Summary: Ollok onartu du euskararen arloak «oraindik asko» falta duela Nafarroan «normalizatzeko». «Eztabaida alderdikoitik urrundu» nahi du euskara Nafarroako Gobernuko Memoria eta Bizikidetzako, Kanpo Ekintzako eta Euskarako kontseilariak.

Nafarroako Gobernuko Memoria eta Bizikidetzako, Kanpo Ekintzako eta Euskarako kontseilari Ana Ollok bere sailaren lan ildoen berri eman du Nafarroako Parlamentuan, eta, euskarari dagokionez, gobernua osatzen duten alderdien arteko ezadostasun batzuk onartu ditu, baina «eztabaida alderdikoietik urrunduta» aurrerapausoak ematea espero du legegintzaldi honetan: «Baldintzak betetzen dira, bai foru mailan, bai estatu mailan, eta baita Europan ere, legealdi honi aukera gisa aurre egiteko».

Europako Kontseiluko Adituen Batzordearen azken txostenak 2015etik Nafarroan izandako «hobekuntzak» adierazi ditu euskarari dagokionez, baina Ollok «argi» dauka gauza bat: «Oraindik asko dugu hobetzeko euskarari emandako tratamenduan, normalizaziora iritsi nahi badugu». Espainiako Estatuan eskuin muturrak hizkuntza gutxituen egoera «artifizialki polarizatu eta inboluzionatu» nahi duela gogoratu du Ollo lehendakariordeak, Balear Uharteak eta Valentzia aipatuta. «Testuinguru horretan, eztabaida eta erabilera alderdikoietatik ihes egiten duen akordio politiko baten alde egiten dut, zorroztasun teknikotik abiatuta eta prestigio handiko erakunde eta instituzioen laguntzarekin». Betiere xede batekin: «Euskararen balio soziala berreskuratzea eta hura ikastea, baita gizartean erabiltzeko aukerak berreskuratzen lagunduko diguten neurrietan aurrera egitea ere».

Edonola ere, exekutiboa osatzen duten indar politikoak (PSN, Geroa Bai eta Zurekin Nafarroa) ez dira ados jarri euskara sustatzeko abiaduran eta giltzarri diren arloetan, adibidez, zonifikazioan. Baina, hori onartzearekin batera, Ollok ukatu egin du egungo gobernu akordioa 2019koa baino apalagoa dela euskararen arloan. «Euskararen Plan Estrategikoak baliabide baliotsua izaten jarraitzen du, eta lanean jarraituko dugu, aurreko legegintzaldian adostutako planean aurrera egiteko»

EH Bilduko parlamentari Eneka Maizek «kezkak» helarazi ditu Olloren sailak izango dituen «muga gaindiezinak» direla eta «benetan aurrera egiteko». Maizek salatu du gobernuak «liskarrarekin lotua» erreparatzen diola euskarari; alegia, haren ustez, zenbait taldek «euskara talkarekin lotu dute urte askoan», eta ikuspegi hori jasotzen ei du exekutiboak euskararen arloari erreparatzen dionean. «Nafarroan pluralak gara, eta eleaniztasunak, eta euskara baztertua dago». EH Bilduren arabera, hori da abiapuntua euskararen alorrean egin behar den lanketa egiteko. Horregatik, «politika ausartagoak» eskatu dizkio Ollori, eta galdetu dio ea zer egingo duen eremu mistoan sartu nahi duten zenbait udalerriren kasuan; esaterako, Mañerurekin.

Memoria

Memoriaren arloari dagokionez, Ollo kontseilariak esan du «1936an eta frankismo garaian gaur egun arte askatasunaren eta demokraziaren balioak defendatu zituzten pertsonen historia berreskuratzen» jarraituko duela Nafarroako Gobernuak. Ollo kezkaturik azaldu da «desberdina gorrotatzen duten diskurtsoekin». Horregatik, «irmoki» aldarrikatu du «guztiekiko errespetua, baita sentitzeko eta pentsatzeko moduak desberdinak direnean ere».

Horrez gain, helarazi du hilobien mapak eguneratzen jarraituko duela exekutiboak, desobiratzeak eta identifikazioak egiten, 36ko gerran eta frankismoan hil zituzten desagertuak aurkitzeko. Frankismoaren ikurren zerrendatzeak ere aurrera egingo du, «ikur horiek desagerrarazteko Nafarroako gune publikotik». Era berean, San Cristobal gotorlekua memoriarako gune izateko ekinbideak aurrera egingo du, eta Espainiako Gobernuarekin bilera bat egingo du Nafarroak luze gabe, proiektu horri bultzada bat emateko.

Biktimei buruz luze eta zabal aritu da Ollo: «Gure lanaren protagonistak izango dira aurrerantzean ere». Akordio politikoak jaso du ETAren biktimentzako «babesa eta elkartasuna» bermatzea, baina baita «beste talde terrorista batzuen» biktimentzako ere. Biktimen egungo arazoei erantzuteko, Terrorismoaren Biktimen Foru Legearen erreforma bati ekingo dio gobernuak, «ahalik eta kontsentsu handiena bilatuz».

Era berean, funtzionarioen eta eskuin muturreko motibazio politikoaren ekintzen biktimak aitortzeko eta erreparazioa jasotzeko lanean aurrera egingo du exekutiboak, Ollo kontseilariak esan duenez. Hala, Aitortza eta Erreparazioaren Batzordea bultzatuko du gobernuak, eta «luze gabe» lehen aitortzak iritsiko direla iragarri du. Politika horiek guztiak Nafarroako 2021-2024ko Bizikidetzarako I. Plan Estrategikoaren garapenaren itxieran eta II. Planean landuko dira. «Plan hori ahalik eta adostasun eta parte hartzerik handienarekin egin beharko dugu», esan du kontseilariak.

Horrez gain, Rozalejo izango da, azkenean, memoriaren eta bizikidetzaren arloko politika publikoen egoitza. «Apustu garrantzitsua da Memoriaren Institutuari eta Memoriaren eta Bizikidetzaren Zuzendaritza Nagusiari egoitza finko eta sinbolikoa ematea», esan du Ollok. 2025. urtearen hasieran prest egongo dela aurreikusi dute. Halaber, Memoriako kontseilariak azpimarratu du Erorien Monumentuaren etorkizunean «lanean» hasiko dela haren saila, Iruñeko Udalarekin lankidetzan.


Summary: Autogobernuaren «higadura» salatu eta itunei bidea irekitzeko eskatu du Urkulluk. Lehendakariak euskararen aurkako ekinbide judizialak kritikatu ditu. Lehen arretako zita jasotzeko itxaronaldia 48 ordura mugatzea jarri du helburutzat.

Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk Eusko Legebiltzarreko politika orokorreko eztaibaidan egindako hitzaldiaren oinarri nagusietako bat izan da autogobernuaren afera. Lehendakariak «balantze gazi gozoa» egin du azken urteetan egin diren urratsez, baina egindako transferentzia batzuez haratago, gazitik gehiago izan du bilakaerak, Urkulluk berak aitortutako arazoei erreparatuz gero: «Eskumenen higadura larri bat eman da». Lehendakariak euskararen aurkako ekinbide judizialak ere salatu ditu, eta helburutzat jarri Osakidetzako itxaron zerrendak murriztea.

Kupoa berritzeko akordioa zein Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeen kudeaketa eta bizitzeko gutxieneko diru sarrera Eusko Jaurlaritzaren esku geratu izana nabarmendu du Urkulluk, baina, era berean, aitortu du azken hilabeteetan jada ez dela esperotako urratsik egin eskumenen transferentziari dagokionez. Izan ere, iazko irailetik ez da eskualdaketarik egin. Jaurlaritzak Madrili zenbait proposamen egin dizkion arren, urratsak motel doaz edo, zuzenean, ez dute Espainiako Gobernuaren erantzunik izan. «Laburbilduz, azken urte eta erdi honetan ez da bete Espainiako Gobernuak hitzartutako transferentzien egutegia», aitortu du Urkulluk.

Egun, Jaurlaritzaren sei proposamen ditu Madrilek mahai gainean: itsas salbamendua, makinaria egiaztatzeko zentroa, zinematografia funtsa, meteorologia, itsasertzaren kudeaketa eta migrazioa. Eta datozenetan hilabeteetan beste lau ere iritsiko zaizkio, Urkulluren esanetan: Pasaiako portua, Fogasa, paradoreak eta osasun eraikinen titulartasuna. Hala, lehendakaria Espainiako gobernu berri bat iritsi zain dago, gaiari berriz heltzeko.

Transferentzien erritmo falta ez da, baina, arazo bakarra. Lehendakariak salatu du eskumenen urraketak «joko arauak haustea» eragin duela. Zehatzago, hiru kexa plazaratu ditu: «estatuaren araugintza hegemonia» zabaltzea, Espainiako Konstituzio Auzitegiaren joera «gero eta murriztaileagoa» eta Jaurlaritzak Europako Batasunean rol handiago bat ez izatea. Azken horri dagokionez, Espainiako Gobernuari urratsak egiteko eskatu dio; hala nola, Atlantikoko makroeskualdea sustatu dezala Europar Kontseiluko presidentetza izan bitartean. Izan ere, Urkulluren iritziz, Atlantikoko eskualdeak «atzean geratzeko» arriskuan daude, Europako Batasuna ekialderantz eta Mediterraneorantz lerrokatzen ari delakoan.

Urkulluk erreferentzia egin dio berak planteatutako «konbentzio konstituzionalari» ere, Espainiako estatuaren lurralde ereduan aldaketak egiteko unea delakoan, ikuspegi «baztertzaileak» atzean utzi eta «plurinazionalitatea» aitortuz: «Itunaren bidetik marko instituzionalaren funtzionamendua hobetzeko eta berritzeko gonbidapen bat da». Halere, ez du bertan jorratu beharrekoaren inguruko xehetasunik eman, «marko instituzionalaren funtzionamendua» berritzeko tresna izango litzatekeela esatetik haratago.

Autogobernuaren gaineko hirugarren ardatza, berriz, estatus berriaren proiektua dela azaldu du. Halere, aditzera eman du ez dela legealdia amaitu aurretik jorratuko. Afera gobernu akordiotik kanpo utzi zuten EAJk eta PSE-EEk 2020an, eta lehendakariaren esanetan, hilabete hauek ere ez dira «une egokia» gaiaren inguruko akordioak egiteko.

Euskara

Lehendakariak adierazi du «arduraz eta kezkaz» bizi duela euskarak egun duen egoera, uste baitu arlo askotan «gutxietsia» dagoela, edo zuzenean baztertua. Izan ere, Urkulluk salatu du azken urteetan zenbait auzitegik «ekinbide tematsua» izan dutela euskarak administrazio publikoan izan beharreko lekua zalantzan jartzeko, «euskara gure bi hizkuntza ofizialetako bat dela ezertan kontuan hartu gabe».

Hala, «garrantzi berezia» eman dio Europako Batasunean euskarak estatus ofizial bat izateko aukerari: «Uste dut erabaki horrek bermea eta babesa emango dizkigula euskal hiztun bezala dagozkigun hizkuntza eskubideetan, eta bultzada emango diola gure hizkuntzaren estatusari Espainiar estatuan».

Haren hitzetan, datozen hamarkadetan norabidea finkatzeko unea da, eta Euskararen Sustapenerako Ekintza Planean egin du indar; adierazi du prest egongo dela legealdia amaitu aurretik. Legealdia amaitu baino lehen onartu nahi du Hezkuntza Legea ere.

Osakidetza

Urkulluk «autokritika» hiru elementutara mugatu du bere hitzaldian. Energia berriztagarrien kontsumoa oraindik kontsumo osoaren %20ra iristeko —%16,6 da egun— eta jaiotze tasa %10 igotzeko helburuak bete ez izana, eta Osakidetzaren kudeaketa; zehazki, itxaron zerrendei eta plantillari dagokionez. Hala, osasungintzak pisu handia hartu du legealdiaren azken txanparako asmoen artean. Osasun Publikoaren Legea, osasun mentalerako estrategia, Osakidetzako plantilla egonkortzea, inbertsio plan berri bat garatzea eta itxaron zerrendak murriztea. Guztiak ere legealdia amaitu bitarte bete beharrezko helburuak. Itxaron zerrenden kasuan, sei hilabeteko epean nahi du lehen arretako itxaronaldia 48 ordura murriztea eta kontsulten %70 aurrez aurre izatea —egun, %61 dira—.

Etxebizitza eta zaintza

Bestelako asmoen berri ere eman du. Etxebizitza arloan, besteak beste, 90 milioi euro bideratuko ditu Jaurlaritzak alokairu sozialeko programetara, eta beste hemeretzi milioi Gaztelagun programara; eta adierazi du etxebizitzarako eskubide subjektiboaren inguruko dekretu bat onartuko duela Gobernu Kontseiluak aurten. Zaintza alorrean, berriz, «itun sozial bat» bultzatu nahi du: «Eredu berria erakundeen, familien, hirugarren sektorearen eta enpresen arteko elkarlanaren emaitza izan behar da»

Lehendakariak ertzainei ere bidali die mezua, Jaurlaritzaren eta sindikatu korporatiboen arteko talka presente izanik. Negoziazio mahaia «irekita» dagoela adierazi du, eta gogoratu Segurtasun Sailak 37 hobekuntza proposatu dizkiela: «Errealismoaren printzipiotik eta etorkizuneko politikak eta inbertsioak baldintzatu gabe, egoera desblokeatzea ahalbidetuko duen akordiorako gure benetako borondatea berresten dut».


Summary: Belodromoko kontzertu-proiekzioa egingo du aurten ere Euskadiko Orkestrak Zinemaldian. Sei filmen eszenak proiektatu ahala, horien soinu bandak zuzenean joko dituzte Euskadiko Orkestrak eta Oñatiko Ganbera Abesbatzak. Doan da saioa, baina gonbidapena aurrez eskuratu behar da

Donostiako Zinemaldian jada klasiko bilakatu den saioetako bat egingo dute aurten ere: Belodromoan egin ohi den kontzertu-proiekzioa. Jose Luis Rebordinos Zinemaldiko zuzendariak nabarmendu du ikus-entzuleen saiorik kutunenetako bat izaten dela: «Egunotan askok galdetu didate noiz izango den kontzertua eta noiz egongo diren eskuragarri sarrerak». Bada, ohi bezala, jaialdiaren lehen larunbatean, hilak 23, 12:00etan hasiko da Belodromoan sei soinu bandaren emanaldi sinfonikoa eta film horien eszenen muntaketa uztartuko dituen ikuskizuna. Saioa ordu eta laurdenekoa izango da, eta sarrera doakoa, baina gonbidapena aurrez eskuratu beharra dago. Hain zuzen, irailaren 16tik 22ra bitarte egongo da horretarako aukera.

