Summary: Errusiak ez du «aintzat hartuko» Nazioarteko Justizia Auzitegiak erasoak gelditzeko emandako epaia. Zelenskik gogor jo du Olaf Scholzen aurka, Alemaniak ez diolako laguntza nahikorik eman bere herrialdeari. Moskuk Bideni eta AEBetako Kongresuari leporatu die Ukrainaren «militarizazioaren eta nazifikazioaren» atzean egotea.

Ukraina eta Errusia gerra eteteko hamabost puntuko zirriborro baten xehetasunak negoziatzen ari diren honetan, Moskuk «ez du kontuan hartuko» Nazioarteko Justizia Auzitegiak atzo Ukrainaren aurkako erasoaldi militarra gelditzeko emandako ebazpena,Kremlineko bozeramaile Dmitri Peskovek zehaztu duenez. «Ez, ezin dugu erabaki hori kontuan hartu. Nazioarteko Justizia Auzitegiak badu zerbait alderdien adostasunari buruz. Ezin da horri buruzko akordiorik egon», arrazoitu du, Interfax Errusiako berri agentziak jasotakoaren arabera.

Horiek horrela, bien arteko harremana hoztu egin da; negoziazioetan ez baita aurrerapausorik eman, eta Errusiaren erasoaldiek bere horretan jarraitzen dute. Gutxienez 21 pertsona hil eta 23 zauritu dituzte gaur goizaldean Merefan hirian (Kharkiv eskualdea), etxebizitza batean izandako bonbardaketa batean, hango agintariek jakinarazi dutenez. Kiev hiriburuko Darnitskii barrutian ere gutxienez pertsona bat hil dute, Ukrainako larrialdietako zerbitzuen arabera.

Bestalde, Mariupolgo (hego-ekialdea) antzoki batean babes hartuta zeuden 1.200 zibil —gehienak emakumeak eta haurrak— «bizirik» erreskatatu dituzte, hiri horretako udaleko ordezkariek baieztatu dutenez. Azpiegitura hori bonbardatzea egotzi zioten atzo Errusiari, nahiz eta Moskuk ukatu egin duen. Mariupolen gertatzen ari dena «genozidio hutsa» dela esan du Ukrainako Defentsa ministro Oleksii Reznikovek, Europako Atzerri Gaietarako Batzordean.

Ukrainako presidente Volodimir Zelenski ere haserre mintzatu da Amerikako Estatu Batuetako NBC telebista kateari emandako elkarrizketa batean. Adierazi duenez, Errusiak «marra gorri guztiak» zeharkatu ditu zibilak bonbardatzean, eta «hirugarren mundu gerra has zitekeela» ohartarazi du. «Misilak nahita jaurtitzen ari badira haurtzaindegien aurka, eskola edo unibertsitateen aurka, hori guztiz onartezina da», azpimarratu du Zelenskik. Nazioarteari ere mezu zuzena igorri dio: «Zer gehiago espero behar dugu? Errusiarrei 200, 300 edo 400 ume hiltzen uztea?».

Zelenskik, gainera, gogor jo du Alemaniaren aurka, Bundestagen egin duen agerraldi telematikoan. Ukrainako presidenteak uste du Alemaniak ez duela «nahikoa egin» bere herrialdeari laguntzeko, eta Errusiak Europan eraiki nahi duen ustezko «harresia» suntsitzeko eskatu dio Berlini. Gainera, Zelenski zuzenean mintzatu zaio Olaf Sholz kantzilerrari, eta «lidergo gehiago» eduki dezala galdegin dio: «Eman iezaiozu Alemaniari merezi duen lidergoa, etorkizuneko belaunaldiak harro egon daitezen. Babestu gure askatasuna, babestu Ukraina, gelditu gerra hau, lagundu geldiarazten».

Ukrainako presidentea, halaber, oso kritiko azaldu da Alemaniak Errusiarekin dituen harreman ekonomikoengatik; besteak beste, gasaren inportazioarekin. Horrez gain, Zelenskik armak enbargatzeko eta Moskuren aurka zigor ekonomiko gogorragoak ezartzeko eskatu dio.

Alemaniako kantzilerrak, berriz, argi esan dio Zelenskiri NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak ez duela militarki esku hartuko Kieven. Bestalde, Sholzek Ukrainako herritarren aurkako gerraren hondamenaren erantzukizuna izatea leporatu dio Errusiako presidente Vladimir Putini, baita borroketan hil diren soldadu errusiarren ardura ere.

Nolanahi ere, Zelenskik azpimarratu du Ukrainako herria «garaiezina» dela. «Errusiako indarrek gure lurra okupatu dezakete, baina ezin dute Ukrainak bere herrialdearekiko duen duintasuna eta maitasuna hartu», adierazi du agintariak.

Errusiaren inbasioak Ukrainan eragin duen gatazkaren harira, AEBetako presidente Joe Biden eta Txinako buru Xi Jinping bihar batzartuko dira telematikoki. Xik esan du egoera «kezkagarria» dela, eta aldeen arteko elkarrizketa eskatu du. Bidenek, berriz, atzo aho bizarrik gabe esan zuen Putin «gerrako kriminala» dela, Ukrainako inbasioan erabiltzen ari den taktika militar «ankerrengatik».

Bada, Kremlinen erantzuna berehala etorri da. Peskovi «onartezina eta barkaezina» iruditu zaio Bidenek esandakoa, eta gogorarazi du «AEBetako bonbek ehunka mila pertsona hil» zituztela mundu osoan, TASS albiste agentziaren arabera. Hori nahikoa ez, eta urrunago joan da Errusiako behe ganberako presidente Viatxeslav Volodin. Bideni eta AEBetako Kongresuari leporatu die Ukrainaren «militarizazioaren eta nazifikazioaren» atzean egotea, eta erantsi du horiek direla «gizateriaren aurkako krimenak egin dituztenak eta epaitu beharrekoak».

Errusiaren erasoa hasi zenetik gutxienez 780 zibil hil dira, besteak beste 58 adingabe, OHCHR Giza Eskubideen Nazio Batuen Goi Mandarariak emandako azken datuen arabera. Jada 3,2 milioi herritarrek ihes egin dute Ukrianatik, NBEren arabera. Errusiako agintariek, berriz, iragarri dute 285.000 errefuxiatu jaso dituztela, gehienak Donbasstik.

Ukrainak, bere aldetik, korridore humanitarioak irekitzen segitzen du; gaur bederatzi ireki dituzte. Ukrainako lehen ministrorde Irina Verextxukek jakinarazi du Mariupoldik 11.000 pertsona atera dituztela azken orduetan. Halere, salatu du Mosku akordioak urratzen ari dela eta armadak errefuxiatuen aurka tiro egiten jarraitzen duela. Bada, Donetskeko Herri Errepublikako agintariek iragarri dutenez, Mariupoldik 130 zibil ebakuatu dituzte, besteak beste 30 haur, TASS agentziaren arabera.


Summary: Douglas kateko langileak greba mugagabean hasi dira, Bizkaian. Hego Euskal Herrian, 23 denda itxi nahi ditu Douglasek, eta 132 lanpostu kolokan daude.

Bizkaiko Douglas dendetako langileak kalera atera dira, ELA sindikatuak deitutako greba mugagabearen lehen egunean, eta elkarretaratzea egin dute Bilboko Ercilla kaleko dendaren parean. Bizkaiko hemeretzi saltokitik 11 ixteko asmoa du konpainiak. 132 beharginek egiten dute saltoki horietan lan, ia guztiak emakumeak. Murrizketa horiek, ordea, ez dira Bizkaira mugatuko, ELAk salatu duenez. Hego Euskal Herriko zenbait denda itxi nahi ditu Douglasek, zehazki, Nafarroan zazpi denda, Araban bat eta Gipuzkoan lau; denda bakoitzean sei-zazpi behargin aritzen dira, batez beste.

