Summary: Zaintza arloko beharginek ertzainei egotzi diete «neurriz kanpo» jokatzea. Atzo Bilbon egindako protesta batean hartutako irudiak zabaldu dituzte langileen ordezkariek, eta adierazi dute bi beharginek osasun arta behar izan dutela ertzainen bultzada baten ondorioz.

Bideo bat zabaldu dute Gaude enpresako ordezkariek, salatzeko ertzainen jokaera «neurriz kanpokoa» izan zela atzo zaintzaren arloko Bizkaiko langileek egin zuten protesta batean . Aditzera eman dutenez, erasoak ugariak izan ziren, eta, bultzada baten ondorioz, osasun arta behar izan zuten bi beharginek. Andrazko bi dira; ezpainean ebakia du langileetako batek, eta, osasun arta jaso ostean, minaren kontrako botikak hartzen ari da bestea.

Gorabide, Aspace, Madres Mercedarias eta Gaude enpresetako beharginak lan hitzarmenen negoziazioak desblokeatzeko eta erosteko ahalmena berreskuratzeko exijitzen ari dira hainbat mobilizazioren bidez. Lehengo astean agerraldi bat egin zuten jakinarazteko greba egunak izango zituztela asteon, hilaren 8an eta 9an. Adimen urritasuna dutenei arta ematen diete lau elkarteek, Bizkaian. Aldarri horien harira egin zuten atzo protesta, Bilbon, Itsas Museoan, bertan udal eta foru hauteskundeekin lotutako ekitaldi bat izango zela jakinda, eta ekitaldi hori, gainera, desgaitasunak dituztenei zuzendua zela kontuan hartuta, propio haien boto eskubideak ere balio duela adierazteko pentsatuta baitzegoen. Langileen arabera, talde politikoetako ordezkariak zeuden ekitaldira gonbidatuta, protestan ari diren beharginen lantokietako arduradunak ere agertzekoak ziren, eta horregatik egin nahi izan zuten bertan protesta ordu eta toki horretan. Adimen urritasuna duten hainbat pertsona ere joanak ziren ekitaldira, bertan parte hartze aldera.

Gaude enpresako langileen ordezkaria da Borja Llonin Fernandez. Han zegoen, eta langileen eledun ari da gaur. Protesta egiteko baimena eskatua zutela adierazi du, eta 11:00etarako zutela deia egina. Adierazi du ertzainak hasieratik izan zirela inguruan. Azaldu duenez, politikariak agertu zirenean, beren lantokietako arduradunak ere ekitaldira hurbildu ahala, langileek pankartak zabal erakutsi zituzten, oihu ere egin zuten, eta giroa «berotu» egin zen Itsas Museoko atarian. Ertzainen jokabidea orduan guztiz «neurriz kanpokoa» izan zela salatu du. Irudietan, ertzain batek egindako bultzada bat ikusten da, adibidez, eta bi zaurituek hor min hartu zutela zehaztu du: «Nire lankide bati egin zion bultza ertzain batek, atzeraka erori zen, eta, orduan, atzean zuen beharginari eman zion buruarekin; ezpainean eman zion, eta odoletan hasi zen». Biek behar izan zuten osasun arreta.

Aurrera begirakoak

Eraso horrez gainera gehiago ere izan zirela esan du Lloninek. «Ni, adibidez, borrarekin jo ninduten; ez dago erregistratuta, baina etengabe jardun zuen niri eraso egiten». Atxilotzeko «mehatxu» ugari egin zizkiotela ere esan du. LAB sindikatuko kidea da Llonin, eta aditzera eman du orain sindikatu barruan aztertzen ari direla osasun arta behar izan duten langileok pairatu duten erasoaren harira salaketaren bat jartzea. «Nahiko genuke norbaitek zigortzea ertzain hori, edo esatea bere portaera ez zela egokia izan; guztiz neurriz kanpo jardun zuela iruditzen zaigu».

Lloninek salatu du ez dutela jaso beren lantokietako buruen eta instituzioetako ordezkarien inolako erantzunik eta babesik. Iragarrita zeuzkaten bi greba egunak eginda, negoziatzea nahi dute orain, baina jasoko duten erantzunaren beldur direla onartu du. «Agian, orain, zaintzaile izan beharrean erasotzaile garela pentsatuko dute. Berdin zaigu; guk gure lan ildoarekin jarraituko dugu, eta gure erreklamazioekin».


Summary: Gizonezko bat hil da Iruñean, ustez bikotekide ohiak labanaz eraso eginda. 14:15 inguruan gertatu da hilketa, Arrotxapean.

45 urteko gizonezko bat hil dute gaur arratsaldean Iruñeko Bernardino Tirapu kalean, Arrotxapea auzoan, labanaz eraso eginda. 14:15 eta 14:30 artean gertatu da erasoa, eta Udaltzaingoak atxilo hartu du emakume bat, erasotzailea delakoan; 31 urte ditu andrazkoak, eta gizonaren bikotekide ohia eta elkarrekin duten alabaren ama da.

Berri agentziek zabaldu dutenaren arabera, erasoa gizonezkoaren etxebizitzan gertatu da, eta biktima ezkaratzera jaitsi da laguntza eske. Haraino bertaratu dira Iruñeko Udaltzaingoa, Foruzaingoa, 112 larrialdi zerbitzuak eta suhiltzaileen anbulantzia bat. Labanaz zauritutako gizonezkoa ezkaratzean topatu dute eta aldamenean zegoen bikotekide ohia. Poliziek emakumea atxilotu egin dute tokian bertan. Larrialdi zerbitzuetako langileek suspertze maniobrak egin dizkiote gizonari, baina ordurako hilotz zela egiaztatu dute.

Iruñeko 1 zenbakiko Instrukzio Epaitegiko epailea ere Bernardino Tirapu kaleko etxebizitzaraino bertaratu da eta agindu du hilotza jaso eta Nafarroako Auzi Medikuntza Institutura eraman dezatela. Autopsia eginen diote han.


Summary: Ondarroako Zubi Zahar ikastola «herrira zabaltzeko» baliatu nahi dute aurtengo Ibilaldia. Maiatzaren 21ean egingo dute aurtengo Ibilaldia, 'Xe' lelopean. Ibilbideak bost kilometro izango ditu eta lau gunetan banatuta egongo da.

Aurtengo Bizkaiko ikastolen jaiari buruzko xehetasunak eman dituzte gaur antolatzaileek. Ondarroan egingo da Ibilaldia, maiatzaren 21ean, eta Zubi Zahar ikastolak antolatuko du, Xe lelopean. Bost helburu izango ditu aurtengo jaiak, antolatzaileek jakitera eman dutenez. Batetik, «euskara eta euskal kultura» ardatz dituen ikastola «herrira zabaltzeko» baliatu nahi dute festa. Horrekin batera, herriko eragile eta taldeekin harremanak «sendotu» nahi dituzte, bai eta hezkuntza komunitateak ikastolarekiko duen «atxikimendua» areagotu ere. Laugarren xede bat ere jarri dute: ikasleei «auzolanaren» garrantzia erakustea, guraso eta ikastolako komunitate osoa eredu izanik. Azkenik, ikastolaren azpiegitura «pedagogia berrietara» egokitzeko dirua biltzeko asmoa agertu dute. Aurtengoarekin, hirugarren aldia izango da Ibilaldia Ondarroan ospatzen dutena —aurretik, 1993an eta 2011n egin zuten—. Xe lelopean egingo dute. Ondarroako hizkerara ekarri nahi izan dute jaia bera; izan ere, herrian Ibilaldixe deritze. «Xe esanez hitz egiteko modu bat ez ezik herri bat ere irudikatu nahi dugu. Euskara berea duen herri bat», azaldu dute antolatzaileek. «Gure herria, gure herrixe, horrelakoxea delako: Bixixe. Alaixe. Argixe. Iraixe». Turrun hotsa da aurtengo jaiaren abestia.

Axular Arizmendik sortu du abestia. Aiora Renteriak eta Eñaut Elorrietak ahotsa jarri die Turrun hotsa-ri. Aiora Ponce ondarroarrak zuzendu du bideoklipa. «Melodia erraza duen abestia da, erraz abestekoa, eta Ondarroako eta Euskal Herriko marinel guztiei omenaldi txiki bat egiten dio», azaldu dute. Publiko guztientzako egitaraua Aurtengo Ibilaldia bost kilometro luze izango da eta lau gunetan banatuta egongo da: Zubixe (Zubi Zahar Herri ikastola), Mazixe (Anexoa), Herrixe (Zeledonio) eta Talaxe (Itsasaurre). Jakinarazi dutenez, aurten, estrainakoz, datafono zerbitzua jarriko dute kontsumo puntu guztietan, Ibilaldira doazenen esperientzia «erosoagoa» izan dadin. Publiko guztientzako moduko egitaraua antolatu dute, eta guneak sektorialak ez izaten saiatu direla azaldu dute: «Gune guztietan denentzako moduko edukiak tartekatzen ahalegindu gara». Eskaintza zabala egongo da ikastolen festan: 26 ekimen antolatu dituzte, horietatik 18 guneetan izango dira, eta beste zortziak ibiltariak izango dira. Ikuskizunez eta jaiaz gain, aldarrikapenerako tartea ere egongo da «lurraldetasunaren ikuspegiarekin». Izan ere, Azterketak euskaraz lemapean euskarak Ipar Euskal Herrian duen egoerari ikusgarritasuna emateko mobilizazio bat egingo da. Gaztetxoen parte hartzea lortzeko, berriz, aurten ere Erronka izeneko egitasmoa martxan jarriko dute, 14-16 urte arteko gazteen parte hartze aktiboa bilatzeko asmoz. Hainbat herritako ikasleak batuko dira elkarrekin «egun paregabea» igarotzeko, 11:00etatik aurrera.


Summary: Lufthansaren 6.000 milioi euroko erreskatearen aurka egin du Europako justiziak. Epaitegiaren arabera, Europako Batzordeak «hainbat akats» egin zituen Alemaniako gobernuaren 6.000 milioi euroko erreskatea ahalbidetzean.

Ryanair eta Condor hegazkin konpainien helegitea babestu du Europako Batasuneko Auzitegi Orokorrak, eta indargabetu egin du Alemaniako gobernuak 2020an Lufthansa konpainiari eman zion 6.000 milioi euroko diru laguntza. Koronabirusaren krisiagatik, turismo eta aisialdi mugimenduak debekatuta egon ziren, eta asko egin zuen behera aireportuetako jardunak. Hala, 2020ko ekainean, Europako Batzordeak baiezkoa eman zion Alemaniako gobernuari Lufthansa 6.000 milioi eurorekin birkapitalizatzeko.

Zehazki, epaiaren arabera, Bruselak huts egin zuen Lufthansak bere bidez finantzaketa lortu ezin zuela ebatzi zuenean. Hala, justiziak uste du erreskate horrekin lehia arauak hautsi direla, Ryanairrek eta Condorrek salatu zuten moduan. Bestalde, adierazi dute Bruselak ez zuela neurririk hartu enpresak Alemaniako gobernuaren partizipazioak ahalik eta lasterren erosteko.

Irlandako Ryanair aire konpainiak, helegitea aurkeztu zuten enpresetako batek, «pozik» hartu du Europako justiziaren epaia, nahiz eta Lufthansak helegitea jar dezakeen oraindik. Enpresa horrentzat, Alemaniako gobernuak Lufthansari emandako laguntzak «baztertzaileak» ziren: «Zenbait gobernu nazional, hala nola Alemaniakoa, Suediakoa eta Danimarkakoa, diru-laguntza plan diskriminatzaileak onartzen hasi ziren presaka beren hegazkin konpainia nagusientzat, alde batera utzita Europako Batasuneko ekonomiari eta konektagarritasunari onura egiten dioten gainontzeko konpainiak».

Hala, Ryanairrek uste du gaurko epaia «garaipen» bat dela Europako Batasuneko barne merkatuarentzat, eta gaineratu du Europako Batzordeak «erreskate masiboekiko» izan duen jarrera epaitzen dutela. Izan ere, enpresarentzat, batzordeak Europako ekonomiarik indartsuenen aire konpainiak lagundu ditu bereziki jarrera horrekin.

Ekonomia Egonkortzeko Funtsa

Pandemiaren lehen hilabeteetan, Alemaniako ekonomiari bultzada emateko plana onartu zuen Angela Merkel kantziler ohiak 2020ko ekainaren 12an, Ekonomia Egonkortzeko Funtsa, eta handik egun gutxira Bruselaren onespena jaso zuen. Guztira 500.000 milioi euroren diru laguntzak onartu ziren: 400.000 milioi euro enpresen zorrak ordaintzeko, eta 100.000 milioi euro maileguentzat eta kapital inbertsioentzat.


Summary: Israelgo armadak beste zazpi palestinar hil ditu, Gaza bonbardatuta. Bi egunean gutxienez 22 palestinar hil dituzte, Palestinako Osasun Ministerioak jakinarazi duenez. Miliziek 270 suziri botata erantzun dute; Tel Avivek ez du biktimen berri eman.

Israelgo armadaren bonbardaketen bigarren egunean, militarrek beste zazpi palestinar hil dituzte gaur, Gazan. Palestinako Osasun Ministerioak jakinarazi duenez, atzotik gutxienez 22 lagun dira hildakoak, eta 37 zauriturikoak. Ezkutua eta gezia operazioa Jihad Islamikoaren kontrakoa da, eta Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroak adierazi du «prest» daudela eraso horiek «zabaltzeko».

Hamasek eta Jihad Islamikoak erasoari erantzungo ziotela esan zuten atzo, eta gaur 270 suziri bota dituzte Israelgo hainbat hiritara; Tel Avivek, horietaz aritzean, ez du biktimen berri eman. Hamasen buruzagitzako kide Moxeer al-Masrik Al-Jazeera telebista kateari esan dio «erresistentziak bere herritarrekin eta martiriekin duen konpromisoaren» erakusle bat dela palestinarren erantzuna.

Hori bai, organizazio politiko islamista hori ez da parte hartzen ari Israelen kontrako erasoetan; hala ziurtatu du, eta hala baieztatu du Israelgo armadaren bozeramaile Daniel Hagarik ere. Halere, Gazako milizia guztiak fronte bateratu modura ari dira antolatzen.

Bien bitartean, Egiptoko Gobernuak su etenerako deia egin du, Reuters albiste agentziak azaldu duenez; are, informazio horren arabera, Kairo menia bat lortzeko bitartekaritza lanetan hasi da. Arabiar Ligak, gainera, Nazio Batuen Erakundearen Segurtasun Kontseiluari eskatu dio Israeli «beharrezko presioak egiteko», eraso horiek gelditzea helburu.

Netanyahuk aurreratu du Israelen kanpaina militarra ez dela amaitu oraindik, eta, Israelgo Defentsa ministro Yoav Gallanten esanetan, Tel Avivek operazioa «laster» amaitzea espero du, baina gertu dago hura luzatzen bada ere.


Summary: Kanaldudek casting batera deitu du, telebistako mus txapelketa batean parte hartzeko. Bi sari izango dira jokoan: 3.000 eurokoa bata eta 1.500 euroko bestea, eta bikote irabazleek aukeratuko dute zer elkarteri eman dirua.