Zinemaldiak, Euskadiko Orkestrak eta SGAE fundazioak elkarrekin antolatu dute emanaldia, eta, urtero bezala, aurten ere orkestrak interpretatuko ditu pieza aukeratu batzuk, Juan Jose Oconen zuzendaritzapean eta Oñatiko Ganbera Abesbatzarekin batera. Zehaztu dute, gainera, proiektatu eta interpretatuko dituzten filmen zerrenda: Jota Linaresen Las niñas de cristal, Rodrigo Cortesen Love gets a room, Alberto Rodriguezen Modelo 77, Paul Urkijoren Irati, Lara Izagirreren Nora eta Juan Jesus Garcia Galocharen Momiak. Honakoak dira, hurrenez hurren, film horien soinu banden konpositoreak: Ivan Palomares; Victor Reyes; Julio de La Rosa; Maite Arroitajauregi eta Arantzazu Calleja; Paula Olaz; eta Fernando Velazquez. Ocon: «Gurekin izango dira konpositore horiek belodromoan, eta amaieran, ikusleak agurtzera aterako dira».

Ilusioz mintzo da Euskadiko Orkestrako zuzendari nagusi Oriol Roch kontzertuaz: «Kontzertu hau definitzeko garaian, irudi metaforiko batzuk datozkit gogora. Gogoan dut kontzertu honen hastapena; alegia, haur jaioberri bat zeneko garaia. Jose Luis Rebordinosi eta Zinemaldiari esker hazi da haur jaioberri hori, egun zita ezinbesteko bihurtzeraino». Orkestrako zuzendariaren hitzetan, «taldearen DNAren parte dira» musika eta zinema, hainbat pelikularen soinu bandak grabatu baititu taldeak. Oconek azaldu du, baina, ez dela erronka erraza musikarien, kantarien eta proiekzioen arteko zuzeneko sinkronizazioa lortzea, eta, hain zuzen, horretan ari direla lanean saioaren aurreko egunetan. «Orkestrak normalean egin ohi dituen emanaldiez bestelakoa da hau, eta ilusioz daude musikariak».

Morgancrearen muntaketa

Aurreko urteetan bezala, musika filmetako eszena muntaketa baten proiekzioarekin uztartuko da. Morgancrea etxeak ondu du aurtengoa ere, eta 400 metro koadroko pantailan ikusi ahal izango da.

Gonbidapenak bi gunetan eskuratu ahal izango dira: Donostiako Zinemaldiaren Kursaaleko informazio puntuan eta Donostiako Turismo bulegoan. Gonbidapenak jasotzerik izan ezean, Belodromoan bertan ere egongo da modua azken sarrerak eskuratzeko, kontzertuaren egunean bertan; goizeko hamarretan irekiko dituzte leihatilak.


Summary: Antzinako Irulegiren «irudi izoztu zabalago bat» erdietsi du Aranzadiren azken indusketa kanpainak. Eskailera batzuk aurkitu dituzte aurten induskatutako etxebizitza batean; orain arte, inoiz ez da halakorik atzeman Mendebaldeko Pirinioetako Burdin Aroko herrixka batean. Topatu dituzten piezetako batzuek adierazten dute ordurako inportatzen zituztela elikagai batzuk.

Bukatu da Irulegiko aztarnategian (Nafarroa) inoiz egin den indusketa kanpainarik luzeena. Aranzadi zientzia elkarteko arkeologo talde bat eta ehun bat boluntario joan den ekainaren 19az geroztik aritu dira zona horretan indusketa lanak egiten, grinez. Hau zuten aurtengo helburu nagusia: bertan zen Burdin Aroko herrixkaren hirigintza hobeki ezagutzea. Hain zuzen ere, erdietsi dute asmoa, hari loturiko hainbat aurkikuntza egin baitituzte hiru hilabeteotan. Besteak beste, induskatu gabea zen ehun metro karratuko zona batean aritu dira, eta ondorioztatu dute orain arte aztertutako herrixkaren parte osoari egin zitzaiola eraso Sertorioren gerran, K. a. I. mendean.

Herrixka ardazten duen kale nagusiaren ekialdeko eremuari erreparatu diote aurten bereziki. Azken kanpaina hasi arte, kale horren bestaldeko bi etxebizitza eta karrika bat ziren induskatuta. Orain, ikusita ekialdeko zona ere K. a. I. mendean abandonatu zela, are eta zabalagoa da antzinako Irulegiren «irudi izoztua», aztarnategiko zuzendari Mattin Aiestaran historialariak nabarmendu duenez.

Halaber, azken indusketa lanei esker, guztiz bistaratu dute hirugarren etxebizitza bat, eta, arkeologoek azaldu dutenez, hainbat ezaugarri berezi dituzte horretan. Batetik, agerian gelditu da etxea bi alditan eraiki zela: oinplano laukizuzen eta estu bat zuen lehenbizi, eta, gero, mendebalderantz zabaldu zuten, haren tamaina kasik bikoizteraino –70 metro karratuko azalera hartzen du–. Hain zuzen ere, bigarren eraikuntza fase horretakoa da Aranzadik nabarmendu duen ezaugarrietako bat: eraikinak harrizko eskailera bat du, zazpi mailakoa, etxearen sarrera eta kale nagusia lotzeko balio zutenak. Aurkikuntza horren inportantzia azpimarratu du Aiestaranek: «Mendebaldeko Pirinioetako Burdin Aroko herrixketan oso-oso-oso ezohikoa da hori izatea; orain arte topatutako bakarrak dira».

Inportazioak, kanpo harremanen seinale

Bi mila piezatik gora aurkitu dituzte aurtengo indusketa kanpainan: zeramika zatiak, animalia hezurrak, etxeko tresnak... Aurreko kanpainetan ere halako ugari topatu izan dituzte, baina bada soilik oraingoan nabarmendu diren zenbait elementu eta ondorio. Batetik, induskatu berri duten etxebizitza horretan beste errotarri bat atzeman dute, eta, beraz, ohartu dira herrixkako etxe guztiek zutela tresna hori. «Dirudienez, etxebizitza bakoitzak bere irina ekoizten zuen, aparte. Hau da, ez zegoen horretarako eraikin komunik. Hori horrela, badirudi etxe bakoitzak, familia bakoitzak, pisu ekonomiko handia zuela».

Halaber, sukaldaritzarekin loturiko zeramika eta askotariko edukiontzi asko topatu dituzte aurten, eta bitxikeria batzuk aurkitu dituzte horien artean: inportaturiko anforak. Aiestaranen esanetan, elikagaiak ekartzeko erabiltzen zituzten: olioa Adriatikotik, eta ardoa Italiatik. Gainera, beste datu bat ere erantsi du: «Ardoa, adibidez, erromatarren gisara kontsumitzen dute, ontzi erromatarren gisako batzuetan».

Historialariaren iritziz, hilabeteotako lanek asko lagundu dute erromanizazio prozesua nola gertatu zen jakiten. «Ikusten dugu hemengoek bertako kulturak mantentzen dituzten arren, iristen hasi zaizkiela Erromatar Inperioko zenbait elementu. Pixkanaka-pixkanaka, osoago ikusten ari gara erromanizazioaren puzzlea, falta genuen pieza hau aurkituta. Gainera, pieza honi esker konturatzen ari gara erromanizazio prozesua ez zela bat-batekoa izan, baizik eta oso gauza konplexua, eta ikusi dugu baskoi hauek jada K. a. 70eko hamarkadan erromatarrekin kontaktu dezentea zutela, nahiz eta beren berezitasunei eutsi».

Eskuak ekarritako ikusmina

Irulegiko Eskuak Euskal Herrian zein atzerrian piztu duen ikusmina zalantzan jarri ezinezkoa da aurkikuntza jakinarazi zenez geroztik. Gainera, azken hiru hilabeteotan are eta nabarmenagoa izan da interesa. Aranzadik jakinarazi duenez, ekain erdialdetik aitzina 2.000 lagunetik gora izan dira aztarnategian, zientzia elkarteak antolaturiko bisita gidatuetan.

Hurrengo indusketa kanpaina noiz hasiko den jakinarazi ez badute ere, espero da datorren urteko udaren hasieran ekitea berriz lanei. Edonola ere, datak data, gauza bat argi da: oraindik ere, asko dago egiteko. Gogotsu aitortu du hori Aiestaranek, eta ilusioz azaldu du litekeena dela beste aurkikuntza mordoa egiten ahalko dela Irulegiko aztarnategian. Miaketa geofisiko ugari egin da inguruan, eta azterketa horiek ondorioztatu dute hamalau bat hektareako eremuan izan daitezkeela eraikinak. «Hasi baizik ez gara egin».


Adostasun zabalaren mugak

Summary: Adostasun zabalaren mugak.

Autogobernua, euskara eta Europa. Astelehenean hiru zutabe horiek iragarri zituen datozen urteetarako lan egitasmoen ortzi mugan Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak. Eta gaur ez da ezustekorik izan horietan, urte politikoa hasteko Urkulluk egin duen politika orokorrari buruzko eztabaidan. Berrikuntzarik izan bada, Osakidetzarako iragarpena izan da. 1.200 milioi euro agindu ditu, eta sei hilabetean itxaron zerrendak jaisteko konpromisoa. Azken hauteskundeetako emaitzak kontuan izanda, premiazkoa du arlo horretan neurri eraginkorren bat hartzea legealdia amaitzerako, datozen bozei begira asko baitu jokoan. Ez da ahaztekoa M-28ko eta U-23ko emaitzek Sabin Etxean utzi duten aho zapore gazia, eta EH Bildun utzi duten gozoa. Hilabete gutxi dituzte jeltzaleek ezer iraultzeko.

Autogobernu gehiagorako eskaerak ez du kale egiten Urkulluren urteko egitasmoen zerrendan. Hainbat formula erabili izan ditu. 2013an, lehendakari izendatua izan osteko lehen hitzaldian, esan zuen erabakitzeko eskubidearen aldekoa zela «alderdi jeltzaleko kide gisa», baina lehendakari gisa «aniztasunean oinarritutako akordioa» bultzatzea zegokiola. Estatus politiko berri baterako hitzarmena lortzeko lantaldea eratu zen legebiltzarrean, eta egin zuen bide bat. Printzipioen eta oinarrien akordio batean geratu zen, gaur arte. Gaur egin dio aipamena hari, berriz ere aktibatzeari, Gernikako Estatutua garatzeko eskaerarekin batera. Politika orokorreko eztabaidan gogoratu du Espainiako Estatuan irekita dagoen lurralde auziaren gainean egin berri duen proposamena. Abuzturen 31n El País egunkarian erabaki zuen argitaratzea bere azken proposamena. Lurralde auzia bideratzeko, Espainiako Konstituzioaren berrinterpretazio bat sustatuko duen «konbentzio konstituzionala» eratzea proposatu zuen artikulu hartan, eta berretsi egin du hori gaur legebiltzarrean.

Baina, ikasturteko egitasmoen aurkezpenetan azken hamar urteetan egin ez bezala, aurten euskararen egoerari buruzko kezka plazaratu du. Euskararen Sustapenerako Ekintza Plan berria garatzen ari direla esan du. Legealdia amaitu aurretik onartu nahi dute hizkuntza politikak hartu behar duen norabidea zehazten duen dokumentua. «Malgutasunez jokatuz, baina helburuak argi edukita. Eta ahalik eta atxikimendu eta adostasun mailarik altuenarekin». Ez da kasualitatea euskara ardatz nagusien artean jarri izana. Hainbat aldagai egon litezke horretarako, baina batez ere bik inguratu dute Urkullu horra.

Batetik, azken hilabetetako oldarraldi judizialek haserrea eragin dute euskal gizartean eta gizarteak erantzun egin du, azkar eta irmo. Azken epaia, uztailaren 6koa. Espainiako Auzitegi Konstituzionalak ezeztatu egin zuen Euskal Autonomia Erkidegoko Udal Legeak udalei euskara hutsean jarduteko ematen zien modua. Azken eraso hark EAJko eta EH Bilduko hautetsi nagusien agerraldi bateratua ekarri zuen Bilbon, EAEko Auzitegi Nagusiaren aurrean. Eta Kontseiluak azaroaren 4rako deitutako manifestazioak euskararen auzia agendan mantentzea eragin du.

Bestetik, Espainiako Gorteetarako hauteskundeen ostean, PSOEk babesak behar ditu. JxCk eta ERCk eskatu dute hizkuntza gutxituak Kongresuan erabili ahal izatea eta Europako Parlamentuan ofizialak izatea. Zurian beltz agertzea exijitu dute, gainera, eta, horregatik, datorren asteartetik aurrera euskaraz egin ahal izango da Kongresuan, eta datorren asteartean ere euskarari hizkuntza ofizial izaera onartuko al dioten bozkatuko dute Europako Kontseiluan. EAJ eta EH Bildu atzetik joan dira horiek babestera.

Hizkuntza politikan plan bat baino neurri ausartagoak eta eraginkorragoak beharko ditu Urkulluk, onbidean jarriko bada euskararen normalizazioa. Iñigo Urrutia legelariak azaldu zuen BERRIAn nondik egin litekeen bide hori. Biak daude Urkulluren eta haren alderdiaren esku, besteak beste. Batetik, euskaldunentzat bermeak emango dituen lege bat eratzea proposatu zuen Eusko Legebiltzarrean, bistakoa baita orain artekoak itokinak dituela; eta, bestetik, Espainiako Gobernuaren aldetik eskumen horietan eskurik ez hartzeko konpromisoa lotzea. Madrilen, Pedro Sanchezen inbestidurarako negoziazioak irekita daude. EAJk jar dezake hori ere mahai gainean negoziazioetan.

Aurten argitaratu dira euskararen ezagutzari eta erabilerari buruzko inkesta soziolinguistikoak, baina beste ertz batzuetatik begiratzeko paradigma berri bat ireki du Iñaki Iurrebaso soziologoaren tesiak. «Kaleko erabilera %12aren inguruan dago; gaitasunari erreparatuta, euskaraz errazago egiten duten hiztunak %7-8 dira; euskara nagusi den inguruneetan bizi diren hiztunak, %4. Horiek ikusita, horri nola deituko diogu? Minorizazio gorria berez Jon Sarasuari hartu nion: berak erabiltzen du», laburbildu zuen Iurrebasok Arantxa Iraolak udan egindako elkarrizketan, BERRIAn. Argazkia kezkagarria da, eta, horren jakitun, aktibatu egin dira zenbait eragile: euskaltzale independentisten topaketak daude urrian Tolosan, eta Kontseiluarena azaroan.

Hezkuntza Legea ere aipatu du Urkulluk, eta «aukera historikotzat» jo. Ikusteko dago euskararen auzian zein jarrera hartzen duten lege honetan, alderdi sozialistaren itzalpean eta «aniztasunaren izenean» beste hainbat gaitan atzera egiten duen moduan. Euskara ikas eta irakats-hizkuntza izango duen eredu orokor inklusiboa; euskal kultura ardatz izango duen euskal curriculuma, eta hezkuntza ez-arautua ere osorik euskaraz izatea. Bata bestea gabe ezin dira ulertu, euskalgintzako eragileek hainbatetan aldarrikatu dutenez. Oinarriak ezarrita daude, eta legeak ikas eta irakats-eredua ondo zehaztea funtsezkoa izan liteke datozen belaunaldiengan eragiteko eta haien hizkuntza joerak gidatzeko.

