri euskaldunetan euskara gehien gazteek erabiltzen dute, eta gutxien 50-64 urte artekoek. «Aldaketa handia gertatu da hamarkada hauetan; 1991n, zenbat eta helduago, handiagoa zen euskararen erabilera; orain erabat hautsi da hori. Batez ere, hirugarren gune soziolinguistikoan gertatu da, gazteen eskutik».

Jarrera Euskara sustatzearen alde daude biztanle gehienak, zazpitik sei; aurkako jarrera bazterrekoa da, %2. «Euskararen ezagutza giltzarria da», ohartarazi du UEMAk, «euskaldunen %92k dute aldeko jarrera; erdaldunen %59k».


Summary: «Boluntario faltsuen» bidez Olinpiar Jokoak sabotatzeko antolatzen ari da talde bat. Saccage 2024 taldeak adierazi duenez, olinpiadek enpresa eta elite handiei soilik egiten diete mesede, eta ez harrera egiten duten herrialdeetako biztanleei.

Saccage 2024: Horrela du izena datorren urtean Parisen egitekoak diren Olinpiar Jokoak sabotatzeko antolatzen dabilen taldeak. Horretarako, «boluntario faltsuak» errekrutatzen ari dira. «Boluntariotzak guztion ongizaterako izan beharko luke, baina hori ez da Olinpiar Jokoen kasua, ez du helburu onik», adierazi dute. Haien erranetan, olinpiadek eragin negatiboa izanen dute ingurugiroan, eta bertakoei ez baizik elite eta enpresa handiei on eginen die.

Taldeak ez du jakinarazi zenbat lagun egonen diren sabotatze lanetan, baina azaldu du parte-hartze interesak gora egin duela Emmanuel Macron agintariak erretretaren erreforma indarrean jarri zuenetik.

Olinpiar Jokoen antolatzaileek 45.000 boluntario eskatu dituzte, eta maiatzaren 3a bitarte ematen ahalko da izena. Ez dute ezer erran sabotatze asmoak dituen taldeari buruz, baina garbi adierazi dute aurkezten direnen «zintzotasuna» aztertuko dutela, baita bakoitzaren jatorria ere. Hautagaiek beren motibazio eta esperientzia ere frogatu beharko dituzte.

Jules Boykoff irakaslearen erranetan, ez da lehenbiziko aldia Olinpiar Jokoak erabiltzen direla gisako aldarrikapenak egiteko. «Olinpiar Jokoetan erabilitako dirua ez da oinarrizko beharretan erabiltzen, etxebizitzan, hezkuntzan, osasunean eta pentsioetan. Jokoak aktibisten suminaren helburu nagusietako bat dira».

Boluntarioen auzia

Ez da lehenbiziko aldia boluntarioen aferak gorabeherak eragiten dituela. Frantziako Tourreko antolatzaileek, adibidez, mila boluntario eskatu dituzte soilik Arabarako. Eskaerak, baina, ez du harrera ona izan Arabako Txirrindularien Federazioan. Honela mintzatu zen Julia Liberal taldeko presidentea: «Instituzioek diru nahiko jarri dute mahai gainean, eta diru hori antolakuntzak jasotzen du, enpresa pribatu batek. Bitartean, boluntarioek eta federazioek ez dute ezer jasotzen». Boluntario gisa lanean aritzen diren horiei trukean zerbait emateko eskatu dute.

Eskala txikiagoan ere gertatzen da. Gipuzkoan, adibidez, hainbat lasterketa bertan behera utzi behar izan dituzte, bi arrazoirengatik: batetik, Ertzaintzak ez dituelako beharrezkoak diren agente guztiak jartzen segurtasuna bermatzeko, eta, bertzetik, motorrekin laguntza ematen dutenentzat ez dagoelako asegururik. Motorrekin lanean aritzen diren horien jarduera legez lanbide gisa araututa ez dagoenez, ezin diete aseguru osorik egin. Hau da, gidaria bera babestuta dago, baina bere motorrarekin aritu behar duenez, ibilgailua ez dago babestuta.


Summary: Hitzarmen berria adostuta, Gipuzkoako elikadura sektoreak bertan behera utzi ditu greba deialdiak. Soldatak KPIa adina igoko dizkiete langileei, eta urteko lanaldia lau ordu gutxiagokoa izango da. ELAk, CCOOk eta UGTk sinatu dute akordioa, eta LAB aurka agertu da.

ELA, CCOO eta UGT sindikatuek akordioa sinatu dute Adegi patronalarekin, Gipuzkoako elikaduraren sektoreko hitzarmena berritzeko. 6.000 langileri eragiten die hitzarmenak, eta elikadura industriako, banaketako eta merkataritzako profesionalak biltzen ditu. Soldatak KPI kontsumorako prezioen indizearen arabera handitzea adostu dute, baita urteko lanaldia lau ordu laburtzea, 1.727ra. Hemendik aurrera, hilabetean bi larunbat jai izateko eskubidea izango dute langileek, eta gauetan lan egiteagatiko plusa ezarri dute.

Lau urteko iraupena izango du akordioak, 2022tik 2025aren amaierara. ELAk «akordio ona» dela adierazi du, «historikoki feminizatua eta prekarizatua izan den» lan sektore bateko baldintzak hobetzea lortu dutelako. Bestalde, CCOOk gogorarazi du pandemiaren garairik gogorrenetan «funtsezkoa» izan zela sektorea. UGTk ere akordioa ona dela adierazi du.

LAB izan da akordioa sinatu ez duen sindikatu handi bakarra. Adierazi du LABek berak deitu zuela larunbateko eta maiatzaren 2ko greba deialdietara, eta nabarmendu du gainontzeko sindikatuak deialdira batu ondoren sinatu dutela akordioa patronalarekin. Sindikatu abertzaleak uste du greba deialdia mantenduta lan baldintza are hobeak lortuko zituztela, eta gehitu du beste hiru sindikatuek «papur batzuen truke» saldu dituztela langileen eskubideak.


Summary: Zubietako erraustegia geldirik dago apirilaren 17tik, sorkuntza sistemaren matxura batengatik. GuraSOSek jakinarazi duenez, hondakinak pilatzen ari dira instalazioetan. GHK-k aitortu du «matxura elektriko txiki» bat izan dela, baina «normal» ari direla dio, «geldialdirik gabe». Ekopolek egindako txosten baten arabera, Zubietako instalazioak ez du lortu balorizazio energetiko planta bat izatearen izendapenik.

Ia bi aste hondakinak erre gabe. Halaxe dago Zubietako (Donostia, Gipuzkoa) erraustegia apirilaren 17tik, GuraSOSek zabaldu duenez. Plataforma horren arabera, sorkuntza elektrikoko sistemaren matxura batek gelditu du instalazioa. Siemens turbosorgailuak egiten du lan hori, sorkuntzaren interkonexioaren ziega batzuekin batera. GuraSOSek jakinarazi duenez, Gipuzkoako Hondakinen Kontsortzioak (GHK) eta Gipuzkoako Foru Aldundiak ez diete intzidentzia horren berri eman hondakinak biltzeaz arduratzen diren mankomunitateei. GHK-k zabaltzen dituen datu publiko bakanen arabera, duela egun batzuetatik hona ez da ageri funtzionamenduaren daturik erraustegiaren bi lerroetako bakar batean. «Horrek alarma piztu du, eta hainbat iturri kontsultatuta, GuraSOSek jakin du turbo-sorkuntza elektrikoak huts egin duela».

GHK-k aitortu du erraustegian «matxura elektriko txiki bat» izan dela, baina ukatu du horrek ondorio larririk duela. Izan ere, hondakinak «normaltasunez hartzen eta kudeatzen» ari direla gaineratu du. «Matxurak ez dauka garrantzia handirik. Profesionalak hura konpontzeko lanean ari dira, ahalik eta lasterren martxan egon dadin berriro ere», dio. Ohar baten bidez erantzun dio GuraSOSi. Gezurtatu egin du erraustegia geldirik dagoela, eta GuraSOSi egotzi dio «adierazpen alarmistak» egitea. GHK-k ziurtatu du hondatutako gailua hurrengo egunetan ordezkatuko duela enpresa emakidunak, eta matxura zergatik gertatu den ikertzen ari dela.

GuraSOSek gogorarazi du ez dela lehen aldia matxura larri bat dagoena Zubietako erraustegian. Bi labe galdaretan homologazio arazoak izan zituztela nabarmendu du, eta aldiro «programatu gabeko etenak» izaten dituztela. Transformadorea ere erre egin zen 2019ko udan, BERRIAk urte hartako udazkenean argitaratu zuen moduan. Gasen arazte sistemak ere akatsak izan dituela aipatu du GuraSOSek, hezetasuna pilatzen zelako aurrezkailuan. Arazo horrek eraman zituen erraustegiko arduradunak proiektuan ageri ez zen tutu bat instalatzera (horren berri ere kazeta honek eman zuen), eta Donostiako epaitegietan ikertzen ari dira balizko delitu gisa). Azkenik, Zubietako plantaren estankotasunak ere arazoak eman ditu, hautsita baitago gutxienez bi tokitan. GuraSOSek dio horren erruz ohi baino lixibatu kantitate handiagoa ateratzen dela instalazioetatik at eta hori ere ikertzen ari direla ingurumen delitu gisa.

«Balorizazio energetikorik eza»

Bestalde, Gorka Bueno Ekopoleko kide eta EHUko irakasleak egin duen ikerketa baten arabera, Zubietako erraustegiari ez diote eman energia balorizazio planta bat izatearen ziurtagiririk. Irakasleak Jaurlaritzaren agiriak miatuz ondorioztatu duenez, kudeatzaileak (Ekondakin S.A.) eta ingurumen baimen bateratuaren (IBB) jabea GHK-k ez dute bete eraginkortasun energetikoaren ezarpenaren legezko betebeharra. Hau da, ez dute lortu balorizazio energetikoaren instalazio bat dela bermatzen duen R1 ziurtagiririk. Kanpoko agente batek neurtu beharko luke, Europako Batasunak ezarritako arauei jarraiki, erraustegiak eraginkortasun energetikoaren gutxieneko balioa betetzen duen.

Buenok ondorioztatu duenez, baina, ez dute halakorik egin, eta, beraz, balorizazio planta bat dela bermatuko lukeen izendapenik gabe ari dira lanean. Buenoren iritziz, D10 eliminazio operatzaile gisa izendatu beharko lukete erraustegia. Horrek arazo bat eragin beharko lioke Zubietako erraustegiari, berez, funtzionatzea baimentzen dion IBBa horrek baldintzatzen baitu. Halaber, hondakinak tratatzeko baimenaren eraginkortasuna galtzea ere ekarri beharko lioke horrek, ikerketa egin duen irakaslearen hitzetan. Gorka Buenoren ikerketaren ondorioa ere ukatu du GHK-k, ziurtatuz erraustegiak «aise betetzen» duela eraginkortasun energetikoaren gutxieneko balioa.

