Summary: ETBk «emozioen bilgune» izan nahi du denboraldi honetan. Urko Aristik Hitzokei saioa aurkeztuko du arratsaldero, gogoetarako eta solasaldirako tarte berri bat. Lide Hernandok, Klara Mendizabalek eta Iker Laurobak SOS kantak arriskuan programa berria aurkeztuko dute.

Gasteizko FesTVal jaialdiaren barruan, ETBk 2022-2023ko denboraldiko programazioa aurkeztu du gaur goizean. Unai Iparragirre ETBko zuzendariak zera adierazi du: «Partekatu nahi ditugun emozioen bilgune izan nahi dugu. Denetariko emozioak, eta denontzat». Iparragirrek nabarmendu du ETB1en iaz abian jarritako estrategiari eutsiko diotela. «Batez ere, denboraldi berri honetan, albistegiak, kultura eta entretenimendua bultzatzeko ahalegin berezia egingo dugu».

ETB1eko apustu nagusien artean, Mihiluze lehiaketaren itzulera egongo da. Astelehenetik aurrera emango du euskarazko kateak, 21:30ean. Bestalde, hilaren 27an Naufragoak abentura reality-a estreinatuko du kateak.

Baina badira berrikuntza gehiago: Urko Aristi kazetariak Hitzokei saio berria aurkeztuko du –Ahoz aho saioaren tokia beteko du–. Gogoetarako eta solasaldirako tarte bat zabalduko du Aristik. Kultura jakintza eta euskara izango ditu ardatz, eta tarte berezia egingo die euskararekin lotutako albisteei.

Bestalde, SOS kantak arriskuan saio berria —Pausokak ekoitziko du— herriz herri ibiliko da, belaunaldiz belaunaldi transmititu baina erregistratu gabe dauden kanta herrikoiak «salbatzeko» asmoarekin. Gidariak Klara Mendizabal sopranoa eta Liher musika taldeko abeslari Lide Hernando izango dira, Iker Lauroba musikariarekin batera.

Biba zuek! eta Hitzetik hortzera saioak programaziora itzuliko dira, baita Piztu telebista eta Jateko modukoa ere. Artefaktua literatur saioa Ilaski Serranok aurkeztuko du aurten, eta Yolanda Mendiolak zuzendari jarraituko du.

Unai Iparragirrek BERRIAri azaldu dionez, ahalegin berezia egingo dute albistegietan. «Azkeneko urtean, Gaur egun-ek gorakada nabarmena izan du, eta ez genuen espero. Platoa goitik behera aldatuko dugu, inbertsio handia eginda. Gune handia izango da, pantaila erraldoi batekin». Astelehenean hasiko dira Gaur egun berrituarekin. 20:00etako euskarazko albistegia Nerea Reparazek aurkeztuko du denboraldi honetan.

Iparragirrek iragarri du abenduan beste berrikuntza bat iritsiko dela: Eta bihar zer?. Gazteen inkesta handi baten lerroburuetatik abiatuta, elkarrizketak egingo dituzte askotariko familiekin. Ondotik, eztabaida bat izango da. Leire Palaciosek aurkeztuko du saioa. Gazteekin osatutako Abiapuntua programa, berriz, abenduan itzuliko da.

Kiroletan, ETBko zuzendariak nabarmendu du Winter Series zesta punta txapelketa itzuliko dela. Astelehen gauetan emango dute.

Lau saio berri ETB2n

ETB2 kateko berrikuntzei dagokienez, Necesito ayuda dokumental programa estreinatuko dute. Prozesu psikologikoak eta erronka emozionalak lantzea izango du helburu. Mikel Santiago idazlearen eskutik, Los 7 pecados capitales saioa iritsiko da –Euskal Herriko hainbat krimen aztertuko dituzte–. Esto es una noche de rock & roll saioan adineko jendeak rock talde bat osatuko du. Javi Sierrak gidaturik, berriz, gastronomia saio berri bat iritsiko da ETB2ra: Trío de ases. Pandemiaren osteko zailtasunak gainditu nahi dituzten jatetxeei aholkularitza ematea izango du helburu.


Summary: Euskal Herriratuak izateko eskaera ukatu die Jaurlaritzak bost euskal presori. Preso horiek «sustraitzerik» ez dutela argudiatu du Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak. Preso batzuen eskaerak aztertzeak «min» ematen duela adierazi du.

Espetxe politika hizpide izan du Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak gaur goizean, Radio Vitoriari emandako elkarrizketa batean. Euskal presoek gradu aldaketarako eta hurbiltzeko egindako eskaerak hizpide hartuta, Artolazabalek jakinarazi du Jaurlaritzak ukatu egin dituela Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako espetxeetara hurbiltzeko bost presoren eskaerak, «sustraitzerik» ez dutela argudiatuta.

Baimenak eta hurbiltzeak eskatzen dituena edozein izanda ere, eskaera guztiak «zorroztasun» eta «zuhurtzia» berberarekin aztertzen dituztela adierazi du Artolazabalek, eta bost preso horien kasuan ez dutela egokitzat jo gerturatzea.

Kartzela politikan «bereziki zorrotzak» izan beharra dutela nabarmendu du Artolazabalek. Gradu aldaketei dagokienez, espetxe bakoitzeko tratamendu batzordeak aztertzen ditu eskariak lehenik, azaldu duenez, eta, egokitzat joz gero, Eusko Jaurlaritzak berriz aztertzen ditu. Hortaz, halakoak onartzean «legea betetzen» baino ez direla ari argudiatu du sailburuak.

Historia «oso odoltsua» duten presoak graduz aldatzeak edo hurbiltzeak herritarrei «mina» sorrarazten diela ere esan du Artolazabalek, eta min horrekin bat egiten dutela Eusko Jaurlaritzako kideek ere. Preso horien egoera aztertzea «oso gogorra» dela esan du, horiek egindakoak oroitzea baitakar. Hala ere, horrek ez luke legea betetzea eragotzi behar, Artolazabalen esanetan.


Summary: Eusko Alkartasunak primarioak egin beharko dituela berretsi du auzitegiak. Ebazpenari ezin zaio helegiterik jarri. «Albiste ona da demokraziarentzat, Eusko Alkartasunarentzat eta EH Bildurentzat berarentzat», adierazi du Maiorga Ramirezek, ildo kritikoko buruak.

Gasteizko Lehen Auzialdiko 7. Epaitegiak arrazoia eman dio Maiorga Ramirez hautagaiari, eta agindua eman du Eusko Alkartasunako idazkari nagusia hautatzeko primarioak egiteko.

Ramirezen hautagaitza baliogabetu egin zuen alderdiko zuzendaritzak, eta Eba Blanco izendatu idazkari nagusi. Geroztik, alderdian aurrez aurre dauden bi taldeak auzitegi gerra batean murgildu dira.

Martxoaren 1ean, auzitegiek ebatzi zuten alderdiak berriz egin behar zituela primarioak. Gaur aginte makila duen Blancoren taldeak, ordea, helegitea jarri zion erabakiari. Helegitea baztertu zutenean, beste bide bat hartu zuen zuzendaritzak ebazpena bertan behera utz zezaten. Baina, oraingoan, helegiterik onartzen ez duen ebazpena plazaratu dute.

Irailaren 2ko data du azken ebazpenak, eta Maria Teresa Trinidad Santos epailearen sinadura dauka.

«Albiste ona da demokraziarentzat, Eusko Alkartasunarentzat eta EH Bildurentzat berarentzat», adierazi du Ramirezek, bere taldeak zabalduriko prentsa agiri batean. «Konponbide demokratiko bat da barne gatazkentzat, eta alderdiaren historiako ziklo ilun hau itxi du».

Aurtengo otsailean, alderdiko Nazio Batzorde Eragileak EAko kidegoa lau urtez eten zien Ramirezi, Iratxe Lopez de Aberasturiri, Mikel Goenagari, Miren Aranoari eta Esther Korresi. Batzordearen arabera, «frogatuta» geratu zen kanporaturikoek «Eskubide, Betebehar eta Diziplina Araudian arau hauste larriak eta oso larriak» egin zituztela.

2017an, EAren ohiko batzar nagusian bi ildo agertu ziren, eta Pello Urizarrena nagusitu egin zitzaion Ramirezenari. Handik aste batzuetara aukeratu zituzten Arabako, Gipuzkoako eta Nafarroako EAko koordinatzaile Lopez de Aberasturi, Goenaga eta Aranoa; hirurak, Ramirezen ildokoak —ildo ofizialaren esku geratu ziren Bizkaiko eta Ipar Euskal Herriko zuzendaritzak—. Harrezkero, desadostasunak nagusi izan dira alderdian: politikoki, besteak beste, EAk EH Bildun izan behar duen rola dago eztabaidagai.

Organikoki, 2019ko urrian gauzatu zuten idazkari nagusia aukeratzeko prozesua; orduan, Hauteskunde Antolaketako Batzordeak lehiatik kanpo utzi zuen Maiorga Ramirezen hautagaitza; 400 bat babes eskuratu zituen Ramirezen hautagaitzak, beharrezkoak zirenak baino gehiago, baina Hauteskunde Antolaketako Batzordeak ebatzi zuen Ramirezek ez zituela aski babes eskuratu Ipar Euskal Herrian, eta, beraz, ez zituela hautagai izateko irizpideak bete. Hori horrela, eta hautagai bakarra izanda, Eba Blanco izendatu zuten idazkari nagusi. Sektore kritikoak auzitara jo zuen, eta Gasteizko Auzitegiak behin-behinean eten zuen izendapen hori. Halere, Blanco jarduneko idazkari nagusi aukeratu zuten, prozesuak iraun bitartean. Blancok azaldu zuen epaiak ez zuela ondorio praktikorik, kongresurako prozesua martxan zegoelako jada.

Egoerak ez du hobera egin harrezkero: iazko urrian ildo kritikoak salatu zuen «jasanezina» dela alderdiaren barruan duten egoera, eta adierazi dute alderdiko ildo nagusiak «isilarazi» egin nahi dituela. Aurrez ere ildo kritikoak «ahotsik ez ematea» egotzi izan dio zuzendaritzari.

Ramirezen arabera, gaur zabalduriko ebazpenaren ostean, «garaia da boto kutxak jartzeko alkartetxeetan».


Summary: Jaurlaritzak espero du irailean ezagutaraztea hezkuntza legearen aurreproiektua. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak 2022-2023ko ikasturteko hasierako ekitaldia egin du Donostian. 360.000 ikasle matrikulatu dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan; horietako %70ek D ereduan ikasiko dute.

Euskal Herriko ia ikasle guztiak itzuli dira ikastetxeetara: Ipar Euskal Herrikoak izan ziren lehenengoak; Nafarroakoak gero; eta gaurtik itzuliko dira Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako eskola publikoetakoak. Horren harira, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Saileko ordezkariek bisita egin dute Donostiako Intxaurrondo Hegoa ikastetxera, eta nobedade nagusien berri eman dute prentsaren aurrean. Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak 2022-2023ko ikasturteko erronka nagusietako bati heldu dio: hezkuntza legea ontzeko prozesua izan du hizpide. Azaldu duenez, hil honetan bertan ezagutarazi nahi dute lege aurreproiektuaren testu artikulatua, «azken ukituak» ematen ari baitira. Eztabaidatu, ekarpenak jaso eta gobernu kontseiluan onartu ostean, espero dute Eusko Legebiltzarrera bidaliko dutela urtea amaitzerako.

Ez du testuaren edukien berri eman; ordea, Bildarratzek nabarmendu du joko zelaia zehaztuta daukatela: Eusko Legebiltzarrak apirilean onartu zuen hezkuntza akordioak markatzen dizkie bideak eta mugak. Eta hark jarriko ditu epeak ere: Bildarratzek esan du testua urtea bukatzerako bidaltzeko asmoa dutela, eta, orduan, Eusko Legebiltzarraren esku geratuko da legea onartu edo baztertu arteko prozesua.

Hezkuntza legea ez ezik, azkenaldian hezkuntzan pil-pilean dauden beste gai batzuk ere izan ditu mintzagai sailburuak: esaterako, garraioaren auzia. Ikastetxe publikoetako garraio zerbitzua zalantzan egon zen atzo gauera arte, garraio enpresek, prezioen igoera tarteko, diru gehiago eskatzen baitzuten. Azkenean, Hezkuntza Sailak eta garraiolariek lortu zuten ados jartzea, %24,1 gehiago ordainduko diela agindu baitzien Hezkuntza Sailak. Gaur Bildarratzek esan duenez, «kostatu» zen adostasuna lortzea, «diru askori buruz» hitz egiten ari zirelako, baina, alde guztien «jarrera ona» tarteko, akordioa lortu izana goraipatu du.

Beste arazo bat ere egon zen atzo: ordezko irakasleei eta hezitzaileei lanpostuak adjudikatzeko erabiltzen den Ordezkagune plataforman gorabeherak izan ziren. Bildarratzek aitortu du arazo teknikoak izan zirela, eta jakinarazi du informazioa eskatu duela, zer gertatu den argitze aldera. Halaber, gogorarazi du aurten lehenengoz ordezko gehienek uztailaren lehen hamabostaldian jakin zutela zein ikastetxe egokitu zaien, eta orain arte abuztuaren hirugarren edo laugarren astean jakiten zutela. «Horrek egonkortu egiten du sistema».

Hezkuntza datutan

Gai korapilatsuez hitz egitearekin batera, ikasturte berriari buruzko datuak ere eman ditu. Orotara, 361.031 ikasle daude matrikulatuta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ikastetxeetan, iaz baino %0,9 gutxiago. Gehienbat HH Haur Hezkuntzan eta LH Lehen Hezkuntzan nabari da jaitsiera: %5,51koa eta %1,98koa da, hurrenez hurren. Bildarratzek azaldu duenez, jaiotza tasaren jaitsierak izango duen islaz «balorazio objektiboak» egiteko moduan izango dira datorren ikasturtetik aurrera, irizten baitio COVID-19ak eragina izan duela azken ikasturteetako matrikulazioetan.

Hizkuntza ereduen eta sareen inguruko datuak ere eman dituzte. Geroz eta familia gehiagok hautatzen dute D eredua —euskara hutsean, gaztelera irakasgai izanda—: ikasleen %69,8k ikasiko dute eredu horretan; joan den ikasturtetik 0,6 puntu igo da. Lurraldearen eta etaparen arabera, banaketa desberdina da. Gipuzkoako HHn dago hedatuen: %95ek ikasiko dute eredu horretan; aldiz, Arabako lanbide heziketan du daturik apalena: hamar ikasletik bat baino ez da arituko euskara hutsean. Sareari dagokionez, berriz, ikasleen %51,1ek ikasiko dute publikoan, eta %48,9 joango dira itunpekora edo pribatura. Kopurua ez da batere aldatu aurreko ikasturtetik.


Summary: Mundu mailako krisiek eragin dute giza garapenak sei urte egitea atzera.