Sindikatuak esan du langileen lan baldintzak okertu nahi dituela zuzendaritzak, eta greba beste lurraldeetara ere hedatuko dela. Astelehenean, esaterako, Nafarroan hasiko da. «Gogoratu dezagun, joan den astelehenean adiskidetze prozesua egin zutela Douglaseko zuzendaritzak eta sindikatuek bitartekaritza zerbitzuetan». Aurreko akordioa ez bete izana deitoratu zuten sindikatuek, eta ELAk enplegu erregulazio espediente hori bertan behera uzteko eskatu zuen. «Zuzendaritza, ordea, ez dago prest, eta uko egin dio beste negoziazio bide batzuk aztertzeari».

Era berean, ELAk eskatu du Douglaseko langileen lan baldintzak Euskal Herrian negoziatzeko, eta ez Madrilen. Hori lortzeko ere grebara deitzea erabaki du sindikatuak.


Summary: Hilik aurkitu dute asteartean Larran desagerturiko mendizalea. Hildakoa 40 urteko gizonezko bat da, gasteiztarra. Hiru Erregeen Mahaira igotzeko bidea hasi zuen orain dela bi egun, eta, iluntzerako bueltatu gabea zela ikusita, bilaketari ekin zioten. Eguraldi kaskarra dela eta, ezin izan dute gaur gorpua hartu; bihar jasoko dute.

Hilda atzeman dute orain dela bi egun Larra inguruan desagerturiko mendizalea. 40 urteko gizonezkoa da, Gasteizkoa. Hiru Erregeen Mahaira igotzeko asmoz abiatu zuen ateraldia, astearte goizean, Linzako aterpetik (Espainia). Artean aterpetxera itzuli gabea zen iluntzerako, eta, hori ikusirik, Suhiltzaileen Erreskate Teknikorako Taldeko zenbait kidek orduantxe ekin zioten bilaketa lanari, desagerpenaren egunean berean. Gaur aurkitu dute, azkenik.

Guardia Zibilak zehaztu dutenez, Ukerdi mendian (Nafarroa) atzeman dute mendizalearen gorpua, 15:00ak aldera. Mendiaren iparraldeko magalean zen, zehazki Aragoiren mugatik hurbil. Hilotza aurkitu izanagatik, erreskate zerbitzuek ez dute erdietsi hura jasotzea, giroa bereziki nahasia baitzen gaur. Azaldu dutenez, bihar joko dute bertara atzera ere, gorpua hartzeko.


Summary: Oteiza museoa batu zaio Jardun Artistikoentzako Institutuari. Sortzaileentzako ikasketa programaren hirugarren aldian izena emateko epea ireki dute. Hiru hilabetez, hamasei artistak beren proiektuak garatuko dituzte, tutoreek lagunduta.

Praktika artistikoari begiratzeko «denbora propio bat eraikitzea». Hitz horiekin laburbildu du Ibon Aranberri artistak JAI Jardun Artistikoentzako Institutuaren ardatza. Hasieratik, egitasmoaren hiru tutoreetako bat da bera, Asier Mendizabal eta Itziar Okariz artistekin batera. Duela ia hiru urte jarri zuten martxan sorkuntza artistikoa sustatzeko egitasmoa Donostiako Tabakalera zentroak eta Gasteizko Artium museoak. Hirugarren aldia izango du aurten ikasketa programak, eta bertan parte hartu nahi duten artistek jadanik zabalik dute izena emateko epea. Bi berritasun dakartza aurten deialdiak: batetik, egitasmoarekin bat egin duela Jorge Oteiza fundazio museoak; eta, bestetik, parte hartzaile gehiagori lekua egingo dietela, iazko hamarren aldean, hamaseiri orotara.

Hiru hilabetez, ekainaren lehenetik abuztuaren 31ra bitartean, sortzaileek Tabakalerako Artisten Guneko Tailerrean jasoko dituzte prestakuntza saioak. Bertako espazio kolektiboez gain, bakoitzak estudio bat ere izango du prestakuntza aldiak irauten duen bitartean, eta tutoreek indibidualki ere egingo diete jarraipena beren lanei. Halaber, Oteiza museoa egitasmora batzearekin, Altzuzako zentroan (Nafarroa) ere egun batzuk igaroko dituzte sortzaileek, abuztuan. Era berean, programaren zenbait jarduera Artium museoan ere egingo dituzte. Bi gune horietan «proposamen konkretuak» garatuko dituztela azaldu du Aranbrrrik.

Aurreko aldietan bezala, Aranberri, Mendizabal eta Okariz tutoreak izango dira. Haiekin batera, hainbat sortzailek osatutako irakasle taldea izango dute bidelagun parte hartzaileek. Egitasmoa sustatzen duten erakundeetako programa eta erakusketetan parte hartu duten artistak aritu izan dira irakasle urtero, eta ildo beretik osatu dute taldea aurten ere. Hamabi izango dira, guztira, artista-irakasleak: Rosalind Nashashibi, Georgia Sagri, Lea Porsager, David Bestue, Ainara Elgoibar, Alejandro Cesarco, Jon Mikel Euba, Mattin, Pierre Bal-Blanc, Isabel Herguera, Erlea Maneros eta Txaro Arrazola. Astero, txandaka, haietako baten eskutik jasoko dituzte saioak sortzaileek.

Institutuak ikerketa batzorde bat ere badu, hiru tutoreez gain Catalina Lozano Artiumeko komisario buruak eta Oier Etxeberria Tabakalerako programa publikoen arduradunak osatzen dutena. Batzordekide horiek izango dute eskola osatuko duten hamasei parte hartzaileak aukeratzeko ardura. Izena emateko epea apirilaren 14ra arte egongo da zabalik; Tabakaleraren, Artium museoaren zein Oteiza museoaren webguneen bitartez egin daiteke.

Sendotzeko bidean

Aranberrik azaldu duenez, praktika artistikoaren eta pedagogiaren inguruko hainbat gogoeta eta kezka konpartitu izan ziren ikasketa proiektuaren abiapuntua. «Orain arte izan duen gorputza gehiago hurbiltzen da prototipo batera. Hirugarren urtera iritsita, esan dezakegu oraindik ikusteko dagoela zein den horrelako egitasmo baten benetako eskala edo dimentsioa». Ziurrenik, aurreko bi edizioen aldean, aurtengo aldia hasierako ideiatik hurbilago dagoela erantsi du.

Hain zuzen, JAIk bere ibilbidea «pandemiaren unerik konplikatuenean» hasi zuela ekarri du gogora Clara Montero Tabakalerako Kultura zuzendariak. «Hala ere, udan martxan jartzea erabaki genuen, nahiz eta prototipo gisa izan. Iaz ere programa prototipo bat izatea suertatu zen, baina aurten aukera izan dugu programa sendotzeko eta apustu hori berritzeko». Bide horretan, pozgarritzat jo du aurten bai parte hartzaile gehiagori lekua egitea bai Oteiza museoa egitasmora batu izana.

Pozik egin dutela bat adierazi du Juan Pablo Huercanos Oteiza museoko zuzendariordeak, JAI hasieratik segitu duten egitasmoa dela azalduta. Jorge Oteiza «artisten artista» gisa definitu du, eta haren obraren transmisioan sakontzeko sorkuntza garaikidearekin harremanetan jartzea funtsezkoa dela gehitu. Horretarako ere balioko du JAIk, haren ustez.

Beatriz Herraez Artiumeko zuzendariak ere azaldu du praktika artistikoa «pentsatzeko, ikertzeko eta elkarbanatzeko leku bezala» ulertzetik sortu zela JAI. Eta espazio hori eraikitzeko, artisten bidelagun izango diren tutore eta irakasleen «ahotsen aniztasuna» aipatu du. «Indarrak eta ikuspuntuak batzen dituzten halako egitasmoek ahalbidetzen digute erronka anbiziotsuei heltzea».


Summary: 20 eta 18 urteko kartzela zigorrak ezarri die epaileak Bilbon gizon bat hil zuten aita-semeei. Bilboko Zabala kalean gertatu zen tiroketa batean hil zuten gizona, 2019. urtean.