Kanaldude Telebistak casting bat zabaldu du, telebista saio baterako muslariak hautatzeko. «Telebista emankizun moldean antolatua den mus txapelketa batean parte hartzeko» jokalarien bila ari da, eta parte hartzeko baldintzen berri eman du. Ezinbestekoa da euskalduna izatea eta 18 urtetik gora izatea, Euskal Herrian edo diasporan bizitzea, eta musean ondo aritzea eta jolaskide bat izatea.

Izena emateko posta elektroniko bat bidali behar da. Izen-abizenez gain, herria eta lurraldea adierazi behar dira. Deialdian azaldu dutenez, bikoteak aukeratzeko orduan genero parekidetasuna aintzat hartuko dute. Gainera, izena eman nahi dutenek bideo bat bidali behar dute, euren burua aurkezteko.

Bi sari egongo dira: 3.000 eurokoa bat eta 1.500 eurokoa bestea. Dirua parte hartzen dutenek aukeratutako elkarte batentzat izango da. Horregatik, bideoan adierazi beharko dute parte hartu nahi dutenek zer elkarte aukeratu duten dirua emateko eta zergatik aukeratu duten elkarte hori.

TXAPELKETA SARIAK


Summary: Errobi taldearen omenezko kontzertua egingo dute Miarritzen, baina Duhalde eta Ducau gabe. Xabi Pery gitarristak bildutako zazpikote batek euskal talde horren kantuak interpretatuko ditu, hilaren 17an, Atabal aretoan. Duhaldek esan du balitekeela datorren urtean eurek «zer edo zer egitea».

Errobi musika taldea 1973an sortu zuten Anje Duhaldek eta Mixel Ducauk, eta data horren 50. urteurrena aurten betetzen denez, hainbat musikari elkartu ditu Xabi Pery gitarristak haren omenezko kontzertua egiteko. Hilaren 17an izango da emanaldia, Miarritzeko Atabal aretoan (Lapurdi), eta Atzar Hadi izena jarri diote, Errobiren lehengo diskoko kantu bati (Nora goaz) erreferentzia eginez. Edonola ere, emanaldia antolatzeko moduaz ez daude pozik Duhalde eta Ducau, eta adierazi dute ez direla joango kontzertura, Francebleu irratiak zabaldu duenez.

Errobiren sortzaileek adierazi dutenez, azken unean bakarrik jakinarazi diete kontzertua egingo dutela, «dena antolaturik eta finkaturik zegoenean».

Duhaldek Francebleuri adierazitakoaren arabera, «gutxienekoa» izango zen antolatzaileek eurekin egitasmoaz hitz egitea. «Ezin dugu debekatu, aparteko egitasmo bat delako». Kontzertua iragartzeko deitu zietenean, esan zuten ez zutela parte hartuko: «Ez delako geure egitasmoa».

Halere, Errobiren musikaz gozatzeko beste aukera bat zabalik utzi du Duhaldek. «Lanean eta bizirik jarraitzen dugunez, uste dut Errobi ez dagoela hilik, inondik inora». Gaineratu duenez, baliteke datorren urtean «zeozer egitea». Edonola ere, ohartarazi du ezin duela ezer baieztatu. «Baina zergatik ez?». Gaur zortziko emanaldian, Peryz gain (gitarra elektrikoa), Patxi Amulet (ahotsa), Jojo Bordagarai (ahotsa), Mikel Artieda (baxua), Javier Perez de Azpeitia (teklatuak), Xabi Albistur (gitarra akustikoa) eta Patrick Calvet (bateria) igoko dira oholtzara Errobiren kantuak interpretatzeko. Ez da izango, baina, musika hutsa eskainiko duen ikuskizun bat, ikus-entzunezkoak ere eskainiko baitituzte: garai hartako argazkiak eta bideoak, besteak beste.

Errobi 1973an sortu zuten Duhaldek eta Ducauk, eta hasieratik izan zuten hirugarren kide bat, Daniel Landart, hitzez arduratzen. Errobi (1975) diskoarekin estreinatu zen taldea, euskal rockaren lehenengo diskotzat jo izan den lana. Disko horretan euskal folkaren eta nazioartean puri-purian zeuden rock joeren oihartzunak nabaritzen ziren, eta taldearen ikur bilakatuko ziren lehen kantuak zeuden: Aitarik ez dut, Euzkadi...

Geure lekukotasuna diskoarekin (1977) bide horretan sakondu zuten, eta lehenengo diskoko hitz politiko eta sozialei eutsi zieten. Segidan, Azkoitian (Gipuzkoa) eta Tolosan (Gipuzkoa) emandako kontzertuen zatiekin osatutako zuzeneko diskoa atera zuten, Bizi Bizian (1978), eta hurrengo urtean, berriz, taldearen lan handinahiena, Ametsaren bidean (1979), rock progresibora modu agerikoagoan jotzen zuena. Sei urteko etenaren ondoren, Agur t'erdi diskoa kaleratu zuten, Errobiren azkena.


Summary: Sanchez, Zabalza auziaz: «Ikerketa judizialak egin dira, eta Espejo jenerala ez dute inputatu, ez zigortu». Espainiako Gobernuko presidenteak esan du «ulertzen» duela Zabalza familiaren mina, baina bere egin du Barne ministroaren iritzia.

Eneko Anduezak, PSE-EEko idazkari nagusiak, «lotsa eta haserrea» erakutsi zituen, apirilean, Mikel Zabalzaren auziaren eta Arturo Espejo Guardia Zibilaren teniente jeneral eta Sostengu Agintaritzako buru izendatu izanaren harira. Gaur, EAJk Espainiako Gobernuko presidenteari, Pedro Sanchezi, galdetu dio ea sentimendu berak dituen horren inguruan. Sanchezek esan du «ulertzen» duela Zabalza familiaren mina, baina, Espejori buruz, ez du bere alderdikidearen iritzi bera adierazi: «Ikerketa judizial zehatzak egin dira, eta Espejo jenerala ez dute inputatu, ez zigortu».

Espainiako Diputatuen Kongresuan Sanchezek esan du ETAren aurkako gerra zikinaren kontra «irmo borrokatu» dela, eta ez dela «bidezkoa» Espainiako Poliziaren «jokabide zuzena zikintzea», ezta zuzenbide estatuaren funtzionamendua «zalantzan» jartzea ere. «Nik ez dut inoiz terrorismoaren drama erabiliko gizartea zatitzeko», esan du Sanchezek, PPko diputatuak Kongresuan esertzen diren eskuineko aldea seinalatuz. «Mikel Zabalzaren heriotzak Euskadin eta Espainian bizitako une oso gogorrak gogorarazten dizkigu, eta, horregatik, uste dut oinarrizkoa dela ez instrumentalizatzea», esan dio Espainiako Gobernuko presidenteak EAJri.

Espainiako Barne ministro Fernando Grande-Marlaskaren iritzia bere egin du Sanchezek. Barne ministroak duela aste batzuk esan zuen Espejoren izendapenean ez dagoela zuzendu beharreko ezer, eta Guardia Zibilaren ibilbidea orbanik gabekoa dela, ez delako inoiz egon «inongo ebazpen zehatzetan inputaturik».

1985. urtean atxilotu zuen Guardia Zibilak Zabalza. Bertsio ofizialaren arabera, bere kasa hil zen, Bidasoa ibaira salto egin ostean, Donostiako Intxaurrondoko kuarteleko bi guardia zibilekin batera zulo baten bila ari zela. Alabaina, Eusko Jaurlaritzak sustatutako Balorazio Batzordeak duela urtebete egindako txostenaren arabera, «susmo handiak» daude pentsatzeko Zabalzari «tortura eta tratu anker eta gizagabeak» ezarri zizkiotela atxilotuta egon zen bitartean, eta horren ondorioz hil zela. Jaurlaritzak ontzat eman zuen txostena, eta giza urraketen biktimatzat aitortu zuen. CESID Espainiako zerbitzu sekretuetako audio batzuek azaleratu dute torturen eraginez hil zutela.

Mikel Zabalzaren atxiloketa eta heriotza ekarri zituen polizia operazioaren buru izan zen Espejo, 1985ean. Are gehiago: hura izan zen hedabideen aurrean agertu zena esateko Zabalzak «ihes egin» zuela eta bere burua Bidasoara bota zuela, igeri egiten jakin ez eta eskuak loturik izan arren.

Zabalzaren familiak salatu du Madrilgo gobernuak Espejo mailaz igo izanak «iraindu» egin dituela, guardia zibil horrek erlazio zuzena duelako Zabalzaren kasuarekin.


Summary: Angulen trafikoaren aurkako operazio bat egin dute Gipuzkoan eta Nafarroa Beherean. Oiartzunen, Getarian eta Bidaxunen miaketak egin dituzte, eta, EITBren arabera, gutxienez hogei pertsona atxilotu dituzte

Angulen legez kanpoko trafikoaren aurkako operazioa egin dute gaur Guardia Zibilak, Jendarmeriak eta Europolek Gipuzkoan eta Nafarroa Beherean. EITBren arabera, gutxienez hogei pertsona atxilotu dituzte.

Goizean hasi da operazioa. Gipuzkoan, Oiartzunen arrain produktuak banatzen dituen enpresa bat miatu dute, eta beste bat Getarian. Azken horretan hainbat pertsona atxilotu dituzte, EFE agentziaren arabera. Angula biziz beteriko kamioi bat atera dute gutxienez Oiartzungo enpresatik, iturri berak adierazi duenez. Gipuzkoako Aldundiko eta Eusko Jaurlaritzako teknikarien zaintzapean, Nafarroako biltegi batera eraman dituzte, bizirik mantentzeko.

Beste enpresa bat miatu dute Bidaxunen (Nafarroa Beherea), eta hor ere zenbait pertsona atxilotu dituzte.

Ikerketako iturrien arabera, OLAF Iruzurraren Aurkako Europako Agentziako agenteak aritu dira operazioan.

Angularitza profesionalizatu

Europako Batasunak debekatu egin zuen angularen kirol arrantza joan zen abenduan, eta jarduera profesionalera mugatu zuen legezko harrapaketa. Apirilaren amaieran zabaldu zutenez, Eusko Jaurlaritzak eta Euskadiko Anguleroen Elkarteak akordio bat lortu zuten sektorea profesionalizatzeko.

Horren bidez, angula harrapatzeko 150 lizentzia profesional sortuko dituztela iragarri zuten. Horrek asko mugatuko du arrantza, aurreko sasoian Jaurlaritzak aisialdiko arrantzarako 700 lizentzia eman baitzituen.

Azaroan hasiko da hurrengo sasoia, eta, urtarrilera arte arrantzatu ahalko dute angula, baina, oraingoan, esan bezala, bakarrik profesionalek.


Summary: ‘Irati’ komikia berrargitaratu egin du Ereinek. Paul Urkijoren izen bereko filmak izandako oihartzunaren harira erabaki dute lana berriro argitaratzea. Lau albumek osatzen dute obra, eta erdaraz baino ez zeuden atalak itzulita; euskaraz osorik irakur daiteke orain.

Duela ia 30 urte jaio zen Irati, Juan Luis Landa marrazkilariaren eskutik. Pertsonaiaren istorioak jarraipena izan zuen lehen albumaren ondotik, irudigilearen eskuei Joxean Muñoz gidoilariarenak batu zitzaizkionean. Duela gutxi, pertsonaia biziberritu egin da, Paul Urkijoren izen bereko filmari esker. Eta pelikulak oinarrian duen komikia berrargitaratu egin du orain Erein argitaletxeak. Hala, lau albumek osatzen duten obra oso-osorik, eta euskaraz irakur daiteke orain; lehen hiru liburuak argitalpen berean bildu ditu Ereinek —laugarrena, Xabiroi-k publikatutakoa, eskuragarri dago oraindik—. «Asmoa da Landak eta Muñozek lehenik eta Urkijok ondoren sortutako Iratiren unibertsoak etenik ez izatea», azaldu du Uxue Razkin Erein argitaletxeko editoreak. Poza agertu dute komikiaren bi egileek eta zinemagileak, Iratiren unibertsoak «bizirik» jarraitzen duelako.

Irati eta Eneko pertsonaiek urteotan paperean egin duten ibilbidea ekarri du gogora editoreak, eta azaldu Paul Urkijoren filmak «piztu duen arreta eta unibertso honi eman dion bultzada aprobetxatuta» erabaki dutela edizio berria plazaratzea. Bi edizio dira, izatez: euskarazkoa eta gaztelerazkoa.

Izan ere, lehen albuma, Autzaren esnatzea, gazteleraz, frantsesez zein alemanez plazaratu zuen Landak, Glenat argitaletxearekin, 1995. urtean —Ipurbeltz aldizkariak atalka eta euskaraz argitaratu zuen gerora—. Haren ondotik, beste bi album eman zituen Landaren eta Muñozen arteko elkarlanak: Boldroren domina (1997) eta Iratiren zigorra (2003). Hiru albumak euskarazko itzulpenean eta liburu bakarrean bildu ditu argitaletxeak orain. Laugarrena, Saiak, 2007an Xabiroi bilduman argitaratu zuen Ikastolen Elkarteak, eta, oraindik eskuragarri dagoenez, argitalpenean ez sartzea erabaki dute. Gaztelerazko edizioan, berriz, lau albumak bildu ditu Ereinek, eta Landaren hainbat zirriborro gehitu dizkio.

Landa 1984an hasi zen ilustrazioaren arloan lanean. Juanba Berasategirekin animazioan egin zituen lehen urratsak, Ipurbeltz aldizkarian hainbat komiki plazaratu zituen, eta Lur argitaletxearen Gabai komiki sailean ere aritu zen lanean, besteak beste. «Indar handiko adierazpide bat aurkitu nuen komikian». Gustuko zituen istorioak sortzeko nahiari segituz, Irati marraztean bere hiru «pasioak» elkartu zitzaizkiola azaldu du: «Pirinioetako natura, Nafarroako Erresumaren sorrera, eta euskal mitologia». Haren hitzetan, Nafarroako mendialdean ibiltzeak inspiratu zuen lan hura.

Lehen albumaren ondotik, eta lanez gainezka zegoela eta, bigarrenari ekiteko Muñozengana jo zuen; animazioan ibili zen garaitik zuen ezaguna, eta gidoia idazteko eskatu zion. «Ilusioz hartu zuen ideia, eta, harekin, beste dinamismo bat hartu zuen Irati-k; aberastu egin zuen». Bi lan osatu zituzten elkarrekin, eta, urte batzuk geroago, Dani Fano Xabiroi aldizkariko zuzendari eta komikigileak proposatuta, baita istorioaren laugarren atala ere.

Denbora igaro zela ekarri du gogora irudigileak, eta Iratiren ibilbidea bukatutzat zeukatela lau album haiekin. «Guk landatu genuen zuhaitzak bere fruituak eman zituen, eta, lehorra zegoela uste genuenean, bat-batean ikusi dugu bizirik segitzen duela, Paul Urkijoren eskutik». Horregatik, esker oneko agertu da bai Urkijorekin, bai Muñozekin, bai Ereinekin.