Mundu mailako krisien eta COVID-19ak eragindako pandemiaren ondorioz, giza garapenak sei urte egin ditu atzera. Horretaz ohartarazi du NBGP Nazio Batuen Garapen Programak gizakiaren garapen indizeari buruzko aurtengo txostenean. 1990ean neurtzen hasi zirenetik, indizea aurrenekoz apaldu da bi urtez jarraian, eta, horrenbestez, NBE Nazio Batuen Erakundearen agentziaren arabera, 2016ko mailan dago. Hau da, azkeneko bi urteetan hamar herrialdetatik bederatzik atzera egin dute. «Mundua ahalegintzen da ondoz ondoko krisiei erantzuten. Tentagarria da irtenbide errazei heltzea; hala nola erregai fosilak diruz laguntzea. Baina berehalako arintzea bilatzen duten taktikak ari dira epe luzera egin behar ditugun aldaketa sistemikoak atzeratzen», adierazi du Achim Steiner NBGPren buruak.

Indizea neurtzeko, NBEren agentziak bizi itxaropena, hezkuntza maila eta bizi maila hartzen ditu kontuan. 191 herrialde daude zerrendan, eta azkeneko hiru hamarkadetan herrialde askok aurre egin behar izan diete krisiei, eta atzera egin dute, baina joera orokorra kontrakoa zen. 2020an indizeak atzera egin zuen aurrenekoz, eta 2021eko emaitzek joera hori egonkortu dute. Gainera, 2022rako aurreikuspenak «ilunak» dira, NBGPk dioenez, Errusiak Ukrainan hasitako inbasioak ekarritako albo kalteak kalkulatu behar baitira. Steinerrek zehaztu du laurogei herrialdek baino gehiagok arazoak dituztela haien zorra ordaintzeko. «Laurogei herrialde ataka horretan egotea oso kezkagarria da».

COVID-19ak eragindako pandemia izan da atzerakada bultzatu duen aldagai nagusia, eta, gainera, txostenean adierazi dute herrialde askok krisi politikoak, ekonomikoak eta klima larrialdia pairatu behar izan dituztela osasun krisitik suspertzeko denborarik izan gabe. Txostenean nabarmendu dute «inoiz ez bezalakoa» dela ziurtasunik eza, izan klima aldaketagatik, polarizazio politikoagatik edo, besteak beste, globalizazioagatik, eta «segurtasunik ezaren» sentipena areagotzen duela. «Garai oso larriak bizi ditugu: bai mundua urpean delako, bai munduan urik ez delako, bai mundua garretan delako, bai mundua pandemia baten erdian delako», azpimarratu du Steinerrek.

Suitza, Norvegia, Islandia, Hong Kong, Australia, Danimarka, Suedia, Irlanda, Alemania eta Herbehereak daude zerrendako lehen hamar postuetan. Espainia 27.a da, eta Frantzia 28.a. Azken bost postuetan dauden herrialdeak Afrikakoak dira: Burundi, Afrika Erdiko Errepublika, Niger, Txad eta Hego Sudan.

Zer egin hobetzeko

NBEren agentziaren urteroko txostenak dioenez, hobekuntzak egin daitezke hiru esparrutan zentratuz: inbertsioak eginez energia berriztagarrietan, eta etorkizuneko pandemietarako prestatuz; aseguruak sustatuz, gertakariei aurre egiteko; eta berrikuntza hauspotuz, etorkizuneko krisiei aurre egiteko gaitasunak handitzeko.


Summary: EBZk 0,75 puntu igo ditu interes tasak, eta gehiago igoko dituela baieztatu du. Maileguak garestituta, ekonomia hoztu eta inflazioa apaldu nahi du banku zentralak. Prozesuak luze joko duela aitortu du: «Guk ezin dugu energiaren prezioa jaitsi».

Belatzen oihuak erabat estali du usoen urruma Europako Banku Zentralean. Inflazioa %9,1era iritsi zen abuztuan, eta udazkenean zehar bi zenbakitara iristea espero denez, prezioen gorakadari interes tasen igoera handiekin erantzuteko ahotsak bakarrik entzuten dira. Ondorioz, interes tasa ofiziala 0,75 puntu igo zuen atzo banku zentraleko kontseiluak, %1,25eraino, 2011 amaieraz geroztik ikusi gabeko maila bat da, eta «aho batez» hartutako erabakia izan dela azaldu du Christine Lagarde EBZko presidenteak. Usoak belatz bihurtu ditu inflazioak.

Interes tasa ofiziala ez ezik —bankuek EBZri dirua eskatzeko ordaindu beharreko interesa—, handitu egin du gordailuen tasa ere. Hainbat urtez, gordailu horiei tasa negatiboa eman izan die EBZk, bankuek sobran daukaten dirua erabil zezaten maileguak emateko, eta ez etekin txiki bat sortzeko banku zentraleko gordailuetan. Uztailean %0n utzi zuen, eta gaurdanik %0,75ean izango da.

Igoera handi horiek inoizko handienak izan dira, «ezohikoak», Lagardek berak onartu duenez, baina erabat esperotakoak, batez ere Isabel Schnabel EBZko kontseiluko kideak «sakrifizioak» egin behar zirela esan zuenetik, banku zentraletako arduradunek Jackson Holen (AEBak) uda amaieran egiten duten topaketan.

«Moteltze esanguratsua»

Sakrifikatu beharrekoa hazkundea da, Schnabelek eta EBZko beste kideek uste baitute orain lehentasuna prezioak kontrolpera itzultzea dela, eta horiek jaisteko modurik onena kontsumoa jaistea dela, horrek lanpostuen galera ekar badezake ere. «Langabezia handituko da», onartu du EBZk. Energia krisia eta atzeraldi hotsak gorabehera, Euroguneko langabezia tasa %6,6ra jaitsi zen uztailean, inoizko txikiena, eta hainbat sektoretan —eraikuntza, ostalaritza, industriaren arlo batzuk...— langile faltaz kexu dira enpresak.

EBZk berak onartu du hazkunde ekonomikoak «moteltze esanguratsua» izan duela azkenaldian, energia garestia herritarren erosteko ahalmena higatzen ari delako. Enpresen jardunari dagokionez, ekoizpena trabatzen zuten enbutuak oraindik ez dira desagertu, nahiz eta arinagoak diren.

Bankuak uste du BPG barne produktu gordina ez dela haziko urteko azken hiruhilekoan eta 2023ko lehenengoan. Atzera egiteko aukera badagoela onartu du Lagardek, baina soilik gertatuko dela Errusiak energiaren iturria erabat ixten badu, eta euroguneko herrialdeek hornidura alternatiboa aurkitzen ez badute.

Bere iragarpen berrituen arabera, aurten %3,1 haziko da eurogunea, %0,9 2023an, eta %1,9 2024an. 2022ko datua lehen baino hobea da (%2,8), baina okerragoa hurrengo urteotakoa (%2,1 bietan).

Hurrengo igoera, urriaren 27an

Inflazioa, berriz, batez beste %8,1koa izango da aurten, %5,5ekoa 2023an, eta %2,3koa, berriz, 2024an. Prezioen igoeraren osagai nagusia energia da, baina elikagaietatik igaro ondoren, jada «beste produktu eta zerbitzu batzuetara zabaldu da». Ondorioz, azpiko inflazioa, energia eta elikagai freskoak aintzat hartzen ez dituena, %3,9koa izango da aurten, eta %3,4 eta %2,3 hurrengo bi urteetan.

Kopuru horiek «izugarri handiak» dira, eta oso urrun daude EBZk bere buruari jarritako %2ko helburutik. Horretara hurbildu ahal izateko «maila neutral» bateraino handituko ditu interesak, hots, ekonomia sustatu gabe hura moteltzen ez duen maila bateraino. «Oraindik oso urrun gaude».

Hurrengo mugimenduak hurrengo bileretan izango direla hitzartu dute EBZko kideek, urriaren 27kotik hasita. Noiz arte? Kazetarien galderei erantzunez, Lagardek aurreratu du gutxienez bi igoera izango direla eta gehienez lau. «Oraingo baldintzetan», zehaztu du. «Tasei buruzko erabakiak jasotzen ditugun datuen araberakoak izango dira, eta bileraz bilera erabakiko dugu».

Akatsak prebisioetan

Ikusteko dago interes tasa igotzeak balioko ote duen prezioak kontrolatzeko. Izan ere, maileguak garestitzea eraginkorragoa da arazoa eskaria denean, eta oraingoan eskaintza izan da sorburua; energia garestia, alegia. Hala onartu du Lagardek: «Guk ezin dugu energiaren prezioa jaitsi. Beste batzuen lana da hori».

Prebisioetan akatsak egin izan izana onartu du Lagardek, baina argudiatu du erakunde guztiek egin dituztela, eta zaila dela aurreikuspenak egitea pandemia bat eta gerra bat gertatu direnean.

Euriborra, %1,9an

Interes tasa ofizialak igo ahala igotzen ari dira herritarrek eta enpresek ordaindutakoak ere, eta horien artean Euriborra. Urtebeterakoa %1,249ra heldu zen abuztuan eta %1,9tik gora dabil egunotan. Ehunka euro garestituko ditu orain eguneratu behar diren hipotekak.


Summary: Langile bat hil da Olatzagutian, lantegian ibilgailu batek harrapatuta. Ezbeharra eguerdian gertatu da. Hildakoa gizonezkoa da, eta 55 urte ditu; Olatzagutiakoa da.

Foruzaingoak jakinarazi duenez, 55 urteko langile bat hil da Olatzagutian (Nafarroa), ibilgailu batek harrapaturik. Lantegiaren barrenean gertatu da ezbeharra. Istripua gertatu eta gutxira zendu da gizonezkoa.

Larrialdi zerbitzuek eguerdian jaso dute istripuaren gaineko abisua. Osasun langileak eta foruzain talde bat joan dira lantegira, baina ez dute erdietsi langilea salbatzea. Jakinarazi dutenez, ikerketa bat abiatu dute, istripua nola gertatu den argitzeko.


Summary: Etorkizun hurbilean girotu du Katixa Agirrek 'Berriz zentauro' eleberria. XXI. mendearen erdialdeko Parisen girotu du Katixa Agirrek bere ibilbideko hirugarren eleberria, baina etorkizun horri buruzkoak ez ezik, Mary Wollstoncraft XVIII. mendeko idazle eta eragile feministari buruzko pasarteak ere txertatu ditu.

«Pixka bat zaila da azaltzeko, gauza asko daudelako, baina nik uste, azkenean, denak egiten duela klik nolabait». XXI. mendearen erdialdean girotu du Berriz zentauro eleberria Katixa Agirrek. Erabat nahasian doaz hartan errealitate fisikoa eta birtuala: klima larrialdiak hondamendi sorta bat eragin, eta biztanleria mugimendu handiak izan dira; turismoa ia-ia desagertu egin da; sexu birtualak arrakasta izan du munduaren luze-zabalean; egungoak baino askoz ere lausoagoak dira genero sistemaren mugak, eta medikuntzak nabarmen murriztu du minbiziaren ondoriozko hilkortasun tasa. Hori da sasoia, eta, giro horretan, Mary Wollstonecraft idazle eta eragile feministaren bizitza eta lana ikertzera joan da Parisera Paula Pagaldai izeneko protagonista, egile hari buruzko proiektu pedagogiko bat sortzeko. Eta plano horiek guztiak bildu ditu Agirrek eleberrian. Elkar argitaletxeak eman du argitara.

«Nahasketa da gai zentraletako bat nobela honetan», onartu du Agirrek. «Horregatik titulua eta azaleko irudia ere. Erdi gizona eta erdi zaldia den norbait da zentauroa: ez dakigu bata edo bestea den edo bata gailentzen zaion besteari, eta hori da liburuan etengabe errepikatzen diren ideietako bat, eta, ez bakarrik generoari dagokionez, izan zaitezkeelako emakumea mundu birtualean eta gizona mundu errealean, baizik eta baita etorkizuna eta iragana nahasten direlako ere».

«Faszinazio historikoa»

Elkarri itsatsita dirudite iraganak eta etorkizunak liburuan; Agirrek dioenez, urteetan eduki du buruan iltzatuta Wollstonecraft idazlearen biografia batean irakurritako pasarte bat, eta hura ere badago eleberriaren oinarrian. «Pasarte horrek kontatzen du Wollstonecraftek Parisko bere etxeko leihotik nola ikusi zuen gurdian pasatzen Louis XVI.a erregea, dekapitatuko zutena, epaiketaren azken egunean, sententzia irakurri behar ziotenean, eta hori nola kontatu zuen eskutitz batean. Historian gertatzen diren halako txokeek beti eragiten didate zirrara berezi bat, nola izan ziren sasoikideak Wollstonecraft eta Louis XVI.a, eta nola egon ziren kale berean, eta nola ikusi zuen batak bestea. Horrelakoek errealago bihurtzen dute historia».

«Faszinazio historiko» hori ez ezik, Agirrek dioenez, hiru bulkada nagusi ere izan ditu liburua idazteko. Etorkizuna irudikatzeko bulkada izan da lehena, eta, zehazki, «etorkizun hurbila» irudikatzekoa. «Nire seme-alabak, adibidez, helduak izango direnean».

Hiru bulkada

Iraganari begiratzeko bulkada bat ere izan du, ordea, eta horregatik txertatu du Mary Wollstonecraft idazlearen figura. «XVIII. mendeko idazle bat, ilustratua, lehen feministatzat jo izan dena, Mary Shelley idazlearen ama, eta, gainera, Mary Shelleyz erditzean hil egingo dena».

Eta, azkenik, Parisen ikusitako adin ertaineko emakume baten irudia izan da hirugarren bulkada. «Etxetik alde eginda bezala zegoen, ihes antzeko batean, bere bizitzarekin pozik baina ez hainbeste, baina jakin gabe nondik datorkion insatisfakzioa».

Elkarrengandik erabat bereizita ziruditen hiru ildo horiek lotzea izan da idazlearen erronketako bat, baina teknologiak eman dio horretarako bidea. «Ematen du nahikoa erronka, esan behar nuen zaila, baina gehiago da zoroa, edo absurdoa; konplexua, inkluso, baina, azkenean, errealitate birtualaren elementua sartuz askatu nuen korapilo hori».

Belaunaldien arteko talka

Max Dox izeneko pertsonaia ere garrantzitsua da eleberrian. Parisen ezagutuko du protagonistak. «Ez dago oso argi neska den edo ez, ze oso queer-ak izango dira denak etorkizun horretan». Argi dago, ordea, protagonista baino gazteagoa dela, eta, hain zuzen ere, belaunaldi talka hori irudikatuko du haien arteko harremanak. Nolabait ere, sortzen ikusi duen teknologiarekin liluratuta baitago Paula Pagaldai, eta, aldiz, teknologiarekiko harreman horretatik libratu nahian dabilen belaunaldi berriaren parte baita Max Dox.

Testuarekin batera, liburuan badira tartekatutako marrazki batzuk ere. Agirre: «Liburuko etorkizun horretan, errealitate birtuala bakarrik ez, errealitate areagotua ere badago, eta pertsonaia, daramatzan betaurrekoekin, etengabe ari da sekulako estimulu bisualak jasotzen, eta horri egindako keinuak dira irudi horiek».

Errekaleor, iturburuan

Ipuin bat aipatu du Agirrek nobelaren jatorrian. Azala sorkuntza guneak eskatuta idatzi zuen egileak Loratze perimetroa izeneko fabula 2020an. Narrazio espekulatiboak idazteko eskatu zieten hainbat idazleri, eta Gasteizko Errekaleor gune okupatuan girotu zuen berea Agirrek. Hura izan zen etorkizunean girotu zuen lehen narrazioa, eta esperientzia haren ondorengo da eleberria, dioenez. «Mundu berri bat deskubritu nuen. Asko zor diot enkargu hari».