38 urteko kartzela zigorra jarri diete 2019an gizon bat tiroz hil zuten aita-semeei. Hemezortzi urte eta erdiko zigorra ezarri dio epaileak 38 urteko semeari —hamabost urte hilketagatik, eta hiru urte eta erdi hilketa saiakeragatik—, eta hogei urte 71 urteko aitari—hamalau urte hilketagatik, eta beste sei hildakoaren anaia ere hiltzen saiatzeagatik—. Horrez gain, hildakoaren alargunari 15.000 euroko kalte ordaina eman beharko diote, 70.000 euro hildakoaren hiru semeetako bakoitzari eta 15.000 haren anaiari.

Tiroketa Bilbo Zaharreko Bruno Mauricio Zabala kalean gertatu zen, 2019ko urriaren 24an. David Goikoetxea hil zuten tiroketa hartan, eta anaiarekin zegoen une horretan. Goikoetxearen anaia emakume batekin ezkondu berri zen. Emakumearen bikotekide ohiak —orain hilketaren erruduntzat jo dituzten gizonetatik gazteena— eta haren aitak liskarra izan zuten bi anaiekin, eta aita-semeek, bi eskopeta atera, eta beste bi anaiei tiro egin zieten, anaiak ihes egiten saiatzen zebiltzan bitartean. Gero, etxe batean itxita eman zuten ordubete baino gehiago, baina azkenean Ertzaintzak atzeman zituen.


Summary: Esportazioek %20,7 igota hasi dute 2022. urtea. Inportazioak are gehiago handitu dira, hidrokarburoen eraginez.

Hego Euskal Herriko enpresek 2.924,4 milioi euroren esportazioak egin zituzten aurtengo urtarrilean. Iaz baino %20,7 gehiago da, eta inoiz urtarril batean izandako kopururik handiena. Are gehiago handitu dira inportazioak, 2.502,8 milioiraino (+%39,8).

Esportazioen eta inportazioen hazkundean zerikusi handia izan du energia sektoreak. Petronorrek petrolioa inportatzen du, eta ondoren erregaiak esportatu; Bahia de Bizkaia Gasek, berriz, gasa inportatzen du itsasontzitik, eta gero gasbideetatik banatzen du. Horrela, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan gai energetikoen esportazioa %131,6 hazi zen, eta inportazioa, berriz, %62,3.

Inportazio horietako asko Errusiakoak dira. Eustatek zehaztu du iaz 1.378 milioi euroren ondasunak iritsi zirela Arabara, Bizkaira eta Gipuzkoara Errusiatik, inportazio osoen %6,5. Horietatik %88 petrolio gordina, petrolio findua eta hidrokarburo gaseosoak izan ziren. Esportazioak, berriz, askoz gutxiago dira: 251 milioi euro, esportazio guztien %1. Autoak eta pneumatikoak dira esportatutakoen erdiak.

Ukrainarekin ere merkataritza balantze negatiboa dago: 160 milioi inportatzen dira —horien erdiak ekilore olioak—, eta 40 milioi esportatzen –autoak eta pneumatikoak—.


Summary: Garraiolarien grebak industrian utzi du arrasto sakonena. Fundizioak eta industria kimikoko enpresak lehengai gabezia sumatzen ari dira, eta Bilboko portuko egoerari egozten diote bereziki. Eroskik aitortu du bere dendak hornitzeko lehen arazoak sortu zaizkiola.

Hego Euskal Herriko garraiolarien grebaren eragina apurka zabalduz doa, eta industriaren hainbat azpisektoreren jardunari kalte egiten hasia da. Industria kimikoan eta altzairuarenean hornidura arazoak nabaritzen ari direla aitortu dute, eta siderurgian egoera okertzen ari da. Elikadura kateari dagokionez, arrain falta sumatzen da, hein handi batean baxurako arrantzaleak lotuta daudelako astelehenera arte. Mercabilbaon eta Mercairuñan asteburura begira daude, eta Eroskik aitortu du bere plataforma eta dendetako hornidurarekin arazoak izaten ari dela. «Bilboko portua ezin da izan inbutu estu bat», adierazi du gaur goizean Rikardo Barkala Bilboko Portuko Agintaritzako presidenteak. Santurtziko (Bizkaia) azpiegitura Euskal Herriko gune logistiko handiena da, eta astelehenaz geroztik kamioi mugimendua hutsaren hurrengoa da. Asteazken goizaldean Ertzaintzaren babesarekin soja bila sartu zen berrogei kamioiko konboia albo batera utzita, tantaka ari dira sartzen kamioiak. Portuan diharduten kamioilari gehienak autonomoak dira, eta ez dute beren burua ordezkatua ikusten garraio patronal handiak erakundeekin egiten ari diren negoziazioetan. Oraingoz ez dute greba uzteko asmorik.

Portua nabarmentzea garrantzitsua da, harekiko menpekotasuna duten jardunak direlako greba gehien sumatzen ari direnak. Kamioiak Aparkabisa gunean geldirik daude, eta edukiontziak pilatzen ari dira —600 eta 800 artean iristen dira egun normal batean—. AVEQ industria kimikoko ordezkariak izan ziren argi gorria pizten lehenak, asteazkenean. Luis Blando idazkari nagusiak salatu zuen ospitaleetako medikuntza gasen, gas naturalaren edo garbiketan erabiltzen diren produktuen gabezia dagoela. Fundizioetan ere egoera okertzen ari dela aitortu du AFV Hego Euskal Herriko fundizioen elkarteak: «Enpresa asko daude, baina ez litzateke harritzekoa baten batek jarduera eten behar izatea». Txatarra, aluminioa eta burdin lingoteak falta zaizkie batez ere.

Siderex siderurgia arloko enpresak elkartzen dituen klusterra da. Talde oso plurala da, eta zaila da balorazio orokor bat egitea, baina ez du ukatzen batzuek arazoak dituztela: «Oraingoz, lehengaia hartzeko baino gehiago, produktua ateratzeko arazoak dituzte». Horrek, baina, ez du esan nahi horniduran arazorik ez dagoenik: «Oinarrizko lehengaiak luzeagora begira erosten dira, eta grebak egun gutxi daramatza. Baina sumatzen dute, ordea, erabiltzen dituzten beste produktuetan: paletak, plastikozko edukiontziak...».

Siderurgiako patronalak 2020ko zamaketarien greban bizi izandakoarekin alderatzen dute egoera, eta argi dute ez duela laguntzen. Energiaren kostuekin nahikoa buruhauste ez, eta orain hau. Gainera, diotenez, haiek katebegi bat dira, eta beherago ere eragiten du kaltea. Esaterako, eraikuntzan. BERRIAk jakin ahal izan duenez, eraikuntzan asko nozitu dute garraio greba, eta ez bakarrik horniduran. Lan batzuetan hondakinak pilatzen ari zaizkie. Azkenik, egur sektorean ere badaude arazoak: «Batez ere haritza falta da», zehaztu dute Egurgintza klusterreko arduradunek. Ez da falta elikagairik Elikagaiei dagokienez, baxurako arraina da ageriko gabeziarik handiena, arrantzaleak lotuta baitaude astelehenera arte. Jon Ander Egaña Euskadiko Elikadura Klusterreko zuzendariak lasai egoteko eskatu du, Euskadi Irratian: «Oraingoz, ez dago hornidura arazo orokorrik. Daudenak puntualak dira». Eroskik, baina, onartu du bere plataformak eta dendak hornitzeko lehen arazoak izan dituela, eta egoera konpontzen ez bada horniduran «okerrera» egin dezakeela. Mercabilbaon eta Mercairuñan, berriz, zuhurragoak dira, eta asteburura begira daude. Espainian gogortzen ari da greba, eta barazki eta fruta gehien handik jasotzen dute. Bi banaketa zentro horietan ez dago gabeziarik, baina aitortu dute produktu gutxiago sartzen ari dela. Itsaskien hutsunea nabaria da Iruñean, eta arrain freskoa banatzen duen Mercabilbaoko biltegiren batek egun batzuetarako itxi du. Eta esnea? Garraio asko behar duen produktu bat da. Espainiako ekoizleen patronalak gelditzea erabaki du. Hego Euskal Herriko banatzaileek, berriz, ez. Kaikuk eta Lacturalek esnea biltzen jarraitzen dute, baita Euskal Herria eta Bizkaia esneek ere. Horiek, baina, ontziratzeko arazoak dituzte.