Landaren hiru grinak oso ongi laburbiltzen ditu Irati-k, Muñozen ustez. Haren talentua goretsi du, eta, lana luzatu zitzaienez, irudietan «eboluzio nabarmen bat» sumatzen dela iritzi dio. Laugarren atalaren ondotik, «abentura hura itxita» utzi zuten, «baina seriea zabalik», jarraitzeko asmotan. Baina bere horretan geratu zen ideia. «Paul azaldu zen arte, berriz ere Iratiri bizitza eman diona». Ilusioz hartu dute bi egileek Urkijoren lana, baita Ereinen berrargitalpena ere, ikusle eta irakurle berriak izango dituelako. «Guretzat oso momentu pozgarria da, ez bakarrik guk sortu genuen Irati bizirik dagoela ikusten dugulako, baizik eta hazi bat delako beste batzuek beren gauzak sortzeko. Ea horrek sortzen duen sortzeko eta irakurtzeko gogoa».

Paperetik pantailara

Txikitatik izan da mitologia, historia eta komiki zalea Urkijo. Aitortu duenez, komikia irakurrita, segituan «maitemindu» zen istorioarekin. Halaber, zinemagintzan hasi zenetik, beti izan zuen buruan euskal mitologiari buruzko film bat egitea, eta komikian aurkitu zuen bidea. «Konturatu nintzen komikiko pertsonaiak zirela ibilgailurik onena mitologiaren iturburu horretara hurbiltzeko. Amodio istorio bat da, dualismo oso eder bat sortzen duten bi pertsonaiarekin, eta dualismo hori indartsua iruditu zitzaidan kontatu nahi nuen istorioa sortzeko».

Horregatik, eta, filma egiteko asmoa agertu zienean erakutsi zioten konfiantzagatik, eskerrak eman dizkie komikiaren egileei.


Summary: Evenepoelek eta Roglicek sustoa izan dute, eta Grovesek etapa irabazi du. Flandriarra bi aldiz erori da Giroko bosgarren etapan, eta esloveniarra, behin; baina arazorik gabe iritsi dira helmugara. Grovesek irabazi du etapa esprintean, eta Leknessund da lider oraindik ere

Txirrindularitzan, lasaia dirudien etapa bat korapilatu egin daiteke. Esan diezaietela, bestela, Giroa irabazteko hautagai nagusi diren Remco Evenepoeli (Quick Step) eta Primoz Roglici (Jumbo-Visma). Lehena bi aldiz erori da gaurko etapan, eta bigarrena, behin. Salernoko helmugara iristean arnasa hartu dute biek, eguna salbatu dutelako. Etapako garailea, berriz, Kaden Groves (Alpecin) izan da, Jonathan Milanekin izandako esprint estu batean. Arriskutsua izan da esprinta, Mark Cavendishek (Astana) egindako mugimendu bat tarteko. Hiru esprint eta hiru garaile izan ditu aurtengo Giroak. Lehen postuan dago oraindik ere Andreas Leknessund norvegiarrak (DSM).

Txirrindulariek 171 kilometroko bidea zuten aurretik, Atripalda eta Salerno artean. Ibilbidea gorabeheratsua zen, hanketan min egiten duten horietakoa. Halakoak ez dira gustagarriak izaten txirrindularientzat. Euriak gogaikarriagoa egin du eguna. Eruagatik izan ez bada ere, hemezortzigarren kilometroan izan du lehen ezustea Evenepoelek. Txakur bat errepide erdira atera, eta flandriarra erori egin da. Berehala adierazi du behatzarekin ondo zegoela, eta taldekideek lagunduta tropelera bueltatu zen.

Beste bi sustoak etapako azken kilometroetan ailegatu dira Giroko oilarrentzat. Zazpi kilometro falta zirenean, erorikoa izan da tropelean, eta Roglic tartean harrapatu du. Bizikleta matxuratu egin zaio, eta Sam Oomen taldekideak utzi behar izan dio berea aurrera egiteko. Hortzak estutu behar izan ditu taldekideen multzora itzultzeko. Tropela abiadura betean joan da azken kilometroetan, eta berriro hainbat txirrindulari joan dira lurrera hiru kilometro baino gutxiago falta zirenean. Tartean zen Evenepoel. Eskerrak hor izan den, eta atzerapena ez duenik.

Etapari dagokionez, eguneko ihesaldia Samuele Zoccaratok (Brandiani), Thomas Championek (Cofidis) eta Stefano Gandinek (Corratec) osatu dute. Lau minutu inguruko aldea izatera ailegatu dira. Baina ibilbideak gora eta behera egin ahala, aldea galduz joan dira.. Kilometro askoan bi minutu inguruan egon da aldea. 25 kilometro falta zirenean bere kabuz ahalegindu zen Zoccarato. Champion eta Gandin, berriz, helmugatik 19 kilometrora irentsi ditu tropelak. Zoccarato ere harrapatu dute. Azken kilometroetan, aipatutako bi erorikoak egon arren, esprinterrek beren legea ezarri dute. Groves izan da bizkorrena. Biharko etapa Napoli eta Napoli artean jokatuko da (162 km). Gaur bezala, baliteke esprintean erabakitzea.


Summary: Gipuzkoako metalgintzako ituna berritu dute Adegik, ELAk eta UGTk. 2023an, %5 handituko dituzte soldata taulak; 2024an, KPIaren igoera eta beste %0,7; eta 2025ean eta 2026an, KPIa adina. Urteko lanaldia bi ordu murriztea adostu dute, 2024tik aurrera.

Adegi patronala eta ELA eta UGT sindikatuak akordio batera iritsi dira gaur Gipuzkoako metalgintzako hitzarmena berritzeko. 2022ko amaieran osatu zituzten sindikatuek plataforma propioak negoziazio mahaian jarduteko, eta, zortzi bilera egin eta gero, patronalak mahaiko bi sindikaturekin lortu du akordioa, ELArekin (%47,8) eta UGTrekin (%4,3). Azken xehetasunak adostu behar izan dituzte, baina akordioa joan den astean patronalak proposatutakoaren oso antzekoa da. 45.000 langile inguru daude hitzarmen horrekin lanean Gipuzkoan.

ELAk hitzarmena berritzearen tantoa bereganatu du, «Hego Euskal Herriko soldata igoera handienak eta eskubide berriak dituen hitzarmena» lortu dituela iritzi baitio. Haien esanetan, Araba, Bizkai eta Nafarroako metaleko itunekin alderatuta, Gipuzkoakoak soldata igoera «handiagoak» jasotzen ditu, eta nabarmendu du KPIa bermatua duen herrialde bakarra dela. Gipuzkoako eta Bizkaiko lehen mailako ofizialen soldatetan urtean 6.000 euroko aldea dagoela dio.

UGTk ere ontzat jo du hitzarmena, eta sindikatuaren azken eskaria hitzarmenean gehitu dela adierazi du: urteko lanaldiaren bi orduko murrizketa 2024tik aurrera aplikatzea. UGTren arabera, aldaketa hori funtsezkoa izan da hitzarmen berria sinatzeko, astelehenean sindikatuaren asanbladan hala erabaki baitzen: lanaldiaren murrizketa 2024an ez bazen aplikatzen, UGTk ez zuen sinatuko. Horrez gain, sindikatuarentzat itun berriak «nabarmen» hobetzen du 2020koa. Orduan, UGTk ez zuen hitzarmena sinatu, baina oraingoan, sindikatuak 2020an ere eskatzen zituen kontzeptu batzuk sartu direnez, baiezkoa eman dio itunari.

Adegirentzat ere akordioa ona da, bai enpresentzat eta baita langileentzat ere, eta nabarmendu du «gatazkarik» gabe baina «negoziazio eta lan gogorraren ostean» lortu dutela adostasunera iristea: «Azpimarratu nahi dugu akordioak soldata txikienak dituzten langileak babesten dituela, soldata igoera handienak izango baitituzte. Nabarmendu nahi dugu negoziazio honek azaleratu egin dituela akordioaren kulturaren onurak».

Azken asteetan patronalaren proposamenaren aldeko jarrera izan dute ELAk eta UGTk, baina mahaiko beste bi sindikatuek, LABek (%35,8) eta CCOOk (%12,2), iritzi ezberdina izan dute mahai gainean zegoenarekiko. LABek lehen bileratik egotzi dio Adegiri proposamen integralik ez eramatea mahaira, eta, joan den asteko bileran, zazpigarrenean, «lehenengoz» eraman zuen proposamen oso bat. Hori zen, hain zuzen ere, lehen urratsa LABentzat negoziatzen hasteko, baina azkenean sindikatu abertzalearen onespenik gabe sinatu dute ituna.

LABen iritziz, KPIaren igoeraren adinako soldata igoerak ez dira bermatuak izango, soldata errealetan (gutxieneko soldatetatik gora daudenak) KPIaren %85 bermatuko baita soilik. Hori dela eta, ituna sinatu aurretik, sei greba egun proposatu zituen LABek maiatzerako eta ekainerako.

CCOOk ere ez zuen begi onez ikusi patronalaren proposamena, «gutxieneko mugimendu» bat egin zuela uste baitzuen; «ausarta» izatea eskatu zion Adegiri. Horren aurrean, mobilizazio fase batekin hastearekin mehatxu egin zuen CCOOk, baina azkenean ez da inora joango, gehiengoa duten sindikatuek sinatu egin baitute ituna.

SOLDATA IGOERAK

Oinarrizko soldaten taulak KPIaren arabera igoko dituzte. 2022a %5,6ko inflazioarekin itxi zuen Hego Euskal Herriak —%5,7 Espainiak—, eta langileei igoera hori adina igoko diete soldata, bi urtean. 2023an, %5 handituko diete soldata, eta datorren urtean aurtengo KPIa eta beste %0,7 igoko dizkiete. Hurrengo bi urteetan, 2025ean eta 2026an, KPIa adina moldatuko dituzte soldatak.

Hala ere, oinarrizko soldata baino gehiago irabazten dutenek ez dute inflazioa adinako soldata igoera izango, horren %85 baizik. Hori izan da sindikatuen artean zatiketa eragin duten puntu nagusietako bat. ELA eta UGTrentzat, langileen KPIa bermatuta dago, baina CCOOk eta LABek uste dute langileen erosahalmena apaldu egingo dela, hain zuzen ere, askori KPIaren igoeraren %85 bakarrik handituko dietelako soldata. Hala, soldata horiek %4,25 igoko dira aurten, KPI+%0,7aren %85 2024an, eta KPIaren %85 2025ean eta 2026an.

LANALDIA ETA LIZENTZIAK

2024tik aurrera urteko lanaldia bi ordu murriztea adostu dute sindikatuek eta patronalak. Hala, jardunaldi zatitua duten langileek 1.695 ordu egingo dute lan urtean, eta lanaldi jarraitua dutenek, berriz, 1.680 ordu. Bestalde, guraso bakarreko familietako kide diren langileek urtean zortzi orduko lizentzia berezia izango dute seme-alabak mediku kontsultetara laguntzeko.

BAJAK

Soldata osoa irabaziko dute lanarekin zerikusia duen gaixotasunen bat duten langileek eta laneko istripu bat izaten dutenek. Hala ere, in itinere istripuak, etxetik lanera edo lanetik etxera bidean jazotakoak, ez dira talde horretan sartuko.

BESTELAKOAK

Kontratazioari dagokionez, ekoizpenaren gorabeheren arabera egindako kontratuak gehienez urtebetez luzatu ahal izango dira, eta azpikontratatutako langileek subrogaziorako eskubidea izango dute. Beraz, azpikontratatuako enpresan aldaketarik balego, langileak eskubidea izango du bertan lan egiten jarraitzeko.

Trantsitua egiten ari diren langile transexualak nortasun berriaren arabera aitortu beharko dituzte enpresek administrazio tramiteak hasi eta gero, nahiz eta prozedura hori bera oraindik ez amaitu. Gainera, sexu jazarpenaren aurkako protokolo bat egiteko proposamena jasotzen du itunak.

Euskara bultzatzeko neurri bat ere badu hitzarmen berriak. Hala, 50 langiletik gorako enpresetako langileen ordezkaritzak hala eskatuz gero, euskara normalizatzeko pausoak eman beharko ditu zuzendaritzak.


Summary: Israelek Gazara jaurtitako misilek gutxienez 28 palestinar hil dituzte bi egunean. Gazako miliziek 270 suziritik gora jaurti dituzte Israelera, eta pertsona bat hil da. Egiptok su etenerako deia egin du, eta bitartekaritza lanetan hasi da, baina ez da adostasunik.

Zertxobait baretu diren arren, oraingoz ez dute etenik Israelgo armadaren bonbardaketek. Gazara jaurtitako erasoen hirugarren eguna da gaurkoa, eta militarrek dagoeneko 28 palestinar baino gehiago hil dituzte: horietatik gutxienez lau emakumeak ziren, eta, sei, haurrak. Gainera, Gazara jaurtitako misilek 80 lagunetik gora zauritu dituzte, Palestinako Osasun Ministerioaren arabera.

Ezkutua eta gezia operazio militarraren barruan ari dira egiten aire erasoak. Jihad Islamikoa dute helburu, eta, hain justu, gaur organizazio horretako bi liderren heriotzaren berri eman du Israelgo armadak: Ali Ghali eta Ahmed Abu Daqqa. Jihad Islamikoko beste bi kideren heriotzak ere jakinarazi ditu Israelek.

Hamasek eta Jihad Islamikoak eraso horiei erantzun diete; atzo hasita, bostehun suziritik gora bota dituzte egunotan Israelera —hango armadak emandako datuak dira—. Besteak beste, Ramla, Ashkelon, Sdero eta Rehovot hirietan lehertu dira horietako batzuk. Azken bi horietan, zenbait eraikin kaltetu dituzte, eta pertsona bat hil da Rehovoten —Tel Avivetik 20 bat kilometro hegoaldera—.

Gazatik jaurtitako suzirietatik 110 inguru zerrendan bertan erori dira, eta gutxienez lau palestinar hil dira horien ondorioz —horietatik bi, adingabeak—, Israelgo armadako bozeramaile Daniel Hagariren arabera. Baina Jihad Islamikoak gezurtatu egin du halakorik gertatu izana.

Gazako milizia guztiak fronte bateratu gisa ari dira antolatzen Israelgo indarrei aurre egiteko. Hamasen buruzagitzako kide Moxeer al-Masriren esanetan, «erresistentziak bere herritarrekin eta martiriekin duen konpromisoaren» erakusle bat da palestinarren erantzuna.

Erasoen erdian, zaurituei laguntzeko lanean ari dira GKE gobernuz kanpoko erakundeak eta erreskate taldeak. Are, dozenaka etxe birrinduta gelditu dira bonbardaketen ondorioz, eta zenbait familiari etxetik irteteko eskatu diete Palestinako agintariek.

Su etenerako bidean

Israelek aire erasoekin jarraitzen duela ikusita, su etenerako deia egin du gaur goizaldean Egiptoko Gobernuak. Reuters albiste agentziaren arabera, Kairo menia bat lortzeko bitartekaritza lanetan hasi da. Harekin bat egin dute Alemaniako, Frantziako eta Jordaniako Atzerri ministroek. Halere, lan horiek ez dute arrakastarik izan oraingoz. Hala esan du Egiptoko Atzerri ministro Sameh Shukryk.