Are gehiago. Idazleak Azala gunean bertan egindako egonaldi batean idatzi baitu Berriz zentauro eleberriaren parte handi bat.

Hamabost urteko ibilbidea

Xabier Mendiguren editoreak oroitu duenez, hamabost urte dira aurten Agirrek bere lehen lana, hau da, Sua falta zaigu ipuin bilduma argitara eman zuela, eta haren ibilbidea laudatu du. Azken hiru eleberriekin egindako lana goraipatu du bereziki. «Esango nuke hiru nobelak direla onak, baina, batez ere, hirurak direla oso diferenteak teknikaz, eta gaiez ere bai». 2015ean, Atertu arte itxaron izeneko road trip sentimentala argitaratu zuen Agirrek; 2018an, saiakeraren eta thrillerraren mugan dabilen Amek ez dute, eta, orain, berriz, antizipazio nobela bat kaleratu du, editorearen esanetan. «Aldiro, zerbait berria exijitzen eta oparitzen dio bere buruari».


Summary: Egitarau oparoa aurkeztu dute Ekotopaketetarako. Irailaren 29a eta urriaren 2a bitartean Portugaleten antolatu dituzte Euskal Herriko mugimendu ekologista biltzeko asmoa duten topaketak

Gaur egungo krisi ekosoziala «erdigunera» ekartzea eta «galdera estrategiko bati» erantzutea. Helburu horiek betetzeko asmoz elkartuko dira Euskal Herri osoko zenbait herritar Portugaleten irailaren 29a eta urriaren 2a bitartean. Gizarte mugimenduetakoak, akademiako jendea, nekazariak, eta gaiarekiko interesa duen edonor gonbidatu dute antolatzaileek parte hartzera, gaur 19:00etan Bilboko Kafe antzokian egin duten aurkezpenean.

Yayo Herrero antropologo, irakasle eta ekintzailearen Zergatik borrokatu 2022an? Hitzaldiarekin hasi zuten aurkezpena, eta prestatu duten egitarau oparoa aletu zuten ondoren: Ostiral arratsaldean Herrerok hasiko ditu topaketak ere, ekologismo sozialaren inguruko hitzaldi batekin, eta igandera bitarte gai askori buruz arituko dira. Besteak beste, ekofeminismoaz eta bizitzaren garestitzeaz larunbat goizean, eta arratsaldean energia krisiaz eta gazteek krisi ekosozialean izan beharreko paperaz. Igande goizean asanblada irekia antolatu dute, eta 12:30etan Portugaleteko merkatu plazatik aterako den mobilizazio batekin amaituko dituzte topaketak. Egitarau osoa ikusgai jarri dute ekotopaketen webgunean.

Azken krisia, gure garaia Kezkaz begiratzen diote topaketen antolatzaileek etorkizunari: «giza historiako arazo handienaren kolkoan sartzen hasiak gara, krisi sistemiko batean» adierazi dute. Ekonomia krisiaren, pandemiaren, migrazio krisiaren, gerren eta ezegonkortasunaren arteko loturez jabetuta, «gertatzen ari denaren tamainaz jabetzeko» beharra adierazi, eta horretarako, Gure gaia! lelopean Euskal Herrian jauzi kuantitatibo eta kualitatibo bat emateko tresna baten beharra mahaigaineratu dute.


Summary: Sexu eraso bat salatu dute Nafarroako Unibertsitate Ospitalean. Zabaldutako informazioaren arabera, erasoaren biktima ospitaleko kafetegiko langilea da. Protesta «isil» batera deitu dute bihar eguerdirako, erasoa gaitzesteko.

Nafarroako Unibertsitate Ospitalean sexu eraso bat salatu dela jakinarazi dute berriki. Zehazki, ospitale horretako kafetegia zerbitzua ematen duen Arcasa enpresak eman du albistea, ospitaleko Lan Zuzendaritza eta Batzordearekin batera. Apenas eman duten salaketaren gaineko informaziorik, baina gertaturiko sexu erasoa salatzeko ordua zehaztu dute: protestara deitu dute bihar eguerdirako. Ospitalearen pareko lautadan bilduko dira.

Ohar bat argitaratu dute erasoa gaitzesteko. «Protesta honen bitartez, elkartasuna adierazi nahi diogu gure lankideari, eta, era berean, konpromisoa azaldu nahi dugu emakumeen kontrako indarkeria geldiarazteko. Emakumeen kontrako indarkeria giza eskubideen urraketa da, emakumea emakume izate hutsagatik baztertzen duena», idatzi dute. Halaber, nabarmendu dute sexu eraso oro egiturazko problema baten seinale dela, «injustiziaren sintoma».


Summary: Ezker abertzalearen «balioak eta konpromisoak» berretsiko ditu Sortuk hilaren 27an. Nazio ekitaldia egingo du Tolosan hilaren 25ean, eta 27an ere mobilizazioak egingo ditu. Sortuk nabarmendu du burujabetza eraldaketa sozialean sakontzeko «bitartekoa» dela.

Nazio ekitaldia egingo du Sortuk hilaren 25ean, Tolosako Leidor antzokian, Gudari Egunaren testuinguruan. Gaur prentsaurreko batean adierazi dutenez, ezker abertzalearen «balioak eta konpromisoak» oroitzeko eta berresteko baliatuko dute ekitaldia, baita hilaren 27rako iragarri dituzten beste mobilizazioak ere.

Jon Paredes Manot Txiki eta Angel Otaegi ETAko kideak fusilatu zituzten 1975eko irailaren 27an, eta garai hartan Euskal Herriak zuen egoera egungo «krisi testuinguru larriarekin» parekatu du Sortuk: «Beharrezkoa ikusi dugu oroitzea Txiki eta Otaegi fusilatu zituzten garaian Euskal Herria hipotesi bat zela, eta egun, harrokeriarik gabe, Euskal Herria errealitate kultural, ekonomiko eta politiko aitortua dela».

Egun, «kapitalismoaren garapen eredua» eta «krisi energetikoa» tarteko, «salbuespeneko testuinguru historikoan» dago oraindik ere Euskal Herria, Sortuk nabarmendu duenez, eta, «zibilizazio eredu berri bateranzko trantsitua» egiteko beharra nabarmendu du. Horretarako, baina, «independentismoa eta eraldaketa sozial eta politikoa» nahi duten sektoreek «lidergoa» hartu behar dutela adierazi du. Horrez gain, Euskal Herria «herri gisa egituratu, kohesionatu eta boteretu» beharra azpimarratu du. Halaber, burujabetza «bitartekoa» dela gogoratu du Sortuk, «ekonomia arautu, aberastasuna banatu eta eraldaketa sozialean sakonduko duen sektore publiko indartsu bat izateko».

Ezker abertzalea garaiak eskatzen duen «anbizioarekin eta konpromisoarekin» arituko dela ziurtatu du Sortuk, eta horixe nabarmenduko dutela irailaren 27aren bueltako ekitaldietan. Horietan parte hartzera deitu dituzte «ezker abertzaleko kideak» eta «nazio askapen mugimendua osatzen duten kideak».


Summary: EAJk, PSE-EEk eta EH Bilduk kirolaren legea aurrera ateratzeko akordioa egin dute. Lau ardatz nagusi izanen ditu legeak, eta ohitura osasuntsuak sustatzea da helburua.

Jarduera Fisikoaren eta Kirolaren Legearen alde egin dute EAJk, PSE-EEk eta EH Bilduk. Gaur jakinarazi dute EH Bilduk bat egin duela. «EH Bildu beti dago akordioak lortzeko prest, baina beti edukien arabera. Edukiak onak badira herritarrentzat, onak izango dira guretzat ere, eta akordioetan egongo gara», adierazi du Rebeka Uberak, EH Bilduko legebiltzarkideak. Legeak ohitura osasuntsuak sustatu nahi ditu; Rakel Molina EAJko legebiltzarkideak adierazi du akordioa lortzea «premiazkoa» zela: «Positiboa da, eta legearen helburua eta espiritua islatzen ditu».

Legeak lau ardatz dituela nabarmendu du Uberak: «Bizitza aktibo eta osasuntsuaren kultura eraikitzea, eskolan kirola sustatzea, inklusioa eta kohesio soziala bultzatzea, eta Euskal Herriko lehiaketa esparrua sustatzea».

Uberak azpimarratu du planak «bereziki» kontuan hartuko dituela adingabeak, gazteak eta bazterkeria egoeran daudenak: «Bizitza aktibo eta osasuntsuaren kultura agenda politikoan sartuko da lehenengo aldiz». Horrez gain, kiroldegien iruditeria «klasikotik» urrundu nahi dute, kirola egiteko «gune ireki», «seguru» eta «egokiak» sortzeko.

Alderdiek nahi dute haurrek eta nerabeek eskolan denbora gutxiago pasatzea eserita eta «hezkuntza aktiboa» sustatzea. Horretarako, hiru etapatan egituratuko dute eskola kirola. Haur Hezkuntzan, jarduera fisikoa eta jolas librea sustatuko dituzte. Lehen Hezkuntzan, kirolak helburu ludikoa izatea nahi dute, eta askotariko kirolak sustatu. DBH kirol errendimendura bideratuta egongo da. Horrez gain, desgaitasunen bat duten kirolariak ohiko kirol federazioetan sartzea nahi dute. «Inklusioa sustatzeko bide askotarikoak zehaztuko dira; hala nola lehiaketa mistoak egitea», gehitu du Uberak.

Euskal Herriko lehiaketak sustatzeko, Euskal Herri osoko federazioek txapelketak antolatu ahalko dituzte, Uberak azaldu duenez: «Euskal selekzioen parte hartzea sustatuko dugu lehiaketa ofizialetan».


Summary: Luis Gascaren omenezko erakusketa zabaldu dute Donostian. Besteak beste, ikertzaile eta dibulgatzaile donostiarrak bildutako komikiak eta zinemari lotutako argazkiak jarri dituzte ikusgai Okendo kultur etxean.

«Herri kultura maite duen edonorentzat figura eztabaidaezina da». Luis Gasca (Donostia, 1933-2021) kultur munduaren eta gizartearen aintzatespena jasota hil zen joan den urtean, baina Asier Mensuro komikiaren eta zinemagilearen historiagileak uste du oraindik ere handiagoa izan beharko lukeela hark egindako lanaren aitortzak: «Komikia arte bat bezala aztertu zuen lehenengo taldeko kide izan zen, Umberto Eco, Alain Resnais eta abarrekin». Gascak bere kultur ibilbide luzean egin zuen lana hobeto ezagutzeko asmoarekin, haren bilduma pertsonaleko 270 pieza inguru —obra grafikoari eta komikiari lotutakoak— eta ehun bat argazki biltzen dituen erakusketa ireki dute Donostiako Okendo kultur etxean: Luis Gasca, komikia eta zinema. Mensurok eta Alvaro Ponsek egin dute erakusketaren komisario lana, eta ez da lan erraza izan, milaka agiriren artean egin behar izan baitute hautaketa. Azaroaren 8ra arte egongo da ikusgai erakusketa.

Erakusketaren izenburuak ez ditu ezkutatzen Gascaren bi pasioak: komikia eta zinema. Hain zuzen ere, bi arte diziplina horiei eman zizkien bere kultur ibilbideko urterik garrantzitsuenak. 1970ean Buru Lan argitaletxea sortu zuen, eta, haren bitartez —eta geroago sortuko zuen Pala argitaletxearen bidez—, komikiari hauspoa eta behar zuen garrantzia emateko lan eskerga egin zuen. Hiru aldizkari sortu zituen, Drácula, El Globo eta Zeppelin, eta haien orrietan argitaratu zituen AEBetako komikiaren izenburu ezagun eta mitikoak, eta baita Europako egileen pertsonaia esanguratsuen abenturak ere: Spirit (Will Eisner), Dick Tracy (Chester Gould), Prince Valiant (Harold Foster), Corto Maltese (Hugo Pratt)...

Okendoko horma oso batek komikiarekin zuen harreman horren laginak biltzen ditu. Besteak beste, John Prenticek marraztutako Rip Kirby pertsonaiaren bineta original bat, Prenticek Gascari eskainitako marrazki bat, Jack Kirbyren marrazki original bat (Hulk pertsonaiarena), Prince Valiant komiki sailaren beste bat, eta Gascari eskainitako Bruce Hogarthen sormen lanaren bi adibide ezagunenetakoen —Tarzan eta Drago— irudiak. «Hogarth komiki munduko Michelangelo gisa ezagutzen dute munduan. Bada, Luis Gascak jarri zion ezizen hori».

Pala argitaletxearekin, komikiak argitaratzen segitzeaz gain, arlo didaktikoari ere eman nahi izan zion garrantzia, eta horren ondorioa izan zen Enciclopedia Juvenil Pala (Pala gazte entziklopedia) bilduma. Mensuro: «Garai hartan ohiko entziklopediak ziren hizki txiki-txikiz eta argazki are txikiagoez betetako liburu mardulak». Gascak, ordea, ilustratzaile eta komikigileei eskatu zien testuak laguntzeko irudiak egin zitzaten. Besteak beste, zinemaren historiari, margolaritzaren maisuei, etorkizuneko bizitzari eta bibliari buruzko bildumak atera zituen entziklopedian: «Baina pentsa: Bibliari dagokion alean, mitologia paganoaren inguruko testuak eta marrazkiak ere sartu zituen». Komikiaren zale eta bultzatzaile ez ezik, ikertzaile ere izan zen Gasca, eta, Buru Lan sortu aurretik, Cuto izeneko aldizkari teorikoa ere zuzendu zuen. Hiru zenbaki besterik ez zituzten atera —besteak beste, Jose Julian Bakedanok ere hartu zuen parte—, eta haietako baten azala —Supermanen aurpegia azaltzen dena— Ivan Zuluetak egin zuen, eta beste bat, berriz, Juan Carlos Egillorrek. Erakusketan hiru ale horiek jaso dituzte, eta baita Zuluetak egindako marrazkia ere.

Zinemaldiko zuzendari Herri kulturaren zalea izanik, Gascaren beste zaletasun nagusia zinema izan zen, eta Donostiako Zinemaldia zuzentzera ere iritsi zen, 1977an. Hain zuzen ere, zinema jaialdiari berrikuntzak ekarri zizkion, eta bere lehenengo urtean George Lucasen Star Wars filma estreinatu zuen bertan, ez komunikabideetan iskanbila piztu gabe, garai hartan space opera bat zinemaldi serio batean ematea ez baitzen ohikoa. Gainera, Luis Buñuel erbestetik ekarri zuen Donostiara. Jose Luis Rebordinos Zinemaldiaren gaur egungo zuzendariak 22 urte zituela ezagutu zuen Gascaren lana, erotismoari eta zinemari buruzko artikulu batzuen bitartez. «Niri beti gustatu izan zait generoko zinema, eta Gascak hori bera bultzatu zuen, genero kultura hainbat diziplinatan».