Summary: Mikel Oiartzabalek agur esan dio denboraldiari. Ezker belauneko lotailu gurutzatua apurtu du, eta gutxienez sei hilabete eman beharko ditu jokatuko gabe.

Albiste txarrak Realean. Talde txuri-urdinak jakitera eman duenez, Mikel Oiartzabal kapitainak ezker belauneko lotailu gurutzatua apurtu du, eta gutxienez sei hilabete eman beharko ditu jokatu gabe. Klubak ezagutarazi duenez, datozen asteetan egingo diote ebakuntza. Goizeko entrenamenduan hartu du min, nahigabeko jokaldi batean.

Jokalariak berak sare sozialetan mezu bat zabaldu du. "Futbolari batek nahi ez duen momentua iritsi zait. Zaila da barneratzen. Baina une honetatik helburu bakarra dut: indartsuago itzultzea. Mila esker babesarengatik". Realak ere babes mezua zabaldu du kapitainarentzat: "Gutako bat. Gure hamarra. Duela urtebete zerua ukitu genuen zure golarekin. Hau harri bat baino ez da zure ibilbidean. Indartsuago itzuliko zara, eta zure ondoan egongo gara". Oiartzabalek penaltiz sartutako gol batek eman zion Realari Espainiako Kopako titulua iazko apirilaren 3an, Athleticen aurka, Sevillan.

Talde txuri-urdina Europarako borrokan ari da bete betean, eta kolpe gogorra da, kapitaina izateaz gain, funtsezko jokalaria izaten ari baitzen, eta ezingo du jokatu liga amaitzeko falta diren 10 jardunaldietan. Taldeari kostatzen ari zaio denboraldi honetan golak egitea, eta hura zen taldeko golegile nagusia. Artean 33 partida zituen jokatuak sasoi honetan, eta hamabost gol sartu. Jokalariak 279 partida daramatza jokatuta Realarekin, 79 gol sartu ditu eta 49 asistentzia banatu.

Igandean, Alavesen aurkako partidan, Imanol Alguacilek ez zuen hasieratik jarri, min hartuta egon baitzen aste osoan zehar. Bigarren zatian atera zuen. Aste honetan normal ari zen entrenatzen, nahigabeko jokaldia iritsi den arte.


Summary: Haurtzaroko abusuez idatzi du Maddi Ane Txoperenak 'Ez erran inori' eleberrian. Igartza saria irabazi zuen 2020an, eta horren emaitza da Elkar argitaletxeak kaleratu duen nobela.

Gizarteko mamuei desafio egiten die Maddi Ane Txoperena (Hendaia, Lapurdi, 1994) idazle, bertsolari eta BERRIAko kazetariak Elkarrekin argitaratu duen Ez erran inori liburuan. Haurtzaroko sexu abusuak ditu gaitzat, eta, nolabait, isiltasuna puskatzea du xede, «inori leziorik emateko inolako asmorik gabe».

«Hurbil egokitu zaidan gai bat da; tamalez, hurbilegi». Hala abiatu da egilea, «eta horrek gogoa eta beharra sortu zidan gaian sakontzeko». Fikziozko istorio bat dela azpimarratu du, berak asmatuak baitira bai pertsonaiak eta bai gertaerak. Fikzioan babestu da, beraz, Txoperena. Haren hitzetan, «fikzioak aukera ematen baitu maiz beste modu batera azal ezin daitezkeen gauzei buruz hitz egiteko». Azaldu du, halaber, pertsonaiak hobeto ulertzeko, haiekin enpatizatzeko eta haien lagun egiteko bide izan duela fikzioa.

Eleberri egitasmo horrekin Igartza saria irabazi zuen Txoperenak, 2020an; idazle gazteen jarduna sustatzeko asmoz Elkar argitaletxeak, Beasaingo Udalak eta CAF enpresak antolatzen duten saria da hori.

Lide da istorioko protagonista, eta bere bizilagunarengandik jasandako sexu abusuak kontatzen ditu liburuak. Abusu horien ondoren bizi izandakoak ere azaltzen dira narrazioan; Lideren zein haren ingurukoen ahotsean. Denborarekin eta pertsonaiekin jolasten du egileak 135 orritan. Izan ere, denboran jauziak egiteaz gain, lehen, bigarren eta hirugarren pertsonak darabiltza Lideren bizipenak kontatzeko.

Abusuak izango dira narrazioaren hari nagusia, eta, idazleak aipatu duenez, oroitzapen ilun horiek gogora etorri ahala, bakartzera joko du protagonistak, eta eskura dituen lekuetan bilatuko du laguntza. Beraz, Lide kalamuan, musikan, naturan eta jendearekiko talkan gotortuko da, besteak beste. «Baina ez dut anitzez ere gehiago aitzinatuko», gehitu du Txoperenak.

Narrazioaren ardatza haurtzaroko sexu abusuak badira ere, idazleak argitu du ez duela inori leziorik emateko inolako asmorik. Izan ere, haren ustez, askotarikoa da sexu abusuen errealitatea, eta horiek bizi izateko mila modu egon daitezke. Bada, fikzioz jantzitako hori izan daiteke mila horietako bat: «Liderena baino ez dena eta bere horretan bakarra dena».

Isiltasunari ahotsa

Tabutzat dauka egileak sexu abusuen gaia, eta, are gehiago, familiartekoak direnean. Horiei ahotsa eta ikusgaitasuna eman nahi izan die liburua argitaratzearekin batera; isiltasuna puskatzea abusuei aurre egitea dela uste baitu. Puskatze horren zailtasunaren jakitun, eskerrak eman nahi izan dizkie hura hausteko baldintzak sortzen lan egiten duten guztiei, «baita zuzenean ni liburu hau idazteko prozesuan lagundu nautenei ere».

Iturri desberdinetan bilatu du idazleak eleberria idazteko inspirazioa: «Gaiaz irakurri eta entzundakoetan, ene bizipen propioetan, gaiari buruz egindako hainbat tailerretan ezagututako pertsonetan eta baita inguruko jendearen adierazpenetan ere». Horiek guztiak ezagututa eta esperientzia horiek nahastuta jaio da Ez erran inori, gizarteko tabuak uxatzeko asmoz, «anitzek bizi izan duten eta bizi izaten duten errealitate bat baita, tamalez, haurtzaroko sexu abusuena, gehiegitan isiltasunean bizi duguna».

Garazi Conde Oruberena da azala; Txoperenaren aurreko liburuarena (Ene baitan bizi da) egin zuen berarena, alegia. Protagonista bera ageri da etxe bateko terrazan: «Lideren kokalekua izanen da terraza, kokaleku sinbolikoa erranen nuke». Bizkarrez ilustratu du Condek protagonista, aurrera begira. «Bakarrik dago, urrunera begira, gizarteari bizkarra emanez».

Sufrimendutik gauza ederrak atera daitezkeela adierazi du idazleak, «baina horrek ez du, noski, sufrimendu hori eragin duena justifikatzen». Min horretatik atera daitekeela dio, beraz, «eta literaturak laguntzen du horretan». Bere sufrimendu propiotik irteteko ate bat izan du Txoperenak Ez erran inori, «hemendik aitzinera bertze batzuei baliagarri izango zaielakoan».


Summary: Katalunian amnistia eta autodeterminazioa lortzeko lantaldea hilaren 30ean osatuko dute. Lantaldea Juntsek, ERCk eta CUPek iragan udazkenean sinatutako akordioaren barruan sortua da. Datorren irailera arteko prozesu bat abiatuko dute.

Asmorik bazela jakina izan arren, bi asteren buruan izanen da errealitate, azkenik. ERCk, CUPek eta Juntsek adostutako autodeterminazioaren eta amnistiaren aldeko gizarte itunean jaso gisan, helburu horretara bideratutako lantalde berezitu bat sortuko dute aurki Katalunian. Akordioan bildutakoei eutsiz, autodeterminazioari eta amnistiari begirako akordio sozial, zibil eta bateratu bat sustatzea izanen du xede lantalde horrek. Halaber, dagoeneko jakinarazi dute nor izanen diren sustapen taldeko kide: David Fernandez, Carme Forcadell, Joaquim Forn, Marina Geli, Ozgur Günes Öztürk eta Marina Llansana.