Bestelako gai batzuk ere izan ditu hizpide. Luze gabeko helburuen artean, adierazi du «zaintzarako itun sozial» bat sustatzen ari direla, aintzat hartuz sektore feminizatua dela gehienbat, eta lan baldintzak hobetu egin behar direla. Azaroaren 30erako greba orokorrera deitu du Euskal Herriko Mugimendu Feministak, zaintza sistema publiko komunitario bat aldarrikatzeko.

Gai batzuk ez dira berez agendan sartzen.


Summary: Migratzaileek euskara «gertuko» izateak eragina du hizkuntzarekiko duten jarreran. Gaiari buruzko ikerketa baten lehen datuak aurkeztu ditu gaur goizean Begirune fundazioak EHUren Udako Ikastaroen barruan egindako saio batean

1.006 andre eta gizon migratzaileri euskararen inguruan galdera egin die Begirune fundazioak. Ezagutza. Erabilera. Jarrera. Hiru aldagaiak aztertu dituzte. Adierazi dute oraindik xehe-xehe aztertzeko daudela datu guztiak, eta jasotako aldagaien artean egin daitezkeen alderaketa guztiak ere egiteko daudela, baina lehen aurrerapen bat egin dute. EHUren Udako Ikastaroen barruan egindako saio batean egin dute aurkezpena. Jose Antonio Oleaga eta Mario Hortal ikertzaileek aurkeztu dituzte datuak. Eta hainbat ondorio ere plazaratu dituzte. Nabarmenenetarikoa, hauxe: migratzaileek euskara «gertuko» sentitzea aldagai garrantzitsua da gero hizkuntzaren aldeko jarrera izateko.

21 herrialdetatik heldutako gizon eta emakumeei egin diete galdera. Datuek erakusten duten ezagutza maila apala da. Inkestan parte hartu zutenen %46,7k esan dute ez dakitela batere euskararik; %37k zerbait dakitela. Euskara ondo dakitenak «talde txiki bat dira». Ikertzaileek zehaztu dute, hain gutxi izanda, errazagoa dela haien «soslaiari» erreparatzea. Oro har, unibertsitate ikasketak dituzte, 18-29 urte artean, egoera ekonomiko onean bizi dira, eta paperekin-eta lotutako arazorik ez dute. Soslai horretan agertzen diren antzeko ezaugarriak agertu zaizkie beste hainbat aldagairi erreparatzeko orduan ere.

Erabilerara begira, %35ek onartu dute ez dutela inoiz euskara erabiltzen. %25ek ia inoiz ere ez. Inguruan euskararik entzuten duten galdetuta, migratzaileek ikusten duten errealitatea, oro har, erdalduna da: %65ek inoiz ez dutela entzuten esan dute; %15ek noizean behin bakarrik. Eta migratzaileek, batez beste, beren eguneroko martxan %3k bakarrik erabiltzen dute euskara gertukoekin.

Guraso direnei, galdetu diete seme-alaben euskara ezagutzari buruz. %35k esan dute beren seme-alabek ez dakitela edo deus gutxi dakitela; %40k, berriz, adierazi dute etxeko gazteek euskara maila altua dutela. Hor berriz ere, aldagai ekonomikoa eta ikasketena agertu dira; euskara dakitenen guraso gehienek, oro har, unibertsitate ikasketak dituzte, maila ekonomiko ona. 5.000-20.000 biztanle artean dituzten herrietan bizi direnen artean, halaber, errazagoa da seme-alabek euskara jakitea udalerri handiagoetan bizi direnek baino.

Seme-alabei dagokionez, inkestan parte hartu duten gurasoen %11,6k esan dute laguntza ematen dietela beren seme-alabei euskara ikasteko prozesuan. Gainerakoek, ez. Berriz ere, haurrei laguntzeko gaitasuna duten horien artean agertzen dira unibertsitate ikasketak eta maila ekonomiko ona duten migratzaileak. Euskara ere jakin behar dute, noski, laguntza eman ahal izateko. Hortik ondorioa: «Seme-alabei, ahal dutenek, laguntza ematen diete».

Jarrera: alde, baina ez oso bero Jose Antonio Oleagak esaldi batean laburtu du zein jarrera duten migratzaileek, oro har, euskararen inguruan: «Aldeko jarrera epela da». Hainbat esaldi proposatu dituzte, horien inguruan alde edo kontra dauden adierazteko esan diete ikerketan parte hartu dutenei, eta horrela neurtu dituzte jarrerak. «Eta jende gehiena erdian dago», zehaztu du ikertzaileak. Hain justu ere, erantzunetan ez da ikusten, oro har, «polarizazio» handirik.

Hemen ere jendearen ezaugarri eta bizi baldintzek eragina dute. Jarrera hobea da herri txikietan bizi direnen artean, eta eragina dute, berriro ere, euskararen ezagutzak, ikasketa mailak eta egoera ekonomikoak. Jatorriak ere bai zenbaitetan, Hego Ameriketatik eta Magrebeko herrialdetatik etorritako migratzaileen artean, adibidez, oro har, jarrera onak ikusi dituzte; Txinatik eta Errumaniatik etorritakoen artean, uzkurragoak. Oraindik asko dago aztertzeko, ordea, datu horien atzean zer dagoen jakiteko.

Euskara eta immigrazioa. Ikerketa baten harira... izena du ikerketa plazaratzeko antolatu duten ikastaroak, eta ondoren hainbat aditu solastatu dira gaiaren inguruan. Xabier Aierdik zuzendu du ikastaroa; migratzaileen errealitatera begira euskararen auziari begiratzea «erronka» garrantzitsua dela gogoratu du eta, zentzu horretan, atzerritik heltzen diren gizon eta emakumeei zuzenduriko «harrera sistema» indartzeko bideak pentsatu behar direla.


Summary: Vulcanizados Zuloagaren lan erregulazioa indargabetu du epaileak. Enpresak apirilean hasitako aldi baterako lan erregulazioa legez kanpokoa dela ebatzi du, eta langileek kalte ordaina jasoko dute.

Bilboko lan arloko epaitegiko 5. salak Vulcanizados Zuloaga (VZ) enpresa zigortu du aurtengo apirilean indarrean jarritako aldi baterako lan erregulazioarengatik. ELA sindikatuak jakinarazi duenez, epaileak erregulazioa indargabetu du, eta, ondorioz, egoitza Zaratamon (Bizkaia) duen enpresak behin-behinean etendako lan kontratu guztiak aktibatu beharko ditu. Halaber, langileei tarte horretan jaso gabeko soldatak ordaindu beharko dizkie.

Ebazpena harago doa, erregulazioa bidegabea dela ebazteaz gain, enpresak askatasun sindikala eta greba eskubideak urratu dituela uste baitu epaileak. Horrenbestez, enpresak 25.000 euro ordaindu beharko dizkio ELA sindikatuari «kalte moralarengatik». Epaileak uste du neurriak lotura zuzena duela langileek greba bertan behera uzteko sinatu zuten kontratuarekin.

Baina zer greba? Iragan martxoan bukatu zena. VZko langileek 615 eguneko greba egin zuten lan baldintza kaskarrak salatzeko. Espainiako Industria Kimikako lan hitzarmena aplikatzen zien enpresak, eta, hura hobetzeko negoziazioek fruiturik eman ez zutenez, greba hasi zuten 2020. urtean. Lanuzteak bertan behera uzteko akordioaren muina enpresa mailako hitzarmen berri bat izan zen, eta hura sinatu eta gutxira egin zuen aldi baterako erregulazioa enpresak. Besteak beste, horregatik iritzi dio epaileak harreman zuzena dagoela bi gertakarien artean. Grebak iraun zuen bitartean, antzeko hainbat ebazpen egon ziren enpresaren aurka.


Summary: Lur planetaren beste muga bat gainditu dela iragarri dute: ur gezarena. Zientzialariek egindako neurketen arabera, Lur planetaren bederatzi mugetatik sei gainditu ditu jadanik gizakien jarduerak.

Gizakiaren jardueraren ondorioz, jadanik Lur planetaren bederatzi mugetatik sei gainditu direla iragarri du nazioarteko zientzialari talde batek, Science Advances agerkarian gaur argitaratu duen ikerketa batean. Hain zuzen ere, ur gezaren muga da orain gainditutzat jo dutena. Iaz ur berdearen muga ere gainditutzat jo zuten ikertzaileek. Itsasoen azidifikazioaren muga ere zeharkatzeko zorian dagoela ere iragarri dute oraingo neurketa honetan.

Zientzialariek aurrez gainditutzat zeuzkaten Lurraren mugak beste hauek dira: biosferaren osotasuna, klima aldaketa, kutsadura kimiko berriak, lurzoruen erabileraren aldaketa, fosforoaren eta nitrogenoaren zikloak... Zientzialarien iritziz, itsasoen azidifikazioaz gain, muga ziurren barruan daude oraingoz atmosferako aerosolen pilaketa eta ozono estratosferikoaren pobretzea.

Johan Rockstrom buru zuen zientzialari talde batek definitu zituen planetaren mugak, 2009an. Azken finean, neurri sorta bat zerrendatu zuten, Lurreko sistemaren oreka bermatuko lukeena gizakiek modu seguruan bizitzen eta aurrera egiten jarrai dezaten. Haien arabera, horiek urratu edo gehiegi erabiliz gero, ezingo litzateke ziurtatu bizitzak orain arte ezagutu den bezala aurrera egitea.


Summary: Hondarribiko alkateak «tentsioa sustatu» izana leporatu dio alarde baztertzaileko konpainia bati. Hondarribiko banderaren erreplika batekin desfilatu zuen alarde baztertzaileak aurreko ostiralean, eta Enparanek eskatu du «oinarrizko bizikidetzaren printzipioak» errespetatzeko.

Aurreko ostiralean Alarde Eguna izan zen Hondarribian (Gipuzkoa), eta udal gobernuak lehen aldiz harrera egin zion mila gizon-emakumez baino gehiagoz osatutako Jaizkibel konpainia parekideari, baina emakumeen parte hartzea onartzen ez duen alarde baztertzaileari ere txalo egin zion. Igor Enparan maiatzetik da alkate, Abotsanitz plataformak udal bozak irabazi zituenetik. Aurretik, EAJren esku egon da Hondarribiko Udala, eta alarde baztertzaileari baino ez zion harrera egiten. Are, alardearen barruan desfilatzen zuen udal gobernuak Guadalupeko Amaren ermitara bidean; Hondarribiko bandera eramaten zuen udal gobernuak, eta alkateak aginte makila eman ohi zion alarde baztertzaileko burgumaisuari. Aurten, ez da halakorik egin, baina alarde baztertzaileko konpainia batek herriko banderaren erreplika bat eraman zuen desfilean. Gertaera horrek tentsioa eragin zuela salatu du alkateak, ohar bidez: «Pertsonen edo eragileen aldetik ez zen bortizkeria kasurik izan, baina, zentzu horretan, Hondarribiko Udalarekiko, instituzio bezala, tentsioa sustatu zelakoan nago. Mingarria izan da hiriko bandera beste bandera batekin parez pare ikustea. Udal ordezkariek euste lan handia egin behar izan genuen gatazka areagotu ez zedin».

Keinuena izan da aurtengo irailaren 8a: Gernikako Arbola plazatik irten zen Jaizkibel —aspaldi eskatua zuten hori, eta aurreko ostiralean lortu zuten—, eta lehen aldiz Hondarribiko alkateak harrera egin zien; eliz atarian, gainera, alardeari ofizialki egin ohi zaion tokian. Hondarribiko udal gobernuak, ordea, alarde baztertzaileari ere harrera egin zion. Alkateak nabarmendu du indarkeriarik antzeman ez bazuten ere tentsioa «nabarmena» izan zela, besteak beste, alarde baztertzaileko konpainia batek herriko banderaren erreplikarekin desfilatu zuelako eta Guadalupeko ermitan egindako mezan herriko banderaren ondoan kokatu zuelako: «Jakinarazi nahi dut bizikidetzaren oinarria dela demokrazia eta demokraziaren oinarri direla instituzio publikoak. Gizarte osoaren zerbitzura dauden erakundeak dira. Hondarribiko Udalak duen ikur nagusia dugu hiriko bandera. Beste ikur nagusi bat da alkate makila. Ikur horiek, agintean dagoena dagoela, herritarrak batzeko elementuak dira. Horregatik, gizartearen errespetua merezi dute».

«Oinarrizko bizikidetzaren printzipioak» errespetatzeko eskatu du Enparanek, eta «arduraz eta errespetuz» jarduteko: «Hondarribian ez dago erakunde militarrik hiriko ikur demokratikoaren gainean beste ikur bat konfrontatzeko legitimitatea duenik. Tinko eutsiko diot guztionak diren erakunde publikoen ikurrak defendatzeari. Oinarrizko ditugun bizikidetzaren printzipio eta balioak ahalegin guztiarekin babestuko ditut». Gaineratu du «kontentzioa» izan zela udal gobernuaren jarrera Alarde Egunean: «Zubiak eraikitzeko bidean, egoera jasangarri bat bizitzeko atzera urratsa egin behar izan dut».

Tentuz idatzi du alkateak oharra, zehazki inor seinalatu gabe, baina argi utzi nahian Alarde Eguneko tentsioak «mindu» egin duela. Era berean, aurrez hainbat agintari politikok ukatutakoa aitortu du: «Nabaria da Hondarribian gatazka bat bizi dugula».

Harrera instituzionala

Inoizko harrera instituzionalik handiena izan zuen Jaizkibel konpainia parekideak aurreko ostiralean. Lekua ere esanguratsua zen: eliz atarian egin zieten harrera. Alardeari harrera ofiziala egiteko tokia da; udal gobernuak urtero hor egin izan dio txalo desfile baztertzaileari, eta inoiz ez Jaizkibeli. Aurten eliz atarian zituzten zain Enparan, Eider Mendoza Gipuzkoako ahaldun nagusia, Manuel Lezertua EAEko Arartekoa, Miren Elgarresta Emakundeko zuzendaria eta Jose Antonio Rodriguez Ranz Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen sailburuordea. Abotsanitz, EH Bildu eta PSE-EEko udal ordezkariak ere bazeuden; EAJkoak, baina, ez ziren han izan. Ondoren, EH Bilduk, Elkarrekin Podemos-IUk, Emakundek eta Arartekoak ez zioten harrera egin alarde baztertzaileari; udaleko EAJk eta PSEk, Enparanek, Mendozak eta Ranzek, aldiz, bai.

Ane Garcia Jaizkibeleko kideak aurreko ostiralean azaldu zuen alkateak harrera egitea «positiboa» dela, baina zera azpimarratu zuen: «Nabarmendu nahi dugu alarde baztertzaileari ere harrera egin diola alkateak, eta, oraindik normaltasunik ez dagoen momentu honetan, guretzat, alarde baztertzaileari harrera egitea ez da hautu neutro bat». Jaizkibelek argi du zer duen ortzi mugan. «Aurrerapausoak egon dira, baina ez dugu ahaztu behar gure borrokan jarraituko dugula. Jaizkibel emakumeen eskubideen alde dago; alardea publikoa izatea nahi dugu, bakarra eta parekidea», esan zuen Nora Ferreira kapitainak.