Zinemarekin izan zuen harremanaren adibide ugari bildu dituzte erakusketan; hala nola Gasca hainbat aktore eta zinemagilerekin agertzen den argazkiak, eta baita zinema munduko izarrek Gascari berari oparitutako argazkiak ere: Robert Mitchum, Virginia Mayo, Francesca Bertini, Glenn Ford, Bruce Willis, Cesar Romero, Lloyd Bridges...

Gasca bildumazale porrokatua izan zen, eta bere bizitzan komikiari nahiz zinemari buruzko 30.000 agiri —aldizkariak, argazkiak, komikiak eta beste— bildu zituen. Material hori guztia Gipuzkoako Foru Aldundiaren eta Koldo Mitxelena kulturunearen esku utziz joan zen 2004tik aurrera, eta, hamar urte geroago, 2014an, Komikigunea zabaldu zuten Donostian, Gascaren bilduman ardaztuta.

Erakusketaren osagarri gisa, hiru hitzaldi ere antolatu dituzte datozen asteetarako: hilaren 28an, Laura Perez eta David Rubinek hitz egingo dute Koldo Mitxelena kulturuneko ekitaldi aretoan; urriaren 5ean, Fermin Solis eta Paul Urkijo ariko dira; eta, azkenik, urriaren 27an, Stephan Levallois eta Belen Atienza.


Sareek kateatu, eta sareek ehundu

Summary: Sareek kateatu, eta sareek ehundu. Gizarte hiperkonektatua, menpekotasuna... ajeak ikusten dizkiete sare sozialei Aranburuk eta Kintanak; ordea, uste dute badutela eraldaketarako potentziala, talde proiektuak sortzekoa. Eurak dira eredu: 'Kabala' podcasta aurkezten du Kintanak, eta umorezko bideoak egiten ditu Aranburuk.

Twitter, Instagram, Tiktok... Egunero darabiltzate esku artean —edo behatz artean— Maddi Kintanak (Zurich, Suitza, 1999) eta Nerea Aranburuk (Donostia, 1994): biek euskarazko edukiak sortzen dituzte sare sozialetan. Horien bidez elkar ezagutzen zuten, baina elkarrekin egon gabeak ziren orain arte. Halere, bat egin dute gogoetarik gehienetan, baita eskaeretan ere: erakundeei galdegin diete euskarazko eduki sorkuntzan inbertitzeko; herritarrei, berriz, sortzera animatzeko.

Zer sare sozial dauzkazue?

MADDI KINTANA: Twitter, Instagram eta Tiktok. Erabaki nuen sare guztiak beti publiko egitea.

Zergatik?

KINTANA: Pribatua egiten banuen, agian gerora ikustea nahiko ez nukeen gauza batzuk jarriko nituen. Dena publiko egiten badut, jartzen dudan guztia nik nahi dudana da, eta ez zaidana inporta jendeak gerora ikustea.

ARANBURU: Nik ere dena publikoa daukat, ez daukadalako ezer lotsatzeko edo ezkutatzeko. Instagram daukat, Twitter, Facebook oso abandonatuta, eta Tiktok, begiratzeko.

Zenbat denbora pasatzen duzue?

ARANBURU: Egunaren arabera. Astean zehar, lanarekin, askoz gutxiago; asteburuetan, planaren arabera. Horietara jotzen dut aspertuta nagoenean. Ibilbideren batean edo deskantsuren batean entretenitzeko erabiltzen ditut.

KINTANA: Ez naiz gai esateko zenbat ordu; asko dira. Badakit menpekoa naizela, baina oraintxe gure aisialdi modu nagusietako bat da.

ARANBURU: Konturatu naiz sare bakoitzean bilatzen duzun edukia ere desberdina dela. Niretzat, desberdina da Instagramen, Twitterren edo Tiktoken egotea ordubetez. Instagram jende ezaguna edo bidaiak ikusteko da, itxurakeria handiagoa dago; Twitterren, ez dakit zein albistez eta ez dakit zein eztabaidaz enteratzen naiz ordubetean; eta Tiktoken, errezetak ikusten aritzen naiz, edo labea limoiarekin nola garbitzen den.

Gizartea hiperkonektatuta al dago?

KINTANA: Bai. Ez dakit gizartea, baina belaunaldi gazteak behintzat bai. Gure harremanek ez dute funtzionatzen sare sozialik gabe: lagunak egiteko dira, planak aurkitzeko, jakiteko zer taldek joko duen...

ARANBURU: Informatzeko, harremanak edukitzeko, planak egiteko... Denerako. Pila bat aldatu da oso urte gutxian. Gogoratzen naiz gaztea nintzenean dei erronda egiten genuela: '17:00etan Txofren, 17:00etan Txofren...'. Orain, talde batean idazten duzu, eta listo. Hori ona da, baina txarra da etengabe esaten aritzea: 'Etxetik ateratzen ari naiz, igogailuan nago, ez dakit non nago...'.

Kontrola, ezta?

ARANBURU: Bai, guk sortu dugu, guk elikatu dugu, eta ez dugu jartzen mugarik.

KINTANA: Denok daukagulako nolabaiteko beharra denbora guztian sareen estimulua edukitzeko; orduan, zerbait jartzen duzu, irakurri nahi duzu...

ARANBURU: Komunera zoaz kaka egitera, eta... «Ostia, sakelakoa ahaztu zait».

KINTANA: Adibidez, zer egiten duzu hegazkinean Internetik gabe?

ARANBURU: Aurrekoan hegazkinean itzuli nintzen Valentziatik (Herrialde Katalanak), eta argazkiak garbitzen egon nintzen. Hegazkinean ere ez nuen sakelakoa kendu.

Sare sozialetan ez ibiltzeagatik zerbait galtzen ari zareten sentsazioa izaten duzue?

KINTANA: Hori ere bai.

ARANBURU: Nik hori ez daukat.

KINTANA: Asteon oporretan egon naiz, eta gutxi sartu naiz Twitterren; ez dakit zein izan den azken gaia. Baina sartzen zara, ikusten duzu txio bat ulertu ez duzuna, eta esaten duzu: 'Zer gertatu da?'.Orduan, bilatu nahi duzu.

Gazteak zarete biok. Gazteak eta sare sozialak: apurtu ezin daitekeen binomioa al da?

ARANBURU: Ez, nik ezagutzen dut jendea ez dagoena sare sozialetan, eta oso pozik bizi da.

KINTANA: Nik ere ezagutzen dut, baina, orokorrean, profil berezi bat da beti.

ARANBURU: Bai, egia da.

KINTANA: Arau orokorra hartzen badugu, nire inguruan behintzat denek daukate Instagram, baten bat kenduta. Eta ez daukatenek ez daukate arrazoi ideologikoren batengatik. Ez baldin badaukazu Instagram, mamu bat zara.

Itxurakeria aipatu duzue. Zu, Nerea, antzerkian ere ibiltzen zara. Sare sozialek zer dute antzerkitik eta zer errealitatetik?

ARANBURU: Zertarako erabiltzen dituzun, horren araberakoa da dena. Nire Twitter nire isla da. Nahiko errealista da, baina dena dago esajeratua edo parodiatua, horrela erabaki dudalako eta beti naizelako oso parodiazalea, dena esajeratzekoa, minimizatzekoa edo umorez eramatekoa.

KINTANA: Beti da isla, baina baita proiektatu nahi duzuna ere. Oso argi daukat Instagramen zer jarri nahi dudan. Adibidez, ez nituzke Instagrameko argazki guztiak Twitterren jarriko.

ARANBURU: Nik ere ez. Erabaki nuen Twitterren ez jartzea nire ezagunen ezer.

KINTANA: Twitterren gutxiago, baina Instagramen ere ez. Hasteko, Instagram ez baldin badaukate, nik ez ditut igotzen. Haurren, gurasoen eta familiaren argazkiak igotzearen kontra nago; ez dut inoiz egin, eta ez dut inoiz egingo.

Maddi Kintana eta Nerea Aranburu. Jon Urbe, FOKU

Birtxioek, gustuko dut emateak, jarraitzaileak lortzeak... menpekotasuna sortzen dute?

ARANBURU: Uste dut berdin zaidala gauza batek bi gustuko dut edo ehun edukitzea.

KINTANA: Niri ere bai, baina gero konturatzen naiz adi egoten naizela: 'Ez dakit nork gustuko dut eman dit'.

ARANBURU: Bai, beti sortzen du erreakzio bat.

Sareetan zaudete, baina seguru sentitzen al zarete? Egon dira eraso matxistak, homofoboak...

KINTANA: Baina hori bizitzako esparru guztietan.

ARANBURU: Gizartea matxista bada, sareetan hori islatuko da. Ez dira berdinak kaleko eraso bat eta sareetan aurki dezakezun bat, baina nik behintzat jasaten ditut.

KINTANA: Nik neuk jartzen ditudan txioengatik-eta, ez, baina, telebistan edo Klakeko Kabala-n egon naizenean, bai: iruzkinak ez dakit zer esan dudalako saio batean edo bestean, tonu apur bat paternalistarekin.

ARANBURU: Eta eskatu ez dituzun iritzi pila bat. Mezu pribatuak ere idazten dituzte, konfiantza osoz. Pentsatzen dut ea gauza bera egingo nukeen, eta ez litzaidake okurrituko ezagutzen ez dudan pertsona bati mezu pribatu bat idaztea edozer gauza esanez.

Horren harira, zer da sareetan emakume izatea?

KINTANA: Bizitza errealean bezalakoa. Zure itxura fisikoari buruzko iruzkinak...

ARANBURU: Eta paternalismo handia. Aldi berean, baita kristoren babesa ere beste emakumeengandik.

KINTANA: Orain arte, ez zait ezer larririk gertatu.

ARANBURU: Niri ere ezer larririk ez, baina iritziak, pila bat. Askotan, gizon heldu eta heterosexualenak dira.

KINTANA: Uste dut ondo dagoela saretzea neska gazteon artean, emakume gazteon artean. Askotan, planteatzen duzu: makillatuta agertuko naiz? Ondo dago edo ez? Zer ari naiz bultzatzen?

ARANBURU: Oso argi eduki behar duzu zergatik egiten duzun, zergatik esaten duzun... Oso argi baldin badaukazu, bestearen iritziak kalte gutxiago egingo dizu.

KINTANA: Eta, aldi berean, zergatik planteatu behar dugu hain argi edukitzea dena? Eta zergatik gizonei ez zaie hori eskatzen?

Nola eman dakioke buelta?

ARANBURU: Sare sozialen oinarrian hezkuntza eta gizartea dago. Beste guztiak berdin jarraitzen duen bitartean, ezin dugu espero sare sozialetan kristoren aldaketa izatea eta bat-batean hater-ik ez egotea.

Aipatu dituzue sare sozialen alde ilunak. Gazteen ikuspuntutik, zer ekarpen egiten dute?

KINTANA: Gauza pila bat. Balio dute gazteak euren artean saretzeko, eta uste dut politizatzeko ere oso garrantzitsuak direla.

ARANBURU: Horrenbeste jende edukitzeak globalizazio bat sortzen du, eta alde negatiboak baditu, baina baita positiboak ere. Iritzi gehiago edukita, elikatu egiten duzu zeure burua. Esaten duzu: «Eztabaida honetan, ehun iritzi dauzkat. Denak irakurtzen ditut, eta hortik noa nire iritzi propioa sortuz, guztia ikusi ondoren».

KINTANA: Hala ere, uste dut horrek arriskua ere baduela. Adibidez, badaude diskurtso batzuk horrela jendea batzea lortzen dutenak.

ARANBURU: Eta gauza asko esan ditzakezu inongo oinarririk gabe, eta ez dakit zenbat pertsonarengana iristen zara.

KINTANA: Uste dut orain gazteen artean badagoela joera bat indibidualizaziorako. Gizarte kapitalista eta neoliberalista honetan, bidea eman dezake zure antzekoa den jendea ezagutzeko. Eta erakusteko euskara hizkuntza guay-a eta cool-a dela, ez dela herriko zaharren eta abereen hizkuntza.

ARANBURU: Gaztea ere badela, ez?

KINTANA: Noski. Oso garrantzitsua da, eta espazio bat ematen dizu gazteei gustatu ahal zaien edukia sortzeko. Nik 13 urterekin eduki nahiko nukeen youtuber bat bere arropa euskaraz erakusten duena. Eta hau alde txarra da, baina uste dut sareetan handitu egiten direla jarrera batzuk gero egunerokoan ez direnak hain normalak. Eztabaida batzuk agian ez dutenak hainbesteko garrantzirik egunerokoan, baina kristorena sareetan. Oroitu behar dugu Twitter ez dela bizitza erreala; bada, baina ez da.

Eta zuek aprobetxatu dituzue sare horiek talde proiektu batzuk sortzeko ere.

KINTANA: Klak da horren adierazle. Gazteek sortutako proiektu bat da, gazteok egina eta sarean egina. Beti hartzen da kontuan gazteek zer egin nahi duten, eta beti egiten dugu euskaraz, naziotasun ikuspuntu batetik.

Baina sareetatik bizi al daiteke?

ARANBURU ETA KINTANA: Euskaraz, ez.

KINTANA: Babesleak behar dituzu, eta, euskaraz egiten baduzu, ez daukazu audientzia handirik. EITB eta Eusko Jaurlaritza dira babesle handienak, eta eskas. Oso-oso prekario dago kontua, eta ez da baloratzen euskarazko eduki sortzaileen lana.

ARANBURU: Eta ez da baloratzen horren garrantzia ere.

KINTANA: Baina euskarazko eduki guztiak bezala. Zoritxarrez, euskara prekarioa da.

Sare sozialetan erabiltzen dituzuen hizkuntzak modu kontziente batean hautatzen al dituzue?

ARANBURU: Nik ez.

KINTANA: Zergatik?

ARANBURU: Sare sozialetan, nire lehentasuna da naizen moduan azaltzea. Euskaraz bizi naizen heinean, euskaraz idazten dut. Euskaraz da, baina ez da guztiz euskaraz, nire bizitzan ez dudalako guztiz euskaraz egiten.

KINTANA: Baina uste dut asko daudela egunerokoan euskaraz eta sareetan gazteleraz egiten dutenak. Izan zitekeen hori gertatzea, baina ez da gertatu.

ARANBURU: Erabaki nuen dena euskaraz egitea, baina modu natural batean, ez erabaki politiko bezala edo.

KINTANA: Hautuak ez dira batere neutralak, eta euskaraz egitea, niretzat, guztiz politikoa da. Euskaraz egiteak esan nahi du badaukazula militantzia bat horrekin, eta, hein batean, aurre egiten diozu statu quo-ari. Azken finean, nahi dute guk gazteleraz edo frantsesez egitea; orduan, bada erresistentzia moduko bat. Nik ezingo nuke euskara ez den hizkuntza batean egin.

ARANBURU: Nik ere ez.

KINTANA: Gazteleraz egingo bagenu, arrakasta edukiko genuke?

ARANBURU: Ez dut uste.