Jihad Islamikoak hiru baldintza jarri ditu su etena adosteko: lehenik, «Israelek organizazioko goi kargudunen hilketa selektiboa amaitzea»; bigarrenik, taldeko bozeramaile ohi Khader Adnanen hilotza ematea —joan den astean hil zen, Israelgo espetxe batean, gose greban 85 egun baino gehiago egon ostean—; eta, azkenik, bertan behera uztea Jerusalemgo Egunerako antolatu duten desfilea —datorren astean izango da—.

Eskaerak iritsi eta ordu gutxira erantzun du Israelek: Jihad Islamikoko liderren «hilketa selektiboak» mahai gainean daudela oraindik, bereziki, «zuzeneko mehatxu» bat badira. Are, datozen egunetan «operazio gehigarriak» egingo dituztela iragarri du Yoav Gallant Israelgo Defentsa ministroak. Herrialdeko lehen ministro Benjamin Netanyahuk ere esana du oraindik ez dela amaitu Israelen «kanpaina militarra».

Hamasek eta Jihad Islamikoak, berriz, erantzuten jarraituko dutela adierazi dute adierazpen bateratu batean, eta Israeli ohartarazi diote «oker neurtu» dituela bere erasoaren ondorioak. «Erresistentziaren esku pisutsua gai da etsaiari sufrimendua eragiteko».

Nazioartearen deia

Arabiar Ligak Nazio Batuen Erakundearen Segurtasun Kontseiluari eskatu zion, atzo, Israeli «beharrezko presioak egiteko», eraso horiek gelditu ditzan. NBEko idazkari nagusi Antonio Guterresek gaur goizaldean erantzun du, eta Israeli eskatu dio bete ditzala nazioarteko araudi humanitarioaren betebeharrak.

EB Europako Batasuna bi aldeei zuzendu zaie su eten bat eskatzeko. «Berehalako su etena eskatzen dugu, Israel Gazan egiten ari den operazio militarrak amaituko dituena, baita Israelen kontrako suziri jaurtiketak ere, onartezinak baitira», adierazi du EBko diplomazia buru Josep Borrellek.

AEB Ameriketako Estatu Batuek ere hitz egin dute egunotako erasoen inguruan. Bakerako deia egin dute, baina berretsi dute «erakunde terroristen suzirien aurrean defendatzeko eskubide osoa» duela Israelek.

Nazioarteko su eten eskarien aurrean, Hamasek adierazi du menia lortuko dela Israelek «sarraskia» gelditzen duenean. «Zergatik ari gara eskatzen su eten bat? Zergatik ez diogu Israeli eskatzen basakeria amaitzeko?», adierazi dio Khaled Qadomi Hamaseko kideak Al-Jazeerari. «Kontua ez da palestinarrek zer egiten duten, nazioarteko komunitateak zer egin behar duen baizik».


Summary: Bero handiko egunetan debekatuta egongo da kalean zenbait lan egitea. Hego Euskal Herrian, 37 eta 39 gradutik gora dagoenean ezarriko dira debekuak. Abeltzainek dirua jasoko dute pentsu garestiak konpentsatzeko.

Negu eta udaberri hasiera bero eta lehorrek alarmak piztu dituzte Espainiako Gobernuan, eta lehortearen aurkako neurri sorta bat hartzera bultzatu dute. Baina batez ere nekazariei eta abeltzainei laguntzeko neurrien artean, bada askoz sektore gehiagori eragin diezaiekeen bat: muturreko beroa egiten duenean kalean zenbait lan egitea debekatzea.

Apirilean ohikoak izan dira 30 gradutik gorako tenperaturak Espainia erdialdean eta hegoaldean, eta kezka handia zabaldu da uda betean zer gertatuko den. Bero kolpeek langile askoren heriotza eragiten dute urtero, baina batzuk bakarrik azaltzen dira hedabideetan. Iaz kasu bat egin zen oso ezaguna, beroak Madrilen hil zuen kale garbitzailearena, 40 gradutik gora zeuden egun batean.

Horrelako kasuak eragozteko, enpresak behartuta egongo dira beroa arrisku faktore izan daitekeen jardueren zerrenda bat egitera, eta neurriak hartzera arriskuak txikitzeko. Prebentzio neurrien artean, muturreko gertakari meteorologikoak daudenean debekatuta egongo da leku irekietan zenbait lan egitea. Nekazaritzan eta eraikuntzan ez ezik, jarduera fisiko «handia» eskatzen duten beste lanbide batzuetan ere ezarriko dira debekuak.

Aemet Espainiako meteorologia agentziak alarma laranja edo gorria ezartzen duenean, enpresak behartuta egongo dira langileen lan baldintzak aldatzera, dela ordutegiak aldatuz eta laburtuz, dela zenbait jarduera debekatuz.

Bi eremu Hegoaldean

Beroari dagokionez, Hego Euskal Herria bitan zatitua du Aemetek. Horrela, Bizkaian, Gipuzkoan eta Nafarroako Pirinioetan gehienezko tenperaturak 37 graduak gainditzen dituenean pizten du alarma laranja, eta 40tik gorako tenperatura denean, berriz, alarma gorria —alarma horia, 34 gradutik gora—. Araban eta Nafarroako gainontzeko eremuetan, berriz, 36 gradu behar dira Aemetek alarma horia pizteko, 39 gradu laranjarako, eta 42 gradu gorrirako.

Nafarroan ere alarma horiek baldintzatuko dituzte kanpoan egin daitezkeen lan batzuk. Izan ere, iazko udan makinen txinpartek eragindako sute handiak gogoan, Nafarroako Gobernuak zehaztu egin du zein tenperaturatik gora ezingo den soroetan makinekin lan egin. Alarma horiarekin, traktoreak, uzta biltzeko makinek eta besteek ez dute mugarik izango, baina sua itzaltzeko mila litroko ur biltegi bat edo suebakietarako aparailua eraman beharko dute. Alarma laranjarekin, 14:00etarako bukatu beharko dituzte lanak, eta gorriarekin ezingo dira makinak erabili. Basolanetarako ere muga batzuk izango dira.

NPB eta aseguruak

Nekazarien eta abeltzainen aldeko neurriak dira nagusi Espainiako Gobernuak atzo onartutako lehortearen aurkako dekretuan. Horietako batzuek ez dute eraginik izango Hego Euskal Herrian, hala nola hauek: lehortea pairatzen ari direnei errenta zerga apaltzea, eta itsasoko urari gatza kentzeko plantak eraikitzea Andaluzian eta Katalunian.

Baina badira Hegoaldeko lehen sektoreari eragin diezaioketen neurriak ere. Horien artean dago NPB Nekazaritza Politika Bateratuaren diru laguntzak eskatzeko epea ekainaren 30 arte atzeratzea; abeltzainei laguntza zuzenak ematea pentsuen eta beste ekoizpen kostuen garestitzeagatik konpentsatzeko; erlezainei bost milioi ematea; ureztatzeko ur gutxiago jasoko dutenei kuotak apaltzea; eta laguntzak ematea lehortearen aurkako aseguruak kontratatzeko.

Erriberan, lehorte handia

Espainia hegoaldean eta erdialdean lehortea handia da, eta halakoa da egoera Portugalen, Italiako Po haranean eta Frantziako Mediterraneoko kostaldean ere. Euskal Herrian ere, oro har, ohi baino euri gutxiago egin du azken hilabeteetan, eta kezka dago ur erreserbei buruz, batez ere Ipar Euskal Herrian. Isurialde atlantikoan ez da, berez, lehorterik —eta euria iragarritako dago hurrengo egunotarako—, nahiz eta prezipitazio apalagoak ondorioak izan dituen larreetan: joan den astean, Eusko Jaurlaritzak jakinarazi zuen lehen belar mozketan ohi baino %40 belar gutxiago bildu zela Araban eta Bizkaian, eta %20 gutxiago Gipuzkoan.

Egoera okerragoa da isurialde mediterraneoan, eta haren hegoaldean batez ere. Nafarroako Erriberan eta erdialdeko zenbait eremutan, 40.000 hektarea dagoeneko hondatu ditu euri faltak. Lurrak ureztatzeko euri gutxiago izango dute aurten eremu batzuetan, eta ureztatzen ez diren labore asko dagoeneko galdutzat eman dituzte nekazariek.


Summary: Diman eta Muxikan jokatuko dira gaur Bizkaiko Bertsolari Txapelketarako sailkatzeko saioak. Dimako eskolan eta Muxikako Ariatza auzoko eskolan izango dira, 18:30ean.

Bigarren eguna du gaur Bizkaiko Bertsolari Txapelketako sailkapen faseak. Diman eta Muxikan jokatuko dira bi saioak, 18:30ean.

Herriko eskolan izango da Dimako saioa, eta bertsolari hauek arituko dira kantuan: Aitor Arrutia Azkueta, Ander Sarriugarte Garcia, Iker Garitagoitia Astigarraga, Iñaki Iturriotz Zuluaga, Koldo Gezuraga Seijido eta Peio Lago Iturriaga. Igor Menika Bengoetxea ariko da gai jartzaile lanetan.

Muxikako saioari dagokionez, berriz, honako bertsolari hauek abestuko dute Ariatzako eskolan: Ana Picallo Perez, Ibai Amillategi Omaetxebarria, Inazio Vidal Gurrutxaga, Maite Sarasola Isazelaia, Naroa Torralba Rodriguez eta Peru Vidal Gurrutxaga. Zihara Jainaga Larrinaga izango da gai emailea.

Zortzi kanporaketa

Joan den astean abiatu zen Udabarria bertsotan sailkapen fasea. Bi saio jokatu ziren, Urdulizen eta Durangon, eta Aissa Intxaustik eta Unai Mendiburuk irabazi zituzten.

Zortzi kanporaketa jokatuko dira denera, maiatzeko lau ostegunetan, eta puntuazioz sailkatuko dira udazkenean hasiko den Bizkaiko Bertsolari Txapelketarako.

Saio guztietarako sarrerak esteka honetan daude eskuragarri.


Summary: Kremlineko eledunak aitortu du Ukrainako egoera «oso zaila» dela. Peskoven esanetan, Moskuk urtebete behar izan du hasieran ezarritako helburu batzuk lortzeko: «Baina operazioak bere horretan jarraitzen du». Wagnerreko buruak jakinarazi du Ukrainaren kontraerasoa «abian» dela.

Errusiak iazko otsailean Ukrainan abiatutako operazio militar berezia ez dago garairik onenean. Hala aitortu du Kremlineko eledun Dmitri Peskovek: «Nahiz eta operazioak bere horretan jarraitzen duen, egoera oso zaila da. Eta, noski, urtebete behar izan dugu hasieran ezarritako helburu batzuk lortzeko». ATV Bosniako telebistari emandako elkarrizketa batean egin ditu adierazpenok Peskovek, TASS Errusiako berri agentziak jaso duenez. Egoera horren adierazleetako bat izan daiteke azken asteotan Errusiako Wagner talde paramilitarrak munizio gabezia dela-eta Moskurekin edukitako tirabira; Donetskeko Bakhmut hiri estrategikoa kontrolpean erabat hartzeko ahaleginean ari da.

Kremlineko bozeramaileak gogorarazi du Vladimir Putin presidenteak Donbassko herritarren «segurtasuna» bermatzeko abiatu zuela operazioa, eta aitortu du helburu hori «neurri batean baino» ez dela lortu, argudiatuta Donetsken «etengabe» izaten direla Ukrainako armadaren bonbardaketak. «Etsaiari atzera eginarazi behar diogu. Operazioak jarraitu egingo du». Zailtasunak zailtasun, Peskoven esanetan, Errusiak «lurralde garrantzitsuak askatu» ditu Donbassen. «Ez daukat zalantzarik indar errusiarrek Bakhmut hiria kontrolpean hartuko dutela».

Wagnerreko paramilitarrek eta Ukrainako indarrek hilabeteak daramatzate borroka betean, baina Ukrainako armadako jeneral Oleksandr Sirskyik gaur jakinarazi duenez, Errusiako konpainia pribatuko paramilitarrak hirian hartutako kokalekuetatik erretiratu dira, eta «bi kilometro egin dute atzera». Hala izanez gero, Wagnerreko buruzagi Jevgeni Prigozhinek munizio gabezia dela-eta Moskuri aurreko ostiralean egindako mehatxua betetzeko zorian egongo litzateke. Dena dela, Prigozhinek astelehenean baieztatu zuen Errusiak agindutako armak bidaliko zizkiola Bakhmuterako, baina, oraindik, agidanez, Wagnerrek ez du muniziorik jaso. Kremlinek, berriz, ez du eman erretiratze horren inguruko xehetasunik.

Ikusi gehiago: Wagnerrek esan du Moskuk agindutako armak bidaliko dizkiola Bakhmuterako

Ukrainako Defentsa ministro Oleksii Reznikovek aurreko larunbatean esan zuen «dena prest» dagoela Errusiaren aurkako kontraerasoa hasteko. Agintari militarrek erabakiko dute noiz, non eta nola ekin kanpainari, «gudu zelaiaren egoeraren arabera». Bada, Volodimir Zelenski presidenteak, gaur BBCri eta beste zenbait hedabideri emandako elkarrizketa batean, aitortu du herrialdeak «denbora gehiago» behar duela kontraerasoa hobeto prestatzeko. «Kontraerasoak arrakasta izango luke, baina jende asko galduko genuke. Hori onartezina dela uste dut. Itxaron egin behar dugu». Azaldu du armadak prest dituela borroka brigadak, baina Kiev oraindik zain da NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak agindutako ibilgailu blindatuak noiz jasoko. Horrekin lotuta, CNN hedabideak Erresuma Batuko Gobernuko iturriak aipatuta jakinarazi duenez, Londresek irismen luzeko misilak bidaliko dizkio Ukrainari, baldintza batekin: «Ukrainako lurralde subiranoan bakarrik erabiltzea, eta ez Errusian».

Ikusi gehiago: Kontraerasoa, «prest»

Wagnerreko buruak, ordea, uste du «amarru bat» dela Zelenskik berriki esandakoa: «Kontraerasoa abian da», esan du Telegramen. Prigozhinek ziurtatu du NATOko kide diren herrialdeetan trebatutako unitate guztiek jaso dutela beharrezko ekipamendua, hala nola armak eta tankeak. Haren arabera, Ukrainako indarrak Bakhmut hiriaren ertzetatik erasotzen ari dira: «Eta, zoritxarrez, leku batzuetan eraginkortasunez jotzen ari dira». Indar ukrainarrek Bakhmuteko frontea hautsi asmo dute, ondoren Brianskera eta Belgorodera joateko, Zaporizhiaraino, Errusiak anexionatutako eskualderaino —lurraldearen %70 inguru du kontrolpean—.

Hain justu, bi aldeen arteko erasoak areagotu diren honetan, gerra frontetik gertu bizi diren herritarrak ebakuatzeko lanean ari dira Zaporizhian; 12.000 bat zibil lekualdatu dituzte gaur, TASS albiste agentziaren arabera. «4.000 pertsona inguru autobusez era antolatuan heldu dira Berdianskera; gainerako 8.000 euren kabuz heldu dira», adierazi dio eskualdeko lehen gobernadoreordeak agentziari, eta erantsi du frontean egoera gehiago gaiztotzen bada prest daudela jendea Moskuk 2014an anexionatutako Krimea eskualdera edota Rostovera (Errusia) eramateko. Orotara, 70.000 herritar inguru lekualdatu dituzte.