Summary: Bizkaibuseko gidari batek salatu du erabiltzaile batek sexu jazarpena egin ziola. Avanza Durangaldeako langile batzordeak adierazi duenez, hilaren 4ean egin zion eraso, Zeanuriko (Bizkaia) lineako zerbitzuan.

Bizkaibuseko gidari batek erabiltzaile batek egin dion sexu jazarpena salatu du. Avanza Durangaldeako langile batzordeak adierazi duenez, hilaren 4an egin zion eraso, Zeanuriko (Bizkaia) lineako zerbitzuan. Gidariari lanean ari zela egin zion eraso, baita lanetik kanpo ere.

Avanza Durangaldeako langile batzordeak ohar baten bidez azaldu duenez, aspalditik ari dira eskatzen «guztientzako segurua izango den kalitatezko zerbitzu bat». Izan ere, «ibilgailu bakoitzean gidari bakarra egon ohi da, babesik gabe eta unean uneko egoerei aurre egiteko baliabiderik gabe».


Summary: Espainiako Auzitegi Nazionalak ez du aurretik zentsuratuko Urrutikoetxearen inguruko dokumentala. Prentsa askatasuna «ezin da aurretiko zentsurarekin murriztu», adierazi dute. Hainbat elkartek eta gizabanakok filma programaziotik kentzeko eskatu diote Zinemaldiari.

Espainiako Auzitegi Nazionaleko fiskaltzak albora utzi du Dignidad y Justicia elkarteak eginiko eskaera, eta ez du No me llame Ternera dokumentala Zinemaldian eman aurretik ikusiko. Josu Urrutikoetxea ETAko ordezkari ohiari eginiko elkarrizketa batean oinarritzen da lana, eta elkarteak Fiskaltzari eskatu dio aurretik ikusteko, horretan litekeena delako «terrorismoa goratzea eta biktimak umiliatzea».

Fiskaltzak, ordea, eskaera baztertu du, prentsa askatasunak babesten duelako dokumentala, eta hori «ezin da inolako aurretiko zentsura motarekin murriztu», argudiatu dutenez. Auzitegiak gogoratu du halakoetan bakarrik argitaratu ostean bahitu daitezkeela lanak, epaileen agindu bat badago. Horrez gain, azaldu du prentsa askatasunaren aurkako neurriak ezin direla hartu delituren bat egin dela «uste edo suposatzen delako». Izan ere, salatzaileek ez dute Jordi Evole eta Marius Sanchez kazetariek zuzenduriko dokumentala ikusi. Irailaren 22an hasiko den Donostiako Zinemaldian da estreinatzekoa, eta, gero, Netflix plataforman zabaltzeko asmoa dute.

Urrutikoetxeak hainbat elkarrizketa luze eman ditu azken urteotan, bestela ere. BERRIAko Enekoitz Esnaola kazetariak Parisen elkarrizketatu zuen 2020. urtean, espetxetik atera eta gutxira. «Delitu terrorista al da bakea negoziatzea? Ez du zentzurik», esan zuen orduan. Oraingo dokumentalarekin ez bezala, elkarrizketa argitaratu izanaren kontra ez zen ez salaketarik jarri eta ez ekinbiderik abiatu auzitegietan.

Abuztuaren amaieran iragarri zuen Evoleren taldeak dokumentala emango zutela 71. Zinemaldian, eta irailaren hasieran xehetasunak eman zituen jaialdiaren zuzendaritzak. Lanaren izenburua zabaldu zuen, eta 101 minutu luze zela.

Zehaztu zutenez, elkarrizketa «tirabiratsu eta sakona» daukate Evolek eta Urrutikoetxeak filmean, eta horretan esanikoek «ETAren biktima batek duela ia 50 urte jasan zuen atentatuaren inguruko zalantzak argitu» ditzaketela adierazi zuten. Azken orduetan zabaldu dutenez, dokumentalean Urrutikoetxeak adieraziko luke parte hartu zuela Galdakaoko (Bizkaia) alkate frankista izandako Victor Legorbururen hilketan, 1976. urteko otsailaren 9an. 1966tik aritu zen alkate Legorburu Bizkaiko herrian. ETAko hiru kide auzipetu zituzten eraso horrengatik, ez ordea Urrutikoetxea. Edonola ere, 1977ko urrian amnistia legea ezarri zuten, eta Espainiako auzitegiek afera amaitutzat eman zuten.

Zentsuratzeko eskaera

Joan zen igandean, gutun ireki bat helarazi zioten Zinemaldiaren zuzendaritzari. Horretan, dokumentala ez zabaltzeko eskatzen zioten zuzendaritzari, ETA eta Urrutikoetxea «zuritzen» dituelakoan. 514 sinadura ditu gutunak. Sinatzaileen artean dira Carmelo Barrio, Carlos Garcia Adanero, Maite Pagazaurtundua, Carlos Martinez Gorriaran, Fernando Savater, Mari Mar Blanco, Cristina Cuesta, Ruben Mujika, Miguel Angel Idigoras eta Fernando Aranburu.

Sinatzaileen arabera, dokumentala «ETA eta geure herrialdeko historia terrorista tragikoa zuritzeko prozesuaren parte da, justifikatzeko kontakizuna, zeinak maila berean jartzen dituen hiltzaileak eta laguntzaileak, biktimak eta erresistenteak». Hori dela eta, Zinemaldiari eskatzen diote lana programaziotik kentzeko, eta baita «etorkizunean ekoitz daitezkeen antzeko oro» ere.

Zinemaldiko zuzendari Jose Luis Rebordinosek erantzun argia eman zien aste hasieran: jaialdiak ez du dokumentala erretiratuko. Rebordinosek sutsuki ukatu zuen dokumentalak ETA zuritzen duenik, eta gaineratu zuen interesgarria dela «hiltzaileak entzutea, jende guztiak dituelako arrazoiak, nahiz eta horrek ez duen esan nahi justifikazioa dutenik. Jendeak zer edo zerengatik egiten ditu gauzak, eta ona da jakitea, berriz ez gertatzeko. Ezerk ez du justifikatzen ETAk edo GALek eginikoa, baina gauza batzuk azaldu egiten dute». Gutunaren sinatzaileen arrazoiak susmopean jarri zituen, gainera. «Norbaitek esaten duenean film bat zentsuratu behar dela hura ikusi gabe, susmoa hartzen diot. Zentsuratzearen aldekoa bazara, hasten naiz pentsatzen filmaren mamitik haragoko interesak dituzula».

Gatazka eta Zinemaldia

Lehen ere gertatu dira antzeko ika-mikak Donostiako Zinemaldian, Euskal Herriko gatazka politikoaren harira. 1979. urteko jaialdian Gillo Pontecorvo zinemagile italiarraren Operacion Ogro filma programatu zuten, baina emateko hiru egun falta zirela bertan behera utzi zuten, kopiarekin arazoak zeudela argudiatuta. Francok Espainiako gobernuburu jarritako Carrero Blancoren aurkako erasoa kontatzen du filmak. Bitxia bada ere, Urrutikoetxea bera ere izan zitekeen film hartako protagonistetako bat, berak lapurtu baitzuen Carrero Blanco hiltzeko erabili ziren leherkariak, 1973ko urtarrilaren 21ean, Hernaniko (Gipuzkoa) harrobi batean. Veneziako zinemaldian zuzendari onenaren saria eman zioten Pontecorvori lanarengatik.

Edonola ere, Imanol Uriberen Burgosko Prozesua eman zuen Zinemaldiak urte hartan.

Bi urte geroago, 1981ean, Uriberen Segoviako Ihesa estreinatu zuten, eta Kritikaren Saria jaso zuen filmak. Eta zuzendari berak Urrezko Maskorra lortu zuen Días contados lanarekin, 1994. urtean.

2014. urtean Pablo Maloren Lasa eta Zabala filma programatu zuen Zinemaldiak.

Eta 2021eko jaialdian, Iciar Bollainen Maixabel lana erakutsi zuten.

Baina Urrutikoetxearen inguruko dokumentalaren aurkako erreakzioa bezalakoa gogoratzeko, 2003. urtera egin behar da atzera. Orduko Zinemaldian Euskal pilota, larrua harriaren kontra dokumentala aurkeztu zuen Julio Medem zuzendariak. Horretan, dozenaka laguni eginiko elkarrizketak bildu zituen Medemek; politikariak, ETAk eta GALek hildakoen senideak, poliziak, historialariak, artistak, eta enpresaburuak tartean.

Orduan, Arnaldo Otegi elkarrizketatu izana izan zen filmaren aurkako kanpainaren argudioetako bat. PPko kiderik ez zuen parte hartu elkarrizketetan, alderdiak ebatzi zuelako horretan ETA kritikatu arren, ez zela euskal abertzaletasuna behar bezain gogor gaitzesten.

Medemek Ermuko Foroko Gotzone Mora eta Iñaki Ezkerra elkarrizketatu zituen, baina horiek euren zatiak kentzeko exijitu zioten Medemi gero, auzitegian salatuko zutela bestela. «Historia manipulatzea» eta «indarkeriari koartada ideologikoa ematea» egotzi zioten. «Arnasa ematen dio ETAri eta bere inguruari», esan zuen Ezkerrak.

Urrutikoetxearen dokumentala zentsuratzeko eskatu duten Fernando Savaterrek, eta Cristina Cuestak Euskal pilota, larrua harriaren kontra hartan parte hartzeko gonbidapenari ezezkoa eman ziotela esan zuen Medemek.


Summary: PSOEk Nicolas Redondo kanporatu du, bere siglak «behin eta berriz gutxiesteagatik». Redondoren adierazpenak politikako garai «erabakigarri» batean egin dituela dio PSOEk, eta horrek «kalte konponezina» ekartzen ahal diola alderdiari.

PSOEko zuzendaritzak joan den astelehenean erabaki zuen Nicolas Redondo Terreros –1997tik 2001era PSE-EEko buru izandakoa– alderditik kanporatzea, bere siglak «behin eta berriz gutxiesteagatik». Ez da lehenbiziko aldia Redondori espedientea irekitzen diotela, duela bi urte ere ireki baitzioten, Isabel Diaz Ayuso Madrilgo Erkidegoko presidentearen kanpaina batean parte hartzeagatik. Espedientea artxibatu zioten barkamena eskatu zuelako, eta erran zuelako berak ez zuela eskatu PPren aldeko babesik.

Joan den abuztuaren 19an, PSOEren Batzorde Exekutibo Federalak Redondok egindako zenbait adierazpenen berri izan zuen. Ondorioztatu zuten taldearen «printzipioen kontrakoa» zela errandakoa. Espainiako Kongresuko Mahaiko presidentetza lortzeko PSOEk eta alderdi Katalanek akordioa egin ostean, adibidez, adierazpen hauek egin zituen Redondok: «Onartezina da [Espainiako] Gobernuak iheslari bati uztea bera bahitzen» edo «Gure historia modernoko pasarterik lotsagarrienen zerrendan egongo da».

Joan den irailaren 3an ere, bere alderdiaren kontrako adierazpenak egin zituen, hainbat hedabidetan argitaratu zen iritzi artikulu batean: «Ez didate zor, eta ez diet zor. Eta kontua kitatzeko askatasunaz esan dezaket, ahotsak dar-dar egin gabe, ezein gobernuren eraketak eta are gutxiago inoren asmoek merezi dutela gutako bakoitzak dugun gauzarik estimagarrienaren sakrifizioa: duintasuna».

Alderdiko estatutuek diote taldeko norbaitek «alderdiarekiko edo afiliatuekiko desleialtasunez bere iritziak publikoki» adierazten baditu zigortua izanen dela. Hortaz, zenbait hedabidek zabaldu dutenaren arabera, espedienteak dio erabaki dutela «militantzia kautelaz eteteko neurria hartzea, PSOEren irudi publikoa babesteko». Izan ere, alderdiak dio Redondok garai politiko «erabakigarri» batean egin dituela adierazpenak, eta «horrek kalte konponezina ekar liezaioke PSOEri».


Summary: Oposizioak «autokonplazentzia» leporatu dio Urkulluri. Oposizioak lehendakariaren autokritika falta kritikatu du. Anduezak Urkulluri gogoratu dio gobernu akordioan ez zela estatus berriaren inguruko punturik txertatu.

Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluren hitzei erantzuteko txanda iritsi da arratsaldean, eta Eusko Legebiltzarreko oposizioko alderdiek euren hitzartzeak baliatu dituzte lehendakariaren «autokonplazentzia» kritikatzeko. Osasungintzan eta Hezkuntza legean egin dute indar. Lehen kasuan, alderdi guztiek bat egin ditu Osakidetzaren itxaron zerrenden eta plantilla arazoek salaketan; bigarrenean, berriz, kritikak oso bestelako ikuspegietatik iritsi zaizkio Jaurlaritzari. Denen ahotan izan den gaietako bat da Urkulluk autogobernuaren inguruan eginiko proposamena ere. Hark EAJren babesa soilik eskuratu du.

Jeltzaleen bozeramaile Joseba Egibarrek Urkulluren «zorroztasuna eta seriotasuna» nabarmendu ditu, eta oposizioak harekiko izaniko jarrera kritikatu: «Ez diezaiegun herritarrei katastrofismoa islatu». Batez ere EH Bilduri zuzendu dizkio bere kritikak, esanez «populismoa» baliatzen ari direla euren tesia herritarren artean zabaltzeko: «Zerbitzu publikoen gainbehera sentsazioa sortzen ari zarete».

Nerea Kortajarena EH Bilduko eledunaren ustez, Urkulluk autokritika aipatu bai, baina ez du egin. Izan ere, kritikatu dio bere hitzalditik ondorioztatu daitekeela «dena ondo» doala. Hala, herritarrengandik «deskonektatuta» egotea leporatu dio: «Herri hau beste frekuentzia batean sentitzen da». Izan ere, EH Bilduren ustez, Jaurlaritzaren «triunfalismoa» ez da aproposa egungo datuei erreparatuz gero.

Kortajarenak adierazi du muturreko pobreziak behera egin duen arren, desparekotasunak gora egin duela, enpleguaren prekarizazioa ez dela eten, eta alokairuen prezioak %20 egin duela gora azken sei urteetan. Osakidetzaren kasuan, berriz, herritarren balorazioen beherakada handia eta seguru pribatuen gorakada aipatu ditu kudeaketan izandako akatsen ondoriotzat. Finean, Kortajarenak «misio, bisio eta anbizio falta» leporatu dio Urkulluri, «jauzi bat ematea» beharrezkoa den unean. Haren ustez, ongizate egiturak aldatzeko, ezagutza sistema berritzeko, identitate komunitarioa indartzeko eta segurtasun eredu propio bat garatzeko momentua da.

PSE-EEko idazkari nagusi Eneko Anduezak sailburu sozialisten lana txalotu du. Besteak beste, langabezia tasa %10etik behera jaitsi izana goraipatu du, eta etxebizitza arloan egindako urratsak nabarmendu. Arlo horretan, Urkulluri txarretsi dio Espainiako Etxebizitza legearen kontra egin izana, baita 2015eko EAEko Etxebizitza legearekin berdin jokatzea ere. «PPren erkidegoen alboan kokatzen ditu batzuk horrek», adierazi du. Aurrera begira, berriz, klima larrialdiari aurre egiteko politiketan, hezkuntzak, osasungintzan eta berdintasunetan egin du indar, horietan «politika ausartak» behar direla esanez.