Izan ere, SGS Tecnosek 2021ean eraginkortasun energetikoaren inguruan eginiko ikerketak (Jaurlaritzaren eskuetan da) ez ditu kalkuluak justifikatzen, eta atal horren inguruko legedia urratu eta baliogabetu egiten du. Halaber, kanpoko agente batek horri buruz egindako ikerketa bakarra 2016koa da, baina lan hori proiektuaren gainean egina dago, eta, beraz, ez dago instalazioen jardunean frogatuta. GuraSOSek nabarmendu du iaz urtean 55.092 megawatt orduko (MW/h) sorkuntza elektrikoa izan zuela instalazioak, agindu zuen kopuruaren heren bat, urtean 160.000 MW/h-koa iragarri baitzuen.


Summary: Euskal kazetariak formatzeko unibertsitate diploma Baionan. Aldizkako formakuntzan eginen da, bi urte iraunen du. UPPA, EHU eta IJBAk emanen dute, eta praktikak izanen dira hedabideetan.

Euskaraz arituko diren kazetariak prestatzeko unibertsitate diploma abiatuko dute heldu den irailean Baionan. UPPA Paueko eta Atuarrialdeko unibertsitateak, EHU Euskal Herriko Unibertsitateak eta IJBA Bordele-Akitania Kazetaritza Institutuak elkarlanean emanen dute, EEP Euskararen Erakunde Publikoak koordinaturik. Ikasleek Ipar Euskal Herriko hedabideetan eginen dituzte praktikak, euskaraz. «Hizkuntza politikaren ikuspegitik proiektu egituratzailea da», adierazi du Antton Kurutxarri EEPko lehendakariak. « Hedabideei esker esker, euskara egunerokotasunean entzungai, ikusgai eta irakurgai da. Hori dela eta, hedabideak hizkuntza antolamenduaren elementu saihetsezinak dira».

Ipar Euskal Herriko hedabideekin osatutako lantalde bat sortu du EEPk azken urteetan, eta hortik atera da kazetari euskaldunak formatzeko beharra. Unibertsitate diploma pasa nahi duen ikasleak profesionalizazio kontratua egin beharko du hedabide batekin, ondoren praktikak enpresa horretan egiteko; hedabidearen gain izanen da langilearen lansaria. Hedabidearen hizkuntza hautua edozein izanik ere, praktikak euskaraz izanen direla baieztatu du EEPk. Jadaneko hamar hedabide prest agertu dira balizko ikasleei kontratua egiteko. Ikaslearen formakuntza AFDAS erakundeak ordainduko du, eta EEPk 8.000 euroko laguntza emanen dio kontratua egiten duen hedabideari.

Ekonomikoki bizigarria izan dadin, gutxienez hamar ikasle behar dira formakuntza abiatu ahal izateko; gehienez ere hamabost onartuko dituzte. Bi urte iraunen dituen aldizkako formakuntza izanen da: bi astez unibertsitatean arituko dira, eta sei astez enpresan. Zikloaren bukaeran, hiru eremutan gaitasun hartze bat segurtatuko die ikasleei: euskara, kazetari lanbidea eta lurraldearen ezagutza.

Hautagaitzak EEPn

Kazetaritza diploma hau ez da lizeotik atera berritan egitekoa; unibertsitate ziklo batean engaiatuak diren ikasleei begirakoa da, horiek lan mundura bideratzeko helburuarekin. Lanbidez aldatu nahi duen batentzat ere egokia izan liteke. Haatik, ez da jadanik kazetaritzan ari direnak prestatzeko pentsatua. Interesa duenak EEPrekin harremanean jarri behar du i.aguirrebarrena@mintzaira.fr helbidera idatzita.

Euskarazko B2 maila eskatuko diete ikasle hautagaiei. «Helburua da formakuntzatik ateratzean gutxienez C1 maila eskuratzea, ahal bada C2», esplikatu du Celine Mounole Euskal Ikasketetako irakasle-ikerlariak. Ezagutzari bezainbat garrantzia emanen diote hizkuntzaren kalitateari.

Klaseak Baionako fakultatean emanen dituzte nagusiki, baina ikasgai batzuen behar teknikoek Bordelera (Okzitania) eta Leioara (Bizkaia) eramanen dituzte ikasleak. IJBAk emanen du multimedia kazetari izateko formakuntza orokorra; espezializazioa hedabide bakoitzean eginen du ikasleak. Bi urteko prozesuaren ondotik, hiru unibertsitateek aitortutako diploma emanen diete ikasleei.

Unibertsitate diplomaren onurak laudatu ditu EEPk. «Lurraldean euskarazko ekoizpen mediatikoen garapen perspektibei modu eraginkorrean erantzutea ahalbidetuko du» Kurutxarriren erranetan. «Kazetari euskaldunen belaunaldi berri baten formakuntza lortuko da, eta horrela euskarazko kazetaritza lanaren sendotzea eta grapena ahalbidetuko da».


Summary: 20.500dik gora gorritxok beteko dituzte Cartujako harmailak. Sevillako Fernando Magallanes parkean jarriko dute gorritxoen txokoa. 11:00etatik 18:30era egongo da irekita.

Milaka eta milaka futbolzalek gorriz tindatuko dute Sevillako Fernando Magallanes parkea datorren asteko zapatuan; hor jarri dute Osasunaren fan zone edo jarraitzaileen txokoa. Espainiako Kopako finala hasi aurretik, egun osoan aparteko giroa izango dute han. 11:00etatik hasi eta 18:30era arte egongo da irekita. Ez da leku txarra: Cartujako futbol zelaitik ordu erdira dago oinez. Fran Canal Osasunako zuzendariak berak esan du: asmoa «gorritxoen martxa» Cartujarantz abiatzea da, denak elkarrekin joatea. Estadioko hego hegala beteko dute gorritxoek.

Eta ez da martxa txikia izango. Osasunak baieztatu duenez, 20.610 sarrera dituzte maiatzaren 6ko aurrez aurrekorako. Horietatik gehienak, 18.626 sarrera (%94), bazkideek eskuratu dituzte; 703, Gorritxoa Naiz txartela dutenek; eta beste batzuk klubeko hainbaten artean banatu dituzte. 62 sarrera sobran dira mugitzeko arazoak dituztenentzat —horiek eskuratzeko «garaiz» daude oraindik—.

Jarraitzaileen txokotik gertu egongo da Osasunako zaleen autobusen gunea. Eskatu dute lekuren bat nahi dutenak klubarekin harremanetan jartzeko. Era berean, txokoaren alboan aparkaleku bat lortzeko negoziazioetan daude; sare sozialen bidez jakinaraziko dute halakorik izatekotan.

Canal zuzendariak segurtasunagatik estadiora sartu ezin diren objektuak ere zerrendatu ditu: 25x25 zentrimetro baino gehiagoko poltsa eta motxilak, bateria eramangarriak, megafonoak, banderen makilak, dunbalak, bengalak eta antzeko suziriak, aterkiak, eta 2x1,5 metro baino handiagoak diren kartel eta pankartak.

Jarraitzaileen txokora ez ezik, 6.500 pertsonarentzako lekua duen gune batera ere joan ahalko dira gorritxoak, behin txokoa itxi ostean (18:30-05:00). Egun bat lehenago, festa egingo dute han (20:00-05:00).

Omenaldia 2005ekoentzat

Bederatzi egun geratzen dira finalerako, baina bada ordura arte egitekorik. Omenaldia egingo diete bihar bertan 2005eko Espainiako Kopako finalera heldu ziren Osasunako jokalariei. Betisen aurka jokatu zuten; finalera heldu ziren lehen aldia izan zen hura. Patxi Puñal Osasunako jokalari ohiak gogotsu erreparatu dio bai duela hemezortzi urteko garaiari, bai oraingoari: «Etapa bat bizi izan genuen —ez dut esango klubeko etaparik onena izan zela—; espero dugu oraingo etapa hau hobea izatea».

Inprobisatutakoa da guztiz. Joan den astean otu zitzaien halakorik egiteko ideia. Puñal bera egongo da biharko omenaldian, Osasunatik igaro diren beste hainbat jokalarirekin batera: Pablo Garcia, Savo Milosevic, Ivan Rosado, Rafa Clavero, Pierre Webo, Juanma Ortiz, Carlos Cuellar, Quique Corrales, David Lopez, Unai Exposito, Juantxo Elia, Miguel Flaño, Gonzalo Eraso, Richard Sanzol, Josetxo Romero, Cesar Krutxaga, Valmiro Lopes Valdo, Ludovic Delporte, Mohamed El Yaagoubi Moha eta Juan Iribarren —prestatzaile fisikoa da azken hori—. Gorritxo askok «buruan eta bihotzean» daramatzate jokalari horiek; final horretan izan zirenek «konpromiso izugarria» erakutsi dute, «eta oraindik ere erakusten dute».

20:45ean ekingo diote ekitaldiari, Sadarren, Realaren kontrako partida hasi aurretik. Partida amaitu ostean, 2005eko jokalariak eta gaur egungoak joko zelaian bilduko dira.


Summary: Arnaut Oihenarten hiru poema ezezagun aurkitu ditu Gidor Bilbao ikertzaileak. Kopla berriak liburuan daude jasota. Bila segituz gero, «gauza gehiago» ere aurkitzeko aukera dagoela azaldu du ikerlariak, Miel A. Elustondok Euskal Idazleen Elkartearen webgunean egin dion elkarrizketan.

Arnaut Oihenart (Maule, 1592–Donapaleu, Nafarroa Beherea, 1668), idazlea, abokatua, historialaria eta politikaria izan zen, euskal idazle klasikoen artean elizgizona izan ez zen bakarrenetakoa. Haren lan ezagunen artean, Notitia Utriusque Vasconiae, tum Ibericae, tum Aquitanicae (1638) historia liburua eta Les proverbes Basques (1657) literatur lana daude —azken hori, bi partetan banatua: atsotitz bilduma, batetik, eta poemak, bestetik: Oihenarten gastaroa neurthitzetan—. Obra horri guztiari, baina, orain arte ezagutzen ez ziren hiru poema gehitu behar zaizkio. Gidor Bilbao EHUko Ikasketa Klasikoen Saileko irakasle eta Monumenta Linguae Vasconum taldeko ikertzaileak egin du aurkikuntza, eta haren nondik norakoak kontatu dizkio Miel A. Elustondori, elkarrizketa batean —www.idazleak.eus webgunean dago osorik irakurgai, baita poemak ere—.

Ikertzailea aspalditik dabil Oihenarten arrastoaren atzetik. Elkarrizketan kontatu duenez, konfinamendu garaian, etxetik hainbat katalogo arakatzen ari zela, Grenoblekora (Frantzia) heldu zen. «Oihenarten Oten gastaroa neurthizetan poema liburuaren ale ezezagun bat han zegoela ikusi nuen, eta, honenbestez, ongi ez katalogatutako besterik ba ote zen begiratu nuen. Eta hantxe, Cobla berriae (Vers basques) ikusi nuen, akats eta guzti, alegia, berriac ordez, berriae». Ez zen ez datarik, ez lekurik, ez autorerik ageri. Baina orri kopuruak Baionako Udal Bibliotekan gordetako Oihenarten liburura eraman zuen ikertzailea. «Grenoblekoan, lau orrialde gehiago ziren». Kopia bat eskatu zien hango artxibozainei, eta berehala bidali zioten. «Eta jaso orduko ohartu nintzen poema berriak zirela! Begi bistakoa gertatu zitzaidan!».