Bestalde, bake negoziazioen harira, Zelenskik nabarmendu du Ukraina ez dagoela prest bakearen truke Errusiak okupatuak dituen lurraldeak galtzeko: «Nazioarteak ezin dio Kievi presio egin lurraldeen auzian amore eman dezan». Moskuk Kievi egotzi zion martxoaren 3an Putin hiltzen ahalegindu izana, Kremlin droneen bidez bonbardatuz. Gertakari horren harira, Zelenskik berriz ukatu egin ditu Moskuk Ukrainaren aurka egindako akusazioak, eta erantsi du erantzukizunik ez duela afera horretan. «Artifizialtzat» jo du Errusiaren jarrera.

Zerealen ituna

Bigarren egunez jarraian, Errusiako, Ukrainako, Turkiako eta NBE Nazio Batuen Erakundeko ordezkariak zerealen akordioaz hitz egiten ari dira Istanbulen. Ituna hilaren 18an amaitzen da, baina Turkiako Atzerri ministro Mevlut Cavusogluk, bederen, espero du akordioa gutxienez beste bi hilabetez luzatzea lortuko dutela. Moskuk, ordea, adierazi duenez, ez du hitzarmena luzatzearen alde egingo, Errusiako zerealak eta ongarriak esportatzeko Mendebaldeak ezarritako oztopoak kendu ezean. NBEren datuen arabera, itun horri esker, Ukrainatik gutxienez 30 milioi tona zereal eta beste hainbat produktu garraiatu dituzte Itsaso Beltzean barrena.


Summary: BBK Livek Herrian jaialdia egingo du Lekeition eta Mungian. Lekeition, ekainaren 3an, Lorena Alvarez, Los Hermanos Cubero, eta Tapia eta Leturia taldeak ariko dira, besteak beste; Mungian, ekainaren 10ean, Goxua'n Salsa, Potato eta Sex Museum.

BBK Live jaialdiaren «espiritua» eta «esperientzia» Bilbotik Bizkai osora zabaltzeko asmoz, Herrian izeneko jarduera osagarri bat sustatu dute BBK-k eta Kreatibo Industriak fundazioak. Ekainaren 3rako eta 10erako, doako kontzertuak antolatu dituzte Lekeition eta Mungian, hurrenez hurren. Lorena Alvarez, Los Hermanos Cubero, Hofe x 4:40, Tapia eta Leturia, Ezpalak, Potato eta Sex Museum taldeek joko dute, besteak beste.

Antolatzaileek «esperientzia bakan bat» sortu nahi dute proiektu horrekin: «Jaialdiaren mugak gainditu, eta gizartea aldatzeko eta kultura aberasteko katalizatzaile bat». Herrian jaialdia «irisgarria eta jasangarria» izango da, Gorka Martinez BBK-ko zuzendari orokorraren hitzetan, eta, kontzertuez gain, bestelako ekintza batzuk ere antolatuko dituzte tokian tokiko elkarteekin batera.

Lekeition, ekainaren 3an, talde hauek ariko dira zuzenean: Airu, Lorena Alvarez, Aviador Dro, Bengo, Boye, Doctor Explosion, Los Hermanos Cubero, Hofe x 4:40, Juantxo Skalari, Karmento, Micky & the Buzz, Montana, Nogen, Silitia, eta Tapia eta Leturia.

Mungian, hilaren 10ean, beste hauek: Alaia, Ana Curra, Ben Yart, Bengo, Ezezez, Ezpalak, Goxua’n Salsa, Hofe x 4:40, Kyne, Lendakaris Muertos, Los Niños Jesus, Potato, Los Saxos del Averno eta Sex Museum.

Urteak dira BKK Live jaialdiak Hirian jarduera sortu zuela: egun bateko jaialdia antolatzen dute Bilboko auzo batean. Bilbo Zaharrean, Deustun eta Santutxun egin dute azken urteetan, eta Basurtun egingo dute aurten, ekainaren 17an. 23 talde eta bakarlari ariko dira, hamar orduz, auzoko zenbait tokitan: besteak beste, Airu, Los Chikos del Maiz, Nena Daconte, Mirua eta Raimundo el Canastero.

BBK Live jaialdia bera, berriz, uztailaren 6tik 8ra egingo dute, Kobetamendin, eta kartelburu hauek izango ditu: Florence + the Machine, The Chemical Brothers, Pavement, Phoenix eta Arctic Monkeys.

Last Tour enpresak antolatzen du jaialdia —baita Azkena Rock, Bime eta Donostia festibala ere—. Kreatibo Industriak fundazioa 2020. urtean sortu zuten, «Last Tourren jarduera enpresariala beste proiektu batzuetatik bereizteko; proiektu horiek izaera soziala dute, eta kultura sustatzea da haien asmo nagusia».


Summary: EH Bilduk «lokatzetik» atera nahi du eztabaida, «soluzioak» proposatzeko. EH Bilduren udal eta foru hauteskundeetako hautagai nagusiak eta Arnaldo Otegi koordinatzaile nagusia Gasteizen egon dira. EAJk, PSE-EEk, Elkarrekin Podemosek eta Voxek Arabako hiriburua aukeratu dute kanpaina hasteko.

Gaur gauerdian hasiko da udal eta foru hauteskundeetarako kanpaina. Alderdi politikoek ordutik aurrera eskatuko diete herritarrei euren aldeko botoa eman dezatela maiatzaren 28ko bozetan. Motorrak berotzen hasteko, eta kanpaina ofizialki hasi baino ordu batzuk lehenago, hainbat ekitaldi egiten ari dira alderdiak. Goizean, EH Bilduko koordinatzaile nagusi Arnaldo Otegi eta udal eta foru hauteskundeetako hautagai nagusiak Gasteizen izan dira. Andre Maria Zuriaren plazatik gertu egin dute ekitaldia, San Miguel elizaren parean. Azken egunetan kanpainaren atarian zenbait alderdi ETAri buruz ari direla kontuan hartuta, Otegik mezu argia bidali die eztabaida eremu horretara eraman nahi dutenei: «Kaskarkeriaz eta lokatzaz eztabaidatzea ez da ona. Ez gaitu herri hobea egiten». Eztabaida politikoaren «maila» goratzearen alde agertu da EH Bilduko koordinatzailea, «lokatzetik eta zaratatik» at. Eztabaida politikoa «lokazten» ari direnen aldean EH Bilduk Euskal Herrirako «soluzioak» proposatzen dituela azpimarratu du. «Herri honek merezi duen eztabaida egin behar da». Horixe da, preseski, koalizio subiranistaren asmoa kanpaina honetarako: «Herri honek merezi dituen proposamenak eta eztabaidak sustatuko ditugu». Maiatzaren 28ko hauteskundeei so, «bi aukera» baino ez daudela ohartarazi du Otegik. Lehena: «Betikoek betikoekin akordioak egitea, betikoa egiteko». Bigarrena: «Herri honetan alternatiba bat sustatzea, indartzea eta soluziobideak ematea jendeari». Otegiren ustez, horixe da hauteskundeetako «markoa», eta «samurra» eta «sinplea» da hautua. Horren ildotik, herritarrei eskatu die gogoratu dezatela zeintzuk ziren duela lau urte alderdiek kanpainan hartutako konpromisoak, eta lau urteren ostean ea bete dituzten. «EH Bilduk esaten duena egiten du, eta egiten duena esaten du. Gure hitza betetzen dugu». Horrekin batera, azpimarratu du EH Bildu «soseguz» eta «konfiantzaz» aurkeztuko dela hauteskundeetara, «aldaketa politikoa» sendotzeko esperantzarekin.

Gasteizen kanpaina hasierak

EAJk, PSE-EEk, Elkarrekin Podemos-IUk eta Voxek Gasteizen hasiko dute kanpaina. Jeltzaleek 21:00etan egingo dute ekitaldia, Plaza Berrian; Andoni Ortuzar EBBko presidentea eta Iñigo Urkullu lehendakaria izango dira bertan. PSE-EEk 18:30ean abiatuko du kanpaina Gasteizen, Alberto Schommer kalean, eta han izango dira Eneko Andueza PSE-EEko idazkaria, Jose Luis Rodriguez Zapatero Espainiako Gobernuko presidente ohia eta Patxi Lopez PSOEren Kongresuko eleduna.

Elkarrekin Podemos-IU-Aliantza Berdea-Equok ere Gasteiz aukeratu du kanpainari hasiera emateko. Koalizioko hautagai eta ordezkariak izango dira Europa jauregian, 18:30ean, eta, besteak beste, Juantxo Lopez de Uralde Unidas Podemoseko diputatuak parte hartuko du.

Voxek ere Gasteiz aukeratu du. Amaia Martinez Voxeko legebiltzarkidea eta alderdiko hainbat ordezkari Konstituzio plazan izango dira.


Summary: «Horrelako film dokumental batek ezin du ametsik saldu». Ainara Vera zinemagileak (Iruñea, 1985) Trentoko Mendi Zinemaldiko sari nagusia eskuratu berri du, 'Polaris' filmarekin. Iraganeko zauriak sendatu nahian dabiltzan bi ahizpa frantziarren istorioa kontatzen du pelikulak. Frantziako aretoetan aurki estreinatuko da, eta Euskal Herrikoetan ere nahiko luke bidea egitea.

Nafarroako Unibertsitatean Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi ondoren, Sorkuntzako Dokumentalen Masterra egin zuen Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitatean, eta, masterreko 32 ikaslerekin eta Viktor Kosakovski zuzendari errusiarrarekin batera, Demonstration filma ondu zuten. Geroztik, Kosakovskiren laguntzaile aritu da haren azken filmetan. Gaur egun, Bartzelonan ari da lanean, Pompeu Fabra Unibertsitatean bertan, Sorkuntzako Dokumentalen Masterreko muntatzaile, aholkulari eta proiektuen tutore.

Iazko Cannesko zinemaldian estreinatu zenuten Polaris filma, eta orain Trentoko Mendi Zinemaldiko sari nagusia eskuratu du. Zer bide ari da egiten?

Lehen urte honetan, hainbat jaialditan izan da: Sevillako Europako zinemaldian, Bilboko Zinebi jaialdian, Kanadako Hot Docs jaialdian, Amsterdamgo IDFAn... Frantzian oso harrera ona izaten ari da, Frantziako produkzio bat baita, eta ekainaren 21ean estreinatuko da Frantziako aretoetan. Beraz, bide polita ari da egiten.

Pentsatzekoa da Trentoko Mendi Zinemaldiko sari nagusiak ere bultzada emango diola.

Hasteko, ez nekien mendiko zinemaldi batean aintzat hartzeko moduko filma izan zitekeenik. Ez nuen imajinatzen. Hortaz, filma lehiaketarako hautatu zutenean, pentsatu nuen: «Begira, zer bitxia!». Filmak, egia da, oso mendi giroko espiritua du: naturarekiko hartu-emana, nork bere burua esploratzea, abentura ingurunea bera... hor daude. Hortaz, Trentorako hautatu izanak aldatu egin zidan filmaren inguruan neukan ikuspegia. Film bat egiten duzunean, helburua da jendearengana iristea. Hortaz, halako sari bat jasotzea, hainbeste film onen artean, bultzada nabarmena da, «jarrai ezazu filmak egiten» esatea bezala. Azkenean, ez da erraza film bat aurrera ateratzea, are gutxiago film dokumental bat, eta halako aitortzak oso garrantzitsuak dira.

Filmak bi ahizpa frantsesen istorioa kontatzen du, Hayat eta Leilaren istorioa. Bat itsasontziko kapitaina da, Artikoan barna bidaiak gidatzen dituena bere iraganetik ihesi, eta bestea ama izan berri da, bakarrik. Zer transmititu nahi izan duzu?

Portugaldik Groenlandiarako itsas zeharkaldi batean ezagutu nuen Hayat. Bera zen itsasontziko kapitaina. Zeharkaldi konplexua zen teknikoki, eta itsasontzi bakarra zen hori egiten zuena. Ni beste filmaketa batean nengoen orduan, eta Hayatek hamabi bizitzaren ardura zuen bere gain. Itsasontziko guztiek tough cookie gisa hartzen zuten; nola esango nuke, pertsona zailtzat edo. Nik ikusten nuen, ordea, oskol horren atzean pertsona oso sentibera zegoela. Adibidez, kontatu zigun hamar egun zeramatzala aurpegia garbitu gabe, balea batek bere txorrotarekin blai egin zuelako. Nire artean pentsatu nuen: bai pertsona bitxia, ia 40 urterekin, goizero esnatu eta aurpegia garbitu gabe egotea, balearen txorrota hori sentitu nahi duelako. Gau batez, izozmendiak begiztatzeko zaintza lanetan nengoela (iceberg txikiak ez ditu hartzen radarrak), kontatu zidan ahizpa gaztea kartzelan zuela, eta ezin zela bisitatzera joan, gauza asko nahasten zizkiolako. Kontraste hori niri oso deigarria egin zitzaidan: halako kemena duen pertsona bat, gai dena Artikoan barna klima gogorrari aurre egiteko eta hainbeste jenderen ardura bere gain hartzeko, ez gauza izatea ahizpa bisitatzeko. Kemen, sentiberatasun eta hauskortasun konbinazio hori polita iruditu zitzaidan. Finean, niretzat hiruren konbinazioa da bizitza, eta filmaren bidez hori adierazi nahi nuen. Eta naturak nola salbatu zuen Hayat bere demonioetatik.

Hartu-eman berezia sortu zen zuen artean, ez da hala?

Baietz esango nuke, eta Leila ahizparekin ere bai. Hayatekin, prozesu osoan, leialtasun, ulermen eta babes handia sumatu dut proiektuarekiko, bion arteko harremanarekiko... Prozesu osoan egon da adiskidetasuna, eta maitasuna egon dela esatera ere ausartuko nintzateke; maitasuna, arau zurrunetatik harago ulertuta: bestearentzat onena desiratzea.

Eta esango zenuke hartu-eman eta konfiantza hori sakondu ahala bigundu egin dela arestian aipatutako oskol hori?

Hayatek, filma egiteko konpromisoa hartu genuenetik, konfiantza itsua agertu zuen, horrek sortzen duen ardurarekin. «Zugan erabateko konfiantza dut», esaten zidan. Halakoa da: erabat oskolduta eusten dio, edo guztiz zabaltzen dizu barrua, eta nirekin horixe egin zuen. Leilarekiko harremana ez zen erraza izan, nik ez baitut frantsesez hitz egiten. Haurra izan zuenean, une oso politak bizi izan genituen: erditu eta lehen hamar egunetan haren etxean bizi izan nintzen, eta harreman oso polita sortu zen. Haren bizitza zaila da, ordea, eta, denborarekin, harreman hori laxatu egin zen zertxobait, baina betiere errespetuzkoa izateari utzi gabe.