KINTANA: Hizkuntza handietan, 10.000 eduki sortzaile dauzkazu; euskaraz, alderdi askotan, ez daukazu konpetentziarik. Adibidez, uste dut Kabala podcasta euskaraz horrela egindako lehenengoetarikoa izan dela. Egun, ez dago ezer originalik, baina originalak izaten ari gara euskaraz eginda. Internet ezinbesteko tresna bat da euskararentzat; aurrera egiteko modu bakarra da. Bultzatu egin behar da, dirua eskatu behar zaie dirua dutenei; hau da, instituzioak, mesedez, bultzatu hau, ondo ordaindu, proiektuak sortu... Badaude influencer-ak ez dakidanak euskaldunak diren —asko bai, baina nik vascoak esaten diet— eta sarean gaztelaniaz egiten dutenak, eta, gero, haiei deitzen diete, euskaraz egiteko. Ez da posible kanpaina batean edo zerbaitetan egotea euskara bultzatzen, eta sare pribatuetan eta publikoetan dena gaztelaniaz idaztea. Horrela ezin dugu hizkuntza normalizatu.

Beraz, administrazioen aldetik ikusten duzue edukiak euskaraz sortzen dituzuenen aldeko apustu nahikorik?

ARANBURU: Ez dago apusturik. Zuen podcastean jasotzen duzue laguntzaren bat?

KINTANA: Bai, baina komunikabidea izateagatik. Dena oso prekarioa da.

ARANBURU: Arreta beste nonbait dago jarrita, baina ez hemen: ez gazteengan, ez hizkuntzan, eta ez euskarazko entretenimenduan.

KINTANA: Eta, egiten dutenean, ikusten da ez dela gazteek egina. Ikusten da heldu batzuek esaten dutela: «Gazteei hau gustatuko zaie». Gero, auzo lotsa ematen dizu hori ikusteak.

Nerea Aranburu eta Maddi Kintana. Jon Urbe, FOKU

Nondik jo beharko lukete?

KINTANA: Euskararen aldeko apustu integraletik. Eta hau da beste kontu bat: Hegoaldean, baditugu bitarteko gehiago, baina Iparraldean? Orain badago bat, Bada.eus [Ipar Euskal Herriko gazte komunikabide bat], euskaraz aritzen dena; bestela, han askoz okerrago dago kontua: ez dago, adibidez, Baionako edo inguruko tiktokerrik.

Eta edozein motatako edukiak ekoitzi behar dira euskaraz?

KINTANA: Telezaborra euskaraz egitea ez dut gaizki ikusten, benetan iraingarria ez bada. Adibidez, euskarazko Conquis [El Conquistador] telezaborra da, baina ez zait gaizki iruditzen.

ARANBURU: Hain gutxi dago, eta honetaz hitz egiten ari gara [eskuekin zerbait handiaren keinua egin du] hau ez dagoenean [eskuarekin zerbait txikiaren keinua egin du].

KINTANA: Eduki gehienek egon behar dute euskaraz, baina ez ditugu balio batzuk galdu behar.

Eta sareetan?

ARANBURU: Jendea ez da animatzen edukia egitera, oso kritikoak garelako. Ni beti ari naiz lagunei esaten: «Sortu euskaraz». Baina beti dago...

KINTANA: Lotsa handiegia.

ARANBURU: Ez dakit lotsa bakarrik den...

KINTANA: Besteen epaia, ez?

ARANBURU: Bai. Ez balira egongo hain begi zorrotzak, igual gauzak beste lasaitasun batekin egingo genituzke, beste arnasa batekin.

KINTANA: Lotsa handiegia ere badago. Mesedez, Euskal Herria, galdu lotsa: izan youtuber.

Batak zein besteak umorea egiten duzue. Zergatik?

ARANBURU: Aspaldi konturatu nintzen gauzak umorez egiten ditudanean dibertigarriagoa dela.

KINTANA: Eta umorea politikoa izan daiteke.

ARANBURU: Hori ere bai.

KINTANA: Oso politikoa izateko aukera du, hala erabiltzen baduzu. Hain erraz esango ez genituzkeen gauza batzuk bota ditzakezu nahigabe, eta barre egiten duzu, baina gogoeta egiten duzu. Uste dut belaunaldi honetan gai asko plazaratzeko modua dela umorea. Gainera, ez edozein umore mota, ez potrozimelen umorea: behetik gora egindako umore bat baizik. Hori ere aldarrikatu behar da, umorea ezin duzula edonola egin.

Edukiak hainbesteko azkar kontsumitzen diren garaiotan, umorezkoak errazago kontsumituko dira, ala?

ARANBURU: Errazago sartzen dira.

KINTANA: Ez dugu pentsatu nahi. Nahi duguna da geure buruari ahalik eta esfortzu gutxien eskatu. Baina uste dut benetan umoreak zer pentsatua ere eman dezakeela.

Zenbateko garrantzia du umorea ere euskaraz egiteak?

ARANBURU: Mundu guztiak behar du umorea; orduan, ez da posible umorearen erreferentzia bakarrak gazteleraz, ingelesez edo frantsesez izatea.

KINTANA: Gainera, euskaraz beti egon da umorea. Egun, ematen du bertsolaritza poesia dela, baina, garai batean, hori zen umorea euskaraz. Beti egon da, kontua da eraldatu egin behar dugula.

Mundu digitalean, zer erronka ikusten dituzue?

KINTANA: Bat, euskara. Eta nola kudeatu pantailetara edo sakelakoetara itsatsita dagoen gizarte bat.

ARANBURU: Aprobetxatu itsatsita jarraituko duela eta horri etekina atera? [kar-kar]

KINTANA: Ez, ez. Uste dut bide onetik goazela, baina [sareek] balio dezakete, adibidez, Euskal Herrian naziogintza lantzeko, eta jakin behar da hori nola kudeatu. LGTB mugimenduak ere kristoren indarra dauka, eta gauza onak aterako dira. Itxaropentsua izaten ari naiz oraintxe, baina orokorrean ezkorragoa naiz.

ARANBURU: Proiektuak sortu?

KINTANA: Bai. Nahi ez duguna da indibidualizazio handiagoa, hiperkonexioak, hiperkapitalismoa, hiperkontsumismoa... Eta erabateko apolitikotasuna —faltsua dena—. Kontrakoa lortzeko borrokatu behar dugu.


Summary: Elizabeth II.a medikuen zaintzapean dagoela jakinarazi dute. Balmoralgo jauregian dago Erresuma Batuko erregina, eta han da Charles printzea ere. Estatuburuaren osasun egoerari buruzko kezka agertu du Liz Truss lehen ministroak.

Goizean bere aholkulariekin egitekoa zuen bilera bertan behera utzi du Elizabeth II.a erreginak, eta handik gutxira jakin da medikuak kezkatuta daudela haren osasun egoeraz. Errege etxeak komunikatu batean jakinarazi duenez, «medikuen zaintzapean» egotea eta atseden hartzea aholkatu diote estatuburuari. Oharraren arabera, erregina «eroso» dago Balmoralgo jauregian, Eskozian, eta han ditu gertueneko senideak, baita Charles printzea ere.

70 urte daramatza agintean Elizabeth II.ak. Bera da Erresuma Batuko errege-erreginetan tronuari luzaroen eutsi diona. 1952ko otsailaren 6an bihurtu zen erregina; hain zuzen monarkek, gobernatu baino gehiago, jada rol sinbolikoagoak zituzten aroan. Baina bost kontinenteak kolonizatu zituen inperioko irudi nagusia izan da zazpi hamarkadatan baino gehiagoan.

Iazko urte amaieratik «mugikortasun arazoak»izan ditu Elizabeth II.ak, errege etxeak berak aitortu duenez. Hori dela eta, joan den asteartean lehen aldiz Balmoralen hartu zuen kargua lehen ministro berriak, Liz Trussek —normalean Buckinghamen egin ohi da argazkia—. Gobernuburuak berak kezka agertu du estatuburuaren osasun egoeraz: «Nire gogoa eta Erresuma Batuko herritarrena erreginarekin eta haren familiarekin dago orain».

Ez da ohikoa errege etxeak erreginari buruzko halako komunikatuak plazaratzea; hori dela eta, kezka zabaldu da bai Erresuma Batuan bertan, bai nazioartean. Elizabeth II.ak Charles printzearen esku utzi ditu bere eginbeharretako asko azken urteetan, eta joan den otsailean ere hizpide izan zen haren osasun egoera koronabirusean positibo eman ostean.


Summary: Aurrerapausorik ez Arabako metalgintzako ituna berritzeko bileran. Sindikatuek aitortu dute «mugimenduak» egon arren «txikiak» izan direla. Greba deialdiei eustea erabaki dute horrenbestez. Hilaren 19an elkartuko dira berriro bi aldeak.

Arabako metalgintzako ituna berritzeko bilera orain artekoen moduan amaitu da, akordiorik gabe. Eta beraz, sindikatuek hilaren 21erako 22rako eta 23rako egindako greba deialdiak bere horretan segitzen du. ELA, LAB, CCOO, USO, ESK eta CGT sindikatuek osatutako plataforma bateratuak gaitzetsi du SEA patronalak akordioa ahalbidetuko lukeen proposamen bat aurkeztu gabe segitzen duela. Hala ere, hilaren 19an berriz ere elkartuko dira, jarrerak hurbiltzeko asmoz.

LAB sindikatuak ohar bidez aitortu du «mugimenduak» egon direla, baina «txikiak» izan direla, eta patronalari ohartarazi dio sektorean lanuzteak hedatzea eragotzi nahi badu, «edukiak» aurkeztu beharko dituela negoziazio mahaian. «Gaur gaurkoz, eta bileretan 4 urte badaramazkigu ere, lan orduen jaitsiera ez dago mahai gainean oraindik, Hego Euskal Herriko altuena izan arren. KPIa ere ez dago bermatuta hitzarmenaren indarraldiaren bitartean».

ELA sindikatuak ere argi utzi du «aurrerapauso txiki» horiek ez dira greba deialdia bertan behera uzteko nahikoa arrazoi. Eta salatu du SEAk lanaldi jaitsieraz edota KPIa bermatzeaz hitz egin badu ere, proposamenak ahoz baino ez dituela egin. Hori dela eta, idatziz eta «era serio batean» egiteko eskatu diote.

CCOOk ere salatu du patronalak ez duela lanaldi jaitsieraren inguruko proposamenik egin, eta gaitzetsi du soldaten inguruan «marra gorriari» eusten diola. Sindikatuek elkarretaratzera deitu dute astelehen eguerdirako, Eusko Jaurlaritzaren egoitzaren aurrean, instituzioen inplikazioa eskatzeko.


Nerea Aranburu

Summary: Nerea Aranburu.

Erizaina da ogibidez Nerea Aranburu, eta buru osasunean ari da lanean. Hortaz, sare sozialak ez ditu ofiziorako erabiltzen, afizio gisa dituen umorerako eta antzerkirako baizik. Hirurak uztartzen ditu martxan dituen proiektuetan. 2018an sortu zen Barrexerka emankizunarekin dabil, beste zenbait lagunekin batera antzerkia, bakarrizketak eta umorezko esketxak tartekatuz. Gainera, Atzean Zuloa proiektuaren baitan, euskaraz umorezko bideoak ipintzen ditu Youtuben. 5.000 jarraitzaile pasatxo ditu Twitterren.


Maddi Kintana

Summary: Maddi Kintana.

Itzulpengintza ikasi zuen Kintanak, eta ikasten jarraitzeko asmoa dauka. Orain, Klak gazte proiektu komunikatiboaren Kabala podcasta aurkezten du. Spotifyren eta Youtuberen bidez zabaltzen dute haren edukia, eta urrian hasiko den hirugarren denboraldian du jarria burua. Gainera, aurten telebistan ere eman ditu pausoak, EITBko Zurekin bat programan parte hartu baitu, baita zakua irabazi ere. Twitterren aktiboki aritzen da, eta Tiktokerako euskarazko edukiak ere sortzen ditu.


Liderra nagusitu da Piornalen

Summary: Liderra nagusitu da Piornalen. Enric Masen eraso guztiei erantzun die Remco Evenepoelek, eta azken metroetan erritmoa aldatuz irabazi du

Remco Evenepoelek (Quick-Step) irabazi du Espainiako Vueltako hemezortzigarren etapa. Eguneko ihesaldian egon den Robert Gesink (Jumbo-Visma) azken kilometroan harrapatu dute Enric Masek (Movistar) eta Evenepoelek, eta erritmo aldaketa bortitz batekin irabazi du flandriarrak. 2.07ren aldea dauka orain Evenepoelek Masekiko.

Eroriko batekin hasi da eguna tropelean. Carlos Rodríguez (Ineos), sailkapeneko laugarrena, oso kaltetuta utzi du, eta Jay Vinek (Alpecin), mendiko liderrak, erretiratu egin behar izan du. Horren ostean, 43 txirrindulariko ihesaldia sortu da, eta bost minutuko aldea ere izan dute. Horien artean izan dira Gotzon Martin eta Mikel Iturria (Euskaltel-Euskadi).

UAEk estrategia bat zeukan prestatuta gaurko egunean aurreneko postuetara salto egiteko, eta Joao Almeida taldeburuak urrunetik sortu du mugimendua tropelean. Helmugarako 80 kilometro gelditzen zirenean ihes egin du tropeletik Brandon Mcnulty taldekidearekin batera, eta aurreko taldetxoarengana hurbiltzen saiatu da. Ivo Oliveira taldekidea aurreko taldetxoan zegoen, baina gelditu egin da Almeidari aurreko postuetara hurbiltzeko helburuarekin laguntzeko. Hala ere, Movistar eta Astana lanean hasi dira tropelean, eta portugaldarrak minutu bateko aldea bakarrik lortu du.

52 kilometro gelditzen zirenean Hugh Carthyk (Education First) erasoa jo du aurreko taldetxoan, eta Thibaut Pinotek (FDJ) eta Sergio Higuitak (Bora) jarraitu diote Piornaleko lehenengo igoeran (13,5 kilometro eta %5,6eko pendiza). Bertan puskatu da eguneko ihesaldia, eta Richard Carapazek (Ineos), Elie Gesbertek (Arkea) eta Robert Gesinkek (Jumbo-Visma) mendatearen amaieran elkartu dira aurreko hirukotearekin.

Atzean Almeida bakarrik gelditu da, baina ez du etsi. Aurreko taldean zegoen Marc Soler taldekidea geldiarazi egin dute taldeko autotik, eta biak elkarrekin abiatu dira boskotearen bila. Hala ere, tropelean abiadura bizian aritu dira, eta Astana eta Movistar buruan zirela, oso txirrindulari gutxi gelditu dira tropelean. Hala ere, liderraren taldeak ez du errelebo bakar bat eman beharrik izan, eta Evenepoelek taldekideak alboan izan ditu une oro; indarrik xahutu gabe.

13 kilometro gelditzen zirenean hasi dute Piornaleko bigarren eta azken igoera. Aurrean Gesbertek jo du erasoa, eta tartea ireki du aurreko kideekiko. Beranduago Gesink iritsi da frantziarraren albora, eta elkarrekin egin dute aurrera. Atzean Masek zuhaitza astindu du, baina ondo erantzun dio Evenepoel liderrak. Indartsu zegoen maillot gorriaren jabea, eta hark jo du hurrengo erasoa. Masek ezin izan dio gurpila hartu, baina Carlos Veronaren laguntzarekin liderraren ondora iritsi da. Almeidaren taldea ere harrapatu dute une horretan.