Bilbaoren hitzetan, artean ez zekien —eta esan du orain ere ez dakiela guztiz ziur— poema berri horiek liburu bat osatzen zuten, edota Oihenarten gastaroa neurthizetan liburuaren eranskin bat ziren. Idazleak ustez inprentara bidalitako lan guztiak banan-banan aztertu zituen, latinez, frantsesez eta euskaraz idatzitakoak, eta Grenobleko aleetako bati esker argitu ahal izan zuen Oihenartek bi poema liburuxka plazaratu zituela: lehendik ezaguna zena, eta Kopla berriak deritzona. «Bigarren honetako poema gehienak ezagutzen genituen, Baionako udal bibliotekako alean daudelako, baina, orain dakigunez, Baionako alearen parte horrek orri bat du eskas hasieran, eta beste bat amaieran (guztira lau orrialde)», zehaztu du ikertzaileak elkarrizketan. «Lehenengo orrian, Kobla berriak izenburua dago, eta orain arte ezagutzen ez genituen zazpi ahapaldi (poema horretako azken hiru ahapaldiak ezagutzen genituen, Baionako aleari esker). Bestalde, Jorraleen koblak izenburua ezagutzen genuen, Baionako alearen azken orrialdearen barrenean zegoelako, baina ez genituen ezagutzen poemak. Orain, berriz, azaldu da falta zena: Jorraleen koblak I eta Jorraleen koblak II. Eta XX. mendearen hasieraz gero ezagutzen genituen xikitoen moldekoak dira jorraleen hauek».

Bere teoria poetikoa, praktikara

Liburuxkaren hasierako kopletan, Oihenartek beste inon erabili ez zuen egitura metrikoa erabili zuen, Bilbaok azaldu duenez. «Irudipena daukat horrek egilearen helburu nagusietako bat salatzen digula, hau da, euskarazko poesiagintzan era askotako egitura metrikoak erabil daitezkeela erakustea. Hori, azken finean, bat dator bere L’art poétique-n adierazi zuen asmoarekin». Hala, ikertzaileak uste du kobla horietan Oihenartek «praktikan» jartzen duela bere teoria poetikoa, hainbat bertso molde nola erabili daitezkeen erakutsiz eta neurri ezberdinak probatuz.

Kasu honetan, hiru urrats egin ditu ikertzaileak: «Edizio filologikoa aurkeztu, grafia egokiturik eskaini, eta parafrasia ere osatu». Anuario del Seminario de Filología Vasca Julio de Urquijo (ASJU) aldizkariaren webgunean jarri ditu ikusgai oraingo grafiara ekarritako koplak.

Aurkikuntzarekin, batetik, XVII. mendeko poesia berriak agertu direla adierazi du Bilbaok, «eta ez da gutxi»; eta, bestetik, Oihenarten «jokatzeko moldea ezagutzen jarraitzeko bidea» dagoela uste du. «Oihenarten poema berriak aurkitu ditugu, bai, eta bila segitzen badugu, gauza berri gehiago aurkituko ditugu».


Summary: Quincoces eta Campos hirugarren izan dira Mezzalaman. Mendiko eskiko proba aitzindari eta gogorrenetakoan podiumera igo dira bi euskal eskiatzaileak, Valentine Fabre frantsesarekin hirukotea osatuta. Quincoces, gainera, bigarren izan da La Grande Course zirkuituan. Jon Ander Aranburu, Asier Alonso eta Asier Labairu ere bikain aritu dira.

Mendiko eskiko proba zaharrena da Mezzalama, baita gogorrenetakoa ere. 1933an sortu zen eta aurreko larunbatekoa 23. edizioa izan da, bi urtean behin egiten baita lasterketa. Monte Rosako glaziarretan egiten da proba, goi-mendian, eta lau mila metroko hiru gain igotzen dira: Castore, Naso del Lyskamm eta Roccia della Scoperta. Ibilbidearen zati handi bat glaziar-eremuan denez, segurtasunagatik, hiruko taldetan egiten da lasterketa: hiru taldekideek soka berari lotuta joan behar dute, arrakalen arriskua gutxitzeko, eta horrek areago zailtzen du ibilia. Jatorrizko ibilbidea Breuil-Cervinian abiatzen da eta Gressoney-La-Trinite herrian bukatu. 45 km dira guztira, eta goranzko desnibela ia 3.000 metrokoa da. Ibilbidea, gainera, 4.000 metrotik gora doa kilometro askotan, eta, beraz, funtsezkoa da altuerara ondo egokituta egotea.

Nahia Quincoces (Mendexa, 1983) eta Igone Campos (Zumarraga, 1991) Aste Santuan joan ziren Alpeetara, gorputza altuerara egokitzeko, eta bien esanetan, hori izan da lasterketa hain ona egin izanaren gakoa. «Aurreko asteetako egonaldi hori, altuerara aklimatatzea, funtsezkoa izan da altueran ondo sentitzeko. Nahia eta bion artean komentatzen genuen Lekeition egongo bagina bezala sentitzen ginela. Oso sentsazio onak izan ditugu altueran», nabarmendu du Igone Camposek.

Quincocesek hirugarren aldia zuen Mezzalaman. 2015ean egin zuen lehen aldiz, Marta Riba eta Marta Garcia katalanekin batera, era laugarren izan ziren.«Duela lau urte, Marta Riba berarekin eta Valentine Fabrerekin atera nintzen, eta zazpigarren izan ginen orduan. Hirugarren honetan, ilusio handia neukan ondo prestatzeko eta ondo egiteko», nabarmendu du.

Camposek, berriz, lehen Mezzalama zuen. «Ilusio eta gogo izugarria nuen lasterketa honetarako. Lehen igoeran gogorarazi nion Nahiari, ezagutu ginenean, duela urte batzuk jada, nola esan nion gustatuko litzaidakeela noizbait Mezzalaman parte hartzea. Bera ordurako eredu bat zen niretzat, ni hasiberria nintzen. Orduan oso urrun ikusten nuen Mezzalama, baina bost urte geroago, han ginen biok, Mezzalama egiten».

Breuil-Cerviniatik abiatu eta lehen igoera horretan 2.000 metrotik gorako desnibela gainditu behar zuten eskiatzaileek, eta Quincocesek eta Camposek nabaritu zuten hirukoteko beste kidea, Valentine Fabre frantziarra, pixka bat justuago zihoala. Munduko Kopako probetatik ezagutzen zuen Quincocesek frantziarra: «Elkarrekin egin ditugu taldekako zenbait proba, duela lau urteko Mezzalama bera adibidez, eta ez da erraza maila bertsuan dauden hiru neska topatzea».

Erritmoa egokitu, hirurentzat martxa egoki bat hartu, eta aurrera jarraitu zuten. Bukatzea eta ahalik eta hobekien egitea, ez zuten goragoko helbururik, «eta are gutxiago podiumera igotzea», dio Camposek, baina 45 kilometroko mendiko eskiko proba batek bakoitza bere lekuan jartzen du. «Aurrera egin ahala, gure aurretik ziren frantses talde bat eta suitzar talde bat erretiratu egin ziren, altueragatik eta nekeagatik. Hirugarren ginela jakin genuenean, tipi-tapa, ilusio handiz jarraitu genuen amaieraraino», oroitu du Quincocesek.

Nesken podiumean, eskuinean, Igone Campos, Nahia Quincoces eta Valentine Fabre. Mezzalama

Lehen igoera luzearen ondoren, Breithorneko lepoan lotu ziren sokara, glaziar eremuan segurtasun handiagoz joateko, araudiak agintzen duen moduan. Probaren hiru laurden gutxi gora behera, azken jaitsieraren erdi parera arte (Mantova aterpera arte), lotuta egin behar izaten da. «Eta ez da batere erraza, batez ere jaitsieretan. Tarte batzuetan dezenteko arrakala batzuk pasa genituen eskiekin gainetik, eta kontuz ibili behar da uneoro», azaldu du Quincocesek. «Hirukotean aurrean joanez gero, bastoiak erabil ditzakezu, baina atzean ez, sokari heldu behar diozulako, eta orekari hankekin eutsi behar diozu. Ni aurretik joan nintzen jaitsieretan, uneoro abisatzen ‘orain biraketa, orain eskuin, orain ezker’. Lotuta, asko moteltzen da abiadura. Edozein tiraldiren ondorioz erori egin zaitezke. Ez da erraza», azaldu du Camposek.

Biak ala biak «indartsu» sentitu ziren proba osoan. Orain hurrena elkarrekin egin zuten lasterketan, Adamellon (Italia), «txispa faltarekin» ibili zen Quincoces. «Oraingoan, aldiz, beste sentsazio bat, beste indar bat neukan; asko gozatu dut Mezzalaman». Eta Camposek ere, berdin, «zoragarri» sentitu zela dio. «Altueran ibili izan naizenetan oso ondo moldatu naiz, eta sentsazio oso onak izan nituen karrera osoan zehar».

Podiumeko hirugarren postua «ezustekoa eta berezia» izan da bientzat. Camposentzat denboraldia «gorabeheratsua» izan da: «Gauza asko uztartu behar izan ditut, lana, unibertsitateko ikasketak, entrenamenduak, lasterketa asko ezin izan ditut egin, eta egia esan, denboraldiaren bukaeran buelta pixka bat eman diot, eta Mezzalama bezalako proba batean, hirugarren izatea aurtengo eta nire ibilbide osoko emaitzarik bereziena izan da».

Quincocesen kasuan, gainera, ezustekoa are handiagoa izan da, Mezzalama amaitzean jakin baitzuen La Grande Course zirkuitu osoan bigarren izan dela. Bi urte irauten du zirkuitu horrek, eta mendiko eskiko lasterketa klasiko, mitiko eta garrantzitsuenak biltzen ditu: Pierra Menta, Adamello, Tour de Rutor, Altitoy, Patrouille des Glaciers eta Mezzalama. Gehienak bi urtean behin egiten dira, eta horregatik irauten du zirkuituak bi urte. «Sekulako ilusioa egin zidan Grande Coursen bigarren izateak, hori bai ez nuela espero. Munduko lasterketarik berezienak dira guretzat zirkuitu horretakoak . Iaz Altitoy irabazi genuen Igonek eta biok elkarrekin, iazko Pierra Mentan zortzigarren izan nintzen Julia Casanovasekin, Tour de Rotourren zazpigarren egin nuen Anitarekin (Ana Alonso); aurten Adamellon bederatzigarren izan gara Igone eta biok, eta orain hirugarren Mezzalaman. Beraz, lasterketa guztietako puntuak batuta, bigarren. Poz handia».