Martxoaren 30ean eratuko dute taldea ofizialki, eta, hori horrela, biharamunean, apirilaren lehenean ekinen diote zereginari. Prozesu bat abiatuko dute, eta, zehazki, irailaren bukaerarako zehaztu dute bide horren bukaera, urriaren 1arekin bat egiteko. Erreferendumaren bosgarren urteurrenarekin, hain zuzen ere.

Hala, lantalde berriko kideek dagoeneko zehaztuak dituzte datozen hiletarako asmoak, egutegiak eta bide orriak. Apirilaren 1ean aletuko dituzte publikoki, Kataluniako Kazetari Elkargoaren egoitzan eginen duten prentsaurreko agerraldian, Bartzelonan. Hala eta guztiz ere, aurreratu dute apirilaren hondarrean bilera batera deituko dituzte zenbait eragile sozial, ekonomiko, kultural eta politiko, auziaz mintzatzea xede.

Jendearen eskeei erantzuteko

Berriki argitaratutako oharrean oroitarazi dutenez, lantalde horren sorrera ez da hutsetik sortua; asmoak lehendik ziren bizirik, eta, are, lehenbiziko pausoak iragan udazkenean hasi ziren ematen, azaro partean. Hala, azaldu dutenaren arabera, partaideen arteko elkarrizketa eta bilerak «modu diskretuan eta pazientziaz» egin dira azken hilabeteotan, eta, azkenik, erdietsi dute lanari lotzeko proposamen bat ontzea. Lantaldearen sustatzaile nagusi izan diren ERCk, Juntsek eta CUPek konpromiso argi bat azaldu dute organo horretan gailendu beharko denaren gainean: hitzeman dute hiru alderdien arteko ika-mikek ez dutela eraginik izanen.

Halaber, azaldu dutenez, helburu beraren alde lan egiteko prest den ahalik eta jende gehien bildu nahi du lantaldeak: «Sinetsita gaude gizartearen gehiengoak bat egiten duela eskatzen ditugunekin. Gehiengoak dagoeneko egin izan ditu eske horiek, sendo eta etengabe. Oraindik ere ari dira horiek galdegiten, eta berdin eginen dute aurrerantzean ere, errepresioak segitu bitartean». Hain zuzen ere, oharrean gogora ekarri dute zortziehun auzibide zabalik direla oraindik ere, besteak beste.


Summary: Pello Apezetxea euskaltzale eta Etxalarko apaiza hil da. 90 urte zituen. Apaiza, idazlea, euskaltzalea, ohorezko euskaltzaina eta Ttipi-ttapa fundazioko lehendakaria zen. Bihar arratsaldean izango dira hileta elizkizunak, Etxalarren (Nafarroa).

Gaur eguerdian zendu da Pello Apezetxea Zubiri. Goizuetan (Nafarroa) jaio zen 1932an, eta Etxalarren (Nafarroa) bizi zen. Apaiza, idazlea, euskaltzalea, ohorezko euskaltzaina eta Ttipi-ttapa fundazioko lehendakaria zen. Etxalarko apaiza zen duela 53 urte, eta euskaraz eta euskararen alde aritu zen beti. Etnografia eta etnologia lanak argitaratu zituen. Gaur egingo dituzte haren aldeko hileta elizkizunak, Etxalarren, 17:00etan. Goizuetan jaio zen, baina Etxalarren pasatu zituen bizitzako urte gehienak. BERRIAri 2019ko uztailean eskainitako elkarrizketa batean kontatu zuen hamabi urte igaro zituela seminarioan, gero Etxarri Aranatzen hamar urte, eta ondoren Etxalarrera joan zela. Herritik eta etxetik zetorkion euskaltzaletasuna, kontatu zuenez. Bereziki Etxarri Aranatzen garatu zitzaion euskararekiko atxikimendua: «Elizan-eta euskaraz hitz egiten genuen, jendearekin ere bai». Bortzirietan sortu zen euskararen aldeko mugimenduaren parte izan zen, eta, BERRIAri kontatu zionez, elizan euskaraz aritzea beren erabakia izan zen. Euskalgintzan egindako lanaren adierazgarri izan zen Ttipi-Ttapa fundazioan eginiko lana ere. Ikerketan ere aritu zen, etnografian. Jakin-mina piztuta hasi zen etnografia ikertzen, eta Etxalarko hilarriak liburua argitaratu zuen. Beste hainbat libururen egilea ere bazen. 2006an, Etxalar. Bi erreka arteko Andre Maria Eliza liburua argitaratu zuen. 2009an, Etxalarko historiaren zenbait jakingarri eta Etxalarko etxeen izenak. 2016an Teodoro Arburuak idatzitako Etxalarko kronika eta kontakizun zaharrak bildu zituen liburu batean.


Summary: Korrika hasi da «motorrak berotzen» Iruñean. AEK-ko antolatzaileak, euskalgintzako kideak eta arduradun politiko ugari batu dira lasterketaren aurkezpen sozialera

Lekukoak oraindik ere ez du hasi eskutik eskurako bidea, baina martxoaren 30ean hasiko den lasterraldia jadanik ari da ilusioa zabaltzen. Lehendik ere egina zuten aitorpena arduradunek: 22. Korrika antolatzea ez da izan lan samurra. Edonola ere, orain, prestaketa lan gehienak amaitzearren diren honetan, ailegatu da garaia egitasmoari darion irrika herritarrei transmititzeko: Korrikaren aurkezpen soziala izan da, gaur, Iruñeko Antzerki Eskolan.

AEK-ko antolatzaileez gain, euskalgintzako eta alderdi politikoetako zenbait ordezkari izan dira ekitaldian, besteak beste, Paul Bilbao, Kontseiluko idazkari nagusia; Agurne Gaubeka, Behatokiko zuzendaria; Bakartxo Ruiz (EH Bildu) eta Javi Arakama (Geroa Bai) legebiltzarkideak; eta baita Ana Ollo Herritarrekiko Harremanetako kontseilaria ere.

Ekitaldiaren aurkezpenean nabarmendu dute hiru urte direla Korrika Euskal Herria alderik alde azkenekoz zeharkatu zuenetik. «Gogoa» nabaritzen dute antolatzaileek, eta baita euskaltegietako irakasle eta ikasleek ere. Horiek hartu dute hitza hasieran, bakoitzak Korrikarekin duen harremanaz hitz egiteko. AEK-ko arduradun Aitziber Balantzategik hitz egin du gero. Gogoratu du Korrikaren bi helburu nagusiak bete gabe daudela oraindik: «Euskarari hauspoa ematea eta AEKren eguneroko jarduna diruz laguntzea». Horregatik, beti bezain beharrezko ikusten dute egitasmoa.

«Hitzez ekiteko» deia

Hitzekin da aurtengo Korrikaren leloa, eta horren esanahiaz hitz egin dute aurkezpenean. Zehazki, «hitzez ekitearen» garrantzia nabarmendu du Balantzategik: «Ekintza nahitaezko dugu eragiteko: enpresen euskara plan eta arauetan, pantailak euskaraz gozatzeko, baxoa eta brebeta euskaraz egiteko, belaunaldi berriek erabil dezaten, arnasguneetan, administrazioan...». Hain zuzen, administrazioetatik euskarak jasotako kolpeak hizpide izan ditu AEK-ko ordezkariak eta, bereziki, Nafarroako Gobernua prestatzen ari den merezimenduen dekretu berria: «Atzerapauso izugarria da».