Miren Gorrotxategi Elkarrekin Podemos-IUko eledunak adierazi du «nekeza» izan dela pandemiaren eta Ukrainako gerraren eraginei aurre egitea, baina galdera dela ea zer egin duen Jaurlaritzak «osasungintzaren hausturari» eta energia krisiari aurre egiteko. Lehenari dagokionez, adierazi du herritarrek euren azalean bizi dutela Osakidetzaren «desegitea», eta Jaurlaritzak ez duela erantzun egokirik eman. Bestalde, auzi ekosozialari erantzuteko estrategia falta leporatu dio Urkulluri, eta berrindustrializazio prozesua trantsizio ekologikoari lotuta egiteko beharra azaldu du: «Energiaren demokratizazioan oinarritzen den prozesu bat proposatzen dugu guk». Hezkuntza lege proiektua ere kritikatu du Gorrotxategik, iaz adostutako itunetik aldentzen dela esanez: «Publikoaren kontzeptua arriskuan jartzen ari da».

Autokritika gutxi egitea egotzi dio PPko eledun Carlos ere lehendakariari, eta gehitu Urkulluren «zikloaren amaiera» agerian geratu dela. Azken urteetan «harrokeriaz» jokatu izana leporatu dio, eta azaldu horrek gizarteko sektore ezberdinekin hartu emanak izatera eraman duela. Besteak beste, kritikatu du Jaurlaritza ez dela izan Osakidetzan «irekitako zuloak estaltzeko» eta Ertzaintza «krisi larri» batera eraman duela.

Ciudadanoseko Jose Manuel Gil lehen aldiz aritu da politika orokorreko eztabaida batean, PPren «traizioa» eta PP+Cs koalizioaren haustura dela medio. Talde mixtoko kideak Urkulluren «triunfalismoa» kritikatu eta nazionalismoa jo du «Euskadiren arazotzat». Bide horretatik, euskararen erabilera jarri du jomugan, izan hezkuntzan edo administrazioan, haren «inposaketa» sustatzen ari direlakoan: «Gaztelera da guztion hizkuntza». Antzeko argudioak erabili ditu Voxeko Amaia Martinezek ere Eusko Jaurlaritzak hezkuntzan izandako jarrera kritikatzeko: «Euskara helburu politiko eta alderdikoiekin erabiltzen duzue». Hala, Urkulluri aurpegiratu dio bere «proiektu erradikala» euskal gizartearen helburutik urrun egotea.

Autogobernua

Urkulluk autogobernuaren alorrean egindako hiru proposamenek ─estatutua osatu, estatus berria mahai gainean jarri eta «konbentzio konstituzionala» gauzatu─ Egibarren babesa soilik izan dute. Izan ere, EAJko eledunak argudiatu egoerari «argia» emateko asmoa dutela, eta Espainiako Gobernuari dagokiola orain erantzun bat ematea. Izan ere, Egibarrek adierazi du Pedro Sanchezek Espainiako gobernuburu gisa jarraitzen badu, hori euskal herritarrei eta katalanei esker izango dela. Era berean, uste du horrek berarekin dakarrela Euskal Herrian zein Katalunian bizi den arazo politikoari konponbide bat topatzeko beharra. Beraz, bi lurralde horietako «errealitate nazionalak» onartzea abiapuntu bat dela uste du, «erabakiguneak errespetatzearekin» batera.

Kortajarenak, berriz, nabarmendu du egungo erronkei erantzuteko ezinbestekoa dela burujabetza, egun Euskal Herriari «ukatzen» zaiona, eta helburu horrekin akordioak egiteko prest agertu da. Hark, gainera, nabarmendu du egungo testuinguru politikoa aproposa dela horretarako. Espainiako panoramari so, azaldu du ez dela posible Madrilen gobernu aurrerakoi bat osatzea «gehiengo plurinazionalik» gabe, eta horrek, bere horretan, «agenda plurinazionala» martxan jartzea suposatu behar duela: «Aukera historiko hau aprobetxatu egin behar dugu».

Kontrara, Anduezak gogoratu du EAJren eta PSE-EEren arteko gobernu akordioan autogobernua garatzea adostu zutela, baina estatutuaren mugen barruan. Hala, Urkulluren «konbentzio konstituzionalaren» eta estatus berriaren inguruko proposamenen aurka egin du: «Euskadik ez du Lizarrako itunera itzultzeko beharrik». Argudiatu du Urkulluren helburua dela eredu konfederal bat sustatzea, eta sozialistek ez dutela hori erraztuko.

Elkarrekin Podemos-IUk ez du errefusatu estatus berriaren gaineko elkarrizketa, baina kritikatu du autogobernua hauteskunde garaian erabiltzeko «baliabide komunikatibo» gisa erabiltzen ari dela Urkullu. Izan ere, Gorrotxategik txarretsi du azken urteetan EAJk eta Jaurlaritzak soilik aipatu dutela Etxebizitza Legearen, elektrizitate enpresen irabaziak grabatzearen eta fortuna handiei zergak handitzearen kontra egiteko, eskumen urraketak argudiatuta.

Iturgaizek ere afera hauteskundeei begira erabiltzea salatu du, esanez «konbentzio konstituzionala» proposatu izanaren helburua dela «EH Bilduren kaletan arrantza egitea», abertzaleen botoak berreskuratzeko asmoz. Horren ordez, Sanchezekin eta EH Bildurekin egindako akordioak uzteko eskatu dio, popularrak akordioetara iristeko prest daudela esanez; besteak beste, gogoratu du PP izan zela Durangoko (Bizkaia) alkatetza eta Gipuzkoako Foru Aldundia EAJren esku utzi zituena.


Summary: Evenepoel aise nagusitu da Vueltako 18. etapan, eta Kussek sendotu egin du lidergoa. Flandriarrak erakustaldia egin du Cruz de Linaresera bidean, ihesaldia hartu eta aurkariei urrutitik eraso eginda. Kussek gertuago du garaipena: taldekideen babesa izan du, eta bederatzi segundo atera dizkio Vingegaardi

Gauza bat da lasterketa bateko liderra izatea, eta beste bat, talde barruan buruzagi sentitzea. Sepp Kussek 6. etapan eskuratu zuen Vueltako maillot gorria, baina gogotik kosta zaio Jumbo Visma taldeko agintea lortzea. Izatez, Primoz Roglic eta Jonas Vingegaardi laguntzea zegokion, baina errepideak taldeburuen pare ipini du. Haiek kolokan jarri dute Kussen lidergoa mendiko etapetan, erasoz eraso; gaur, ordea, men egin diote lasterketako liderrari, Cruz de Linareseko igoeran bukatu den etapan. Garaipena, berriz, Remco Evenepoelentzat (Soudal) izan da, ihesean beste erakustaldi bat eginda.

Jakina zen Vuelta Jumbo taldeko txirrindulari batek irabaziko duela, eta ziurrenik, Kuss izango da txirrindulari hori. Mendian suzko proba bakarra geratzen zaio, larunbatekoa, eta antza denez, Vingegaardek eta Roglicek ontzat eman dute lasterketa hark irabaztea. Izan ere, erasotu baino, babestu egin dute gaur. Batik bat Vingegaardek egin ditu babesle lanak, eta bederatzi segundo galdu ditu helmugan Kussekin. Hori horrela, hamazazpi segundokoa da orain sailkapeneko aurreneko bien arteko aldea. Roglicek, berriz, 1.08ra jarraitzen du. Mikel Landak (Bahrain) laugarren postura igotzeko ahalegina egin du azken mendatean, baina ezin izan du Juan Ayuso (UAE) atzean utzi, eta hiru segundo galdu ditu esprintean. Espainiarra 19 segundora du orain, eta 4.19ra lidergoa.

Maillot gorriaren lehiatik kanpo dago Remco Evenepoel (Soudal), baina dagoeneko hiru etapa irabazi ditu, eta eskalatzaile onenaren elastikoarekin igoko da Madrilgo podiumera. Gaur eman du azken kolpea mendiko sailkapenean, beste behin ihesaldian sartu eta mendiz mendi puntuak zakuratuta. Harekin batera, beste hamahiru txirrindularik egin dute hanka tropeletik; Evenepoeli itzal egiteko prest ziren Damiano Caruso (Bahrain), Egan Bernal (Ineos), Max Poole (DSM) eta Andreas Kron (Lotto), besteak beste. Imanol Erbiti (Movistar) ere abenturari lotu zaio, bere ibilbidearen azken txanpan emaitza on bat lortu nahian.

Azkar osatu, eta berehala finkatu da ihesaldia. Jumbo Vismak zorroa garaipenez betea du jada, eta gainera, ez zitzaion komeni helmugako gainsarien lehiak liderren arteko sua hauspotzea. Hori horrela, tropela oso mantso gidatu du, eta tartea aise zabaltzen utzi die lasterketa buruko txirrindulariei. Haiek elkarrekin igaro dituzte Estacas eta San Lorenzoko mendateak; tropela hamar minutu ingurura izanik, ez dute erritmoa bizitzeko beharrik izan. Tenebredon gora, baina, estutzen hasi da Evenepoel, eta gurpilean eraman ditu beste hautagaiak. Erbitik, ordea, ezin izan du galbahea igaro.

Cruz de Linares birritan igo behar zuten etaparen bukaeran. Bada, igoera bakarra aski izan zaio Evenepoeli etaparen borroka erabakita uzteko. Eutsi egin diote hasieran Carusok eta Poolek, baina bakarrik gelditu da tontorretik lau kilometrora, malda pikoenetan abiada azkartu ondoren. Helmugarako 29 kilometro luze gelditzen ziren oraindik, baina etapak garailea zuen horrezkero.

Tropelean, Bahrain taldeak txanda hartu dio Jumbori Cruz de Linareseko lehen igoeran. Aletu egin da multzoa, baina hautagaiek azken igoerarako gorde dituzte erasoak. Mikel Landak (Bahrain) astindu du erlauntza, baina Jumboko hirukotea ez da ziztaka hasi. Horren ordez, Vingegaardek jarritako erritmoari jarraitu diote. Landak ekinean jarraitu du, eta Ayuso ere ez da geldi egon. Kohesioari eutsi diote, ordea, sailkapeneko lehen hiruek. Hori horrela, zirrara galdu du azken kilometroetako borrokak, eta Vuelta irabazteko urrats handia egin Kussek. Bihar arazorik gabe eutsi beharko lioke lidergoari, etapa laua jokatuko baita La Bañeza eta Iscar artean.


Summary: Gaztelerazko film batekin itzuli da zinema ETB1era, eta hainbaten haserrea eragin du horrek. 'Zinea Zetaz' saioa gaztelerazko film batekin hasi da, 'Érase una vez en Euskadi', nahiz eta euskarazko izenburua iragarri: 'Bazen behin Euskadin'. Filmean, azpidatzietara mugatu da euskara. Filmak %0,4ko pantaila kuota izan du: 2.000 ikusle. Aurretik, Itziar Ituñok bost minutuko sarrera bat egin du.

«ETB1en espainolez ematen ari dira filma, euskarazko azpidatziekin? Gustu txarreko txistea da?», galdetu zuen X sare sozialean Administrazioan Euskaraz Taldea kontuak. Eta ez zen bakarra izan. Zinea Zetaz ETB1eko saio berriak euskaldunak sutu zituen atzo, lehen filma gazteleraz emateagatik; azpidatzietara mugatu zen filmean euskararen presentzia. «Euskaldunoi egindako adar jotze larria, Euskal Telebista! Esperantza genuen 10 urteren ondoren euskarazko zinema saio bat egongo zelako... baina lehen filma espainieraz bota dute», salatu zuen Harlock Kapitaina kontuak. «Ba, gogoa nuen saioa ikusteko, baina pelikula gazteleraz zela ikusi dudanean ETB1 amatatu dut. ETB1en zinea zetaz idatzi beharrean, 'C' hizkiarekin idazten da», azaldu zuen Baloia Sarera kontuak. Ironia erabili duenik ere bada: «Euskaraz irakurtzeko zaletasuna bultzatzeko kanpaina bitxia ETB1en, antzezle ospetsuek aurkeztuta eta zetazko metrajean», zioen Pello Mikelenak.

Atzo gauean, zinema ETB1era itzuli zen. «Aspaldiko partez, zinemari eskainitako programa bat euskaraz egingo du ETBk», idatzi zuen BERRIAn Urtzi Urkizu kazetariak atzo. Eta itzuli, itzuli zen, baina ez ikusleek espero zuten moduan, ezta ETB1en beharko lukeen moduan ere. Iragarria zuen EITBk Zinea Zetaz saioan Euskal Herriko ekoizpenak emango zituztela, eta euskarazkoez gain, gaztelerazko filmak ere emango zituztela. Baina, ETBn eta pantailetan orokorrean euskarazko ikus-entzunezkoen aldeko gizarte mugimendu sendo bat dagoen honetan, inork ez zuen espero gaztelerazko film batekin itzuliko zenik zinema ETB1era. Filmak euskarara bikoiztuta egotea espero zen.

Ikusle asko engainatuta sentitu ziren. «Baina, baina... zer da hau? Filma gaztelaniaz da. Euskarazko azpititulu txikiekin. Zergatik ez dute bikoiztu?», galdetzen zuen X-n Iñaki Biainek. Eta ez zen gutxiagorako. Egia da EITBk ez zuela iragarri Euskal Herrian ekoiztutako gaztelerazko filmak bikoiztuta emango zituenik, baina atzo eman zuten filma euskarazko izenburuarekin iragarria zegoen, Bazen behin Euskadin, eta horrek pentsarazi zuen euskaraz emango zutela. Bikoizketarik ez zen izan, ordea, eta Érase una vez en Euskadi eman zuten, euskarazko azpidatziekin.

BERRIAk jakin duenez, filmaren ikusle kopurua ez da ona izan. %0,4ko pantaila kuota izan zuen: alegia, 2.000 ikusle. ETBk ez du iragarri Zinea Zetaz saioak zenbat atal izango dituen, baina lehen pelikulen izenburuak eman ditu. Guztiek euskarazko izenburua dute (pertsona baten izen propioa izenburutzat dutenak alde batera utzita): Bazen behin Euskadin, Nora, Ane, Ilargi guztiak eta Handia. Atzokoa ikusita, ikusi egin beharko da zer hizkuntzatan emango dituzten.

Atzoko filma hasi aurretik, Itziar Ituño aktoreak bost minutuko sarrera bat egin zuen. Bera eta Eneko Sagardoi txandakatuko dira saioan lan horretan. Nabarmentzekoa da Sagardoik atzoko saioaren aurretik esandakoa, euskarazko zinema saio bat egotearen garrantziaz galdetuta: «Garrantzitsua da, zinemazale euskaldunak existitzen garelako, eta batez ere zinemazale euskaldunak existitu daitezen».