Alpeak, «beste dimentsio bat»

Nahia Quincoces eta Igone Campos ez dira euskal eskiatzaile bakarrak izan Mezzalaman. Gizonezkoen artean, Monte Rosako glaziarretan izan dira Jon Ander Aranburu zumarragarra (Gipuzkoa) eta Asier Alonso oñatiarra (Gipuzkoa), Loic Thevin frantziarrarekin batera hirukotea osatuz, eta Asier Labairu iruindarra (Nafarroa), Carlos Llerandi eta Pablo Ruiz De Almiron espainiarrekin taldea osatuz.

«Asier Alonso eta biok hitz eginda ginen, eta hasiera batean Asier Labairurekin batera joatekotan ginen, baina datak zirela eta, ezingo zuela esan zigun, eta orduan hirugarren taldekide bat bilatu genuen. Loic Thevin aurrez ezagutzen genuen, frantsesa da, baina Pirinioetakoa, eta gure inguruko lasterketetan elkarrekin ibiliak ginen. Halaxe osatu genuen taldea. Loic esperientzia handiko eskiatzailea da, oso aurrean ibilitakoa, baina gaur egun esango nuke maila paretsuan gabiltzala. Ondo moldatu gara», azaldu du Jon Ander Aranburuk. Labairuk, hasiera batean ezingo zuela joan uste bazuen ere, azkenean aukera izan du, eta Llerandi asturiarrarekin eta Ruiz De Almiron andaluziarrarekin osatu du taldea.

Eskiatzaileak elkarri lotuta, glaziar-eremuan. Mezzalama

Aranburu, Alonso eta Thevin 25. sailkatu dira. Gustura dira emaitzarekin, sentsazio onarekin itzuli dira, baina Aranburuk arantzatxo bat ere ekarri du: «Oro har, karrera ona egin genuen, postu ona lortu dugula uste dut, baina arazo tekniko batzuk izan genituen kranpoiekin, eta denbora eta postu batzuk joan zitzaizkigun hor. Uste dut, arazo horiek gabe, aurrerago ibili gintezkeela. Hori kenduta, pozik, gustura eta beteta etorri gara». Asier Labairu, berriz, 44. izan da, bi espainiarrekin.

Italiako Alpeetan, Adamello eta Mezzalama probetan lehiatu dira aurten Alonso eta Aranburu, eta hura «beste dimentsio bat» dela nabarmendu dute: «Pirinioetan ere baditugu lasterketa teknikoak eta gogorrak, baina hura beste maila bat da. Alpeetako mendi altuetan elurte bat botatzen duenean, metro erdiko elur-hautsa izan dezakete denbora luzean. Pirinioetan oso bakanetan izaten ditugu horrelakoak. Alpeetan, igoerak eta jaitsierak oso luzeak dira. Mezzalamako azken jaitsierak, adibidez, 2.500 metroko desnibel negatiboa zuen, gelditu gabe. Guk, hemen, 600 metro ingurukoak ditugu, gehienez», azaldu du Aranburuk.

Hori guztia dela eta, Alpeetako herrietako eskiatzaileak (italiarrak, frantsesak, suitzarrak...) urrun samar sumatzen dituzte oraindik. «Militarrak eta profesionalak dira asko. Maila handiagoa dute bai fisikoki eta bat teknikoki, mendiko eskirako bizi dira, elurretan entrenatzen dira ia urte guztia... Guk, berriz, gure lana dugu, elurra urrun, eta eskia zaletasun bat da guretzat. Agian, proba motzagoetan, aldeak ez dira hain handiak, baina Mezzalama bezalako lasterketa gogorretan, hor ikusten da zer maila duten. Jaitsieretan, batez ere. Harrigarria da nola jaisten diren inolako beldurrik gabe, abiadura horietan, sokarekin...».

Profesional horien artean lehenak, gizonezkoetan, Davide Magnini, Matteo Eydallin eta Robert Antonioli italiarrak izan dira Mezzalaman. Italiar armadako kideak lehia estuan ibili ziren uneoro Samuel Equy, Matheo Jacquemoud eta Xavier Gachet frantziarrekin. Hirugarren, Werner Marti eta Martin Anthamatten suitzarrak eta Jakob Herrmann austriarra izan dira.

Emakumezkoetan, berriz, Alba De Silvestro, Giulia Murada eta Giulia Compagnoni italiarrak nagusitu dira; bigarren, Marianna Jagercikova eslovakiarra, Elena Nicolini italiarra eta Iwona Januszyk poloniarra izan dira, eta hirugarren euskal ordezkariak.

Emakumezkoak 1.- Alba De Silvestro, Giulia Murada, Giulia Compagnoni 06:20:00 2.- Marianna Jagercikova, Elena Nicolini, Iwona Januszyk 07:11:03 3.- Nahia Quincoces, Igone Campos, Valentine Fabre 08:48:58

Gizonezkoak 1.- Davide Magnini, Matteo Eydallin, Robert Antonioli 04:55:49 2.- Samuel Equy, Matheo Jacquemoud, Xavier Gachet 04:58:33 3.- Werner Marti, Martin Anthamatten, Jakob Herrmann 05:03:24 25.- Asier Alonso, Jon Ander Aranburu, Loic Thevin 07:37:14 42.- Asier Labairu, Carlos Llerandi, Pablo Ruiz de Almiron 08:20:29


Summary: Athleticek irrist egin du, eta galdu egin du Sevillako aurka. Zorigaiztoko jokaldi batek erabaki du neurketa San Mamesen. Yerayk irrist egin du area barruan, eta penaltia egin dio Ocamposi. Argentinarrak berak sartu du gola.

Athleticek partida ona jokatu du San Mamesen Sevillaren aurka, baina zorigaiztoko jokaldi batek erabaki du partida azken minutuan. Yerayk akats galanta egin du area barruan irrist eginez, eta penaltia egin dio Lucas Ocamposi. Argentinarrak sartu du gola, eta garaipena eman dio Jose Luis Mendilibarren taldeari. Une gozoan dago Zaldibarko prestatzailea. Sevillara iritsi zenetik ez du neurketarik galdu; bost irabazi ditu, eta bi berdindu. Gainera, lehen aldiz irabazi du Mendilibarrek San Mamesen. Jardunaldia oso txarra izan da Athleticentzat, aurretik zituen taldeek punturen bat lortu baitute. Horrekin nahikoa ez, eta bi puntura hurbildu zaio Osasuna, hirura Rayo Vallecano, eta bostera Sevilla eta Girona.

Markagailuak erakutsi duen bezala, partida osoa orekatua izan da. Bi taldeak oso antzekoak dira; sendo aritzen dira atzean, eta baloia lapurtzean abiadura bizian egindako trantsizioetan izan ohi dira arriskutsuak. Hori baliatu du Athleticek, eta Williams anaiek hegaletatik min egin dute. Lehen ordu laurdenean bi gol egin dituzte zuri-gorriek, baina biak baliogabetu ditu epaileak. Lehenengoan, 9. minutuan, taldeko jokaldi ederra egin dute lehoiek. Oscar de Marcos iritsi zaio baloia hegalean, eta haren pasea sarera bidali du Nico Williamsek. Baina jokoz kanpo zegoen. Gauza bera gertatu da 16. minutuan; Nicoren erdiraketa sarera bidali du Gorka Guruzetak, baina aurreratua zegoen donostiarra.

Horrek denak gogortu egin du Athleticen jokoa, eta, San Mamesen bultzada baliatuz, presio itogarria egin dute zuri-gorriek. Sevillak sufritu egin du une horretan. Behin eta berriro ahalegindu da Athletic joko zuzena baliatuz, baina ez dute lortu aukera nabarmenik sortzea. Lehen zatiaren amaieran, berriz, hobeto aritu dira bisitariak, eta zuri-gorriei nekea sumatu zaie. Hala ere, Guruzetak lehen gola egiteko aukera izan du 40. minutuan, baina ez da Yuri Bertxitxek egindako erdiraketara iritsi.

Bigarren zatian, golaren bila abiatu dira zuri-gorriak, baina ez dira fin ibili Marco Dmitrovicen ate aurrean. Nico Williams izan da Athleticen jokalari arriskutsuena, eta, bigarren zatian, haren jokoak buruhauste ugari eragin dizkie Sevillako atzelariei. Hala ere, Sevilla ez da oso deseroso egon San Mameseko soropilean. Mendilibarrek asko hobetu du liga hain gaizki hasi zuen Sevilla, eta bigarren zatian partida gogortzeko gai izan da Zaldibarkoaren taldea.

90. minutuan etorri da zorigaiztoko jokaldia. Baloia atzetik ateratzen ari zela, irrist egin du Yerayk area barruan, eta presioa egiten ari zen Ocampos zangotrabatu du. Epaileak argi ikusi du jokaldia. Ez du zalantzarik izan, eta penaltia zela ebatzi du, San Mameseko zaleen haserregarri. Ocamposek berak hartu du ardura, eta argentinarrak ez du huts egin. Horrela amaitu da partida, eta aukera paregabea galdu du Athleticek goiko postuetara hurbiltzeko.


Summary: Geroa Bai alderdia 'Beroa bai' gisa aurkeztu da Altsasuko zerrendan. Uxue Barkosek adierazi duenez, «akats bat» izan da alderdiaren izen aldaketa.

Hiztripua. Horrela definitu daiteke Geroa Bai alderdiak Altsasuko (Nafarroa) hauteskunde zerrendetan duen izen bitxia: Beroa Bai gisa aurkeztu baita. Uxue Barkos alderdiko parlamentuko eledunak gaur Euskadi Irratian adierazi du «akats bat» bertzerik ez dela izan.

Adierazpenak iritsi bitartean, akatsak zeresana eman du sare sozialetan, klima aldaketari eta ingurugiroari buruzkoak gehienak.

Joan den asteazkenean, hilaren 26an, argitaratu zituzten Nafarroako Aldizkari Ofizialean parlamenturako, udaletarako eta kontzejuetarako hauteskundeetarako hautagaien zerrendak. Altsasuko zerrendan dago jasota akatsa.

'Hiztripuak'

Uste baino ohikoagoak dira Geroa Bairena bezalako akatsak, nahi gabe zentzua dutenak. Lanaldia idazten pasatzen duten horien kasuan are gehiagotan gertatzen da, baita BERRIAn ere. Hauteskundeak ate-joka direla kontutan izanik, segur aski BERRIAko kazetari batek baino gehiagok nahiko luke idatzi abestentzioei edo presidentente berriei buruz. Erabakia hartzeko, kazetariek negozatu beharko dute.


Summary: Nafarroan ere moteldu egin da ekonomiaren hazkundea, %0,4raino. Industriaren eta eraikuntzaren ekarpen eskasagoa nabarmendu du Nastatek. bEuroguneak atzeraldiari izkin egin dio, Espainiak, Italiak eta Frantziak konpentsatu dutelako Alemaniaren geldialdia.