Nerea Urbizuk musikatu eta Sustrai Colinak hitzez jantzitako Hitzekin abestia entzun ostean, hitza hartu du Asier Amondok, Korrikaren koordinatzaileak. Eskerrak eman dizkie bertaratutako guztiei, eta baita antolaketa lanetan parte hartu duten boluntario, irakasle eta laguntzaile guztiei: «Zuen bultzadari esker gaude hemen». Korrika «auzolan erraldoi» bat dela nabarmendu du Amondok, eta, hiru urteko geldialdiaren ostean, AEK-ko kideak «irrikaz» antzeman ditu: «Pozik gaude, eta gogo gara. Denok behar dugu kaleak eta errepideak hartzeak ematen digun bizipoz hori. Korrika hori baita: bizipoza».


Summary: Pertsona bat hil eta beste bat zauritu da Etxarrenen izandako auto istripu batean. A-10 errepidean gertatu da ezbeharra, arratseko zortziak aldera. Bi ibilgailuk talka egin dute.

Foruzaingoak jakinarazi duenez, pertsona bat hil da iluntzean A-10 errepidean izandako auto istripu batean, Etxarren (Nafarroa) inguruan. Hildakoa ez beste pertsona batek zauriak ditu; «arinak», Poliziak zehaztu duenez. Emandako informazioaren arabera, bi ibilgailuk talka egin dute.

Foruzainek ikerketa bat abiatu dute zer gertatu den argitzeko.


Summary: Fujimori aske uztea onartu du Peruko Auzitegi Konstituzionalak. Epaileek onartu egin dute presidente ohiaren defentsak indultuaren baliogabetzearen ondoren eskatu zuen habeas corpus-a. 25 urteko espetxe zigorra betetzen ari da, gizateriaren aurkako krimenak leporatuta.

Peruko Auzitegi Konstituzionalak onartu egin du Alberto Fujimoriri 2017an emandako indultua bertan behera utzi zuen ebazpen judiziala baliogabetzeko habeas corpus eskaera. Horrek esan nahi du 1990 eta 2000 artean herrialdeko presidentea izandakoa aske utziko dutela. Gizateriaren kontrako krimenak leporatuta, 25 urteko kartzela zigorra betetzen ari da Fujimori.

Ebazpenaren berri izan eta berehala, Peruko lehen ministro Anibal Torresek nabarmendu du Auzitegi Konstituzionalak «desagertu» egin behar duela.

Pedro Pablo Kuczynski presidenteak eman zion indultua Fujimoriri 2017ko Gabonetan, baina Auzitegi Gorenak baliorik gabe utzi zuen hurrengo urtean, argudiatuta ezin dela "indultu humanitarioa" eman gizateriaren aurkako krimenen zigorren kasuan, eta gobernuak prozeduran irregulartasunak egin zituela.

Fujimorik 1990ean irabazi zituen hauteskundeak, eta 2000. urtera arte egon zen boterean. Autoritarismo gogorra ezarri zuen agintean —Kongresua bolada batean deseginda eduki zuen, eta konstituzioa aldatu zuen presidenteari botere handiagoa emateko—, eta, ekonomian, AEBen eta NDF Nazioarteko Diru Funtsaren errezeta neoliberalak aplikatu zituen. Ezkerreko talde armatuen aurkako gerran, ezkerraren eta oposizioaren aurka zabaldu zuen errepresioa. 2009an, 25 urteko kartzela zigorra ezarri zioten, armadaren ezkutuko talde batek Barrios Altosen (1991) eta La Cantutan (1992) egindako 25 hilketen erantzule nagusitzat jota.


Summary: Hezkuntza itunerako akordioa erdietsi dute EAJk, EH Bilduk, PSE-EEk eta EP-IUk. Jakinarazi dutenez, ikastetxeek hizkuntza proiektuak garatu beharko dituzte, ikasleek DBH amaitzean B2 maila lortzeko, eta eskolei baldintzak ezarriko zaizkie Euskal Hezkuntza Zerbitzuko kide izateko.

Bilera garrantzitsua izan du gaur hezkuntza ituna adosteko Eusko Legebiltzarrean sortutako lantaldeak, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legearen oinarri izango den itunaren zirriborroaren zuzenketak bozkatzea helburu. Bada, azkenik, atzerako kontua bere hondarrean zela lortu dute alderdiek ados jartzea; akordioa lortu dute EAJk, PSE-EEk, Elkarrekin Podemos-IUk eta EH Bilduk –azken horren kasuan, militanteena izanen da azken hitza–. Edonola ere, oraindik argitzeko dago korapiloak zer neurritan askatu diren, ez baitute zehaztu zein izanen den itunerako adostutako hizkuntza eredua.

Lantaldeak akordioa lortu ondotik, PP+C’s koalizioak gainerako alderdiekin egin du bat, bozkatzeko. Orain ari dira zeregin horretan. Bada hutsunerik, hala eta guztiz ere; Vox ez da azaldu. Txostenari hilaren 28an emango zaio oniritzia, Hezkuntza Batzordean. Azken txanpan sartuko da orduan hezkuntza hitzarmenaren tramitazioa. Izan ere, apirilaren 7an osoko bilkura egingo da Eusko Legebiltzarrean, eta bertan onartuko dute behin betiko testua. Eusko Jaurlaritzak testu horretan jasotako oinarriak erabiliko ditu EAEko Hezkuntza Legearen proiektua ontzeko.

EAJko legebiltzarkide Leixuri Arrizabalagaren esanetan, «herri akordioa» da lortu dutena, hezkuntza «inklusibo eta kalitatezkoa» bermatuko duena. Eusko Legebiltzarraren %90aren babesa duela nabarmendu du, eta gaineratu eskola publikoak «funtsezko izaera» izango duela, euskara izanik ardatza. Jelkideak akordioa itxi dutenen «malgutasuna» txalotu du, eta espero du erreformak «denboran irautea».

EH Bilduko bozeramaile Maddalen Iriartek itunerako akordioa lortzeko eginiko lana nabarmendu du. «Konpromisoz eta arduraz» eginiko prozesua izan da, haren esanetan, eta espero du kolaborazio mota hori «geratzeko» iritsi izana. «Edozein negoziaketatan bezala, gauzak utzi ditugu, baina planteatzen genituen oinarrizko ildo nagusiak jasota daude», adierazi du. Hala, «bidean gauzak utzi arren», erantsi du lortutako adostasuna «aurrerapausoa» dela. Koalizioko Hezkuntza idazkari eta parlamentari Ikotz Arresek gehitu du koalizioak «arduraz» jokatu duela, «akordiorako espazio bat» lortzeko asmoz. Hura izan da akordioaren xehetasunez mintzatu dena ere. Azaldu du zehaztu dituztela Euskal Hezkuntza Zerbitzuko kide izateko eskolek bete beharreko baldintzak; adibidez, sexuaren arabera ez bereiztea. Ikasle euskaldun elenitzak lortzeko proposamena onartu dietela esan du, eta segregazioren aurkako itun bat egingo dutela. Peio Otxandiano koaliziokideak gehitu du «itunpetze unibertsala» amaitzea eta benetako doakotasuna ezartzea ere adostu dituztela. Hizkuntzari dagokionez, berriz, azaldu du euskara ardatz duen eredu eleaniztunaren alde egin dutela: eskolek hizkuntza proiektuak garatu beharko dituzte, DBH amaitzean B2 maila lortzeko.

PSE-EEko Jose Antonio Pastorren esanetan, albiste «bikaina» da akordio «zabala» lortu izana. Esan du akordioa atzeratu izana hizkuntzen inguruko eztabaidengatik izan dela, eta ez dutela ereduen inguruan hitz egin. Hirueleko sistemaren aldeko apustua egin du sozialistak, eta nabarmendu itunak hezkuntza publikoa «indartzeko» balioko duela, itunpeko sarearekin «gatazkan» sartu gabe. Alderdiko idazkari nagusi Eneko Anduezak ere poza adierazi du lortutakoarekin. Haren esanetan, hezkuntzak «esparru eleanitza, hirueleko sistema, eskola publikoa eta ikasleen trebakuntza» izango ditu oinarri.