Artikoan nabigatzen duen itsas kapitain bat irudikatzeko esan, eta, seguru asko, gizonkote bizardun, gotor eta zaildu bat etorriko litzaiguke burura. Hayaten soslaia bestelakoa da, ordea. Horren kontra ere borrokatu beharko zuen bere bizitzan, ezta?

Hayat 1,60 metro garai da, eta 43 kilo ditu. Emakume txikia da, baina sekulako indarra du, hala fisikoa nola mentala, eta oso argia da. Baina itsasontzira igo orduko, jendeak galdetzen du: «Non dago kapitaina?». Eta berak esan behar du: «Ni naiz». Areago, zenbaitek ez du harekin joan nahi izan, emakumea delako. Zeharkaldia egiten dutenek, ordea, ezagutzen dute, eta askok errepikatu egiten dute.

Inaya txikiaren izenaren esanahia, arabieraz, ontasuna da. Txikiak, haren izenak, zer esanahi hartzen du bi ahizpen arteko erlazioan?

Hiruren izenak arabiarrak dira. Aita ez zuten ezagutu, baina ama aljeriar jatorriko bigarren belaunaldikoa zen Frantzian. Hayatek bizitza esan nahi du; Leilak, gaua edo iluntasuna; eta Inayak, ontasuna. Inayaren jaiotzari esker, bi ahizpek hartu-emana berreskuratu zuten, eta Hayatentzat familiaren zikloarekin hausteko modu bat izan zen. Amak arazoak izan zituen drogarekin, eta Leila ahizpak ere bai; ama espetxean egon zen, eta Leila ere bai, espetxe berean, eta bientzat beste hasiera bat izan zen Inaya txikia, abiapuntu bat. Nolanahi ere, dena ez da hain erraza; zauri guztiak ez dira bat-batean ixten.

Groenlandia, Islandia, Artikoa oro har, agertoki soil bat da, ala badu haragoko esangurarik edo garrantzirik?

Ez nuen lehen aldia Artikoan, eta han izan naizen aldiro, sentitu izan dut nik ez nuela han egon behar. «Iruñeko neska batek zer egiten du hemen?», pentsatzen nuen nire artean. Eta filmaketan ere sentimendu bera izan nuen. Ekoizleetako bat Groenlandiakoa zen, eta laguntzailea eta argazki zuzendaria ere inuitak ziren, baina, hala ere, sentitzen nuen leku hura ez zegokidala. Ez dut esango kolonialismo modu bat zenik, hitz gogorra delako hori, baina bai sarkina sentitzen nintzela: «Zer egiten dut nik hemen?». Behin han egonda, ardura bat ere sentitzen nuen, hara joateko aukerarik izango ez duen jendearekin edertasun hura guztia partekatzekoa. Ez nuen Groenlandiako postal bat erakutsi nahi; kameraren bidez ingurune hura habitatu nahi nuen. Oreka hori aurkitu nahi nuen: postal turistiko huts bat erakutsi beharrean edo edertasuna banalizatu beharrean, bene-benetako edertasuna agertu nahi nuen.

Ederra bezain gogorra da Artikoa. Alde horretatik badu parekotasunik bi protagonisten bizitzarekin?

Hain zuzen, Hayatek esaten du itsasoan eta Artikoan nabigatzeko behar diren dohain berak behar direla familia zail batean nabigatzeko.

Egilea, filmaketa betean. Ainara Veraren bilduma

Nolakoa izan zen filmaketa Groenlandian eta Islandian?

Aurrez ere egona nintzen han, eta ikasita nindoan pixka bat. Proiektu honetan, zailena ez da izan eguraldi txarrarekin filmatzea, baizik eta haurtzaroko egiazko traumak dituzten pertsonekin filmatzea. Unerik gogorrenetan haien bidelagun izatea, hori izan zen zailena, oreka psikologikoa: filma egitea, bukatzea, une oro errespetua gordez.

Alde horretatik, esan izan duzu film dokumentalen egile batek entzuten jakin behar duela.

Eta ez epaitzen. Denok epaitzen dugu bestea ia oharkabean edo nahi gabe, baina saiatzen naiz ez hori egiten. Filmaketa hau ikasketa oso garrantzitsua izan da niretzat, asko erakutsi didatelako.

Trentoko epaimahaiak adierazi du filma hunkigarria dela, baina sentimentaltasunean jausi gabe. Bat zatoz?

Horregatik dut hain gustuko Hayat. Filmatzen hasi ginenean, lehenbiziko hauxe esan zidan: «Ainara, kontu handia izan esperantzaren kontuarekin». Film dokumentalen egile naizen aldetik, nik ezin dut ametsik saldu, ezin dut ihesbiderako beste zinema mota horrek bezala ametsik saldu. Honelako dokumental batek ezin du hori egin. Ardura bat dut ikus-entzuleekiko, kontzientzia pixka bat duen edonork badakielako bizitzan gauza mingarriak daudela eta diren moduan agertu behar direla. Alde horretatik, Hayatek eta Leilak badute esperantza; gainerakoan, Hayatek ez luke egingo ahizparengatik egiten duena, baina ez dituzte alderdi gogorrak urardotzen. Oso bizitza gogorra izan dute, baina bizitzak ez ditu garaitu, eta, aldi berean, gordin azaltzen dute bizitako guztia.

Aipatu duzu filma aurki estreinatuko dela Frantziako zinema aretoetan. Sari honek zabaldu diezazkioke ateak Euskal Herrian ere estreinatzeko?

Nahiko nuke; ederra litzateke filma Euskal Herriko eta Espainiako aretoetan ere banatzea. Azken batean, ahalik eta jende gehienak ikusteko egiten ditugu filmak. Hala ere, Euskal Herrian eta Espainian oraindik ez dugu banatzailerik. Gutxienez, estreinaldi bat egin nahiko nuke Iruñean, familiak eta lagunek ikusi ahal izaten dezaten. Ea lotzen dugun.

Víktor Kosakovski zuzendariaren laguntzaile izan zara haren azken hiru filmetan. Zer eragin izan du Kosakovskik zure ibilbidean?

Hasieratik haste aldera, Iruñean emakumezkoek antolatutako jaialdi batean ikusi nuen nire lehen film dokumentala, Agnes Vardaren film bat. Oso gaztea nintzen artean. Jaialdi hori gabe, film hori gabe, ez nukeen jakingo zer den film dokumental bat. Ondoren, unibertsitatean, irakasle batek film dokumentalak erakusten zizkigun. Hor zegoen Iruñeko Punto de Vista jaialdia ere, bestelako zinema bat egin zitekeela erakusten ziguna... Hala, behin hazia ereinda zegoela, aurreko mugarri txiki horiei guztiei esker, ezagutu nuen Viktor Kosakovski, sorkuntzako dokumental egileen artean oso kutuna dudan zuzendaria. Eta Viktorrek zinemaz dakien guztia erakutsi dit. Duela hamar urte hasi nintzen haren laguntzaile, eta gaur egun buruz buru egiten dugu lan.

Arena Comunicacion ekoiztetxearekin egin zenuen zure lehen dokumentala, Hasta mañana, si Dios quiere. Haien babesa ere garrantzitsua izan zen, ezta?

Bakarrik hasi nintzen nire lehen film horrekin, eta IDFA jaialdian elkartu nintzen Arenakoekin, Amsterdamen. Eta haiei esker lortu genuen TVEren eta Nafarroako Gobernuaren babesa. Errespetu handiz lagundu zidaten prozesu osoan. Edozein egilerentzat, lehen filmeko ekoizleak oso garrantzitsuak dira, lehen urrats horietan ikasten duzulako industriarekin erlazionatzen, eta Arenako kideak sentiberatasun eta errespetu handiz izan nituen bidelagun, inolako presiorik erantsi gabe. Maite ditut.

Hasi zara beste proiekturen batean lanean?

Hiru ideia ari naiz garatzen. Hirurak dira animaliei loturikoak. Bat desagertutako animalia bati buruzkoa da, baina horraino esan dezaket.


Summary: Ager topaketak Andosillan eginen dituzte, ekainaren 3an. Euskara ardatz duten sei tailer antolatu dituzte. Parte hartzeko, izena eman beharko da maiatzaren 31 baino lehenago.

II. Ager topaketak Andosillan (Nafarroa) eginen dituzte, ekainaren 3an. Lehenbizikoak iazko azaroan egin zituzten, Azkoienen (Nafarroa). «Kausalitatez zein kasualitatez euskara ere sustatzen aritzen garen bakoitzaren egitasmo ezberdinak ezagutzeko eta ideia berriak sortzeko balio izan zuen ordukoak. Eta horri segida emanez, oraingoan, elkar ezagutzeaz gain baliabideak eskaintzea dugu helburu Agerraldian», adierazi dute antolatzaileek.

Ikusi gehiago: Euskararen agerraldia

09:30ean izanen da harrera, eta ordu erdi beranduago Agerraldiaren aurkezpena. Hortik aurrera, sei tailerretan parte hartzeko aukera egonen da: Familiak, baliabideak eta euskara; Despopulazioa eta euskara; Migrazioa, integrazioa eta euskara; Dirulaguntzak (Euskarabidea); Haurrak, nerabeak eta euskara; eta Barne komunikazioa eta saretzea. Tailerretan parte hartzeko, maiatzaren 31 baino lehenago izena eman beharko da, eta guztien artean bat bakarrik hautatzen ahalko da —denak ordu berean dira—. Solasaldi horiek dirauten bitartean, zaintza zerbitzua eskuragarri egonen da.

12:45ean izanen da topaketen amaiera ekitaldia. Hala ere, Herriko Gazteen taldeak Euskararen Eguna antolatu du, egun osoko egitaratuarekin. Bertzeak bertze, haurrentzako tailerrak, azoka, herri bazkaria eta kontzertuak izanen dituzte.

Agerraldia

Errigoraren ekimenez euskara sustatzeko sortu zuten Agerraldia, 2019an. Geroztik, egitasmoaren xede nagusia izan da euskararen ezagutza zabaltzea, erabilera handitzea, eta hizkuntzaren aldekotasuna indartzea. «Bizitzaren esparru guztietara heltzen den agenda zabal eta emankorra erditu du Agerraldiak azken urteotan: bertso eskolak, euskara egunak, elkar ezagutzeko bidaiak, ikerketak, sormen proiektuak, kirol talde euskaltzaleak, kontzertuak, mintzakide programak…». Agenda horren parte dira, hain zuzen ere, Ager topaketak.


Summary: Egunean 10.000 migratzaile atzeman dituzte azken astean AEBetako hegoaldeko mugan. Trumpek ezarritako 42. tituluak indarrean egoteari utziko dio gaur, baina beste neurri batzuk sartuko dira indarrean. Migratzaileei, legez kanpo sartuz gero, bost urtez ukatuko diete asiloa eskatzeko eskubidea.

Aspalditik iragarria da gaur indargabetuko dutela Donald Trump presidente zen garaian onartutako 42. titulua. Pandemia oinarri hartuta onartu zuten hura, eta neurriak ahalbidetzen zien migratzaileak unean bertan kanporatu ahal izatea. Osasun larrialdia amaitu izanak, ordea, ez ditu mugak zabalduko. Errepublikanoek ezarritako neurriak indarrean egoteari uztearekin bat sartuko da indarrean 8. titulua, zeinak asilorako bidea ematen duen, baina soilik kasu batzuetan. Arau berriak migratzaileen jatorria hartuko du kontuan asilo eskubidea aitortzeko, hau da, Kuba, Nikaragua, Venezuela, Ukraina eta Afganistango herritarrek aukera izango dute babes humanitarioa eskatzeko, baldin eta frogatzen badute beren herrialdean jazarriak edo torturatuak izan daitezkeela, eta AEBetan «ekonomikoki lagunduko dien norbait» dutela. Hala ere, gehienez 30.000 babes eskaera soilik onartuko dituzte.

Larrialdia bertan behera utziko dela jakiteak, baina, milaka migratzaile erakarri ditu AEBen eta Mexikoren arteko mugara. Datu ofizialen arabera, aste hasieratik egunean 10.000 pertsona atxilotu dituzte batez beste, muga baimenik gabe igarotzeko ahaleginean. Mexikon, berriz, gobernuz kanpoko erakundeek eta gizarte langileek ohartarazi dute ez daukatela nahikoa baliabide mugara gerturatzen diren guztiei aterpea eskaintzeko. Alferrik ohartarazi du AEBetako Segurtasun idazkari Alejandro Mayorkasek muga legez kanpoko igarotzen atzematen dituztenek ezingo dutela bost urtean asilorik eskatu.

Baina zer aukera geratzen zaie orduan AEBetan sartu nahi dutenei?

Hitzordua eskatu. Bada aplikazio bat mugako kontrolguneetan hitzordua eskatzeko, baina soilik Mexiko hirian edo handik iparraldera dago erabilgarri. AEBek, gehienez ere, mila hitzordu ematen dituzte egunean, eta horietako bat lortzea loteria irabaztearekin parekatzen dute migratzaile askok. Zortea dutenek hitzordua lortzen dute, eta, orduan, migrazio arduradunen esku geratzen da eskabidea onartu edo ez erabakitzea. Onartuz gero, eskatzailea AEBetara sar daiteke, baina han beste bide bat hasi beharko du, eta hainbatean behin auzitegietara joan beharko du herrialdean geratzeko behin betiko baimena lortu bitartean; prozedura hainbat urtez luzatu liteke.

Hori, zortea dutenek. Izan ere, aplikazioak huts egiten du maiz, eta ezinezkoa bilakatzen da hitzordua eskatzen ahalegintzea bera ere; edo, aplikazioa blokeatzen ez denean ere, hilabeteak egin ditzakete migratzaileek hitzordu bat lortu ahal izateko.

Muga legez kanpo igaro. Beste irtenbiderik ezean, hori da azken aukera. Horretarako, baina, bide bat baino gehiago daude: askok basamortuak igarotzen dituzte, edota igerian zeharkatu behar dituzte ur eremu zabalak. Gehienek, hala ere, El Paso hiria aukeratzen dute horretarako, Rio Grande ibaia bertatik igarotzen denean beste tokietan baino mantsoagoa delako. Texasko Gobernua —errepublikanoa— horren jakitun dago, eta, horregatik, azken hilabetean mugako segurtasuna gogortu du.

Deportazio azkarrak edo geldoak. Muga legez kanpo igarotzen atzemanez gero, kanporatu egiten dituzte migratzaileak. Baina, orain arte ez bezala, kanporatzeek ez dute zertan berehalakoak izan. Adingabeekin doazen familientzat bidea luzeagoa izango da ziurrenik, eta tarte horretan AEBetan bizi ahal izango dira, eta, agian, baita bertan geratzeko baimenak lortzen ahalegindu ere, deportazio prozesuak urteak iraun baitezake. Aldiz, bakarrik doazen helduak berehala kanporatu ohi dituzte. Bigarren kasu horretan, migratzaileak argudiatu dezake bere herrialdean jazarria izateko arriskuan dela, baina frogatu egin beharko du hori hala dela, eta, lortu ezean, ezin izango du asilorik eskatu hurrengo bost urteetan.