Primeran plataforman ere, gazteleraz

Ez ETB1en bakarrik. Gaur abiatu den Primeran plataforman ere film hori euskaraz ikusi nahi izanez gero, hautu hori egin arren, atzo ETB1en eman zuten moduan ikusiko du erabiltzaileak: gazteleraz, euskarazko azpidatziekin.

Joan den larunbatean, hain zuzen, Euskal Herriko 31 eragilek agerraldi jendetsua egin zuten Gasteizen, eta «kezka» agertu zuten Eusko Jaurlaritzak euskarazko kulturaren eta euskarazko ikus-entzunezkoen inguruan duen jarrerarekin. Azaldu zuten uste dutela EITBren telebista kate eta irratietan gaztelerazko edukiei ematen zaiela lehentasuna, eta «zokoratuta» dagoela. Horregatik, kanpaina bat abiatuko dute Eusko Jaurlaritzari eskatzeko kultura eta ikus-entzunezkoen politikak «errotik» aldatzeko. Aldatu Gidoia Euskararen alde leloa izango du kanpainak.


Hitza Hitz festibala, bigarrenez

Summary: Hitza Hitz festibala, bigarrenez. Irailaren 22an eta 23an eginen dute Mauleko musika urbanoen bigarren festibala. Joan den urteko ikasgaiak kontuan hartu dituzte antolatzaileek aurtengoa antolatzeko.

Iragan urtean egin zuten lehen Hitza Hitz festibala Maulen, baina ez zen antolatzaileek nahi bezala iragan; euri azkarrengatik, kontzertu batzuk ezeztatu behar izan zituzten, eta 50.000 euroko defizitarekin itxi zituzten kontuak. Ez ziren hargatik hoztu, eta heldu den asteburuan, irailaren 22 eta 23an, bigarren Hitza Hitz eginen dute, antolatzaile talde zabalago baten “hats berriarekin”.

Festibalerat elkarte antolatzaileak etengabeko indarra egin du urte osoan defizita tipitzeko: tonbola bat, laguntza ekonomikorako deia, Moneinen (Biarno) musika gaualdi bat eta aurtengo Hitza Hitz festibalean parte hartzeko musika taldeen lehiaketa antolatu dituzte. Charlie Josue elkarteko diruzainak argitu du bi kontabilitate direla iazkoa eta aurtengo jaialdiarena: “Elkartekoa zorretan da oraino, baina aurtengo festibalarentzat laguntza publikoak ukan ditugu”. Departamenduaren eta eskualdearen laguntzak ukan dituzte edizio honentzat, eta iaz bezala, Mauleko Herriko Etxearena ere bai. Antolatu ekitaldiekin, defizitaren erdia pagatu dute.

Laguntza eskaerak egitean joan den urteko zailtasunak azpimarratu dituzte instituzioekin ukan harremanetan. “Erran diegu joan den urteko aldiak bost aldiren esperientzia eman digula…”. Aurten gastuak tipitu dituzte sail guztietan, den-dena “negoziatuz”, eta musika talde gutiago ekarriz.

Musika estilo gehiago

Musika urbanoaren festibal gisa aurkeztu zuten Hitza Hitz festibala joan den urtean, eta rap, tekno edo elektro musika ziren nagusi. Aurten panorama zabalagoa aurkeztuko dutela zehaztu du Josuek: “Ohartu gara soilik tekno, elektro edo rapa egitea ez dela gure nortasuna. Gure elkarteko kideen artean estilo desberdin anitz behatzen ditugu, eta nahi genuen hori agerian ezarri. Joan den urtean pertsona bakarrak kudeatzen zuen programazioa, eta aurten lauk; beraz, bortxaz eztabaida gehiago bada, gogoeta gehiago”. Emaitza aurtengo afixan agerikoa da, cumbia edo punk taldeak izanen baitira, besteak beste.

Ekarriko duten talde ezagunena punk talde bat da, preseski: Ludwig Von 88. Vulves Assassines taldearen punk feminista, Sidi Wacho taldearen cumbia eta Vandalen artek estilo gogorragoa ariko dira bat bestearen ondotik. Aurtengo aldiaren kantua egin duten bi talde ere bai, besteen artean: Gerard Baste & The Slip Squad eta Spartak Neruda Dementziala. Ostiralean 19:30etik 02:30era, eta larunbatean, berriz, 18:00etan hasiko da saioa, eta 02:45ean hasiko da azken taldea.

Estiloen nahasketarekin, jende desberdina erakartzea eta “nahastea” espero dutela erran du Josuek: “Ludwig Von 88 ikustera 50 urteko pertsona bat jiten bada, kontzertuaren ondotik gazte belaunaldiek ezagutzen duten Ashkabad entzuten ahalko du. Ez da batere haren estiloa, baina beharbada maita lezake. Gazteago bat Ashkabad ikustera jinen da, eta Ludwig Von 88 deskubrituko du. Hori ederra da”.

Euria izan edo ez, aurten ez dute kontzerturik ezeztatuko aterpe eskasagatik: joan den urtean bezala, zirku karpa bat plantan ezarriko dute, baina aurten iazkoa halako hiru da. Bi oholtza izanen dira, biak aterpean. Musika elektronikoentzat, berriz, intentzioa ez da indarra galtzea, iragan urteko bafleen batio kopurua halako bi ukanen baitute.

Saretzen eta errotzen

Lehen festibalaren ondoko gogoetetan, antolatzaileek egin beharreko lanketa batzuk azpimarratu zituzten. Horietan, lekuko elkarteekin saretzeko beharra.

EHZ Euskal Herria Zuzenean jaialdia, Biarritz Hall Music eta Eretan (Biarno) eginen den Sismik festibaleko antolatzaileekin harremanak sortu dituzte, eta “interesgarria da saretzea eta elkar laguntzea”, Josueren arabera.

Iraila hondarrean, beste gogoeta bat izan zen iaz Hitza Hitzera lekuko jende guti agertu zela; zuberotar guti, bereziki. Formula bat asmatu dute kuriositate pitin bat dutenak erakartzeko: larunbat arratsaldea dohainik irekiko da seietan, programazio ofiziala hasi arte. “Pentsatzen dugu ez dutela bortxaz txartelaren prezioa pagatu nahi. Hor parada ukanen dute hanburgesa edo talo bat jateko, zerbait edateko, eta giroa gustukoa badute segur gara jende horiek iluntzean ere hor egonen direla. Helburua da denei irekitzea”.

Antolatzaileek ez dute publikoarentzat janaririk prestatzen, eta hor ere aldaketa agerikoa izanen da. Iaz food truck edo janari furgoneta batzuk ezarri zituzten. Aurten, lekuko elkarte edo artisauek dute lehentasuna, Josueren erranetan: “Larunbatean 16:00etatik 00:00etara ikastolak taloak eginen ditu. Mathieu Garat okin barkoxtarrak ere hanburgesak eginen ditu, joan den urtean bezala”.

Zuberoako talde feministaren deia ere entzun dute, eta joan den maiatzean indarkeria sexisten kontrako protokolo bat plantan ezartzeko bilkuran parte hartu zuten, besta batzordeetako kide batzuekin. Pagolan Tula Laika ikastolen bestan egin zen bezala, Josuek esplikatu du aplikatuko dutela denen artean adostua izan den protokoloa: “Mezuak pasatuko dira bafleetatik, eta erasotzaileak baztertzeko ahaleginak eginen dira: kontzertua gelditu dezakegu, eta, eraso larri bat gertatzen bada, festibala ere ezezta dezakegu”.


Summary: Benizze proiektuak irabazi du Paradisu Zinema musika beka. Iñigo Muguruzari omenaldia egiteko asmoz sortu dute beka Elkar argitaletxeak, EHZ festibalak eta Antxeta irratiak. 10.000 euroko saria jasoko du irabazleak, diskoa ekoitzi, editatu eta haren sustapena egiteko.

Beñat Goitia musikariaren Benizze proiektu hasiberriak irabazi du Paradisu Zinema musika bekaren lehen aldia. Hala erabaki du Andres Kamio Elkar Musikako arduradunak, Joana Barbier EHZ festibaleko antolatzaileak eta Maia Muruaga Antxeta irratiko kazetariak osatutako epaimahaiak. 10.000 euroko saria jasoko du irabazleak, diskoa ekoitzi, editatu eta haren sustapena egiteko. Horrez gainera, 2024ko EHZ jaialdian jotzeko aukera izango du.

Proiektuaren «ausardia eta freskotasuna» nabarmendu du epaimahaiak, eta egungo musika ohituretara «erraz» egokituko dela uste dute. Denera, 28 talde aurkeztu dira bekara, eta horien lana ere aitortu nahi izan dute: «Argi geratu zaigu Euskal Herrian eta euskaraz asko ekoizten dela; hainbat estilotan, gainera».

Gehiago irakurri: «Nire oinarriekin zintzoa naiz: egungo soinua eta euskara»

Iñigo Muguruza musikariari «omenaldi xume bat» egiteko asmoz eta euskal musikarien lanak sustatzeko helburuarekin sortu dute Paradisu Zinema musika beka Elkar argitaletxeak, EHZ festibalak eta Antxeta irratiak.


Itsas kultur-ondarea josten

Summary: Itsas kultur-ondarea josten. Euskal baleazaleen helmuga kutunetako bat izan zen Islandia mendeetan. Bi herrion itsas kultur-ondarea berreskuratzeko proiektu batean parte hartuko du orain Albaolak.

Basque Association in Iceland elkarteak Pasaiako Albaola Itsas Kultur Faktoria gonbidatu zuen 2021eko abuztuan Islandiara, herrialde horretako Strandir eskualdeko Djupavik herrian Euskal Zentroa eraiki nahi baitu. Xedea da bi nazio txikiren itsas kultur-ondarea berreskuratu eta historia bateratua ezagutaraztea. Izan ere, XVI. eta XVII. mendeetako euskal marinelek Islandia mendebaldeko eskualde horrekin izan zuten harreman handien, bertara abiatzen baitziren baleen ehizara.

“Zentroaren eraikitze lanak hasita badaude ere, museoa 2025eko abuztuan zabalduko dute, lehen erakusketarekin batera”, azaldu du Xabier Agote Albaola Itsas Kultur Faktoriaren lehendakariak. Ordura arte, Pasaiako Albaolak hainbat zeregin izango ditu Euskal Zentroa abian jarri aurretik. Batetik, datorren urriaren 16an eta 17an topaketa batzuk antolatuko dituzte Pasaiako egoitzan. Bertan, euskal ontzigintzaren ezagutza partekatuko dute ontzigile tradizionalekin eta historialariekin, baleontzietan arreta berezia jarrita. Topaketak sinposio moduan egingo badituzte ere, guztientzat zabalik izango dira Albaolako ateak.

Bestetik, Albaolako kideek prestakuntza intentsiboa eskainiko diete Islandiako ontzigile tradizionalei. Izan ere, Djupavikeko Euskal Zentro berrian arotz islandiarrek euskal baleontzi bat eraiki nahi dute. Urrian hasiko dute prestakuntza lana, Pasaian bertan, eta 2024an ere horretan jarraituko dute.

1615eko sarraskia gogoan

Gaur egungo begiradatik sinesgaitza dirudien arren, euskaldunak hiltzen baimentzen zuen lege bat egon zen indarrean Islandian, mende askoan. Hango Cristian IV.a erregeak jarri zuen abian XVII. mendean, eta Islandiako buruzagi Ari Magnussonek bermatu zuen, harik eta 2015ean legea indargabetu zuten arte. Pasarterik esanguratsuena 1615ean jazo zen. Urte hartan, Euskal Herriko hamabi galeoi txiki abiatu ziren Norvegiarantz, balea bila. Haietako hiruk, ordea, Islandiara lekualdatzea erabaki zuten, eta itsasontziak buelta egiteko prest zeudenean, ekaitz bortitz batek astindu zituen hiru baleontziak, eta aingurak puskatu zizkien. Lehorra jo eta hondoratu egin ziren. Laurogei marinel irten ziren onik, eta haien asmoa Euskal Herrira itzultzeko itsasontzi bila irlaren hegoaldera jotzea izan bazen ere, gauzak okertu egin zitzaizkien.

“Hurrengo egunetako gorabeherak Islandiako hainbat sagatan [bertso idatziz osaturiko liburuak] daude bilduta”, jakinarazi du Agotek. “Hiru taldetxo osatu zituzten euskal marinelek, sakabanatuta helburura iristeko aukera handiagoa izango zutelakoan. Bi talde oso gertu ibili ziren, baina hirugarrena dezente aldendu zen hegoaldera”. Galbidea izan zen azkeneko horientzat.

Islandiarrek euskal marinelak harrapatu zituztenean, banan-banan hil zituzten. Datuen arabera, oso modu bortitzean egin zuten sarraskia; Martin de Villafranca izeneko kapitain baten kasua ekarri du gogora Agotek: “Oso gizon handi eta gihartsua zen, eta aizkorakada bat eman zioten bizkarrean. Hala eta guztiz ere, gai izan zen uretara salto egin eta itsasoan igerian latinez abesten hasteko [otoitzak, ziurrenik]”. Agotek azaldu du nola, erabat harrituta, islandiarrak txalupan Villafrancarengana hurbildu ziren, eta harriak bota zizkioten. Ondoren, harrapatu, hondartzara eraman eta bertan labankadaz hil zuten. Antzera hil zituzten gainontzekoak. “2015ean hainbat islandiarrek erabaki zuten pasarte hori oroitzea. Hori dela eta, ikerlariak pasartea ikertzean ohartu ziren ordura arte indarrean egon zela euskaldunak hiltzea baimentzen zuen lege bat”, zehaztu du Agotek. Euskal Herria eta Islandia batuko dituen proiektuaren bidez, horrelako pasarte historikoak omendu baino gehiago, “oroitarazi” egin nahi izan dituzte.

‘Apaizac obeto’, aitzindari

Islandiakoa ez da Albaolak nazioartean garatu duen proiektu bakarra. 2004an hasi ziren duela hainbat mendetako balea txalupen erreplikak eraikitzen, Kanadako zenbait ikerlariren txostenak erabiliz. Islandiako zentroan horrelako baleontzi bat egiteko asmoa ere badute. Bi urte geroago, 2006an, Apaizac obeto espedizioa antolatu zuen Pasaiako itsas faktoriak, Kanadako Ternuan, Quebecen eta Red Bay herrian barrena. XVI. nahiz XVII. mendeetako euskal balea arrantzaleek utzitako arrastoak berreskuratzea zen haien helburua. Agote bera izan zen espedizioaren zuzendari, eta Jon Maia Soria kronikagileak liburu bat argitaratu zuen. “Garai hartako arropekin, arraunean nabigatu genituen 2.000 kilometro baino gehiago”, esan du Agotek.


Summary: Ortuzarren deia militanteei, Alderdi Egunean parte hartzeko: «Alderdiak behar zaitu». «Foronda betetzera» deitu du EBBko presidenteak, honakoa «garai politiko konplikatua» dela aitortuta

«Euskadik berriro behar zaitu. Baita alderdiak ere». Militantzia aktibatzeko dei zuzena egin du EAJk, irailaren 24an egitekoa den Alderdi Egunaren karira. Alderdikideei gutuna igorri die Andoni Ortuzarrek, EBBko presidenteak, eta bertan, Forondara joatera animatu ditu, «bereziki senide, lagunarte eta koadrillarekin batera». Indar erakustaldia egin nahi du alderdiak hilaren 24ko ospakizunean, eta horretarako, ezinbestekotzat jo dute «Forondako zelaiak jeltzale eta abertzalez gainezka egotea».