Elkarrekin Podemos-IUko eledun Miren Gorrotxategirentzat ere «herri akordioa» da itxi dutena, «kostata» iritsi den arren. Adierazi du itunak oinarriak eta ekintza plan bat izango dituela, neurri zehatzekin: «Ez da akordio perfektua, baina lortu dugu gobernua mugitzea». Gobernuko alderdiak mugiarazi dituztela uste du, eskola publikoa indartzeko eta segregazioa murrizteko. Halaber, koalizioko Iñigo Martinez Zatonek zehaztu du euskara ardatz duen eredu eleaniztunaren alde eginen dutela. Argitu du hiru hizkuntzak ez direla irakats hizkuntzak izanen. Azaldu duenez, Lehen Hezkuntza amaitutakoan, ikasleek B1 maila lortu beharko dute; Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza bukatutakoan, berriz, B2 maila lortzeko, baldintzak jarriko dizkiete ikastetxeei.

Oso bestelakoa da kanpoan geratu direnen iritzia. PP+Ciudadanos koalizioko parlamentari Carmelo Barriok, berriz, salatu du gainerako indarrek ez dutela aintzat hartu euren iritzia, eta gehitu du dokumentua zuzenketak bozkatu baino minutu bat lehenago jaso dutela. «Oso arduratuta nago», adierazi du, eta gehitu «inposaketa baten biktima» izan dela.

Bide luzea atzean

Hezkuntza Legerako zoru komun bat adostea izan da taldeen helburua, eta zeregin horretan aritu dira lanean azken hilabeteotan. Eusko Legebiltzarrak urrian erabaki zuen hezkuntza hitzarmenerako lantalde bat sortzea. Geroztik, ehun eragile inguru igaro dira bertatik, eta Kataluniara bisita bat ere egin zuten legebiltzarkideek, hango egoera bertatik bertara ezagutzeko.

Bi korapilo nagusi askatu nahi dituzte itunarekin: segregazioarena eta hizkuntzaren normalizazioarena. Eta, hain justu, horien inguruan agertu dituzte alderdiek desadostasun nagusiak. Hala ere, azken asteotan hurbilketak ere egon dira, eta lehenengo zirriborrotik aldaketa ugari izan dira. Alde batetik, EAJk eta PSEk elkarrekin adostu dituzte hainbat zuzenketa, eta bi talde horiek herenegun aurreakordioa erdietsi zuten Elkarrekin Podemos-IUrekin.

Hala, besteak beste, hezkuntza sistemaren dualtasunari dagokionez, EAJk eta PSEk adostutako zuzenketetan eta Elkarrekin Podemos-IUrekin hitzartutako aurreakordioan pisu handiagoa hartu dute eskola publikoaren aldeko neurriek. Hain justu, Elkarrekin Podemos-IUk esan du bere ekarpen nagusienetakoak jasota eskola publikoaren aldeko urrats handia egin dela, besteak beste, itunpeko ikastetxeei baldintzak ezarriko zaizkielako dualtasuna amaitzeko. Eskola publikoaren arloan EH Bildurekin ere adostasun zabalak lortzeko aukera badago.

Hizkuntza ereduari dagokionez, hezkuntza eragile nagusiek eskatua zuten euskarazko eredu bakarra eta orokortua bermatzea, baina EAJk eta PSEk adostu dituzten zuzenketak ez doaz norabide horretan. Hezkuntza proiektu eleaniztuna defendatu dute, euskara «sistemaren ardatz» hartuta. EH Bilduk, berriz, «euskara ardatz duen eredu eleaniztun orokortu inklusiboa» defendatu du. Elkarrekin Podemos-IUk, berriz, «euskara ardatz izango duen hizkuntza eredu eleaniztun bakarraren» aldeko apustua egin du. Haatik, EAJk eta PSEk Elkarrekin Podemos-IUrekin lortutako aurreakordioan ez dago hizkuntza ereduari buruzko punturik.


Summary: Fujimori presidente ohia aske uztea onartu du Konstituzionalak. Gizateriaren kontrako krimenak leporatuta, 25 urteko kartzela zigorra betetzen ari da Fujimori. Protestak piztu ditu erabakiak.

Peruko Auzitegi Konstituzionalak onartu egin du Alberto Fujimoriri 2017an emandako indultua bertan behera utzi zuen ebazpen judiziala baliogabetzeko habeas corpus eskaera. Horrek esan nahi du aske utziko dutela 1990 eta 2000 bitartean herrialdeko presidente izandakoa. Gizateriaren kontrako krimenak leporatuta, 25 urteko kartzela zigorra betetzen ari da Fujimori. Ebazpenaren berri izan eta berehala, Peruko lehen ministro Anibal Torresek nabarmendu zuen Auzitegi Konstituzionalak «desagertu» egin behar duela.

Erabakiak ika-mika handia eragin du, baita hartu aurretik ere. Izan ere, Augusto Ferrero Konstituzionaleko presidentearen botoa erabakigarria izan da, epaileen arteko berdinketa ebazteko. Pedro Castillo presidentearen gobernuak iragarri du helegitea jarriko diola ebazpenari nazioarteko erakundeetan.

Litekeena da Fujimori datorren astelehenean edo asteazkenean geratzea aske, haren abokatu Cesar Nakazakik esan duenez.

Halere, erabakiak poza eragin du Fujimoriren jarraitzaileen artean, eta horietako milaka segizioan joan ziren presidente ohia preso dagoen Limako kartzelara. Keiko Fujimori alabak esan du erabakia «justiziazkoa» dela.

Baina erabakiaren aurka beste ehunka herritar bildu dira Limako erdigunean, Fujimoriren biktimen senideekin. «Cantuta kasuko senide gisa, sumindurik gaude [Fujimori] legez kanpo aske uztearekin», adierazi du Gisela Ortiz Kultura ministro ohia. La Cantuta Unibertsitatean 1992. urtean bahituriko, torturaturiko eta desagerrarazitako ikasleetako baten arreba da..

Barrios Altoseko (1991) eta La Cantutako sarraskien egile gisa zigortu zuten Fujimori, eta baita 1992ko estatu kolpearen ostean enpresaburu bat eta kazetari bat bahitzeagatik.


Summary: Kongoko Errepublika Demokratikoko emakumeen egoera gordinaz, igandean BERRIAn. Gaiari buruzko ikus-entzunezkoa ikusgai da jada. Maddi Ane Txoperena Iribarren kazetariak Kongoko Errepublika Demokratikoan grabatutako irudiekin eta elkarrizketekin osatu du pieza Berria TBko lantaldeak.

Urtero 100.000 emakume bortxatzen dituzte Kongoko Errepublika Demokratikoan. Hego eta Ipar Kivun, eta Ituri eskualdean are gordinagoak dira zenbakiak. Alboan GKE Gobernuz Kanpoko Erakundeak emandako datuak dira, eta Maddi Ane Txoperena BERRIAko kazetariak pieza sorta berezi batean jasoko ditu. Igande honetan izango da irakurgai, BERRIAn. Pieza horietan, herrialde horretako emakumeen ahotsa jasoko du kazetariak, aspaldidanik jasaten ari diren bortxa eta egoera gordin horri aurre egiteko abian jarri dituzten proiektuak eta egitasmoak hizpide.

Lanketa horri marko bat jartzearren, ikus-entzunezko berezi bat ere landu du BERRIAk, Bortxaren bortxaz lekualdatuak. Maddi Ane Txoperena Kongoko Errepublika Demokratikoan zenean grabatu zituen irudiekin eta elkarrizketekin osatu du BERRIAk ikus-entzunezko pieza. Testuinguru bat jarri eta hainbat datu esanguratsu jasotzeaz gain, Justine Massika Bihamba Indarkeria Sexualaren Biktimentzako Emakumeen Sinergiako presidentearen, eta Julienne Baseke Nzabandora AFEMeko koordinatzailea eta Mama Radioko zuzendariaren adierazpen interesgarriak ere jasotzen ditu bideoak.

«Hego eta Ipar Kivun, eta Ituri eskualdean are gordinagoa da egoera. 1996an hasitako eta 2003 gaizki bukatutako guduak mineralen legez kanpoko ustiaketak eta horiekin loturiko talde militarren presentziak areagotu egiten ditu segurtasunik eza, emakumeen aurkako indarkeria sexuala eta herritarren barne migrazioa», xehatzen da ikus-entzunezkoan. Beste hainbat datu ere jasotzen ditu: Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren 2018ko datuaren arabera, 4,5 milioi barne migrante daude herrialdean, eta 811.300 errefuxiatu, berriz, inguruko herrialdeetan. Horietatik %60 emakumeak dira.