Atzeralditik urrun, baina polikiago hazten. Horrela labur daiteke Nafarroako ekonomiak 2023ko lehen hiruhilekoan izan duen bilakaera. 2022. urtea uste baino sendoago amaitu zuen, %0,8ko hazkundearekin, baina erritmo horri jarraitzerik ez du izan. Urteko lehen hiruhilekoan %0,3 hazi da Nafarroako BPG barne produktu gordina. Urte arteko tasak ere beheraka egin du: %3tik %2,4ra.

Nastatek azaldu duenez, industriaren eta eraikuntzaren «dinamismo txikiagoak» eragin du moteltzea. Inbertsioak ere gutxiago hazi dira, baina azken kontsumoak galera konpentsatu du. Xehetasun gehiago ekainaren 23an emango ditu Nastatek.

Aste batzuk lehenago, ekainaren 2an, zabalduko ditu Eustatek Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako kontu ekonomikoei dagozkien datuak. Astelehenean aurreratu zuenaren arabera, bilakaera Nafarroakoaren oso antzekoa da, eremu batean zein bestean: hiru lurraldeetan hamarren bat moteldu da hazkundea, %0,4raino.

Espainia, uste baino hobeto

Motelaldirik ez du izan, berriz, Espainiako ekonomiak. INE estatistika institutuak aurreratu duenez, aurreko hiruhilekoan %0,5 hazi da, aurreko hiruhilekoan baino hamarren bat gehiago —%0,2ko datua berrikusi eta %0,4ra igo du INEk—. Urte arteko tasa ere bizkortu da, %3,8raino.

Susperraldiaren arrazoien artean esportazioak daude. Azken hiruhilekoan %10,2 handitu dira; batez ere zerbitzuen esportazioa handitu da (%23), baina ondasunenak ere hobera egin du (%4,9). Turismoaren ekarpena ere oso handia izan da: ez egoiliarren gastua %3,6 uzkurtu zen duela urtebete, eta %34,3 hazi da aurten, urte arteko tasan.

Enpresen inbertsioa ere handitu zen, Europako Batasuneko Next Generation funtsen laguntzarekin, baina inflazio handiak familien gastuaren hazkundea asko moteldu dute, %2,9tik %1,5era.

Espainia da euroguneko kideen artean gehien hazten ari direnetako bat, baina horrek badu beste azalpen bat ere: hura da COVID-19ak eragindako itxialdiaren aurretik zuen BPGa berreskuratu ez duen bakarra. %0,2 baizik ez zaio falta, Ekonomia Ministerioak aipatu duenez. «Berreskuratu behar den azken erakuslea da, gainontzekoak oso gainetik daudelako, enplegua esaterako».

Espainiaren hazkundea uste baino handiagoa izan da, eta, Italiak izan duenari batuz gero (%0,5), eurogunea geldialditik atera dute. Eurostatek kaleratu duenez, euroa diru gisa duten hogei herrialdeetako jarduera ekonomikoa %0,1 hazi da urteko lehen hiruhilekoan. Datu hobea espero zuten Reutersek galdezkatutako adituek (%0,2), baina, edonola ere, ez da gertatu iragarlerik ezkorrenek urte hasierarako espero zuten atzeraldia.

Hazkundea uste baino laburragoa izatearen arrazoi nagusia Alemania da. Euroguneko ekonomiarik handienak ez du aurrera ez atzera egin urtarriletik martxora. Horrela eragotzi du atzeraldi teknikoan sartzea —2022ko azken hiruhilekoan %0,5 uzkurtu zen—, baina kasu horretan ere, espero baino emaitza kaskarragoa izan du. Destatis estatistika agentziak jakinarazi duenez, familien gastua eta gastu publikoa txikitu egin dira, baina hazi egin dira, berriz, inbertsioak eta esportazioak. Espainian gertatu denaren antzekoa, hain zuzen ere.

Frantzia, geldialdirik ez

Frantziak, berriz, espektatibak gainditu ditu: iazko azken hiruhilekoan pare egin ondoren (%0), 2023ko lehen hiru hiru hilabeteetan %0,2 hazi da, iragarleek esandakoa baino hamarren bat gehiago. Familien kontsumoa egonkorra izan da, baina Frantzian ere bizkortu egin dira esportazioak, eta industriak hiruhileko ona izan du. «Sendo dago Frantziako ekonomia; enpresek inbertitzen jarraitzen dute, eta enplegua sortzen», esan du Bruno Le Maire Finantza ministroak. Urte osorako %1eko hazkundea espero du, baina hortik beherako aurreikuspena egin dute OCDEk eta NDF Nazioarteko Diru Funtsak (%0,7).

Kopuru horietara iritsi gabe geratzekoa da Alemania, nahiz eta aste honetan Berlinek bere iragarpenak hobetu dituen: %0,4ko uzkurtzea izan behar zuena, %0,4ko hazkundea izango da.

Herrialde handietatik kanpo, gorabeheratsua da euroguneko kideen bilakaera. Eurostati datuak eman dizkietenen aldetik, Portugalek du hazkunderik handiena (%1,6), eta zenbaki positiboak izan dituzte Letoniak (%0,5), Belgikak (%0,4), eta Suediak ere (%0,2).

Kontrako aldean dago Austria, -%0,4rekin. Irlandaren datua are okerragoa da (-%2,7), baina harenak tentuz hartu behar dira, BPGa puztu egiten dutelako AEBetako multinazional gehienen Europako egoitza han izateak.


Summary: Inflazioak gora egin du apirilean, erregaien ondorioz. Iazko apirileko deskontuaren eta argindarra gutxiago merkatzearen eraginez, Espainiako inflazioa %3,3tik %4,1era igo da.

Egutegiaren efektuak inflazioaren gorakada ekarri du Espainian. INE estatistika erakundearen arabera, zortzi hamarren egin du gora urte arteko inflazioak, %3,3tik %4,1era.

Bi arrazoi eman ditu INEk horretarako. Lehena da iazko abenduan erregaiak merkatu egin zirela, orduan jarri baitzen indarrean Espainiako Gobernuak erregai litroari emandako deskontua, hogei eta 25 zentimo artekoa. Deskontu horrek gasolina nabarmen merkatu zuen iazko apirilean, eta halakorik ez da gertatu apiril honetan.

Hego Euskal Herrian, batez beste, 1,677 euro kostatu da gasolina litroa apirilean, eta 1,535 gasolioa. Deskontua kontuan hartuz gero, duela urtebeteko antzeko prezioak dira.

Bigarren arrazoia da argindarra ez dela merkatu 2022ko apirilean merkatu zen adina.

Kontrara, INEk aurreratu du elikagaiak eta edari ez-alkoholdunak aurtengo apirilean ez direla garestitu iazkoan bezainbeste. Elikagaiak %15etik gora garestitu dira azken urtean, baina igoera hori apaltzen hasiko dela uste du Espainiako Gobernuak.

Elikagai freskoak eta erregaiak kontuan hartzen ez dituen azpiko inflazioak, berriz, beherakada nabarmena izan du apirilean, oraindik oso handia bada ere. Zehazki, martxoko %7,5etik apirileko %6,6ra igaro da.

Maiatzaren 12an zabalduko ditu datuak INEk, eta orduan jakingo da zer gertatu den Hego Euskal Herrian ere. Martxoan %3,4koa izan zen, eta %15,8 elikagaiena.


Summary: Gizon bat atxilotu dute Bilbon, bikotekidea atxiki eta jipotzea egotzita. Uretamendi auzoan gertatu da, eta bikotearen bi ume adingabe ere etxean zeuden.

40 urteko gizon bat atxilotu dute Bilbon bere bikotekidea atxiki, jipoitu eta mehatxatzea egotzita. Uretamendi auzoan gertatu da, eta bikotearen bi ume adingabe ere etxean zeuden.

Ertzaintzak, gertatutakoaren berri jakitean, berehala erantzuteko patruila bat mobilizatu du. Izan ere, abisuaren arabera, atxilotuak labana bat zuen, eta emakumea eta bi adingabeak atxikita zeuzkan. Poliziak etxebizitzara sartzea lortu duenean, gizonak ez die aurre egin, eta indarkeria matxista egotzita atxilotu dute.

Bai biktima eta bai bi haurrak erietxe batera eraman dituzte, eta, jarraian, salaketa jartzera. Atxilotua polizia etxean dago, eta aurreikusten da gaur geldituko dela epailearen esku.


Summary: Saizek utzi egingo ditu Nafarroako Gobernuan dituen ardurak. Aurrerantzean, sailburu sozialistak Iruñeko alkate izateko lehian jarriko ditu indarrak

Nafarroako Gobernuko bozeramaile eta Ekonomia eta Ogasun sailburu Elma Saizek iragarri du utzi egingo dituela Nafarroako Gobernuan dituen ardurak, Iruñeko udal hauteskundeetan zentratzeko. PSNren Iruñeko alkategaia da, eta lehia horretan jarri nahi ditu indarrak.

Saizek azaldu duenez, legeak ez du behartzen gobernuaren arduren eta Iruñeko hautagaitzaren artean aukeratzera, baina hala egitea erabaki du: «Politika egiteko modu hori Iruñeko Udalera ere eraman nahi dut».

Pozik agertu da gobernuan egindakoarekin: «Oso lan mardula izan da, agintaldi zail batean egindakoa, buru egin behar izan baitiegu mundu mailako pandemia bati eta Europako ateetan piztutako gerra bati».

Saizek gogorarazi du koalizio gobernu batean aritu dela, eta uste du formula horrek iraun egingo duela gerora ere: «Elkarrizketa, gizarte osoari entzutea eta politika eraginkorra ezaugarri nagusiak izan dira sail honetan. Uste dut aurrera begirako oinarriak ezarri direla, badago-eta gauzak beste modu batera egitea».

Ordezkoa, Cigudosa

Haren tokia Juan Cruz Cigudosa Unibertsitate, Berrikuntza eta Teknologia kontseilariak hartuko du; hots, egun duen ardurari Ekonomia eta Ogasunarena gehituko dio. Bozeramaile gisa, berriz, Javier Remirez lehen presidenteordea ariko da.

Arratsaldean, Saizek Iruñeko Udalerako hautagaitza aurkeztu du. Aipatu du hiriari begira etorkizuneko «alternatiba erreal bakarra» harena dela, eta UPNren eta EH Bilduren proiektuek huts egin zutela.

Adierazi du gobernuan kudeaketarako eta akordioak egiteko erakutsitako ahalmena udalera eraman nahi duela. Genero berdintasunaren eta ekonomiaren arloan zuzeneko erantzukizunak hartzeko prest dagoela gaineratu du.


Summary: Errusiak Ukrainako zenbait hiri bonbardatu ditu, eta 21 lagun hil. Azken bi hilabeteetako erasoaldirik bortitzenak egin dituzte Errusiako indarrek, gerra frontetik urrun. Moskuren oldarraldiaren aurka «erantzun bateratu bat» emateko eskatu du Zelenskik. Ukrainako Defentsa ministroak ziurtatu du kontraerasorako prestaketa «azken txanpan» sartu dela.