Honakoa «garai politiko garrantzitsua eta oso konplikatua» dela aipatu du Ortuzarrek idatzian, «azken hauteskundeetan ikusi den bezala». Besteak beste, aipatzen ditu Espainiako Gobernua eratzeko negoziazioaz, Euskal Autonomia Erkidegoko legealdiaren amaiera eta udaberriko hauteskundeak. «Emaitza onak izan ditzagun, EAJ indartsua behar dugu, Euskadiko taula politikoan, Estatuan eta Europan indartsu eta sendo egongo den EAJ behar dugu». Alderdi Egunetik «indarberrituta eta datorrenari heltzeko indartsu» atera nahi dute jeltzaleek.


Summary: Araba, Bizkai eta Gipuzkoako Lanbide Heziketako matrikulazioa %5,3 igo da urtebetean. 49.000 ikasleetatik %52,7 arituko dira B edo D ereduan. Hamar ikasletik lau modalitate dualean arituko dira, ikasten eta lanean.

«Lanbide Heziketak eraldaketa handia bizi izan du bere sorreratik, eta, bereziki, azken urte hauetan». Lanbide Heziketak dituen abantailak goraipatu ditu Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak ikasturte hasieraren harira Donostiako Easo Politeknikoa ikastetxera egin duten bisitan, eta «prestigioa» irabazi duela nabarmendu du. Ondorioz, gero eta ikasle gehiagok jotzen dute ikasketa horietara. Behin behineko datuak eskuan —urriaren 13an amaituko da matrikulazioa—, aurreko ikasturtean baino %5,3 ikasle gehiagok aukeratu dituzte ikasketa horiek. Urkullurekin batera, Easo Politeknikoan izan dira Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburua eta Jorge Arevalo Lanbide Heziketako sailburuordea.

Zenbait gela eta tailer bisitatu ostean, Urkuluk hartu du hitza. Lanbide Heziketaren inguruko hainbat datu emateko probestu du saioa. Hasteko, argazki orokorra egin du: 2023-2024ko ikasturtean, 49.200 ikaslek ikasiko dute Lanbide Heziketa —ez da behin betiko datua—, pasa den ikasturtean baino %5,3 gehiagok. Lehenengo mailako ikasleei soilik erreparatuta, igoera %9,1ekoa da. Etengabe hazteko joera erakusten ari dira: duela zortzi urtetik %30,1 igo da eskaria.

Datu orokorretatik harago, xehetasunetara ere jo dute. 49.000 ikasle horietatik %65 gizonak dira eta %35 emakumeak. Aldea dago sektore batetik bestera: osasunean eta arlo soziosanitarioan, %77,8 emakumeak dira; aldiz, industria arloan, %12. Halere, azaldu duenez, azken urteetan %34,6 hazi da emakumeen matrikulazioa azken sektore horretan.

Hizkuntzari dagokionean, %52,7k B eta D ereduetan ikasiko dute, aurreko ikasturtean baino %7,3 gehiagok; aldiz, %47,3 gazteleraz arituko dira, A ereduan. Ez dago modurik jakiteko euskara hutsezko D ereduan zenbat ikaslek ikasiko duten, ez dituztelako datuak banatuta eman.

Eta ikasketa ereduari erreparatuta, pisua irabazten ari da modalitate duala. Hau da, ikasleek ordu batzuk eskolan pasatzen dituzte, eta beste batzuk, enpresa batean. Aurten, ikasleen %40,3 arituko dira modalitate horretan.

Emaitzak agerian

Azken urteetan Lanbide Heziketan egiten ari diren lana fruitua ematen ari da. Araba, Bizkaian eta Gipuzkoan ikasketa horien enpleagagarritasuna %89koa da batez beste, eta ziklo «askotan» %100era iristen dira.

Unibertsitatearekiko lotura ere ari dira bultzatzen: «Lanbide Heziketaren eta unibertsitate graduen arteko konbinazioa sustatzen jarraitzen da». Azaldu dutenez, goi mailako 75 heziketa ziklok unibertsitateko 59 gradutarako «lotura bideak» eskaintzen dituzte. Lotura horien bidez, ikasketak dituztenei unibertsitateko kredituak aitortzen dituzte.


Summary: Euskara: kulturen arteko korapiloak askatzeko. UEMAk hamahiru udalerritara hedatu du hezkuntzaren esparruan kulturartekotasuna sustatzea, baina, era berean, euskarazko eremuak mantentzea eta elikatzea helburu duen egitasmoa. Markina-Xemeinen eta Azpeitian herriko beste esparru batzuetara ere zabaltzen ari dira egitasmoa.

Nola kudeatu kulturartekotasuna euskarazko eremuak mantenduta? Nola komunikatu eskolan guraso euskaldun eta ez-euskaldunen artean euskara bazterrean utzi gabe? Azken finean: nola aurre egin eskola eremu euskaldun bat mantendu, baina, era berean, kulturen arteko elkarbizitza sustatzeko erronkari? Korapilo hori askatu nahian jarri du martxan UEMA Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak kulturartekotasuna eta euskara uztartzen dituen egitasmoa.

Hizkuntzaren erabilera eta kontzientziazioa bilatu nahi du programak, eta, era berean, kultura eta hizkuntza desberdinak dauzkaten herritarren parte hartzea sustatu. Huhezi Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultatearekin elkarlanean egin du ekimena UEMAk,eta Eusko Jaurlaritzaren laguntzarekin zabaldu. Zaldibian jarri zuten martxan, 2021-2022 ikasturtean. Aizarnazabalen, Ibarran, Leitzan (Nafarroa) eta Ondarroan (Bizkaia) ere egin zuten proba iaz, eta, ikasturte honetan, berriz, Alegia, Arbizu (Nafarroa), Areatza (Bizkaia), Asteasu, Azpeitia, Bera (Nafarroa), Itsasondo, Legorreta, Lizartza, Markina-Xemein (Bizkaia), Mutriku, Oñati eta Orion landuko dute. “Argi daukagu atzerapausorik ezin dugula eman euskararen erabileran, baina, aldi berean, ezinbestekoa da beste herrialde batzuetatik datozen familia berriekin komunikazioa bermatzea eta kultura ezberdinetako jendearen arteko harremanak eraikitzea”. Horrela azaldu du ekimena abiatzeko arrazoia Maialen Zuazo UEMAko kide eta egitasmoaren arduradunak. Hark esan duenez, azken urteetan “errepikatzen diren gatazka batzuk” identifikatu dituzte gai horren bueltan: “Geroz eta gehiago dira jatorri atzerritarreko gurasoak dauzkaten familiak, eta ikusi genuen arazoak sortzen ari zirela eskoletan hizkuntza kudeaketari edo guraso horien parte hartzeari dagokionez”.

UEMAk Azpeitian aurkeztu zuen egitasmoaren hedapena, irailaren 6an, eta, han azaldu zutenez, euskaraz bizitzeko eskubidea bermatzeaz gain, euskaraz ez dakiten gurasoen ulermena eta parte hartzea bermatu nahi dute, haien seme-alaben integrazioa helburu hartuta. Euskaraz dakiten eta ez dakiten gurasoen artean harremanak sendotzea da proiektuarekin lortu nahi duten beste mugarrietako bat, eta, era berean, atzerritar jatorriko familien hizkuntzak kontuan izatea.

Malgutasuna

Dena den, arduradunek azpimarratu dute herri bakoitzean egoera ezberdina dela, eta, beraz, horren arabera egokitu beharko dutela proiektua zentro bakoitzean eraginkorra izan dadin, baina beti ere “marko teoriko bera” oinarri hartuta: “Denok ados egon behar dugu oinarri filosofiko batekin. Problematizazioan bat egiten badugu, gero errazagoa izango da horri irtenbide bat ematea”, dio Zuazok. Gurasoen artean ere “oinarrizko ideiak” eta “espazioak” partekatuta, hainbat baliabide sortu dituztela ere azaldu du: “Izugarrizko aldaketak ikusi ditugu gurasoen arteko harremanetan. Herri askotan, egitasmoa sortu aurretik, ez zegoen apenas harremanik guraso batzuen eta besteen artean. Are gehiago, ez zituzten herriko espazioak partekatzen”. Komunikaziorako tresna diferenteak sortu dituzte udalerri bakoitzean, baina horietako batzuen adibideak eman ditu Zuazok. Esaterako, gurasoen artean egiten diren bileretan aldibereko itzulpena modu errazean egiten dute orain, aplikazio baten bidez. Whats App aplikazioko taldeak egin beharrean, Telegram aplikazioa erabiltzea izan da beste konponbideetako bat: “Telegramek euskara hutsean idatzitako edozein testu bakoitzak bere hizkuntzara oso modu errazean itzultzeko aukera ematen du”. Hala ere, azpimarratu du baliabide horiek “tresnak” besterik ez direla, eta “prozesua bera” dela garrantzitsuena benetako aldaketak ematerako orduan.

Prozesua abiatzeko, eskola bakoitzean talde eragile bat sortu dute: proiektua prestatu eta bideratzeaz arduratzen da. Zuzendaritzako kide batek, irakasleen ordezkari batek, udaleko kide batek, UEMAko teknikariak eta guraso batzuek osatu ohi dute taldea. Horrekin lotuta, Zuazok nabarmendu du kulturartekotasuna ardatz duen egitasmoa izaki, ezinbestekoa izan dela “jatorri atzerritarreko gurasoen parte hartzea” bermatzea, eta ez soilik parte hartzaile gisa, baita proiektua garatzeko prozesuan ere: “Haien ikuspuntua zein zen jakin nahi genuen, hizkuntzaren kudeaketa hori nola bizi duten jakitea. Oso emankorrak izan dira egindako bilerak esperientzia horiek partekatzeko”.

Guraso batzuek euskaraz dakite, eta beste batzuek, ez. Hori, ordea, ez da izan parte hartzea bermatzeko oztopo: “Talde eragileko bilera luze asko xuxurlariekin egin behar izan ditugu, baina, hala ere, ezinbestekoa iruditzen zaigu haiek hor egotea”.

Arrazakeriarekin lotutako problematikak ere identifikatu dituzte prozesuan zehar, eta horiei erantzuten ikasteko “lanean” dabiltzala baieztatu du Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kideak: “Esaterako, Zaldibian egindako prozesutik irtendako irakaspenetako bat izan zen jatorri atzerritarreko gurasoak dauzkan ume bat herrian euskaraz bizi arren, jendeak gaztelaniaz hitz egiten diola bere azal koloreagatik”. Besteak beste, iragarri du kanpaina bat sortzen dabiltzala mota horretako arazoen inguruan.

“Bidea egiten”

Zuazok nabarmendu du ez dela proiektu “erraza”: “Desadostasunak eta mesfidantzazko egoerak sortzen dira, oso gai delikatuak lantzen direlako”. Baina, hain zuzen, deritzo horregatik proiektua “beharrezkoa” dela: “Erantzun bat behar zuen errealitate berri baten aurrean ikusi genuen geure burua, eta pixkanaka ari gara bidea egiten, gauza berriak frogatuta”.

Orain arte ezarritako herrietan “harrera oso ona” izan duela adierazi du Zuazok, eta orain, hezkuntzatik harago doazen esparruetara zabaltzeko asmoa ere erakutsi du UEMAk. Arduradunak adierazi duenez, “modu natural batean” hasi da proiektua zabaltzen: “Hasieran, eskoletan jarri genuen fokua, ikusi genuelako premia handiena bertan zegoela, baina badakigu hezkuntza zentroak direla herriko edo gizarteko errealitatearen isla, eskoletan egon daitezkeen gatazka edo egonezinak herri mailan ere errepikatzen direla normalean”.

Hori kontuan izanda, eskoletan landutakoek jarraipena izan dute udalean zein herriko eragile eta elkarteetan, eta horietan ere zenbait lanketa eta aldaketa egiten hasiak dira. Bide horretatik, Azpeitian eta Markina-Xemeinen hezkuntza komunitate osoa bilduko duen proiektu pilotu bat jarri dute martxan UEMAk eta Huhezik. Herriko eskola guztiak ari dira egitasmoan parte hartzen, baita herriko hainbat eragile ere. “Horiek denak, aldi berean eta hasieratik, gainera. Beraz, beste dimentsio bat hartu duen proiektu bat litzateke”, dio Zuazok.


Summary: EHNEk ardien sektoreko esne enpresak salatuko ditu. Elikagaien katearen legea behin eta berriz urratzen dute enpresek, sindikatuaren arabera. Ardi esnearen litroaren kostaprezioa baino 30 zentimo merkeago saltzen dute esnea, gutxienez.

Legea bete dadila besterik ez dute eskatzen artzainek. Eguerdi honetarako, EHNE sindikatuak elkarretaratzera deitu du Abaltzisketan (Gipuzkoa), ekoizleek saltzen duten esnearen prezioak beren kostuak estaltzeko adinakoa izan behar duela esateko. Azken finean, prezio «justuak» besterik ez dituzte eskatzen. Hori da elikagaien katearen legeak ezartzen duena: katebegi bakoitzean lehengaiak ekoizpen prezioen azpitik saltzea eragoztea. EHNEk ohartarazi du hori betetzen ez duten kontratuak «badaudela», eta dagozkion neurriak hartuko dituela: ardien sektoreko esne enpresak salatuko ditu. Espainiako Gobernuko Elikagaien Informaziorako eta Kontrolerako Agentziari aurkeztuko dizkie horiek.

Bien bitartean, EHNEk zehaztu du batez beste 1,20-1,30 euro ordaintzen zaiela artzainei. Sindikatuak argi utzi du egoera hori «jasanezina» dela, eta «galtzeko zorian egon daiteken sektore bat» bihurtu daitekeela artzaintzarena.

Iaz, Eusko Jaurlaritzak behatokia sortu zuen kate osoaren kostuak aztertzeko, ekoizle eta banatzaileen artean artekari gisa: Elikaduraren eta Egurraren Balio Katearen Euskadiko Behatokia. Haren txosten baten arabera, 2021etik 2022ko irailera arte, %20 emendatu da esne litroaren kostaprezioa, 1,627 euroraino; 2020tik, %31 igo da. Horiek horrela, artzainek ardi esnearen kostaprezioa baino 30 zentimo gutxiagoan saltzen dute litro bakoitza, gutxienez. Bi urte horietako igoera esanguratsua, gehienbat, abereen elikadura eta energia gastuek eragin dute. Esnearen kostaprezioa kalkulatzerako orduan, behatokiak kontuan hartzen du eskulana ere, bai soldatapekoa, bai soldatarik gabekoa.