Aurrean Gesink bakarrik gelditu da, eta atzera begiratu gabe jarraitu du Herbeheretako txirrindulari beteranoak. 40 segundora zegoen liderraren taldetxoa, eta Masek pare bat eraso jo ditu. Evenepoelek arazo handirik gabe erantzun dio, eta mugimendu horrekin hamar segundo jan dizkiote Gesinki. Masek eta Evenepoelek elkarri mokoka jarraitu dute: batak erritmoa aldatu eta besteak erantzun. Azken kilometroan harrapatu dute Gesink.

Azkeneko 200 metroetan jo du azken erasoa liderrak, eta Mas eta Gesink atzean gelditu dira. Flandriarrak indartsuena dela erakutsi du, eta hortzak estutuz gailendu da helmugan. Bi segundo bizkorrago sartu da helmugan liderra, eta gainsaria ere eskuratu du. 2.07ren aldea dauka orain liderrak. Rodriguez 1.19ra iritsi da helmugara, eta Miguel Angel Lopezek (Astana) aurre hartu dio sailkapen nagusian.


Elizabeth II.a hil da, aro bat amaituz

Summary: Elizabeth II.a hil da, aro bat amaituz. Balmoral gazteluan, Eskozian, hil da 96 urteko estatuburua. Harena izan da Erresuma Batuko agintaldirik luzeena. Haren seme Charles III.a da orain errege etxeko buru. Truss lehen ministroak goraipatu egin du erreginaren rola, esanez «herrialdearen loraldia» ahalbidetu duela.

Amaitu da Erresuma Batuak izan duen erreinaldi luzeena, Elizabeth II.arena. Estatuburua atzo hil zen, 96 urte zituela, Balmoral gazteluan, Eskozian. Haren osasuna okertuz joan da azken urteetan, eta baziren hilabete batzuk Buckinghamgo errege etxeak jakinarazi zuela «mugikortasun arazoak» zituela. Hori dela eta, Liz Trussek Eskozian hartu zuen kargua, eta ez Londresen, ohi den bezala.

Buckingham jauregiak berak jakinarazia zuen Elizabeth II.aren osasun egoerak okerrera egin zuela azken orduetan, eta zaintzapean izateko aholkatu zutela medikuek. Berehala hasi ziren arratsaldean jauregira heltzen erreginaren senitartekoak, tartean Charles printzea bera. Erreginaren semeak 73 urte ditu, eta dagoeneko hartuak zituen Elizabeth II.arenak ziren zenbait ardura, haren osasun egoera makalduz joan ahala.

Charles III.ak gaur egingo du bere lehen agerraldia estatuburu gisara, eta jarraian Eskozia, Gales eta Ipar Irlandako gobernuburuekin bilduko da aurrez aurre, Londresera itzuli aurretik. Bihar jarriko diote koroa.

Ikusi gehiago: Tony Blair Erresuma Batuko gobernuburu ohia: «Gure nazioaren ama galdu dugu»

Elizabeth II.aren osasun egoeraz ohartarazi eta ordu gutxira eman zuen errege etxeak berak erreginaren heriotzaren berri. Erresuma Batuko nahiz Commonwealtheko banderak masta erdira jaitsi dituzte.

Berehala heldu dira mundu osoko agintariek erreakzioak ere. Hitza hartzen lehenengotarikoa izan da Truss bera. Downing Streeteko 10. zenbakiaren kanpoaldean egin duen agerraldian nabarmendu du «herrialdearen loraldia» ahalbidetu duela Elizabeth II.ak: «Bera zen Britainia Handia eraikitzea ahalbidetu zuen arroka. Hari esker, herrialde modernoa eta dinamikoa gara orain». Lehen ministroak baikor hitz egin du dagoeneko tronuan den Charles III.enari buruz ere, eta eskatu die herritarrei babes dezatela bere ardura lanetan.

Agintean urte gehien egin duen Erresuma Batuko erregina izan da Elizabeth, 70 urte. Honako hau da bere kargu ofiziala: Britainia Handiko eta Ipar Irlandako Erresuma Batuko eta beste erresuma eta lurraldeetako Elizabeth II.a erregina, Commonwealth burua eta fedearen babeslea. 1952ko otsailaren 6an bihurtu zen erregina; monarkek gobernatu baino gehiago, jada rol sinbolikoagoak zituzten aroan. Baina bost kontinenteak kolonizatu zituen inperioko irudi nagusia izan da 70 urteetan baino gehiagoan, eta hala gogoratuko da Erresuma Batuko historia garaikidea osatu duten gertakari anitzetan: inperioa desegin zuen deskolonizazio prozesuan —1950eko eta 1960ko hamarkadak—, Gerra Hotzean —1991 arte—, Ipar Irlandako gatazka armatuan (1969-1998), Europako Batasuneko sarreran (1973), Malvinetako gerran (1982), Galesko, Eskoziako eta Ipar Irlandako parlamentuen berrezarpenean (1997-1999), Irakeko inbasioan (2003), Eskoziaren independentzia erreferendumean (2014), Erresuma Batua EBtik atera duen brexit prozesuan 2020an...

Jurgi VI.a erregea hil zenean, bi alabetan zaharrenak hartu zuen tronua, Elizabeth Alexandra Mary Windsorrek, 25 urterekin. II. Mundu Gerraren ondorena zen. Gerra Hotzeko blokeak eratu berriak ziren, eta Potsdamgo konferentzian (1945) elkartu ziren hiru liderrak agintean zeuden oraindik: Winston Churchill Erresuma Batuko lehen ministro, Harry S. Truman AEBetako presidente eta Josiv Stalin Sobietar Batasuneko buruzagi. Elizabeth II.a erregina izan den bitartean nazioarteko panorama zenbat aldatu den ohartzeko lagin bat.

Elizabeth II.a monarkiaren itxura hobetzen saiatu da, eta, adibidez, horretarako erabaki zuen Ogasunari zergak ordaintzea, 1992an. Britainia Handiaren 300 urteko batasuna hausteko aukera haren erreinaldian sortu da, baina, hala ere, Eskoziako independentistek erabakia zuten monarkiari eustea. Irlandako errepublikanoak izan dira monarkiaren irudiari egiazki aurre egin dioten bakarrak, eta erreginari gatazkaren ondorioak hurbilera ailegatu zitzaizkion, IRAk lehengusua hil baitzion 1979an: Lord Mountbatten buruzagi militar ohia. Irlandako errepublikanoentzat, Erresuma Batuaren dominazioaren eta loialisten gehiegikerien irudia da Elizabeth II.a. Bereziki mingarria egin zitzaien Bloody Sunday sarraskia (1972) egin zuten militarrak saritu izana. Horregatik, mundu osoaren arreta bereganatu zuen 2014an Belfasten ateratako argazkiak: erregina eskua ematen Martin McGuinness Sinn Feineko buruari.

Atzerrian baino gehiago etxean izan ditu arazoak Elizabeth II.ak. Haren ospeak jaso zuen kolpe gogorrena izan zen duela mende laurden Diana Spencer Galesko printzesa auto istripuz hil zenean, Parisen.

Commonwealtheko buru

Erregina izateaz gain, Commonwealtheko burua ere izan da Elizabeth II.a. 53 estatu burujabe osatutako nazioarteko erakundea da Commonwealth, eta Britainiar Inperioari lotuko herrialdeak dira Mozambike ez beste guztiak. Herrialde horietatik hamabostetako erregina izan da Elizabeth II.a, Kanadakoa eta Australiakoa, besteak beste. Beste 36 errepublikak dira, eta bostek beste errege etxe batzuk dituzte.

Londresko Itunaren arabera, erakundeko burua hiltzen denean, haren oinordekoak ez du automatikoki haren tokia hartzen. Baina 2018an egindako biltzarrean Elizabeth II.ak mahai gainera atera zuen gaia, eta estatu kideak bat etorri ziren hura hiltzean Charles printzeak hartuko zuela haren tokia. Kargua bera sinbolikoa den arren, esanguratsua da inperioa izandakoaren batasuna irudikatzen duelako gaur oraindik.


Summary: ELAk Jaurlaritzari egotzi dio ez duela aintzat hartzen prezioen igoera handia. Idoia Mendiak sindikatuekin bilerak egin ditu gaur, baina LAB sindikatuarekin ez da halakorik izan, sailburua ez delako agertu. CCOOk soldatez harago doan errenta paktu bat eskatu dio Mendiari.

ELAren ustez Eusko Jaurlaritzak ez du prezioen igoera kontuan hartzen bere erabakietan. Mitxel Lakuntza idazkari nagusia Idoia Mendia lehendakariorde eta enplegu sailburuarekin bildu da garur, eta hala jakinarazi dio. Sindikatuaren iritziko, langile publikoen soldatak eguneratzean eta Diru Sarrerak Bermatzeko Errentaren (DSBE) lege proiektuan ikusten da «bizitzaren garestitzea» ez duela aintzat hartzen.

Bilera eguna izan du sailburuak. Iaz bezala, ELArekin, CCOOrekin eta UGTrekin bildu da ikasturteko lehen egunean. Hala ere, LABekin ez du bilerarik egin. «Mendia andreak agenda arazoak argudiatuz, parte hartzeari uko egin dio azken unean», azaldu du LABek. «Seriotasun falta eta arinkeria honen aurrean, gertatuak agerian uzten du Mendia andreak gaurkoan argazki soil bat besterik ez zuela bilatzen. LAB ez dago argazki hutsaletarako, langileok behar ditugun proposamenak eztabaidatu eta borrokatzeko baizik». LABek hitzordu berria eskatuko du, bere proposamenak aurkezteko sailburuari.

Egin diren bileretan adeitsu agertu ziren aldeak. Tonu onak, baina, ez du kritika leundu, ELA oso zorrotza izan baita bere balorazioan. CCOOk, aldiz, errenta paktuaren aukera jarri zuen mahai gainean, eta hura babesteko eskatu dio Jaurlaritzari.

Inflazioaren gorakadak eta hari aurre egiteko bideek bilerak baldintzatu dituzte. KPIa %10,4koa da egun, eta Jaurlaritza langile publikoei eskaintzen ari zaizkien soldata igoerak hortik behera daudela leporatu zion Mendiari Lakuntzak. Langile publikoak «erosmen ahalmen galerarekin» zigortzen dituela esan zion, baita DSBEaren onuradunak ere: «Jaurlaritzaren politika zuhurra pairatzen dute».

Hori ez da izan sindikatu subiranistak Jaurlaritzari eginiko kritika bakarra, «jarrera antidemokratikoa» egotzi baito Lanbideko Administrazio Kontseilua eratzean. ELAren arabera, Enplegu Sailak UGTri eta CCOOri eman die haren ordezkaritza eta banaketa hori ez dator bat langileek aukeraturikoarekin.

Loli Garcia Euskadiko CCOOko idazkari nagusiak errenta paktuaren defentsa egin du Mendiarekin bileran, baina soldaten inguruko akordioa baino gehiago izan behar dela esan dio sailburuari: «Jaurlaritzak ezin du albo batera egin. Langile eta enpresarien arteko artekari hutsa baino gehiago izan behar da». Garciak, halaber, Mendiari jakinarazi dio paktu horretan ez duela onartuko langileek erosahalmenik gal dezaten. Zentzu horretan, mezu argia bidali zion: «Hitzarmena behar bezala bideratzen ez bada, gatazka egongo da».

Negoziazio gaiez harago bi sindikatuek bat egin dute zerga erreforma «ezinbestekoa» dela nabarmentzean, eta Jaurlaritzari gogoratu diote aldundien bitartez hori egiteko ahalmena duela. ELAk kapitalari eta errenta handiei ezarritako zergak handitzeko garaia dela esan dio, eta energia eta finantza erakundeen aparteko irabaziak zergapetzeko borondate falta leporatu. CCOOk, bere aldetik, enpresen irabazi tarteak murrizteko exijitu dio hiritarren «erosahalmena amildu ez dadin».

Enplegu sailburuak Confebask enpresaburuen elkartea hartuko du bihar.


Summary: Biden: «Erregina bat baino gehiago zen. Garai bat definitu zuen». Elizabeth II.a erreginaren heriotzak erreakzio andana eragin du, ez bakarrik Erresuma Batuan, baita nazioartean ere.

Atzo hil zen Elizabeth II.a, Erresuma Batuko erregina, 96 urterekin. Errege etxeak eman zuen haren heriotzaren berri, medikuen zaintzapean zegoela onartu eta ordu gutxira. Berehala heldu ziren erreakzioak, ez bakarrik Erresuma Batutik, baita nazioartetik ere.

Ikusi gehiago: Elizabeth II.a hil da, aro bat amaituz

AEBetako presidente Joe Bidenek horrela esan du: «Erregina bat baino gehiago zen. Garai bat definitu zuen. Etengabeko aldaketan dagoen mundu batean egonkortasuna irudikatzen zuen berak, eta harro egoteko arrazoi bat zen britainiar belaunaldi askorentzat». Bidenek gogora ekarri du nola 1982an ezagutu zuen lehen aldiz Elizabeth II.a, AEBetako Senatuko ordezkari gisara Erresuma Batura egin zuen bidaia batean. Gerora, 2021ean elkartu zen berriz harekin, AEBetako presidente gisara.

AEBetako hamalau presidente ezagutu ditu Elizabeth II.ak tronuan egon den denboran, Donald Trump, Barack Obama eta George W. Bush besteak beste. Hirurek izan dute gogoan gaurkoan.

«Ez dugu soilik erregina galdu, gure nazioaren ama ere galdu dugu», esan du Tony Blair Erresuma Batuko gobernuburu ohiak. Hala esan du John Majorrek, Erresuma Batuko lehen ministro ohiak: «70 urtez erreginak bere bizitza eman du gure gure nazioaren eta haren ongizatearen zerbitzura. Commonwealtheko eta mundu osoko milioika lagunentzat gure herriaren arima zen bera».

Eskoziako lehen ministro Nicola Sturgeonek Twitter baliatu du erreginari azken agurra egiteko, eta hala esan du bertan: «Elizabeth II.aren heriotza oso une tristea da Erresuma Batuarentzat, eta munduarentzat».

Irlandako lehen ministro Micheal Martinek ere mezu bat zabaldu du, Irlandako Gobernuaren izenean. «Mundua toki okerragoa da erreginaren heriotzaren ondorioz, baina askoz hobea eta aberatsagoa da hark bere bizialdian zehar eginiko ekarpenei esker», adierazi du. Halaber, Martinek nabarmendu du Elizabeth II.ak Irlandara bisita egin zuela 2011an, eta zehaztu du hori «pauso izugarria» izan zela bi aldeen arteko harremana normalizatze aldera.

Europar Kontseiluako presidente Charles Michelek goraipatu egin du haren agintaldia Twitterren zabaldutako txio batean: «Ez zigun hutsik egin mundu moderno batean balio iraunkorren garrantzia erakusteko bere zerbitzu eta konpromisoarekin».

Frantziako presidente Emmanuel Macronek iragarri du banderak masta erdian izango dituztela datozen orduetan. «Frantziaren lagun gisa gogoratuko dugu. Bere herrialdean eta historian aztarna sakona utziko duen bihotz oneko erregina bat izan da», esan du Macronek.

Commonwealtheko buru ere bazen Elizabeth II.a, baita haietako batzuetako erregina ere. Horiek hala, datozen egunetan hainbat ekitaldi espero dira haietan ere, eta banderak masta erdian izango dituzte.