Sirena hotsarekin esnatu dira gaur Ukrainako zenbait hiri nagusi, tartean Kiev. Izan ere, Errusiako armadak azken bi hilabeteetako erasoaldirik bortitzenak egin ditu, eta hirien aurka egindako bonbardaketetan errusiar indarrek gutxienez 21 pertsona hil dituzte, agintari ukrainarren arabera. Herrialdeko presidente Volodimir Zelenskik gogor gaitzetsi du Errusiaren oldarraldia. «Ukrainak eta nazioarteak erantzun bateratu bat eman behar diote Errusiaren indarkeriari. Ez dugu krimen bakar bat ere ahaztuko», esan du Zelenskik, sare sozialetan zabaldutako mezu batean.

Errusiaren azkenaldiko erasoaldirik handiena gertatu eta ordu batzuetara, Ukrainako erreskate taldeak eraikin suntsituen hondakinen artetik herritarrak ateratzen aritu dira. Ukraina erdialdeko Uman hirian, gutxienez hemeretzi pertsona hil dira —tartean 10 urteko bi gazte—, eta hamazazpi zauritu, Errusiako armadak jaurtitako misil batek etxebizitza eraikin bat jota, Ihor Klimenko Barne ministroak jakinarazi duenez.

Txerkasi probintziako Dnipron, berriz, hiriko alkate Boris Filatoven arabera, bi hildako izan dira errusiar indarren oldarraldiaren ondorioz: emakume bat eta haur txiki bat. «Ez dago hitzik», esan du Filatovek.

Ukrainako hiriburuan ere leherketak entzun dituzte, baina Kieveko agintariek baieztatu dute Errusiak jaurtitako lehergaien ondorioz ez dela inor hil, eta erantsi dute aireko defentsa sistemek gutxienez 11 misil eta piloturik gabeko bi hegazkin suntsitu dituztela; orotara, 21 misil erorarazi dituzte. Ukraina erdialdean, Krementxuken eta Poltavan ere izan dira leherketak, eta Mikolaiven ere bai, hegoaldean, Ukrainako Interfax albiste agentziaren arabera.

Errusiako Defentsa Ministerioak adierazi du «helburu militarrak» zituela erasoak. Neguan azpiegitura zibilei eraso zien aldizka, bereziki energia azpiegiturei. Joan den urtearen amaieratik aurrera, Errusiak ia astero egin zituen gisa horretako oldarraldiak, negua amaitzean eraso kopuruak behera egin bazuen ere. Bide horretan, Mendebaldeko herrialdeek baieztatu zuten Moskuk irismen luzeko misilen armategiaren zati handi bat erabili zuela Ukraina higatzeko.

Kremlinek, berriz, esan du ez diela zibilei zuzenean erasotzen, baina Kievek salatu du gerra frontetik urrun dauden hirien aurkako ekintzek ez dutela inolako asmo militarrik. Horiek horrela, «gerra krimenak» egitea egotzi dio Moskuri.

Hain justu, gerra fronteari dagokionez, Ukrainako Defentsa ministro Oleksii Reznikovek gaur ziurtatu du kontraerasorako prestaketa «azken txanpan» sartu dela: «Oro har, prest gaude». Hori bai, Reznikovek aurreratu du Kiev ez dela zain egongo AEBen Abrams tankeak noiz iritsiko. «Komandanteek erabakia hartu bezain pronto egingo dugu», zehaztu du hedabideen aurrean egindako agerraldian. The New York Times egunkariak atzo filtrazio bat dela medio argitaratutako AEBetako dokumentu militarraren arabera, Ukrainako hamabi brigada —4.000 soldadu guztira— gerra frontera joatekoak dira datozen egunotan. Kievek espero du kontraerasoak gerraren jokalekua aldatzea eta Errusiak okupatuta dauzkan eremuak berreskuratzea.

Errusia eta Txina, batuta

Errusiako Defentsa ministro Sergei Xoigu eta Li Shangfu Txinakoa New Delhin bildu dira gaur, bigarren aldiz azken hamar egunetan. TASS Errusiako albiste agentziak jakinarazi duenez, bi aldeak SCO Shanghaiko Lankidetza Erakundearen goi bileratik kanpo bildu dira. Bi ministroak apirilaren 18an batzartu ziren azkenekoz, Moskun, eta bien arteko lankidetza militarra areagotzeko erabakia hartu zuten. Xoiguk gaur adierazi du Mendebaldeak Ukrainan duen helburu nagusia dela Errusia estrategikoki garaitzea eta monopolio posizioari eustea. Eta erantsi du NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kide diren herrialde «ia guztiek» euren gaitasun militarrak hedatu dituztela Errusiaren aurka aritzeko.

Kremlinek, bestalde, aldaketa bat egin du gobernuan bertan. Aleksandr Sladkov errusiar blogari militar batek eta RBC albiste atariak jakinarazi dutenez, Mikhail Mizintsev koronel jenerala Defentsa ministrordearen kargutik kendu dute. Mizintsevek Ukrainako Mariupol hiriaren setioa gidatzeko ardura izan zuen; hain justu, errusiar indarrek iazko maiatz erdialdean Mariupol erabat okupatzea lortu zuten, Azovstal altzairutegian 80 egunetik gora gotortuta zeuden Ukrainako soldaduek eta Azov batailoi paramilitarreko kideek —eskuin muturreko talde armatu bat da— amore eman ostean.

AI «atsekabetuta», txostenak eragindako kritikagatik

AI Amnesty Internationaleko zuzendaritza gogoeta prozesu batean egon da hainbat hilabetez, iazko abuztuan Ukrainako indarren aurkako salaketei buruz kaleratutako txostenak eragindako kritiken harira; AIk tropa ukrainarrei leporatu zien zibilak «arriskuan» jarri izana. «Nazioarteko giza zuzenbidea urratzen dute, zibilak helburu militar bihurtzen baitira», esan zuen garai hartan AIko idazkari nagusi Agnes Callamardek.

The New York Times-ek hemezortzi orrialdeko txostenaren kopia bat eskuratu du, eta nabarmendu GKEak «zailtasunak» izan dituela Ukrainako gatazkako aldeei nazioarteko zuzenbidea aplikatzeko orduan; giza eskubideen taldearen aurka izandako erreakzio «basati eta azkarra» ere azpimarratu du. Txostenaren arabera, zibilak arriskuan jartzen dituzten borroka taktikak erabili zituen Ukrainako armadak; besteak beste, base militarrak jarri dituzte zibilak bizi diren eremuetan, erietxeetan eta ikastetxeetan. Errusiak bat egin zuen AIren ikerketarekin; Kievek ez, ordea. Zehazki, Zelenskik AIri leporatu zion «biktimak eta erasotzaileak» parekatu izana, eta, haren iritziz, ezin zen «toleratu» erakundearen txostena.

Erantzun gisa, AIk «atsekabe handia» agertu du ikerketak eragindako «larritasunagatik eta haserreagatik», eta iragarri du txostena berrikusi egingo dutela, jakiteko «zerk huts egin zuen eta zergatik». Behaketa horren barruan, AIko zuzendaritza batzordeak eskatu du berrikuspen juridiko independentea egiteko eta adierazpenen edukia legitimoa ote zen zehazteko.

Hiritartasuna, okupatutako lurretakoei

Errusiak Ukrainan okupatutako eta anexionatutako Zaporizhia, Kherson, Luhansk eta Donets eskualdeetako herritarrei herritartasuna emango diete. Hori ahalbidetzen du Vladimir Putin Errusiako presidenteak sinatutako dekretu batek. Reuters berri agentziaren arabera, hori egiteko moduan egongo dira 2024ko uztailaren 1era arte; baina tramitea betetzeari uko egiten diotenek deportatuak izateko arriskua edukiko dute.


Summary: Urtebeteko grebaren ostean, akordioa lortu dute Gipuzkoako errepideetako elektrizitatearen mantentze lanetakoek. Gipuzkoako Foru Aldundiak azpikontratatutako 22 langileek %22ko soldata igoera lortu dute. 2022ko maiatzaren lehenean hasi ziren greba mugagabearekin.

Datorren astelehenean, maiatzaren lehenean, urte bat beteko da Gipuzkoako errepideetako elektrizitatearen mantentze lanak egiten dituzten 22 langileak greban hasi zirenetik. Hala ere, ez dira urtebeteko borrokaldira iritsiko, akordio bat lortu baitute Gertek enpresarekin; Bidegik eta Gipuzkoako Foru Aldundiak azpikontratatutako enpresa bat da, AP-1/AP-8 eta N-636 errepideetako mantentze lanak egiteko. Greba hasi aurretik zituzten soldatak %22 igotzea lortu dute —6.000 euro gehiago urtean—, eta adostu dituzten plus berriek soldata beste %10 handitu dezaketela adierazi du ELA sindikatuak, ohar bidez.

Soldata igoerez gain azpikontratazioari mugak jartzea lortu dutela esan du ELAk; izan ere, Gertek enpresako langileak ITS ABEE aldi baterako enpresa elkartera subrogatuko dira.

Grebalariek hilabeteak daramatzate salatzen aste batzuetan 70 ordu egiten dutela lan, eta batzuetan hamabi orduko guardiak egiten zituztela. Hala ere, sindikatuak ez du adierazi alde horretatik hobekuntzarik egon den ala ez.


Summary: Pintto txakurra hil da; gora Kira eta Thor. Hego Euskal Herriko «txakur izenik ohikoenen» zerrenda plazaratu dute

«Hator, Pintto!». «Hoa, Xarpa!». «Beltzi, guau guau, lagun maitagarria, denontzat pozgarri», kantaren arabera. Txakur izen klasikoak izan dira horiek Euskal Herrian. Bat, Bi, Hiru, Lau eta Bost izen irudimentsuak ere asko erabili izan dira batzuen lagunik hoberenei esateko. Ikerketa ofizialik ez badago ere, Hegoaldean txakurren izenik ohikoenen 2022ko zerrenda argitaratu dute.

«Izen batek esanahi garrantzitsua du, eta gure txakurrentzat aukeratzen ditugun izenek gehien axola zaizkigun gauzak islatzen dituzte, askotan». Soziologia eta txakurrologia nahastu ditu Rover konpainiak 2022ko 100 txakur izenik ohikoenak ikerketan. Animalientzako jana banatzen du enpresa horrek, eta bere datu basean jasotako izenak aztertu ditu. Horrekin, zerrenda bat osatu du.

Hegoaldeko datuak erkide autonomoetan bananduta eman ditu, ordea.