Bakarrik doazen adingabeak. 42. titulua indarrean zela ere, bakarrik zihoazen adingabeak ez zituzten Mexikora kanporatzen; ondorioz, guraso askok seme-alabak bakarrik uzten zituzten muga zeharkatu zezaten. Baina AEBetako presidente Joe Bidenen asmoa da hori ere mugatzea; izan ere, gobernuz kanpoko erakundeek salatu dute egun ehunka direla bi estatuen artean harrapatutako adingabeak.

AEBetan daudenak. Muga igarotzeak ez du geratzeko baimenik bermatzen. Migratzailea gai bada frogatzeko bere herrian jazarria izango dela, eta migrazio arduradunek ontzat ematen badituzte haren frogak, asiloa eskatu ahal izango du; frogarik ezean, agian, bestelako baimen bat lor dezake. Gainontzean, deportatu egingo dute. Asiloa eskatzeko aukera izanda ere, hainbat urtez luzatu daiteke prozedura, eta, maiz, ezezkoa izaten da azken erantzuna. Ondorioz, asiloa ukatu zaien migratzaileek AEBetan geratzea erabakitzen dute, nahiz eta jakin ez dutela lege babesik izango, eta edonoiz deportatu ditzaketela.


Inflazioa ote Erdoganen ahulgunea?

Summary: Inflazioa ote Erdoganen ahulgunea?. Asteburuan presidentetzarako eta parlamenturako bozak egingo dituzte Turkian, eta litekeena da emaitzek Recep Tayyip Erdoganen hogei urteko gobernua amaiaraztea. Lehia oso estua izango da, inkesten arabera. Inflazioaren krisia eta lurrikararen eragina dira hauteskundeetako eztabaidaren ardatza.

Lurrikarek Turkia astindu zuten duela hiru hilabete, eta 55.000 lagun baino gehiago hil ziren haien ondorioz. Orain, Dogukanek erabat berrekin ahal izan dio bere lanari. Hamar urte daramatza Dukadiroglu intxaur enpresako salmenta arduradun, Kahramanmaras probintzian (Kurdistan), lurrikarak gogorren jo dituen lekuetako batean. «Hainbat aldiz utzi behar izan diogu lanari, bai logistika arazoengatik, eta bai langile asko etxerik gabe geratu direlako. Etxe horiek, izan ere, inor bertan ezin bizitzeko moduan geratu dira», azaldu du.

Lurrikara izan aurretik ere, garai txarrean zegoen enpresa, duela ia bi urtetik herrialdea astintzen ari den inflazio krisi bat dela medio. Urrian jo zuen goia, %85era iritsita. Zenbait ekonomista independentek diote, gainera, datu ofizialek ez dutela benetan islatzen zenbat garestitu diren prezioak, eta, haien arabera, %100 baino handiagoa da gaur egun inflazioa. «Ongarriak eta pestizidak inportatu egiten ditugu, eta egunetik egunera garestiagoa da ekoiztea, eta ez inflazioagatik bakarrik: lira turkiarra ahultzen ari da euroaren aldean, eta garestiagoa da kanpoan erostea», kontatu du. Dogukanek 42 urte ditu, eta esan du Turkiako gaur egungo presidente Recep Tayyip Erdoganen alde bozkatzen zuela orain arte, baina, krisi ekonomikoa dela eta ez dela, duda piztu omen dio haren kudeaketak. Presidentetzarako eta parlamenturako igandeko hauteskundeetan, beraz, oposizioko koalizioaren alde bozkatuko du. Koalizio horretan, bat egin dute zentro-ezkerreko alderdiek, liberalek eta nazionalistek —tartean Erdoganen aliatuak izateari utzitako zenbait—, eta, lehen aldiz, presidentea kanporatzeko aukera handia du aliantza horrek. «Denean igo dira prezioak, baina hemen, askoz gehiago. Egunetik egunera garestiagoa da erosketak egitea», azaldu du Dogukanek. «Uste dut aldaketa bat behar dugula. Emazteak berriz ere Erdogani emango dio botoa, estatuak asko lagundu digulako lurrikararen ondoren. Nire iritziz, ordea, aldaketa batek baino ez gaitu aterako krisi honetatik. Geroak erranen», erantsi du.

Ekonomia oinarri

Bozetarako egun gutxi falta direla, herrialdeko egoera ekonomikoa da presidentegaien hauteskunde kanpainaren muina. Erdoganek azpimarra egin ohi die bere legealdian teknologiaren, eraikuntzaren eta defentsaren arloetan egindako hobekuntzei. Oposizioak, berriz, Erdogan jotzen du egoera ekonomikoaren erantzuletzat, adibide sinpleak jarriz; esaterako, aipatuz nola garestitu diren oinarrizko jakiak, hala nola tipulak, zeinak %300 garestitu baitira azken urtean, Nekazarien Ganberaren datuen arabera.

Oposizioko presidentegaiak, Kemal Kiliçdaroglu sozialdemokratak, sare sozialetan bideo laburrak jarriz ematen ditu halako datuak; bideo horiek oso biralak egin dira, eta aurre egiten diote hedabide jeneralista nagusietan Erdoganen alde zabaltzen den propagandari. Izan ere, komunikabide horietako gehienak gobernuaren gertuko enpresen esku daude, eta, Kiliçdaroglu kolpistatzat jotzeaz gainera, hura «probokatzen» ibiltzen dela esan ohi dute. Erdoganek behin baino gehiagotan ukatu du prezioak gora ari direla, eta erantsi izan du Turkiak «atzean utziak» dituela «arazo ekonomikoak».

Kalean, nabaria da nola garestitu diren dendetako salgaiak, garraio publikoa eta alokairuak. Hala hiri handietako nola landa aldeko herritar askok diote haragi, gasolina, alkohol eta freskagarri gutxiago kontsumitzen dutela orain, denak garestitu direla eta. Azken urte eta erdian, hiru aldiz ere igo du gobernuak gutxieneko soldata, herritarrek inflazioari aurre egin ahal izan diezaioten, baina familia askok arazoak dituzte oraindik hil amaierara iristeko.

Herritarrak, dena den, ez datoz bat zerk garestitu dituen salneurriak. «Lehen baino askoz garestiagoa da dena. Erosketak egitean nabaritzen dugu batik bat. Baina arazo hori ez du Turkiak bakarrik: beste herrialde batzuetan ere inflazio handia dago», segurtatu du, irmo, Istanbulgo jaki denda baten jabeak, Yusufek. «Hedabideek Erdogani egozten diote errua, baina oposizioaren propaganda baino ez da hori. Haiekin, okerrago geundeke», erantsi du. Dendako bezero batek, Aylin Doganek, guztiz bestera pentsatzen du: «Gobernuak piztu du arazo hau, baita gure dibisarekin daukaguna ere. Lehen, gazteek amets izan zezaketen kanpoan ikastea; orain, berriz, ezin aurreztu gabiltza. Erdoganen gobernabideagatik da. Turkiak aldaketa bat behar du», adierazi du Doganek. Eskola publiko bateko irakaslea da, eta, dioenez, nekez iristen da hil amaierara.

Ekonomista gehienek diote Erdoganen neurri ekonomiko heterodoxoengatik goratu direla prezioak. Izan ere, Banku Zentraleko zuzendaritzan esku hartu du behin baino gehiagotan Erdoganek, eta horrek konfiantza nabarmen galarazi die inbertitzaileei. «Orain, ikusten ari gara inflazioa hobetu egin dela iazkoaren aldean, baina ulertu beharra dugu iazko prezioetan jada bazegoela inflazioa; hain justu, iazkoa oinarritzat hartzen delako apaltzen ari da orain. Lehen, %100 zen; orain, %20 erantsi behar zaio horri. Igoaldi bakoitza aurrekoari pilatzen zaio», esplikatu du Veysel Ulusoy ekonomista eta ENAG Inflazioa Ikertzeko Turkiako Taldeko kideak. Talde horrek modu independentean neurtzen du merkatu prezioak zenbat igo diren, eta, dioenez, Turkiako agintarien inflazio datu ofizialak ez datoz bat prezioen benetako gorakadarekin, benetan askoz gehiago igo baitira. «Datu ofizialek benetako inflazioaren erdia baino gutxiago islatzen dute. Inflazioaren datuak oso politizatuta daude», azaldu du Ulusoyk.

Lira gainbehera

Turkiako presidenteak irmo dio ezen, ekonomia suspertzeko, interes tasak apaldu behar direla inflazioaren azpitik, baina politika hori ez dator bat aditu gehienek gomendatzen dutenarekin. Azken hilabeteetan, Turkiako monetak balioa gal ez zezan, gobernuak esku hartu du dibisa merkatuan, eta modu artifizialean mantendu du egonkor liraren balioa.

Etengabeko esku hartze horiek truke sistema dual bat sorrarazi dute, eta ekonomia desegonkorren seinale izaten da hori. Orain, Banku Zentralak diru trukearen tasa jakin batzuk ezarriak ditu, baina banku pribatuetan eta herrialdeko merkatuan bestelakoak dira. «Gobernuaren eraginez, lira ez da dibisa sinesgarria: komuneko papera da lira», azpimarratu du Osman Cevdet Akçay ekonomistak, Turkiako Yapi Kredi bankuko zuzendari ohiak. Seguru dago betiko metodo makroekonomikoek ez diotela mesede egingo Turkiako ekonomiari, eta, aitzitik, merkatuetan konfiantza sortzean datzala konponbidearen parte handi bat. «Oposizioarentzat nekeza izango da; Erdoganentzat, ezinezkoa. Merkatuak konbentzitzen badituzu ezen kosta ahala kosta ekonomia egonkortuko duzula bi urte igaro baino lehen, orduan baduzu modua inflazioa leheneratzeko», esplikatu du. Hala ere, Akçayk duda du egoera ekonomikoak asko eragingo ote dion boto emaileen hautuari. «Jendeak poltsikoa baldin badu buruan, ez zait iruditzen oposizioak aski urrats egin dituenik haiek konbentzitzeko


Botoak irabazteko neurri espresak

Summary: Botoak irabazteko neurri espresak. Azken urtean gora egin du Erdoganen sostenguak, baina ez da %45era iristen. Boto emaileen %10ek ez dakite zer egingo duten.

Duela aste batzuk, Erdoganek iragarri zuen zenbait neurri ekonomiko indarrean sarraraziko zituela berehala, eta hori mesedegarri samarra izan zaio gero inkestetan, parlamenturako bozetako boto asmoan gora egiten lagundu baitio. Presidenteak iragarri zuen herritarrek hilabetez doan izango dutela gasa, eta urtebetez gas faktura murriztuko dietela. Horrez gainera, lanpostu publikoak ugaritu ditu, milaka irakasle funtzionario bihur zitezen, eta milioi bat pasatxo langileri modua eman die erretiro aurreratua hartzeko.

TEAMeko inpaktu sozialaren ikerkuntzako nagusi Ulas Tolek dio Erdogani mesede egin diotela neurri ekonomiko espres horiek. «2022ko maiatzean izan zuen onarpenik txikiena: %38raino jaitsi zitzaion, krisi ekonomikoaren eraginagatik. Harrezkeroztik, hobera egin du, baina izugarrizko arazoak ditu oraindik», azaldu du. «Bozetara begira egin dituen mugimendu populisten ondorioz, jendeak gehiago sinetsi du Erdoganek kontrolpean duela egoera, eta inork konpon badezake hark konpon dezakeela, baina ez da gai %45etik gora egiteko: %40-45eko babesa du», ohartarazi du.

Seren Sevil Korkmaz analistak, Instapol ikerketa institutuaren kofundatzaileak, uste du boto gutxi batzuengatik irabaziko duela hurrengo presidenteak, eta hiri handietan aldatuko dela gehien botoa aurreko hauteskundeekin konparatuta. «Kontuan hartu behar dira faktore ekonomikoak, baina baita demografikoak eta identitateari dagozkionak ere. Uste dut hiri handietan gehiago aldatuko dela botoa, krisiak gogorrago jo dituelako metropolialdeak», esplikatu du Korkmazek. «Hirietako udalak, ordea, oposizioaren esku daude; hortaz, baliteke jende askok pentsatzea oposizioak ez diela bizimodua aldatu, eta baliteke horiek berriz ere Erdogan hautatzea», erantsi du. Bi adituak bat datoz boto emaileen %10-15ek ez dakitela zer egingo duten hauteskundeetan, ez dituela konbentzitzen ez gobernuaren proposamenak eta ez oposizioarenak, baina, bozak gerturatu ahala, gero eta gutxiago dira horiek. Nolanahi ere, inkesten arabera, ez Erdoganek eta ez Kiliçdarogluk ez dituzte eskuratuko botoen %50, eta, beraz, berriz ere izango dira aurrez aurre bigarren itzulian.

Kurduen babesa

Kiliçdarogluren proposamena babestu dutenen artean dago ezkerreko koalizio nagusia ere, Lanaren eta Libertatearen Aliantza, HDP buru duena, kurduen aldeko alderdi ezkertiarra, gaur egun parlamentuko hirugarren indarra dena. Kiliçdaroglu modu inplizituan babesteko ekitaldi batean, HDPk ez zuen hautagairik aurkeztu, eta, duela gutxi, eskatu du Erdoganen oposizioko hautagaiari emateko botoa. HDP auzitan dago, alderdi hori ixteko eskatu baitute, «terrorismoarekin» lotura duelakoan; hori dela eta, Ezkerreko Alderdi Berdea izena hartu du (YSP) parlamenturako bozetara aurkezteko.

HDPk boto kopuru bertsua izan ohi du beti, %11 inguru, eta hark Kiliçdaroglu babestea hil edo bizikoa izan liteke. Kurduek, urteetan, gobernuaren errepresioa sufritu dute, eta krisi ekonomikoa ere pairatu behar izan dute, eta, orain, egunotan, milaka kurduk beren hirietan hartu dute Kiliçdaroglu. Haren mitin politikoetan, batzuek turkiar ultranazionalisten sinboloa egiten dute eskuekin; eta beste batzuk, berriz, kurdu ezkertiarrak dira.


Summary: Txinako auto elektrikoak, abiadura bizian. BYD konpainia munduko lehen ekoizlea izatear dago. Europan saltzen ari da bere autoak, eta fabrika bat irekitzeko asmoa agertu du.

Azken urteetan auto elektrikoen salmentetan marka bat nagusitu bada, hori Elon Musken Tesla izan da. Baina nagusitasun hori amaitzear dago. Txina termometro ona da autogintzaren egoera neurtzeko eta, bereziki, auto elektrikoarenean gertatzen denaz eta gerta daitekeenaz jabetzeko. Herrialde hartakoa da BYD ekoizlea —siglek Build Your Dreams esan nahi dute, eraiki zure ametsak—, eta haren akziodunen artean Muskek oso ondo ezagutzen duen beste milioidun handi bat dago: Warren Buffett. Aurten Txinan auto gehien saltzen ari den konpainia da BYD. Eta munduan eta auto elektrikoen sektorean Tesla gainditzeko gertu dago. Egoerari kezkaz begiratzen diote Volkswagen, Nissan, General Motors, Honda eta beste fabrikatzaile historiko batzuek ere.