Bi hilabete eskas falta dira esnetarako ardien kanpaina hasteko Gipuzkoan; gero, Euskal Herrira zabalduko da. Sindikatuaren arabera, artzainek garai honetan jasotzen dituzte esnea saltzeko eskaintzak. Legearen arabera, kontratu berriak negoziazioak hasi eta hiru hilabetean itxi behar dira; berritzen direnean, gehienez bi hilabeteko epea dute hala egiteko aurreko kontratua iraungitzen denetik. Dena dela, legearen oinarrietako bat da betetzen ez dutena: kostaprezioa ez betetzea. «Irregulartasun horiek behin eta berriz» jakinarazi dizkie EHNEk sektoreko enpresa erosleei; egoera ez da aldatu legea 2021aren amaieran onartu zutenetik hona.


Gotorleku baten argiak eta itzalak

Summary: Gotorleku baten argiak eta itzalak. Iruñeko Baluarte auditoriumak hogei urte bete ditu. 2003. urteko urrian inauguratu zutenean, UPNko Miguel Sanz zen Nafarroako lehendakaria. Anitzek kezka zuten benetako kulturgune bizia izanen ote zen. Urteotan izan duen garapenaz mintzatu dira kulturaren arloko zenbait kide.

Duela hogei urte, BERRIA egunkariko Artea balu… izenburuko testuak Baluarte Iruñeko kultur zentro berriari buruz anitzek zituzten kezkak jaso zituen. Kezka horiek agertu zituztenek ez zuten garbi auditoriuma benetako kulturgune bizia izanen ote zen.

UPNko Miguel Sanz zen orduko Nafarroako Gobernuko lehendakaria. Maria Bayo sopranoak eta Iñaki Fresan baritonoak eman zuten inaugurazioko kontzertua, 2003ko urriaren 30ean. Baluarten izan zen egun hartan Elena Borboikoa, Nafarroako Gobernuak gonbidatuta.

Auditoriuma da Baluarte, bai eta kongresuen jauregia ere. L itxurako 63.000 metro koadroko eraikin bat da, Patxi Mangado arkitektoak diseinatua. Hogei urteotan, Baluartek 6,7 milioi pertsona hartu ditu, eta 7.000 ekinaldi antolatu. Haietako 3.500 baino gehiago izan dira kultur jarduerak.

Egungo Baluarte ez da 2003. urtean inauguratu zutena. 2003ko BERRIA egunkariko artikuluak urte hartako Baluarteko azaroko eta abenduko programazioaren berri eman zuen: “Musika klasikoa, dantza klasikoa, antzerki klasikoa eta folklore pixka bat”. NAK musika garaikidearen jaialdiaren egoitzetako bat da Baluarte, egun; zinema dokumentalaren Ikuspuntu jaialdiak ere Iruñeko auditoriumean aurkitu du bere tokia. Izan da garapen nabarmen bat, baina, oraindik ere, argiak eta itzalak dituen espazio bat da zentroa.

Itzal nagusietako bat da eraikina bera; zehazki erranda, haren kokapena. Blanca Oriak eta Arantza Santestebanek hori nabarmendu dute. Zinemagilea eta arte komisarioa da Oria, eta 1980ko hamarkadatik ari da kulturaren esparruan. Kultur kudeatzailea eta zinemagilea da Santesteban. Biek azpimarratu dute Baluartek Ziudadelari “bizkarra” ematen diola, eta alderantziz izan beharko lukeela. “Eraikinaren diseinuarekin galdu da Baluarteren eta Ziudadelaren arteko elkarrizketa sustatzeko aukera”, erran du Oriak. “Baluarteko ate nagusiak bizkarra ematen dio Ziudadelari; ematen du Ziudadela dela harresi bat eta Baluarte beste bat. Alderantziz balitz, errazagoa litzateke jendea batetik bestera joatea”, erantsi du Santestebanek.

“Ikuskizunak” hartzeko

Baluarte “ikuskizunak” hartzeko eraiki zutela uste du Santestebanek. Horrelako zentro bat behar dela garbi du, baina uste du hiriko arte adierazpenek eta sormen prozesuek ere izan beharko luketela toki bat auditorium horretan. Ikuspuntu jaialdiak lortu du, eta hori eskertu du kudeatzaileak; zehaztu du, halere, jaialdiak bere aurrekontuaren zati bat baliatu behar izaten duela Baluarteko aretoak egokitzeko, filmak eman ahal izateko.

Oriak atzera egin du so, eta Nafarroako Jaialdiekin lotu du Baluarteren bidea. Erriberrin sortu zen ekinaldi hori, 1981ean. Izena eta egoitza aldatu zituzten gero. 2004an, Baluarten egin zituzten urte hartako jaialdiak. “2003an, 50.000 ikusle baino gehiago izan zituen jaialdiak; garai hartan, bazen gisa horretako ekinaldi bat hartuko zuen zentro baten beharra eta nahia”, oroitu du Oriak. 2004ko jaialdiak izan ziren, ordea, Baluarten egindako bakarrak. “Hurrengo urtean, Nafarroako Gobernuak bertan behera utzi zuen ekinaldi hura, hainbertze eskatutako egoitza lortu eta gero. Hagitz tristea izan zen”.

Eraikinari buruz, Oriak eta Santestebanek agertu dituzten kezkak ditu Oier Zuñiga aktoreak ere. Onartu du Baluarteren gisako espazio bat behar zela Iruñean, baina mugatzat jo du eraikinaren “hoztasuna”.

Baluarteren inguruko hasierako kezkei buruz —eskaintza klasikoegia edo kontserbadorea eginen ote zuen beldur zirenen kezka—, “Iruñea, jendartea eta Baluarte bera aldatu” direla erran du Zuñigak: “Azken urteotan uste dut egin dela ahalegin bat bestelako proposamenak ekartzeko, proposamen garaikideak erakusteko”.

Antzerkia eta dantza, bazter

Musikari toki bat egin diola nabarmendu du Zuñigak; “batez ere, orkestrei eta musika klasikoari”. Ontzat jo du gisa horretako ekinaldietara joan ahal izateko Baluartek ematen duen aukera, baina nabarmendu du antzerkia eta dantza “bazter” gelditu direla. Diziplina horiek ere tokia behar dutela erantsi du. “Antzerkiak

eta dantzak behar dute euren espazioa; dantza garaikidearen esparruan, adibidez, profesional onak ditugu esparru horretan bide bat egiten”. Baluarte, erakusteko ez ezik, sortzeko toki bat ere izan zitekeela gaineratu du.

Auditoriumak euskal kulturaren presentzia indartzeko ere lan egin beharko lukeela uste du Zuñigak. Eta ados da Arantza Santesteban ere. “Euskarak toki eskasa du egun”, erran du. “Euskaldunok ere badugu gisa horretako azpiegituretan kultur eskaintza bat jasotzeko eskubidea. Halako espazio handiek aitortza bat eskaintzen dute, eta euskal sortzaileok eta ikusleok badugu eskubidea hor egoteko”, azpimarratu du Zuñigak.

Hogei urteko bidea egin du Baluartek; bidean segitzeko, badu zer hausnartu. Oraingoa, ospatzeko garaia du. Irailaren 22an eginen dute 20. urteurreneko hurrengo ekinaldia: Nafarroako Orkestra Sinfonikoa eta Iruñeko Orfeoia ariko dira Baluarteko plazan, 20:00etan.


Summary: «Uste dut bazter utzi ditugula hasierako mito eta topiko guztiak».

Baluarteren hogeigarren urteurrena oroitzen duten hamaika kartel ikus daitezke Iruñeko auditoriumeko kanpoko aldean. Barruan ere, urteurrena ospatzeko ekinaldien inguruko xehetasunak dituzte mintzagai lantaldeko kide gehienek. Haietako bat da Paula Noya (Santiago de Compostela, 1979), NICDO-Baluarteko azpiegituren zuzendaria. Bi urte egin ditu kargu horretan.

Nolakoak izan dira Baluarteren hogei urteok?

Hagitz onak. Sei milioi pertsonak baino gehiagok egin dute bat Baluarterekin inauguratu zutenetik.

Jende gehiago hartu dute biltzarrek eta gisakoek, kultur ekinaldiek baino.

Bi esparruak nahiko orekatuta daude, baina, egia da biltzarrek eta gisakoek eragin dutela bisita gehien. 3,7 milioi pertsona inguruk hartu dute parte biltzarretan, eta hiru milioik kultur ekinaldietan. Kontua da biltzarren gisako jarduerek jende gehiago hartzeko gaitasuna dutela.

Arlo horrek zer neurritan baldintzatzen du Baluarteren kultur jarduera?

Biltzarrek ez dute kultur jarduera mugatzen. Bi esparruak uztartzeko aukera dugu. Malgutasuna badugu, lantalde on bati esker. Finean, bi esparru horien arteko bizikidetza da gure DNAren esentzia.

Zer indargune dituzue?

Gure indargune nagusiak dira eraikina bera eta lantaldea. Herritarrek, gainera, hagitz ongi hartzen dituzte gure jarduera guztiak. Herritarrek hasieratik egin diguten harrera eskertu bertzerik ezin dugu egin.

Zeintzuk dira zuen ahulguneak?

Beti falta da zerbait. Badugu zenbait esparrutan egungo errealitatera egokitzeko beharra.

Zer esparrutan?

Digitalizazioan sakontzeko beharra dugu, adibidez; guretzat hagitz garrantzitsua den bertze kontu bat da irisgarritasuna. Gizarteak aurrera egin du, eta egokitzeko beharra dugu arlo horretan ere. Orain arte gutxi erabiltzen genituen espazio batzuk erabiltzen hasi gara, eta horiek moldatzeko lanak egin ditugu; komunak gurpil aulkian mugitzen direnentzat egokitzeko, bertzeak bertze.

Aulkia erabiltzen dutenekin eta bertze desgaitasunen bat dutenekin mintzatu zarete?

Bai. Aretoetan, adibidez, gure helburuetako bat da aulkia behar dutenek nahi duten tokian jarri ahal izatea. Pertsona gorrentzat, berriz, tresna berri bat probatu behar dugu orain. Bizkar zorro moduko batzuk garatu dituzte pertsona gorrek musikaz gozatzeko. Probatzen dutenek tresna on bat dela erraten badigute, gure ekinaldietan eskaintzen hasiko gara.

Duela hogei urte hasi zen zuen bidea. Orduan, batzuek kezka agertu zuten, zuen kultur eskaintza klasikoegia izanen ote zen beldur baitziren. Oker ziren?

Egia da batzuek hori uste zutela; elitistatzat jo izan dute gure kultur eskaintza ere. Nik uste dut hori gertatu dela musika klasikoa topiko horiekin lotu izan delako. Baluarteren gisako azpiegitura handiek halako kezkak pizten ohi dituzte, baina uste dut gure lanak erakutsi duela gure eskaintzak hagitz harrera ona izan duela herritarren artean. Gazteak erakartzeko gai izan gara, eta uste dut bazter utzi ditugula hasierako mito eta topiko horiek guztiak.

Bide berriak probatzeko prest zarete?

Bai. Gu prest gaude, eta Baluarten programatzen duten bertze erakundeak ere bai. NAK jaialdia hartu berri dugu, musika eraman dugu eraikineko terrazara, Ikuspuntu jaialdia hartzen dugu… Gero eta gehiago ari gara bide horietan urratsak egiten.

Baduzue harremana inguruko zuen gisako bertze zentroekin?

Bai; lan handia egiten da bertze hainbat hiritako zentroekin. Donostiako Kursaalekin edo Bilboko Euskaldunarekin, adibidez, harreman ona dugu, benetako elkarlana. Orain, mugaz bertzaldera ere egin nahi dugu so, eta mugaz bertzaldeko hiriekin lan egin.

Nafarroako bertze kultur etxe edo auditoriumekin nolakoa da harremana?

Gure asmoa beti izan da herrialdeko kultur eskaintza handitzea, eta harreman ona dugu bertzeekin; ez dugu bertze zentroen jarduera oztopatu nahi. Antzerkiaren esparruan, adibidez, Gaiarre da, oraindik ere, erreferentzia nagusia.

Euskara zer neurritan hartzen duzue kontuan?

Arlo horretan ere egin dugu aurrera, eta uste dut ematen diogula duen garrantzia. Gure eskaintzan badu bere pisua. Azaroan, adibidez, Benito Lertxundi izanen da Baluarten. Anari ere egon da aurten.


Summary: Tramiterako onartu dute ESK-k anbulantzien auzia dela-eta aurkeztutako salaketa. Ustezko prebarikazioagatik eta diru publikoa bidegabe erabiltzeagatik salaketa jarri zuen sindikatuak, uztailean.

Joan den uztailaren 20an, ESK sindikatuak salaketa aurkeztu zuen Arabako Fiskaltzaren aurrean Eusko Jaurlaritzako Osasun Saileko kontrataziorako aseguramenduko zuzendari Frumencio Molineroren eta anbulantzia kudeatzen dituen La Pau enpresako lehendakari Vicenc Chicharroren aurka, ustez prebarikazioa eta diru publikoaren erabilera bidegabea egiteagatik. Arabako eta Bizkaiko osasun garraioa kudeatzen du enpresa pribatu horrek, eta sindikatuak «etengabeko irregulartasunak» egitea egotzi zion: besteak beste, pleguak, lan arriskuen prebentzioa eta lan harremanen eta langileen oinarrizko eskubideak ez betetzea. Bada, fiskaltzak tramiterako onartu du ESKren salaketa. Sindikatuko bozeramaile Patxi Nicolau eta anbulantzietako langile batzordeko kide Javier Acuñak agerraldia egin dute gaur Gasteizen auzitegiaren erabakiaren berri emateko. Salaketak tramiterako onartu izana «positiboa» dela esan dute, eta espero dute enpresaren «praktika zitalak» argitara ateratzeko balio izatea. ESK-k behin baino gehiagotan salatu ditu Lan Ikuskaritzaren aurrean anbulantziak kudeatzen dituen enpresaren arau hausteak: besteak beste, norbera babesteko ekipamendurik eskura ez jartzea, lan araudia ez betetzea, Gizarte Segurantzan iruzurrak egitea edo IAT ibilgailuen azterketa teknikoa gainditu gabeko ibilgailuak izatea leporatu dio. Salaketa horien ondorioz, Lan Ikuskaritzak 100.000 eurorainoko isuna jarri dio La Pau enpresari. Nicolauk jakinarazi duenez, gertakari horien guztien berri eman dio ESK-k Eusko Jaurlaritzari, baina hark ez du inolako neurririk hartu. Are: Jaurlaritzak beste hiru urtez esleitu dio enpresari Arabako premiazko osasun garraioaren kudeaketa, eta Bizkaikoa ere enpresa horren esku utzi du. «Guztira, datozen hiru urteetan 136 milioi euro poltsikoratuko ditu La Pauk», sindikatuko kideak salatu duenez. ESK-ko ordezkariak uste du enpresak «arriskuan» jartzen dituela langileen eta herritarren osasuna, eta Jaurlaritzak ahalmena duela kontratua eteteko, baldin eta enpresak gutxieneko baldintzak batzuk betetzen ez baditu: adibidez, langileen lan osasuna. «Ordea, neurririk ez du hartu nahi, negozio hobia delako», kritikatu du Nicolauk. Larrialdi zerbitzuen pribatizazio prozesuarekin lotu du sindikatuak anbulantzien afera.