Araba, Bizkaia eta Gipuzkoari dagokienez, hauek dira iazko izenik ohikoenak datuon arabera:

Txakur arrak:

1. Max 2. Bruno 3. Thor 4. Argi 5. Lur 6. Coco 7. Luka 8. Rocky 9. Noa 10. Toby

Txakur emeak:

1. Nala 2. Kira 3. Luna 4. Lola 5. Sua 6. Bimba 7. Mia 8. Cooper 9. Gala 10. Kala

Nafarroan, berriz:

Arrak:

1. Coco 2. Thor 3. Argi 4. Lolo 5. Rocky 6. Simba 7. Aslan 8. Blu 9. Choco 10. Jack

Eta emeak:

1. Luna 2. Kira 3. Lia 4. Lola 5. Aria 6. Laika 7. Lua 8. Nala 9. Nina 10. Pepa

Beraz, esan daiteke Hegoaldean oro har Argi dela euskarazko izenik ohikoena, arren artean. Argiarekin loturiko ideiak ere nagusi dira emeentzat: Kira (distiratsu, japonieraz) eta Luna (ilargia, latinez, gazteleraz, italieraz eta portugesez) lirateke txakur emeen artean ohikoenak. Azken hori boladan dago pertsona izen gisa ere. Askoren arabera, Harry Potter nobela saileko pertsonaia batek izen hori izateak bultzatu du moda.

Gizarte aldaketak islatzen dituzte izenek, maskotei zein gizakiei jarritakoek.

Ikusi gehiago: Julen eta Ane, jaioberrien izenik arruntenak Hego Euskal Herrian 2019an


Summary: Pencek deklaratu du Bidenen garaipena eragozteko Trumpen ustezko saiakerari buruz. Espero da haren lekukotza erabakigarria izango dela. Presidenteorde ohia estu hartu zuen orduan haren nagusia zenak, 2021eko urtarrilaren 6an ez zezan berretsi hauteskundeen emaitza.

Lekukorik garrantzitsuenak deklaratu du. Mike Pence AEBetako presidenteorde ohiak (2017-2021) testigantza eman zuen atzo Donald Trump AEBetako presidente ohiaren kontrako auzietako batean. Zehazki, Trump Joe Biden egungo estatuburuaren hauteskunde garaipena blokeatzen saiatu al zen argitu behar duen auzian deklaratu zuen, zinpeko epaimahai baten aurrean.

Pencek Trumpen gobernu berean jardun zuen, eta presidente ohiak presio egin zion, Biden bozetan irabazle izan zela berretsi aurreko egunetan, haren izendapena eragotzi zezan. Trumpek eskatu zion Senatuko presidente zenez gero zegozkion eskumenak erabil zitzala Bidenen garaipena zapuzteko, baina Pencek uko egin zion horri. Espero da haren lekukotza erabakigarria izango dela Trumpen kontrako auzian. Epaimahaiari esandakoak ez dira publiko, saioa ateak itxita egin baitzuten –bost ordu baino gehiago iraun zuen–.

Trumpen bigarrena urte hasieran deitu zuen deklaratzera epaimahaiak. Bai Trumpek eta bai Pencek berak ahaleginak egin dituzte deklaratu behar ez izateko. Azken horrek salatu du konstituzioak salbuesten duela Senatuko presidente gisa zituen funtzioei buruz azalpenak ematetik. Trumpek argudiatu du bere presidenteordearekin izan zituen elkarrizketak babestuta daudela presidenteari aitortzen zaizkion pribilegioen bitartez.

Justiziak baztertu egin zituen Trumpen argudioak, baina arrazoia eman zion Penceri, neurri batean. Hori dela eta, Trumpen bigarrenak ez du azalpenik eman beharko 2021eko urtarrilaren 6an, Senatuak Biden bozetako irabazletzat jo zuenean, ganberako presidente gisa zituen egitekoengatik, baina behartuta dago Trumpen ustezko jokabide kriminalen inguruko lekukotza ematera.

2024ko hauteskundeetan Trumpen aurkari izango den ala ez argitzeko aste gutxi falta direnean eman du Pencek testigantza, hain justu. Trumpek iragarria du hautagai izango dela, eta Pencek ez du esan oraindik Alderdi Errepublikanoko presidentegaia izateko lehian parte hartuko duen ala ez.

Trumpek gogor kritikatu zuen Pence pribatuan eta jendaurrean, uko egin ziolako 2021eko urtarrilaren 6an Bidenen garaipena ez berresteari. Presidenteorde ohia Trumpen jarraitzaileen jopuntu bihurtu zen, eta, Kapitolioa hartu zutenean, Senatuak Bidenen garaipena berretsi zuen egun berean, Pence urkatzearen aldeko leloak oihukatu zituzten. Urka bat ere eraman zuten Kapitolioaren parera.


Epaiketa eta lokal berria urte berean

Summary: Epaiketa eta lokal berria urte berean. 2021eko agorrilaren 21ean, Hazparneko Davidenia etxea okupatu zuten Ttattola gaztetxeko kideek; handik lau astera kanporatuak izan ziren. Jabeak ezarri salaketaren ondorioz, epaiketa ukanen dute maiatzaren 25ean, Baionan. Herriko etxeak, bestalde, gaztetxe bat eginen die laster.

Aste hastepenean, sare sozialetan jakinarazi dute Hazparneko Ttattola gaztetxe ohiko kideek epaiketa ukanen dutela heldu den maiatzaren 25ean. 2021eko agorrilean Ttattola gaztetxe ezagunaren mentsa sentiarazteko, eta, bide batez, Hazparneko etxe hutsen kopurua salatzeko, hiriguneko etxe huts bat okupatu zuten, hura gaztetxe bilakatzeko xedez. Agorrilaren 21ean izan zen; aste bat berantago, jabeak hala galdeturik, kanporatze agindua eskuratu zuten. Okupazioak duela bi urteko irailaren 21a arte iraun zuen, halere, eta orduan hedexuriek kanporatu zituzten. Jabearen salaketaren ondorioz, orain Ttattolako kide bat epaitua izanen da.

Salaketatik auzira

2021ean, urtarrilean, Ttattola gaztetxearen hemezortzi urteko bide luzea gelditu zen jabeak bere lokala berreskuratu nahi zuelako. Egoitzarik gabe izateak kezkatu zituen gazteak, Iulen Vrignon gaztetxeko kidearen erranetan: «Guretzat aski kezkagarria zen, zeren gaztetxe bat galtzen delarik eraiki den guztia eta dinamika biziki fite hausten da; politikoki, kulturalki… biziki pobre bilakatzen da». Hauteskunde garaiak zirenez haiek, aurkeztu ziren hiru zerrendekin bildu, eta denek hartu zuten gaztetxearentzat egoitza berri bat atzemateko engaiamendua.

Isabelle Pargade auzapez izendatu eta urte eta erdiz ez zelako lokal proposamen izpirik izan, hiriguneko jabe pribatu baten eraikina okupatzea deliberatu zuten. Pargadek salatu zuen okupazioa, baina gazteekin «okupazioa aitzin, okupazio denboran eta ondotik harremanetan» egon dela erran du beti. Aste hasiera honetan, Ipar Euskal Herriko Hitza-ren galderei ihardestean, ez zuen oraino epaiketaren berria ukana. Okupazioa hasi eta fite heldu zen, Prefeturatik, kanporatze agindua. Gazteek helegite bat ezarri zuten Paueko (Okzitania) Auzitegi Administratiboan, baina ez zuen kanporaketa trabatu. Irailaren 21ean sartu zen Polizia Davidenean.

Okupatu etxe haren jabeak ezarri salaketa baten ondorioa da heldu den maiatzaren 25ean Baionan iraganen den epaiketa. 2021eko irailaren 21ean, kanporatze egunean present zen kide bat da, zehazki, epaitua izanen; baina, Vrignonek erran duenez, ez da hura bakarrik joanen: «Ezin diote elkarte bati auzia egin, soilik pertsonei. Pertsona bakar batek du auzia, baina guk hastapenetik erran genuen okupazioa kolektiboa zela eta ondorioak ere kolektiboki hartuko genituela, eta hori eginen dugu».

Maiatzaren 17an sostengu gaualdia antolatu dute horregatik, Aiherrako denen etxean. Isun bat pagatzera zigortuak izatea ez dute baztertzen, eta, «sostengu ekonomikoa» aitzinikusten hasiak badira ere, Vrignonen ustez sostengu «morala» da inportanteena: «Geure burua berriz erakusteko, berriak emateko, errateko borrokatu garela eta, ondorio juridikoak baldin badira ere, herritarren sostenguari esker lortzen ahal direla ondorioak», zehaztu du, umilki ari direla gehiturik.

Gaztetxe berri bat bidean

Okupazioaren ondoriotzat jotzen du Vrignonek, hain zuzen, Hazparneko Herriko Etxeak eskaini dien lokala; axuri merkatua bi partetan zatitu eta gaztetxe bat izanen da merkatuaren ondoan, obrak bukatzean, hiriaren erdigunean: «Okupazioak aitzinarazi du dena. Okupazioa izan eta hilabete batzuk berantago auzapezak proiektua aurkeztu zigun, eta hori zen ideia: gauzak azeleratzea eta erakustea gazteen problematikak zeintzuk diren, bigarren etxebizitzen eta etxe hutsen kopuruak erakutsiz».

Pargade auzapezak bere hitza betetzen duela erran du proiektu berria aipatzean: «Badu urte bat aitzinkontuaren kredituak bozkatu ditugula, eta orain gaztetxea eraikitzen ari gara. Enpresen kontsultak abiatu dira, merkatu publikoa bidean da; obrak hasiak dira hirigunean gaztetxe berri bat egiteko». Egoitza berritzeko planak Ttattolako kideekin landu dituztela gehitu du Pargadek.

Okupazioa aitzin, 2021ean herriak bestelako proposamenak egin zituen gaztetxe bat nahi zutenentzat, herriko egoitzak eskas zirelakoan: herriko lokal batzuk puntualki erabiltzea. Vrignonek gogoratu du ez zitzaiela proposamen egokia iruditzen: «Herriko lokalak proposatzen zizkigun, puntualki baliatzeko, eta hori ezin da. Gaztetxe bat autokudeatua da, guk dugu barnea antolatzen, guk dugu gure egiten…; gaztetxe batek nortasun bat badu. Nahi dugularik biltzeko da, herriko etxeari baimena galdegin gabe aste bat lehenago».

Alta, Pargade zinez atxikia da partekatze ideia horri oraino ere. «Gaztetxearentzat ala beste nornahirentzat, nik beti erraten dut egoitzak mutualizatu behar direla. Lehentasunez gaztetxearentzat izanen da, baina haiek ez dutelarik erabiliko, beste elkarteek baliatzen ahalko dute, beste egoitza sozialekin egiten dugun bezala. Ondasun publikoa ondasun komuna da, eta ezin da manera pribatu batez hartaz jabetu».

Hazparne erdigunean okupatu zuten eraikina gaztetxe bilakatuko zutela iragarri zuten Ttattolako kideek. Auzapezari, aldiz, ez zitzaion egokia iruditzen; besteak beste, auzoz inguratua zelako. Ezkerparetaren ondoan, berriz, axuri merkatuaren egoitza aparkalekuek inguratzen dute; gainera, herriak gaztetxearentzat abiatu obrekin, bakartua izanen da egoitza, eta, Pargadek argitu duenez, ¨lasaiki antolatzen ahalko dituzte haien aktibitateak auzoen arrangura ukan gabe. Erdigunean da, baina auzoak hurbil ukan gabe».