Iaz, BYDk behin betiko utzi zion errekuntza motorreko autoak egiteari. «Energia berrikoak» egiten ditu soilik —Txinan kategoria berean sartzen dituzte hibrido entxufagarriak eta elektrikoak—. BYD hazkunde marka guztiak hausten ari da. Urteko lehen hiruhilekoan herrialdean auto gehien saldu duen konpainia izan da —errekuntzakoak barne hartuta—, eta Volkswagen gainditu du lehen aldiz, Txinako merkatuan historikoki nagusi izan den marka. 541 milioi euroren irabaziak izan ditu —aurreko urteko epe beran baino %411 gehiago—, eta, Bloomberg-eko analisten arabera, ezustekorik ezean aurten hiru milioi auto salduko ditu.

2022an 1,82 milioi auto elektriko eta hibrido merkaturatu zituen, aurreko urtean baino %211 gehiago. Eta Txinako marka nagusia da segmentu horretan, alde handiz, gainera. Munduan, Teslak —auto elektrikoak bakarrik egiten ditu— 1,31 milioi saldu zituen (+%40), eta Volkswagenek 839.000 hibrido eta elektriko (+%10). Txinako markak dira gaur egun motor alternatiboko auto gehien saltzen dutenak, eta oraindik Europan oso gutxi ikusten badira ere, aurki BYD, Polestar, MG eta halako markak gero eta ezagunagoak egingo dira.

Kontrol totala

BYDren historia ez da autoekin hasten. 1995ean sortu zen, Motorola, Nokia, LG edota Siemensen gailu teknologikoek behar zituzten baterien eskariari erantzuteko. Urte batzuk geroago, 2003an, martxan jarri zuen ibilgailuen atala —autoak eta autobusak—; errekuntzakoak ziren hasieran, baina bateria elektriko kargagarriak zituzten. Hau da, ibilgailu hibridoen fabrikatzaile gisa hasi zen.

Bere hazkundearen parte handi bat konpainia gisa duen egiturari dagokio. Enpresak ibilgailuen tren guztia egiten du, bateriak barne, eta ibilgailu elektrikoak erabiltzen dituzten erdieroaleak edo mikrotxipak ere bereak dira. Bere produktuaren gaineko kontrol horri esker, kostu finkoak eta aldakorrak murriztea lortu du, ekoizpena handituz eta salmenta prezioak jaitsiz. Eta hazkunde hori izan du, hain justu, autogintzaren industriak mikrotxipen krisiak gogorren jo duen garaian.

Txinak urteak daramatza herrialdeak ekoizten dituen teknologientzako beharrak asetzen; besteak beste, baterietarako lehengaien munduko hornikuntza kateak kontrolatzen. Auto elektrikoen elementu bereizgarria bateriak dira, eta horiek egiteko behar diren materialak ez dira hain errazak eskuratzen —litioa, kobaltoa, nikela, manganesoa, grafitoa...—.

Zailtasun hori pairatzen ari dira Europako eta AEBetako auto ekoizleak. Urteak dira haietako askok Txinan jarri zituztela lantegiak, baina, trukean, Pekingo gobernuak joint-venture edo enpresa partekatuak sortzera behartu zituen. Horrek teknologia transferentzia bat ekarri zien, eta duela hamar-hogei urte baino auto hobeak egiten ari dira Txinako konpainiak.

Europako markak, berriz, arazoak izaten ari dira elektrifikaziorako trantsizioan txinatarren erritmoari eusteko. AEBetako gobernua bere industria babesteko neurriak hartzen ari da, eta Europan gauza bera eskatu dute.

Fabrika bat Europan

BYDek ez du Asiako merkatura mugatu nahi. Kanpoko merkatuetan presentzia handitzea erabaki du. Europan 2021ean hasi zen, eta bost modelo saltzen ditu. Merkatuko batezbestekoan autonomiak dituzten auto elektrikoak dira, teknologia asko dutenak, eta lehiakideenak baino merkeagoak. Oraindik ez du fabrikarik Europan, baina planta bat irekitzeko asmoa iragarri du. Hautagaien artean, hainbat herrialde azaldu dira: Alemania, Polonia, Hungaria, Frantzia eta Galizia. Dagoeneko izena eman du ANFAC Espainiako auto ekoizleen elkartean.

Euskal Herrian autogintzaren sektoreak interes handiz begiratzen dio konpainia txinatarraren gorakadari, eta bereziki Gestampek. Derion (Bizkaia) egoitza duen multinazionala BYDren ohiko hornitzailea da duela urte batzuetatik, eta astearte honetan Bilbon egindako akziodunen batzarrean, Francisco Riberas presidenteak harekin harremanak are gehiago estutzeko asmoa agertu zuen.

Riberasek gogorarazi zuen 2022an munduko automobil ekoizpenaren %14 unitate elektrikoei zegokiela, %71 igo dela 2021arekin alderatuta, eta merkatu kuota hori beste lau puntu handituko dela aurten. Riberasen arabera, auto elektrikoaren «iraultzak» konpainia «berrantolatzera» behartuko du, eta 900 milioi euroko inbertsioa iragarri du. Gestamp nazioarteko erreferentea da autoen txasisetako eta baterien kutxetarako elementuen ekoizpenean. Egiten dituen osagaien %18 auto elektrikoetarako dira. 43.000 langile ditu, 24 herrialdetako ehun bat lantegitan banatuta; haietako 11, Txinan.


Summary: Egunean behin jokoak 12. sasoia hasiko du astelehenean. Bederatzi aste iraungo du denboraldiak, uztailaren 16ra arte, eta oraindik ez dute erabaki finalik egingo duten edo ez

Martxoaren 31n jokatu zuten Egunean Behin jokoaren finala, Donostiako Teknologia Parkean. Aurreko igandean amaitu zen 11. sasoia, eta, geroztik, abstinentzia sindromea izango zuen Egunean Behin-en zale batek baino gehiagok. Amaitu da Garizuma horientzat. Astelehenetik aurrera, galdera jokoaren 12. sasoia jokatu ahalko dute.

Aurreko denboraldian 65.000 pertsona aritu ziren jokatzen, Egunean Behin plazaratu eta kudeatzen duen Codesyntax enpresaren zenbakien arabera.

Astelehenetik aurrera eta uztailaren 16ra arte antzeko jokalari kopurua batzea espero dutela adierazi dute.

Aurreko denboraldia martxoaren 31ko zuzeneko finalarekin amaitu zen, baina oraindik ez dakite uztailan ere halakorik egingo ote duten. «Ez dugu erabaki oraindik; ikusiko dugu».

Elkar izango da 12. sasoiaren babeslea. Argitaletxe eta banatzaileak jarri ditu sariak. Lehenengo sailkatuak 150 euroko erosketa bonu bat jasoko du; bigarrenak, 100 euroko bat; eta hirugarrenak, 50eko bat. Horrez gain, 50 euroko beste bi bonu zozkatu dituzte parte hartzaile guztien artean.

Euskal Herrian arrakasta handia izan du jokoak duela lau urte sortu zutenetik. Denera, 35 milioi partida jokatu dituzte, eta 350 milioi galdera erantzun dituzte jokalariek.

Arrakasta horrek atzerrira eraman du jokoa. Euskarazko bertsioaz gain, beste bi garatu dituzte. Cwis bob dydd (proba bat egunean) du izena galesezko bertsioak, eta iazko urrian abiatu zuten. Lehenengo sasoian 7.000 erabiltzaile lortu zituzten. S4C telebista galestar publikoak eskatu zuen, eta Codesyntaxek eta Tinopolis Galesko ekoiztetxeak garatu zuten, elkarlanean.

Beste bertsioa katalanezkoa da: Un cop al dia. Otsailaren 27tik maiatzaren 7ra arte jokatu zuten lehenengo sasoia.

Jokoa ez da errenta, baina astelehenera arte itxaroterik ez dutenentzat gogora daiteke badela beste joko bat oraintxe bertan jokatzeko moduan, webgune honetan bertan: Berbaxerka.

Ausazko zazpi hizkirekin hitzak topatzea da erronka. 2022ko urtarrilaren hasieran euskarara ekarri zuten Marc Font informatikariak eta Gorka Salces irakasleak.


Summary: Orkidea basatien mapa osatzen hasi da Aranzadi. Aranzadik eskatu du orkidea bat ikustean argazkiak eta koordenatuak partekatzeko, '#orkideabila' traola erabiliz.

#txiobatputzuan, #txiobatbasoan, #sugebizi, edo #lilipa. Anitz dira Aranzadi zientzia elkarteak abian jarri dituen zientzia kanpainak. Oraingo honetan, orkidea basatia izanen da protagonista. Izan ere, #orkideabila proiektuaren bidez, Aranzadik botanikari eta detektibe lanak uztartzera animatuko ditu herritarrak: «Proiektuarekin, herritarren ekarpenei esker, Euskal Herriko orkideen banaketa mapa osatu nahi da».

Ikusi gehiago: Aurtengo sugeen mapa osatzen hasi da Aranzadi, 'zientziauzolanean'

Landare hori loratzen hasi berri denez, hari buruzko informazioa biltzeko garaia ere hasi da, elkarteak adierazi duenez. Eta herritarren laguntza behar dute horretarako. Orkidea bat ikustean, hiru pauso eman beharko dira: bi argazki atera, landare guztiari eta loreari gertutik; lekuaren koordenatu geografikoak gorde; eta Twitter sare sozialaren bidez argazkiak eta koordenatuak partekatu #orkideabila traola erabilita. Egitasmoaren bultzatzaileek gogorarazi dute aztergaia landare basatiak direla eta, beraz, lorategietan dauden orkideek ez dutela balio. Aranzadik adierazi du datu guztiak biltzen dituztenean mapa bat eginen dutela orkideen banaketarekin, eta sare sozialen bidez partekatuko dutela. Bitartean, txiolariak buru-belarri dabiltza mapa osatzen laguntzen.

Orkideak

Euskal Herriko txokoetan dauden orkideak Orchidaceae familiaren barnean sailkatzen dira, eta 22 generotan taldekatzen dira. Ohikoenak, hauexek: Orchis, Ophrys, Dactylorhiza, Anacamptis eta Serapias. Horietako andana bat topatu dituzte herritarrek Euskal Herriko lurretan barrena.

Orkidea gehienak eremu zabaletan hazten dira. Beraz, detektibe eta botanikari lanetan hasi berri direnei komeni zaie belardietatik, larreetatik edo baso soilguneetatik abiatzea euren ikerketa. Erronka bat nahi dutenek, berriz, espezie bereziak bilatu ditzakete basoetan edo zohikaztegietan.


Summary: Iaz 70 milioi barne desplazatu baino gehiago zeuden munduan. Ikerketa baten arabera, desplazatu kopuruak %20 egin du gora aurreko urtearekin alderatuta. Inoiz erregistratu den daturik handiena da.

Tenperaturen gorakadak larriagotutako hondamendi naturalek eta gatazka armatuek 70 milioi barne desplazatu baino gehiago utzi zituzten iaz Barne Desplazamenduen Behatokiaren (IDMC) eta Errefuxiatuen Norvegiako Kontseiluaren (NRC) txosten baten arabera. 2013tik, zifrak gora egin du etengabe. Urte hartan 33,3 milioikoa zen lekualdatu kopurua. Igoerarik handiena, hala ere, 2018 eta 2022 bitartean izan zen, 41,5 milioitik 70 milioi baina gehiagora. Zehazki, 2022ko abenduaren 31n 62,5 milioi ziren gatazkek eta biolentziak eragindako desplazatuak, 65 herrialde eta lurraldetan banatuta. Hondamendi naturalen eraginez, berriz, 8,7 milioi pertsonak utzi behar izan zuten etxea, 88 herrialde eta lurraldetan.

Dokumentuan zehazten denez, joan den urtean 60,9 milioi barne mugimendu edo lekualdatze izan ziren, 2021ean baino %60 gehiago. Horretan ere, datuak errekor berria ezarri du. Banaketa geografikoa hau da: %28,2 Europan eta erdialdeko Asian; %27,1 Saharaz hegoaldeko Afrikan, %20,6 Asia hegoaldean, 18.5% Asia ekialdean eta Pazifikoan, %4,3 Amerikan eta gainerako %1,3 Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldean.

2022an, 32,6 milioi pertsonak utzi behar izan zuten etxea hondamendien ondorioz, eta gainontzeko 28,3 milioi kaltetuek, gatazken eta biolentziaren eraginez. Datuak %45 eta %17 handiagoak dira, hurrenez hurren, 2021. urtearekin alderatuta.

Gertaera natural bortitzen inpaktua bereziki gogorra izan zen iaz Asia hegoaldean (mugimenduen %99,7), Asia ekialdean eta Pazifikoan (%89,36) eta Ameriketan (%79,3). Hondamendiek eragindako barne desplazamenduen %98 fenomeno meteorologikoek eragin zituzten, hala nola uholdeek, ekaitzek eta lehorteek. Gainontzeko %2 gertaera geofisikoen ondorioz izan ziren, lurrikararen eraginez bereziki.

Iaz bortizkeriaren ondorioz lekualdatu zirenen portzentaje altuenak Europan eta erdialdeko Asian (%99,37), Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldean (%61,24) eta Saharaz hegoaldeko Afrikan (%54,78) topa daitezke. Mundu osoko gatazken ondoriozko barne mugimenduen %60 Ukrainan gertatu ziren, non herritarrek behin eta berriz ihes egin beharra izan zuten azkar mugitzen zen guda lerrotik.

Elikadura segurtasuna

Gatazka armatuek, hondamendiek eta barne desplazamenduek «areagotu» egin dute munduko elikagaien segurtasunik eza, txostenaren arabera. Bertan zehazten denez, egoera jadanik «kezkagarria» zen COVID-19ak eragindako susperraldi «motel» eta «desorekatuaren» ondorioz.

GKEek diotenez, elikagaien segurtasunari eta barne lekualdatzeei buruz eskuragarri dauden datuak «ez dira zehatzak», baina agerian jartzen dute bi fenomenoak gainjartzen direla. Elikadura segurtasunari buruzko ebaluazioak egin ziren herrialdeen hiru laurdenek barne desplazatuak zituzten. 2022an, adibidez, Kongoko Errepublika Demokratikoan, Nigerian, Afganistanen, Etiopian eta Yemenen zeuden elikadura segurtasun falta akutua zuten pertsona gehien. Aldi berean, 26 milioi barne desplazatu baino gehiago ere bazituzten, mundu osoaren heren bat baino gehiago.

Ukraina eta Errusia daude munduko ongarri eta zereal ekoizle handienen artean. Dokumentuaren egileek azpimarratzen dutenez, haien arteko gatazkak munduko hornidura kateetan eta elikagaien prezioetan «eragina» izan du. Horrek elikagaien segurtasunik eza «handitu» du barne desplazamendua ere arazo bat den hainbat herrialdetan.

Txostenean zehazten denez, eskudirutan ematen den baldintzarik gabeko laguntza «ezinbestekoa» da desplazamenduak eta elikadura segurtasunik ezak kalte egindakoen berehalako premiei erantzuteko. Egileen esanetan, ordea, berehalako laguntza humanitarioaz gain, «beharrezkoa» da ekintza prebentiboetan eta arriskuak murrizteko neurrietan inbertitzea lekualdatutako komunitateen erresilientzia handitzeko.