Zeelanda Berriak iragarri du estatu ekitaldi bat prestatzen hasia dela erreginari azken agurra egiteko. Estatuburua hamar alditan egon zen herrialde hartan, lehena kargua hartu berritan, 1953an. «Oraindik gogoan dut nola lehen aldiz ezagutu nuenean harrituta geratu nintzen zenbateraino ezagutzen zuen gure herriaren historia», adierazi du Jacinda Ardern gobernuburuak.

Kanadako erregina ere bazen Elizabeth II.a. Herrialdeko lehen ministro Justin Trudeauk erregina hilberriaren «jakinduria, errukia eta epeltasuna» goraipatu ditu heriotza jakinarazi ondoko lehenbiziko adierazpenetan. «Erregina beti izanen da gure herrialdearen parte inportantea. Beti izan da oso presente kanadarren bizitzetan», erantsi du.


Reala koroatu duen egun historikoa

Summary: Reala koroatu duen egun historikoa. Txuri-urdinek irabazi egin dute Old Trafforden, Manchester Uniteden aurka. Gisa horretara, ezin hobeto abiatu dute Europa liga. Elizabeth II.aren heriotzak neurketaren inguruko esamesak sortu ditu aurreko orduetan.

Realaren espedizioak nekez aurreikusi zezakeen gaur jazotako egoera. Ez garaipenarengatik soilik: historian lehen aldiz menderatu du Manchester United, partida ofizial batean, baina hori gerta zitekeen. Zelaiz kanpokoa izan da ez sinestekoa: Manchesterren (Ingalaterra) jokatu behar zuen egunean nor hilko, eta Elizabeth II.a, Erresuma Batuko erregina. Ingalaterran eta haren mendeko lurraldetan ez-ezik, mundu guztian esangura handia izan duen agintaria.

Hargatik, zurrumurru hutsa baino gehiago izan da Manchester Uniteden eta Realaren arteko partida bertan behera uzteko aukera. Erresuma Batuaren mendeko lurraldeek dolu aldia abiatu dute albistearen berri jakin orduko —Euskal Herrian 19:30ak zirela izan zen hori—, eta ordu eta erdi geroago jokatzekoa zen neurketa.

Etxeko klubak mezua bidali die bazkideei, albistea jakin eta 11 minutu geroago: «Partida iragarri moduan jokatuko da. Aurrez, minutuko isilunea egingo dugu, errespetua adierazteko». Realeko iturriek mezu hori berretsi dute sei minutu geroago, 19:47ean.

Gisa horretara amaitu dira esamesak. Aurrez, zalantza bete zaku izan da norgehiagokaren inguruan, eta ez da harritzekoa: Elizabeth II.aren heriotza aro baten amaiera da. Gaurkoa egun historikoa izan da Windsor etxekoen manupekoentzat. Eta, kontuak zer diren, Realari egokitu zaio egun horretan non eta Old Trafforden aritzea. Bestela esanda, futbolaren sehaskako zelairik loriatsuenetako batean. Errespetuan bildutako minutuko isilunearen ostean abiatu dute neurketa, eta, luzamenduz, aurtengo Europa liga —txapelketako ereserkia ez dute eman, zendutako erreginaren miraz—.

Gola egin, eta eutsi Buckingham jauregian koroaduna aldatu dute gaur. Realak ere badu koroa armarrian, 1910az geroztik, baina beste bitxi bat gehitu dio. Izan ere, Old Trafforden irabaztea ez da ahuntzaren gauerdiko eztula. Manchester United munduko talde indartsuenetako bat da, Europako txapelketei dagokienez loriatsuenetako bat—hiru Txapeldunen liga, Europa liga bat, eta Errekopa nahiz Supekopa bana ditu bilduak—. Garai hobeak edo kaskarragoak gora-behera, eta haiei irabaztea beti da lorpen gozoa. Zer esanik ez haien etxean egiten bada.

Brais Mendezek egin du txuri-urdinen gola, 57. minutuan, penaltiz. Ez da kasualitatea izan. Lehen zati orekatu baten ostean, bigarrenari indarrez ekin dio Imanol Alguacilen taldeak, eta gutxika-gutxika nagusitu egin da zelaian. Erasora egin du sarri, eta jokaldi haietako batean baloia besoarekin aldendu du Lisandro Martinez argentinarrak, eta penaltia adierazi du Marco Di Bello epaileak.

Realeko jokalari galiziarrak ez du hutsik egin, eta bere lehendabiziko gola egin du donostiarren elastikoarekin. Hortik aurrera, Imanol Alguacilen taldeak minutu onak jokatu ditu, baina azken saialdiak ere egin ditu Unitedek. Ezerezean geratu dira haiek guztiak. Realak asmatu egin du emaitzari eusten, eta egun historiko batean garaipen baliotsua lortuta, ezin hobeto ekin dio Europa ligari.


Santa Anara ailegatu da Antso

Summary: Santa Anara ailegatu da Antso. Igandean, Makeako antzerki taldeak Iruñean aurkeztuko du Antso Azkarra edo Miramamolinen esmeralda antzezlana, Peio Berteretxeren zuzendaritzapean.

«Parada bikaina da Iruñean euskararen alde ari diren elkarteak ezagutzeko eta saretzeko. Plazera da guretzat». Horixe erran du Antso Azkarra edo Miramamolinen esmeralda antzezlaneko zuzendari Peio Berteretxek, igandean Iruñean eginen duten emanaldiari buruz. Hiriburuko Santa Ana plazan izanen da, 18:00etan hasita.

Makeako (Lapurdi) antzerki taldeak ondu du Antso VII.a Azkarraren inguruko lana, Antton Lukuk 1997. urtean idatzitako testua oinarri hartuta. Uztailean egin zuten estreinaldia, Makean, eta Donibane Garazin erakutsi zuten gero. Iruñekoa ez da azken emanaldia izanen: Baionan, Amikuzen (Nafarroa Beherea) eta Hazparnen (Lapurdin) ere aurkeztuko dute, urrira bitarte.

Iruñekoa «berezia» izanen dela uste du Peio Berteretxe zuzendariak: «Santa Ana plazak badu indar sinbolikoa, libertimenduak egiteko erabiltzen baitute. Hori biziki maite dut». Iruñeko Iruinkokoa libertimendua egiten dute Santa Ana plazan, hain zuzen, inauterietan.

Libertimenduetako zirtzilak eta antzerki idatzia «aurrez aurre» jarri nahi izan ditu Berteretxek, Antso Azkarrari buruzko lanaren bidez. «Hor bagenuen erronka bat; aktore guztiak izan dira zirtzilak. Uste dut zirtzilak izugarri ontsa elikatzen duela antzerki klasikoa edo klasikoago bat, eta antzerki idatziak ere elikatzen du zirtzila», kontatu du zuzendariak.

Hogeigarren urteurrena

Duela bi urte hasi zuten Antso Azkarra edo Miramamolinen esmeralda prestatzeko bidea Makean, Jostakin elkartearen bidez. «Gure amek duela hogei urte Makean sortutako elkarte bat da Jostakin; antzerki elkarte bat da, euskaraz aritzeko herrian», oroitu du Berteretxek. «Hor hasi ginen denak».

Duela hogei urte hasitako lanari segida eman diote, eta, igandean Iruñean aurkeztuko duten lanaren bidez, gainera, bide hori «ospatu» nahi dute antzerki elkarteko kideek. Obra prestatzeko prozesua ez da erraza izan, Berteretxek erantsi duenez, baina aurrera egitea lortu dute. «Ni Parisen bizi nintzen lanean hasi ginenean». Batzuen eta bertzeen lanek eta betebeharrek eragindako zailtasunen gainetik, baina, denek antzerki taldearekin duten konpromisoa nagusitu da. «Engaiamendua handia da», nabarmendu du Berteretxek.

Lukuren testua aukeratu dute, nahi zuten guztia duelako: «Ikuspuntu politikoa, komedia… Nik testu indartsu eta landu bat nahi nuen». Urrian hasi ziren entseatzen, astean bi aldiz. Prozesu horrekin gozatu duela aipatu du zuzendariak, lan aberatsa izan dela. «Navas de Tolosako gudua, mendebaldearen galtzea eta galtze horren ondorioak aipatzen ditu antzerkiak: ez da historia ikastaro bat, ez baita hori helburua, baizik eta proposatzea Antso Azkarraren izaerari buruzko hipotesi batzuk, drama bat, kondaira bat, istorio bat…».

Lizeoko ikasleen aurrean

Iruñeko emanaldia ez da izanen azkena. Hilaren amaieran, 30ean, Baionan aurkeztuko dute lana: bi saio eginen dituzte, eta bat Etxepare lizeoko ikasleen aurrean izanen da. «Plazer handia da saio hori egitea», erran du Peio Berteretxek. «Gurea herri bateko antzerki bat da, antzerki herrikoia, eta lizeoko kideek erabakitzea gu han egotea sinbolikoki ederra da. Ez da bakarrik profesionaltasuna, gure kultura beste manera batez egiten ahal da, eta egin behar da», gaineratu du zuzendariak.

Amikuzen ere eginen dute saio bat, urriaren 8an, eta Hazparnen bertze bat, 15ean. Lanean jarraitzeko asmoz dira Jostakin elkarteko kideak, gainera, eta lan berri bat ontzeko aukera aztertzen hasiak dira. Datorren igandean, Iruñean, hogeigarren urteurrena ospatzeko lana aurkeztuko dute: Antton Lukuren testua biziaraziko duten aktoreek hartuko dute Santa Ana plaza, Iruinkokoaren baimenarekin.


Summary: «Irule lanetan ari ziren amianto fibrekin, informaziorik gabe». Jesus Uzkudunek Barakaldoko enpresa batean jardundako adineko andre bati lagundu dio amiantoak eragindako gaixotasuna aitortu diezaioten lortzeko prozesuan. Beste langile ohi batek ere lortu du kalte ordaina.

Bizkaiko Gizarte Segurantzak Raquel M.E. izeneko 88 urteko emakumeari erabateko ezgaitasuna aitortu dio Barakaldoko enpresa batean amiantoarekin lanean aritzeagatik sortu zaion asbestosi gaitzagatik. Jesus Uzkudunek (Donostia, 1949) lagundu dio emakume horri aitortza eskatzeko prozesuan. Asviamie amiantoaren Euskadiko biktimen elkarteko kidea da, eta asbestosiak kaltetua ere bai, amiantoarekin kontaktuan lan egiteagatik.

Bizkaiko Gizarte Segurantzak zer ondorioztatu du, amiantoarekin harremanetan egoteagatik eta segurtasun neurririk gabe aritzeagatik gaixotu zela Raquel?

Raquelek istripu bat izan zuen kalean; aldaka apurtu zuen, eta, ospitalera joan zenean, ikusi zuten beste arazo bat ere bazuela. Berak ez zekien asbestosia zuenik, eta bertan esan zioten. San Eloy ospitalean [Barakaldo] izan zuten jokabide hori oso baliagarria da, askotan beste aldera begiratzen dute eta. Horren ondoren, neronek lagundu nion Raqueli tramiteak egiten, eta aitortu diote lan gaixotasuna dela.

Zer ondorio izan du aitortzak?

Horri esker, lehen kobratzen zuen 400 euroko pentsioa 1.200 eurokoa bilakatu zaio. Ondorioztatu dute duela 50 urte baino gehiago amiantoarekin jardun zuela eta handik datorkiola gaixotasuna. Viuda de Francisco Montero, Montero eta Fibras y Elastomeros, izen desberdinak izan ditu enpresa honek, Barakaldon. Beti amiantoarekin jardun da, eta azken urteetan, nahiz eta jende asko gaixotu eta hil amiantoak eragindako gaitzarekin, ez da posible izan aurrera egitea inongo epaitegitan kalte ordainak eskatuta.

Zer dela eta?

Ikuskariak esaten zuelako enpresak prebentzio eta segurtasun legeak betetzen zituela. Aurten bi kasu eraman ditut nik. Bata, Kepa Madariagarena. 16 urterekin Montero enpresan bertan jardun zen, bulegoan. Bulegotik tailerrera jaisten zen enkargu batzuk egitera. 2018an sortu zitzaion pleurako minbizia. Esan nionean enpresa hartan amiantoarekin harremanetan egon zela, ezustea izan zuen. Lortu dugu lehen aldiz enpresari segurtasun neurriak ez erabiltzeagatik errekarguzko prestazioa ezartzea. Horri esker, bera bizi den bitarteko pentsioa %30 igo diote. Eta emazteari beste horrenbeste egingo diote alargun geratzen bada; enpresak berak ordaindu behar du. Raquelen auzian, oso proba baliagarria den argazki bat dago. Osalaneko teknikaria eta ikuskaria bera harritu egin ziren argazkia ikusita. Raquel ageri da enpresaren aurrean, inongo babesik gabe, amianto biribilki batzuk buruan dituela.

Beraz, kasu horretan ez da egon zalantzarik.

Ez dago zalantzarik, ez. Apurtu egin dugu enpresa horrekin zegoen hesi bat. Ez zegoen inork kalte ordainik eskatzeko aukerarik. Orain, bai. Eta eskatzera goaz.

Raquelena kasu bakan gisa geratuko da, ala atea zabalduko die enpresa horretan lanean aritu eta gaixotu direnei?

Kasuak azken bost urteetakoak badira edo erresoluzioren bat ez baldin badago, aukera dute, baina hortik atzeragokoek ez, epeak pasatu direlako. Orain sortzen diren gaixotasunen kasuetan bakarrik dute aukera.

Enpresak esaten zuen eurek segurtasun neurriak betetzen zituztela. Raquelek gordea zuen argazkiak hori ezeztatzen al du?

Hala da. 1947an, emakume honek daukan asbestosia aitortuta zegoen. Bestalde, 1957an indarrean sartu zen lege batek esaten zuen 18 urtetik beherako gizonek eta 21 urtetik beherako emakumeek ezin zutela lan egin amiantoarekin. Kepa Madariagaren kasuan debekatuta zegoen 18 urtetik beherako mutil bat amiantoarekin ibiltzea. Eta, Raquelen kasuan, lege hau atera zenean, bazituen 21 urte, baina oraindik oso emakume gazteak zeuden lanean.

Garai hartan enpresek bazekiten amiantoarekin lan egiteak arriskuak ekar zitzakeela?

1947an aitortuta zegoen asbestosia. Ordurako bazekiten. Francok 1940an onartu zuen segurtasun eta higiene araudia. Haren arabera, laneko aireak erabat garbia izan behar zuen, arriskurik gabea. Eta zer neurri hartu behar ziren ezartzen zuen: ezin zen eskuekin lurra garbitu, maskarak erabili behar zituzten… Emakume hau laneko arropekin joaten zen etxera, zapia buruan, bekainak hautsez beteta; etxera eramaten zuen amiantoa. Eta ordurako bazeuden legeok.

Langileei jakinarazten al zieten zer arrisku zuten?

Ezer ez. Raquelek duen argazkiak erakusten du ez zekitela inongo arriskurekin ari zirenik. Zuri esaten badizute produktu arriskutsu batekin ari zarela, ez zara azalduko produktu hori burutik behera jarrita argazki batean, ezta?

Zer baldintza zehatzetan egiten zuen lan Raquelek?

Irule lanetan ari ziren, amianto zuntzekin sokak, mantak, zintak eta antzekoak egiten. Hautsa, kristorena. Inongo informaziorik gabe. Zuri-zuri eginda ateratzen ziren lanetik.