1996an ukan zuten Hazparneko eta inguruko gazteek lehen gaztetxea, Batzokia izenekoa, 2000. urtea arte. Azken belaunaldiek ezagutu duten lokal koloreztatua, berriz, 18 urtez gaztetxe izana zen 2002az geroztik. Bi lokalak alokairuan hartu zituzten gazteek, eta gaur egungoek ere begiratu zituzten jabe pribatuen proposamenak gaztetxe berri bat bilatzean, baina «prezioak karioegi» zitzaizkien.

Okupazioarekin, lokal baten beharra agerian uzteaz gain, Hazparneko etxe huts eta bigarren etxebizitzen kopurua ere salatu nahi izan zuten Ttattolako kideek, bostehun etxe hutsen kopurua zabalduz. Gaztetxearen beharraz gain, Hazparneko Herriko Etxean etxebizitza hutsei buruzko eztabaidak ere ireki ziren okupazioaren ondoko herriko kontseiluetan.

KRONOLOGIA

Momentu berean iragarri dituzte biak: epaiketa eta sostengu gaualdia. Ttattola Hazparneko gaztetxearen aldeko sostengu gaualdian Zetknin, Ramonheurs de Menhirs eta DJ Mixela ariko dira Aiherrako denen gelan.

1996. Batzokia, Hazparne inguruko lehen gaztetxea. 2000. Batzokia utzi zuten jabeak, egoitza berreskuratu nahi zuelako. 2002. Ttattola gaztetxearen lehen urtea. 2021eko urtarrila. Batzokia bezala, jabeak lokala berreskuratu zuen. Gaur egun lokal komertziala da. 2021eko agorrila. Agorrilaren 21ean hasirik, Davidenia etxearen okupazioa lau astez, kanporatuak izan arte. 2023. Maiatzaren 17an, sostengu gaualdia Aiherran; 25ean, epaiketa Baionan.


Summary: Herri bat ospatzeko eta aldarrikatzeko egunak. Ijito Herriaren Nazioarteko Eguna da apirilaren 8a, eta IrunÌeko ijitoek Argaren ibaiertzean ospatu zuten: loreen zeremonia egin zuten, euren herriaren diaspora oroitzeko. Apirilak badu bertze egun nabarmenik, hala ere, herrialdeko ijitoentzat: Gaz Kalo federazioak Nafar Ijitoen Eguna ospatu zuen ostegunean.

Bestak eta aldarriak bat egiten dute apirilean ijitoen artean: Ijito Herriaren Nazioarteko Eguna da 8a; 27a, berriz, Nafarroako ijitoena. Apirilaren 27an, 1435ean, Zuria I.a Nafarroakoak dokumentu bat sinatu zuen ijito talde bat aske ibil zedin erresuman barrena. Ordukoak dira ijito herriaren erroak herrialdean, baina luze bezain ezezaguna da ijito nafarrek geroztik egin duten bidea. Kultura aberatsekoa da ijitoen herria, baina egun, oraindik ere, zaila dute estereotipoen eta aurreiritzien zamari ihes egitea. Anitz dute ospatzeko, bai eta salatzeko ere.

«Ezin dugu segitu sistemaren begirada arrazista onartzen; ezin dugu onartu aurrerantzean ere ijitoon inguruko betiko estereotipoak sustatzea». Horixe erran du Bruno Jimenezek (Zangoza, 1973). Maisua da, Kasedako eskolako zuzendaria; musikaria ere bada, eta Zangozako Nora abesbatzako burua. Hitz bat jarri du erdigunean: ezjakintasuna. «Payo-ek ez dute ijitoon kulturaren berri, eta ijito anitzek ere ez dute ezagutzen euren historia».

Ez dute ezagutzen, ez dietelako irakatsi. Nafarroako Gobernuak huts hori konpontzen hasi nahi du, eta Hezkuntza Departamentuak eskatuta, hain zuzen, ijito herriari buruzko materiala prestatzen ari da Jimenez, curriculumean txertatzeko. «Ezinbertzekoa da ijitoen historia eskoletara eramatea».

1435ean hasi zen Nafarroan ijitoen historia hori. Santiagora bidea egin nahi zuen erromes talde bat zen Zuria I.a Nafarroakoaren baimena jaso zuen hura. XV. mendearen hasieran ailegatu ziren ijitoak Europara, eta, ezagutzen diren agirien arabera, Indiatik heldu zirela erran zuten herritar haiek. Errege-Erregina Katolikoek 1499. urtean ezarri zuten ijitoen aurkako aurreneko araudia. Nafarroan, berriz, ijitoak herrialdean gelditzea debekatzen zuen lehendabiziko testua 1549. urtekoa da.

«Gure kontrako jazarpena etengabekoa izan da», erran du Bruno Jimenezek; ondorioz, eusten ikasi behar izan du ijitoen herriak. «Aurre egin diogu beti jasandako jazarpenari; eutsi diogu», berretsi du. Silvia Aguerok eta Nicolas Jimenezek sinatutako Resistencias gitanas (Ijitoen erresistentziak) liburuak (Libros.com, 2020), hain zuzen, erresistentziaz betetako bide horren berri ematen du. Bertze batzuen artean, lan horrek bi data nabarmentzen ditu, ijitoen aurkako jazarpenaren adibide: 1749ko Sarekada Handia —uztailaren 30eko gauean, 12.000 ijito atxilotu zituzten ijito izateagatik, Gaztelako Kontseiluaren aginduz; Nafarroari ere eragin zion—, eta 1933tik 1945era naziek egindako Samudaripen edo Porrajmos; hitz horiek erabiltzen ditu ijito herriak bere aurkako genozidioaz hitz egiteko. Zenbait iturriren arabera, naziek milioi erdi ijito hil zituzten kontzentrazio esparruetan; milioi eta erdi izan zirela aipatzen dute bertze aditu batzuek. 1944. urteko abuztuaren 2an, 4.400 ijito inguru hil zituzten Auschwitz nazien kontzentrazio eta deuseztatze esparruan, Poloniako Oswiecim hirian. 2015etik, naziek ijitoen aurka egindako genozidioaren biktimak oroitzeko Europako eguna da abuztuaren 2a.

Bazterketa salatu

Iragan hori ezagutzeko eta oroitzeko beharra nabarmendu du Bruno Jimenezek; gainera, uste du jasandako minaren aitortza eta erreparazioa zor zaizkiola ijito herriari. Oraina jarri nahi izan du maisuak erdigunean, halere, eta erran du ijito herriak berdintasunean garatutako harremanak behar dituela orain. «Integratu behar dugula erraten digute anitzetan; zer erran nahi du horrek, ordea? Berdinen arteko harremanak behar ditugu». Jimenezen ustez, «berri ona» da ijitoen aurkako jarrerak gorroto delitu gisa onartu izana.

Jarrera horiek gibelean utzi eta berdintasunezko harremanak garatzeko, «funtsezkoa» da ijitoen inguruko estereotipoak baztertzea, Jimenezen hitzetan. «Tamalez, indarrean dira oraindik ere». Hitz horiekin bat egin du Angelines Hernandezek ere (Tafalla, 1969). «Lapurtzat hartzen gaituzte denda batean sartu bezain pronto. Beti gertatu zait hori. Errainak 26 urte ditu, eta 5 urteko semearen aurrean hamaika aldiz miatu diote haurraren aulkitxoa. Aski dela errateko garaia da, nire ustez; nahikoa dugula errateko eta gertatzen dena salatzeko garaia».

Gauzak aldatzen ari direla garbi du Hernandezek, urte luzez «normaltzat» jo dituzten ijitoen aurkako jarrera horiei aurre egiten hasi direlako belaunaldi gazteak, batez ere. Ijito elkarteen lana nabarmendu du Hernandezek, bertzeak bertze, aldaketa horiek azaltzeko. Tafallan, Sinando Kali (ijito izanda) sortu zuten Hernandezek eta herriko bertze hogei emakume inguruk, 2001. urtean. «Elkartearen helburua da herriko emakumeei tresnak ematea, senti dezaten ez daudela bakarrik».

Hernandezek gogora ekarri du Sinando Kali martxan jarri aurretik Tafallan bazela herriko hainbat gizonek osatutako ijito elkarte bat. «Emakumeok ez genuen geure burua ordezkatua ikusten; geure kabuz antolatzea erabaki genuen». Orain, osasunari, hezkuntzari eta etxebizitzari buruzko auziak lantzen dituzte, batez ere «eguneroko arazoei» aurre egiteko. Bitartekari lanetan aritzeko prestatu da Hernandez, eta esperientzia hori baliatu nahi du berdintasunezko harremanak garatzen laguntzeko. «Ezagutu gaitzatela, aurreiritzirik gabe».

Izan ere, etxebizitza bat alokatzeko «zailtasunak» dituzte ijitoek oraindik ere, eta Bruno Jimenezi iruditzen zaio hezkuntza sisteman ere ez dutela jasotzen behar duten arreta eta laguntza. «Ijitoak dira, baina eskolak ez die ijitoei buruz hitz egiten», salatu du.

Erreferenteak

Harrotasunez mintzo dira Hernandez eta Jimenez euren herriari, euren kulturari buruz, eta kultura horren berri zabaltzeko «irrikan» direla erran dute. Jimenezek onartu du seme-alaben eraginez ohartu dela, batik bat, ijito izateko harrotasun hori zabaltzeko beharraz. «Nik ez nuen erraten ijitoa naizela; payo-ek ere ez dute erraten payo-ak direla! Baina seme-alabek erran zidaten behin bertze ijitoek eta payo-ek izan behar dutela egiten dugunaren berri, erreferente positiboak behar direla».

Erreferenteak eta esperientziak erdigunean jartzeko, hain zuzen, Palabra gitana (Ijitoen hitza) izenburuko proiektua abiarazi du Nafarroako ijitoen elkarteen Gaz Kalo federazioak, Labrit Multimediarekin batera: zaharren memoria jaso, gorde eta zabaltzeko dokumentala prestatu dute. Nafarroako Gobernuak diruz lagundu du, eta lan horren laburpen bat estreinatu zuten atzo erakunde horren egoitzan. Nafarroako Gobernuak harrera egin zien ijito elkarteei, Nafarroako Ijitoen Eguna ospatzeko. Apirilaren 8a, berriz, Iruñean ospatu zuten, Argaren ibaiertzean; loreen zeremonia egin zuten, euren herriaren diaspora gogoratzeko.

Bada zer ospatu. Hori berretsi dute Bruno Jimenezek eta Angelines Hernandezek. Badute, gainera, zer aldarrikatu eta zer borrokatu. Maiatzaren 16a ijitoen erresistentziaren eguna da.

NABARMENTZEKOAK