Bada jakiterik Bizkaian zenbat langile dauden gaixorik amiantoaren ondorioz?

Osalanek zerrenda bat darama. Bizkaian 6.110 zeuden joan den urtearen bukaeran.

Amiantoarekin gaixotutakoak dira horiek, ala harekin kontaktuan egondakoak?

Kontaktuan egondakoak. Horietako batzuk, 253, hildakoak. Gaur egun amiantoarekin lanean ari ez direnak 2.876 dira, eta amiantoarekin ari direnak, 1.330.

Egun amiantoarekin kontaktuan lan egiten duenik bada, ala?

Eusko Jaurlaritzak dio amiantoa erretiratu behar dela. Edozein igeltsero enpresa txikik amiantoa topatzen du obretan. Eurek kentzen dute, baina baimena behar da. Hori eskandalu hutsa da. Euskal Herrian 2.000 langiletik gora ari dira amiantoarekin kontaktuan egun. Ez egunero, puntualki ariko dira, baina arriskuan daude.


Summary: Indarkeria matxistagatik gizon bat kondenatu du Baionako auzitegiak. Lau hilabeteko espetxe zigorra ezarri diote. Haren bikotekidea zauritu zuen, eta hiltzeko mehatxuak egin zizkion.

Baionako Auzitegiak gizon bat kondenatu zuen atzo, indarkeria matxistagatik. Irailaren 3an, Baionan, haren bikotekidea kolpatu eta hiltzeko mehatxuak egin zizkion. Emakumea karrikara atera zen haren 5 urteko alabarekin, ihes egin nahian, eta orduan atxilotu zuen Frantziako Poliziak haien atzetik zihoan gizona.

Lau hilabeteko espetxe zigorra ezarri diote, eta, gainera, beste delituren bat eginez gero, beste lau hilabeteko kondena ere ezarri diote gibelapenarekin.


Summary: «Nire aita beti gogoratuko dut idazten; poesia egiten zuen». Mari Romero idazle legazpiarrak Etxetorre goikoa. Donde no existe el olvido bere laugarren nobela argitaratu berri du. Aurkezpena urrian egingo du, eta orduan jarriko du salgai.

2012an idatzi zuen bere lehendabiziko lan luzea Mari Romero Fernandezek (Quintana de la Serena, Badajoz, Espainia, 1958), La casa de la buhardilla izenburupean. Bere familiaren historia bildu zuen han, eta emigrazioaren gaia landu. Lan harekin egin zen idazle, nahiz eta hitz hori oso handi geratzen zaiola aitortu. Lanbidez irakasle izan da, eta orain gutxi hartu du erretiroa. Idazteari ez dio utzi, ordea. Espainiako gerra, herri mina, familia eta deserria landu ditu, besteak beste, bere nobeletan. «Hori da ni naizena eta bizi izan dudana», esan du.

Zure laugarren nobela argitaratu berri duzu: Etxetorre goikoa. Donde no existe el olvido. Zer kontatzen duzu horretan?

Senarraren familia Legazpiko Olaberria auzoko Etxetorre goikoa baserrikoa da. Bostehun urte baino gehiagoko etxea da. Baserri zaharra ia erorian zegoen, eta berritzea erabaki zuten. Lanak hasi zirenean, etxea ikustera joan nintzen. Han nenbilela, lurrean zegoen iltze bat zapaldu nuen. Iltzea eskuetan hartu, eta zenbat gauza edukiko ote zituen gordeta galdetu nion neure buruari. Etxera itzuli, eta egindako gogoeten inguruan idazten hasi nintzen, eta horrela sortu zen istorioa.

Zer gai jorratzen dituzu liburuan?

Nire ustez, sufrimendu asko eragin duten bi gairi buruz idatzi dut: 36ko gerrak eragindako desagerpenak eta homosexualitatea. Liburua argitaratuta dago dagoeneko. Urrian egingo dut aurkezpena, eta ondoren jarriko dut salgai, herriko liburu dendetan.

La casa de la buhardilla izan zen zure lehendabiziko lana. Berezia gauza askorengatik, ezta?

Nire familiak Quintana utzi zuenean eta Euskal Herrira etorri ginenean, nik urtebete ere ez nuen. Aitak Legazpin lan egiten zuen arren, Altsasura [Nafarroa] joan ginen bizitzera, ganbarako etxe batera. Hortik La casa de la buhardilla. Nire familiaren historia jaso nuen han. Altsasuko elizaren ondoan zegoen etxea, eta bi familia bizi ginen bertan: gurea eta amaren ahizpa batena. Extremaduratik Euskal Herrira ezagunen bat etortzen zenean, lehendabiziko geltokia beti ganbarako etxea izaten zen. Zenbat jende ez ote zen pasatuko etxe hartatik!

Zergatik erabaki zuten gurasoek Extremadura utzi eta Euskal Herrira etortzea?

Lana izan zen arrazoi nagusia. Aita saiatu zen Extremaduran bizimodua ateratzen, baina hemen etorkizun hobea zegoela entzun eta etorri egin zen, hasieran bera bakarrik.

Nola gogoratzen dituzu Altsasun egin zenituzten lehen urte haiek?

Herri erdian bizi ginen, eta saiatzen nintzen herriaren parte izaten. Altsasuko dantzaria izan nintzen, eta lagun minak ere egin nituen. Kanpotarrak ginelako iseka egiten zigunik ere bazen, baina gutxiengoa ziren, eta nik oroitzapen onak bakarrik gogoratu nahi ditut.

Noiz etorri zineten Altsasutik Legazpira?

10 urte egin nituen arte bizi izan ginen Altsasun. 1968ko udaberrian etorri ginen, Patrizio Etxeberriak, aitak lan egiten zuen lantegiko nagusiak, langileentzako etxebizitzak egin zituenean. Altsasu uztea gogorra egin zitzaidan, baina gure auzoan egoera berdinean geunden familia asko elkartu ginen, eta, hala, guztia errazagoa izan zen. Altsasuko ganbarako etxearekin alderatuta, etxea jauregi bat iruditu zitzaidan. Dena den, asteburuero Altsasura joaten ginen: aitak egurrezko maleta bat hartzen zuen, eta trenez joaten ginen guztiok.

Nola sortu zen zugan zure familiaren historia kontatzeko beharra?

Etxe hura uztea, bizimodua aldatzea, gogorra izan zen niretzat. Izeba-osabak eta lehengusuak Altsasun geratu ziren, baina etxea hutsik geratu zen. Ordutik, beti izan nuen berriz hara itzultzeko gogoa. Urte asko pasatu ondoren, 2012an, Altsasun bizitzen geratu zen lehengusinak giltzak lortu zituen, eta berriz ganbarako etxea bisitatzeko aukera izan nuen. Utzi genuenean bezala zegoen, eta, hara sartzean, nonbait gordeta nituen oroitzapen guztiak etorri zitzaizkidan kolpean. Oso une hunkigarria izan zen. Etxera itzuli eta idazten hasi nintzen, eta horrela sortu zen La casa de la buhardilla. Lau kopia egin nituen paperean: bana anai-arreba eta gurasoentzat. 2015ean argitaratu zen liburua, eta handik gutxira ganbarako etxea bota zuten, berri bat egiteko. Kasualitatea, ezta?

Zer zerikusi izan zuen Bernardo Atxagak nobela horren argitalpenean?

Nire lehengusinetako baten senarra Zalduondokoa [Araba] da, eta haren familiaren bitartez La casa de la buhardilla-ren kopia bat eta nire helbide elektronikoa eman zizkioten Bernardo Atxagari. Kontatu zidatenean, ezin nuen sinetsi. Egun batean, lanera iritsi eta ordenagailua piztean Atxagaren mezu bat nuela ikusi nuen. Oso urduri jarri nintzen, eta ez nintzen segituan mezua irakurtzeko gai izan. Nobela ondo egituratuta zegoela esan zidan, nire gaztelania zoragarria dela eta argitaratzera animatu ninduen. Gainera, Erleak literatura aldizkarian nobelako kapitulu bat argitaratzeko aukera eman zidan. Horretarako, liburu guztia euskaratu nuen. Bernardo Atxagaren hitzak pauso hori emateko behar nituen hegoak izan ziren; gainontzean, ez dakit argitaratzera ausartuko nintzatekeen.

Zure bigarren lanak zerikusi handia dauka aitarekin.

El pintor de sonrisas aitak umetan kontatzen zizkigun pasarteetan oinarrituta dago. Aitak 11 urte zituen 36ko gerra piztu zenean. Quintana utzi eta Almagrora [Ciudad Real, Espainia] ihes egin behar izan zuten. Aitak bere larruan bizi izan zuen gerra, eta beti kontatu izan dizkigu garai hartako pasadizo asko. Lehenengoz liburua irakurri zuenean, hunkitu egin zen, nire kontakizunean bere istorioak errekonozitu baitzituen.

Zer eragin izan du zure aitak zugan, idazle gisa?

Nire aita beti gogoratuko dut idazten; poesia egiten zuen. Apirilean zendu zen, 95 urterekin. Oso hiztegi aberatsa zuen. Hasieran, bakarrik etorri zen Euskal Herrira, jada amarekin zebilela. Idatzi zion lehendabiziko eskutitza poema bat izan zen eta La casa de la buhardillan jasota dago. Emigrazioaz, deserriaz eta jaioterria uztearen tristuraz idazten zuen, batez ere. Hiru liburu ditu. Nik pasatzen nizkion garbira: idazteko makinan lehenengo eta ordenagailuan gero.

Aita, poesia idazleaz gain, kontalari aparta ere ba omen zen…

Astelehenetik larunbatera ez genuen aita ikusten. Altsasun bizi ginenean, lanetik itzultzen zenerako lo egoten baikinen. Baina igandeak bereziak izaten ziren. Aita ohetik berandu esnatzen zen, eta amak ogi mamiak egiten zizkion gosaltzeko. Nire anai-arrebak eta ni aitarekin ohean sartzen ginen, eta orduan hasten zen bere istorioak kontatzen. Narratzaile aparta zen. Gu liluratuta geratzen ginen.

¿Por que no nos dejais entrar? zure hirugarren lanean emigrazioa da gai nagusia.

Legazpiko Domingo Agirre ikastetxe publikoan lan egin dut ia berrogei urtez. Egunero, etxera bidean, saltoki baten aurrean eskean zegoen mutil beltz batekin egiten nuen topo, eta jatekoa erosten nion tarteka. Egun horietako batean, eskua eman zidan, eta hizketan hasi zitzaidan. Nigeriatik etorri zela kontatu zidan, pateran etorria zela baina hura ez zela kontatzea merezi zuen zerbait, oso esperientzia gogorra izan zela beretzat. Harreman hartan oinarrituta sortu nuen istorioa. Jasotako dirua Aita Mari erreskate ontziarentzat izan zen.

Nondik sortzen zaizkizu zure istorioetarako ideiak?

Nobela guztietan nire zatiren bat dago islatuta. Nire ideologia, ideiak…

Euskarazko lanen bat edo beste idatzita daukazu, baina argitaratu gabe.

Batetik, euskaraz idazteko orduan ez daukat gaztelaniaz daukadan ziurtasuna. Bestetik, euskaraz lan bat argitaratzea ez da batere erraza, baina asko gustatuko litzaidake. Bihotzeko bazterretan eta Zure gurpilaren ondoan dira idatzita dauzkadan euskarazko bi lanak.

Noiz ikasi zenuen euskara?

18 urterekin ikasi nuen, dagoeneko irakasle ikasketak egiten hasita nengoenean. Nik asko maite dut euskara, baina baita gaztelania ere, nire ama hizkuntza baita. Niretzat oso garrantzitsua da euskara nire egunerokoan.

Nahiz eta beti Euskal Herrian bizi, ba al daukazu haurra zineneko Extremadurako oroitzapenik?

Bai, La casa de la buhardillan daude jasota horietako asko. Quintanako feria, kalean a la fresca esertzen ginenekoak hango jendearekin, aitarekin paseatzera joaten ginenekoak… Legazpiarra eta altsasuarra sentitzen naizen arren, inoiz ez dut Extremadurarekin dudan lotura hori galdu.

Urteekin, familia osatu duzu Legazpin, eta bertako Domingo Agirre ikastetxean irakasle izan zara berrogei urtez.

Zientzia arloko ikasketak egin nituen irakaskuntzan, nahiz eta letrak beti izan diren nire mundua. Matematikako irakaslea izan naiz berrogei urtez, baina gaztelania ere irakatsi dut. Asko gozatu dut nire ikasleekin. Urte gogorrak ere izan ziren, asko borrokatu behar izan gara; adibidez, D eredua ezartzeko, eta herriko jendeak bertan ere euskaraz ikasten dela onartzeko. Barrutik bizi izan dudan zerbait izan da, biziki sinisten baitut irakaskuntza eta osasun publikoan. Familiatik datorkidan zerbait da.

Nobela gehiago argitaratzeko asmorik baduzu?

Bai. Hurrengoa La raya del pantalon izango da. Dagoeneko idatzita daukat.

Zer eskatzen diozu etorkizunari?

Osasuna eta zoriontasuna nire familiarentzat. Hori da garrantzitsuena. Eta baita eguneroko gauza txikiekin gozatzea eta beste herrialde batzuk ezagutzea ere.


Summary: ELAk Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako espetxeetako lan baldintzak salatu ditu. Sindikatuak elkarretaratzea egin du Basauriko kartzela parean. Espetxeetan sortutako «kaos egoera» salatu du eta zigorrak betetzeko zerbitzuaren ereduaz argibiderik ez ematea egotzi dio Eusko Jaurlaritzari.

Gaur goizean protesta egin du ELA sindikatuak Basauriko (Bizkaia) espetxearen atarian Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako presondegietako lan baldintzak salatzeko. Sindikatuaren ustez, «onartezina» da Eusko Jaurlaritzak oraindik argitu ez izana zein den espetxeetan ezarri nahi duen zigorrak betetzeko euskal zerbitzuaren eredua, bere funtzionamendu egitura eta lanpostuak. ELAren iritziz «kaos egoera» batean daude espetxeetako langileak, eta bata bestearen atzetik zerrendatu ditu arazoak: negoziatu gabe daude langileen kategoriak, ordainsarien osagaiak, ordutegiak eta lanaldiak, bai eta horiei dagozkien gainerako lan baldintzak ere. ELAren ustez, baldintza horiek ezartzea ezinbestekoa da lan enplegu publikorako eskaintza bat egiteko. Lan baldintzei lotutako neurri bakarra hartzea egotzi dio, halaber, Jaurlaritzari: lan poltsa sortzea. Haatik, lan poltsa horiek kolektiboaren eta presoen segurtasunaren kalterako dela arbuiatu du ELAk.

Sindikatuaren iritziz, «iparrorratzik gabeko politika» darama Jaurlaritzak, eta horrek bizikidetzan eta zentroetako oinarrizko funtzionamenduan arazoak sor ditzake. Horrekin batera, sindikatuak Eusko Jaurlaritzari galdegin dio martxan jar ditzala espetxeetako langileen etengabeko prestakuntzarako eta langile berriak prestatzeko Ikasketetarako Euskal Zentroa eta langileak euskalduntzeko politikak.