Summary: Ane Pikazak egin du Donostiako 57. Jazzaldiaren kartela. Jazzaren besarkada irudikatzen du afixak.

Uztailaren 21etik 25era egingo da Donostiako 57. Jazzaldia, eta badu kartela. Ane Pikaza ilustratzaile, aktore eta kultur kudeatzaileak egina da. Jazzaldiaren besarkada du izenburua, eta musikak hiriarekin duen loturan inspiratua dago. Kontxako badian kokatzen da, Igeldotik Urgullera, eta agertoki baten atzealde gisa ageri den jazzaren besarkada irudikatzen du. «Proposamen koloretsua da, Jazzaldian Donostia zuzeneko musikaz beteriko hiri distiratsu bihurtzen duten giroa eta espiritua islatzen dituena», azaldu du Jazzaldiak ohar baten bitartez.

Aktorea, Arte Ederretan lizentziatua eta Arte Dramatikoan diplomatua da Ane Pikaza. Antzerkia eta Arte Eszenikoak espezialitatearekin eta UOCeko Kultur Kudeaketa masterrarekin osatu zituen ikasketak. Uztartu egiten ditu ilustratzaile, aktore eta kultur kudeatzaile lanak. Ilustratzaile gisa egin dituen lanetatik, hauek nabarmentzen dira: Zinegoak, Zinemakumeak eta Durangoko Azokaren kartelak eta Gomutan eta Begiak zerumugan liburuetarako ilustrazioak. Horrez gain, aktore gisa, protagonista izan da Nora filmean, eta Azkuna zentroko Fatxada proiektuan ere parte hartu du.

Orain, La Dramatica Erranteren Yerma eta Altsasu antzezlanetako aktoreen artean dago; Maria Goirizelaiarekin batera sortutako konpainia bat da, eta harekin batera zuzentzen du Erriberriko Antzerki Jaialdia (Nafarroa).


Etxe ttipia, aldaketa handia

Summary: Etxe ttipia, aldaketa handia. AEBetan asmatu zuten ‘tiny house’ izena, krisiak karrikan utzi jendea atoi gainean etxetxoak eraikitzen hasi zelarik. Gaur egun, Ipar Euskal Herrian, alde nomadak, txikitasunak edo prezioak erakarririk, badira bizileku horren hautua egin dutenak.

Bada moda fenomenoa, baina bada bizimodua ere; tiny house edo etxetxoetan batez bestean hamabost bat metro koadro badirenez, nahi ala ez, oinarrizkora murriztu behar da dena. Ipar Euskal Herrian ere geroz eta gehiago dira, AEBetako subprime-en krisi ondoko aroan etxeak galdu zituztenek asmatu zuten bizileku mota hautatzen dutenak. Beren etxetxoa eraikitzen ari diren partikularrak, lan horretan laguntza eskaintzen duen artisaua eta etxetxo horien eraikuntzan berezitu den enpresa bat ezagutu ditu Hitza-k.

Atoi homologatu baten gainean zurezko eraikuntza izan ohi da tiny house delakoa, roulotte zaharraren garapena dena, batzuen arabera. Batzuek berena egiten dute, 20.000 euroz azpiko aitzinkontuarekin, besteek osoki eginarazten dute gutxienez 70.000 euro pagatuz. Bizileku nomada izanik, bideko arauak errespetatu behar ditu: 2,5 metro zabal gehienik, 3,5 tonako pisua haboroenik, eta zubi guztien petik pasatu ahal izateko 4,30 metroz azpiko goratasuna.

Bizilekuari lotu arau juridikoak, berriz, ez dira argi. Hutsune juridiko batean dira etxetxo horiek, arau bakarra delarik herriko etxearen baimena eskatzea lur batean plantatzeko. Mathieu Lhuilier zurgina, autoeraikuntzan ari nahi duena laguntzen aritzen da, eta hura ere halako batean bizi da, Irisarrin. “Bizitegi motak badira andana bat munduan, eta Frantziak ezin du dena legeztatu. Ondorioz, amalgamak egiten dira, eta tiny house-ak karabanen saldo berean kokatzen dira. Atoi bat delako, bizitegia delako”, erran du Lhuilierrek.

Oinarrizkoaren neurrian

Zuberoan bi lagun ari dira etxetxo mugikorra eraikitzen, kilometro gutiko distantzian: Sacha Disten Irurin —bertakoa da— eta Laurent Pribat Zalgizen —aloztarra da—. Lehenak emaztearekin erretretarako hautu hori egin du; bigarrenak ez zuen beste aterabiderik ikusten Zuberoan bizileku bat ukaiteko. “Badakit brikolatzen, eta etxe bat erosteko sosa ukan artean edo zerbait handiagoa egin artean, tiny-a zen neurri perfektua”, dio Pribatek. Disten, “ideiaren soiltasunak erakarri” zuen, baita nonahi instalatzeko posibilitateak ere.

Biek ezaugarri komun bat dute: oinarrizkora jo nahia, baita autonomiaren ideia bat ere, Distenek dioenez: “Beti ukan dut zerbait goiti-beheiti autonomoa izateko ideia. Aldiz, geroz eta jende gehiago ikusten dugu tiny-etako bizimodua hautatzen bestelako ibilbide bat eginez, baina autonomia nahi duenak, xerkatu lezake”. Eguzki panelak ezarriko dituzte biek teilatuetan, adibidez. “Ideia da norbere kontsumo maila apalaraztea. Botatzen duguna ere bai. Leku gutiago hartzea; nik ez nuen lurra hunki nahi etxe bat egiteko”, gehitu du Pribatek.

Lhuilierrek pertsona batzuk lagundu ditu beren egoitza fabrikatzen, eta, haren ustez, argi da “gehienak desazkuntza izpirituan” bizi direla. “Gutirekin bizi dira, baina luxuzko gauzak ere izan daitezke. Bada errealitate hori, gauza anitz ukaitearen ahala murrizten baitu, nahi ala ez. Espazio tipi orotan konplikatua da ukaitea 50 pare zapata, hiru bizikleta, lau auto…”.

Oinarrizkoa ez da bortxaz merkearen sinonimo. Disten eta Pribat, bakoitza bere manerako eraikuntzan abiaturik ere, 20.000 eurorekin helduko dira “gehien-gehienik” etxeak egitera. Donaixtin instalatua den Kusku enpresako Etienne Boissier zurginak tiny house horien prezioak aipatzen ditu: 20.000 euro inguru oinarrizko eraikuntza, eta barnekoa oro egitea bezeroaren esku gelditzen da, eta 70.000 euroz goiti bizitzera joateko prest. Haren arabera, “etxe baten erosotasuna” du hamabost metro koadroko zurezko etxetxoak.

Boissier duela bi urte, Angelun formatzaile zelarik, lagun batentzat tiny house bat egiten hasi zen kanpoan, bide bazterrean. Jendeak ikusi, interesa piztu, eta, orain, sei langilez osatua den Kusku enpresa sortu zuten. Badituzte lau eginak, beste bi bidean, eta kabanak ere egiten dituzte. “Egia da auto-eraikuntzan denen esku izan daitekeela egitea, baina denek ez dute horretan denbora pasatu nahi”, zehaztu du. Barneko antolaketak alda

tzen dira etxetxo batetik bestera, baina egitura berdinarekin baliatuak dira metro guztiak: paretarik ez, komuna bereizteko ez bada, eta mezanina bat ohea goratasunean ezartzeko, azpiko partea hobeki baliatzeko gisan.

Karabana edo mobile home deritzenetatik diferentziarik handiena, tiny house bat nagusiki zurez egina dela. Argumentu ekologista agerian uzten du horrek, Lhuilierren ustez: “Zurez egitearekin erran nahi du lehengai lokalak baliatzen ahal direla —zura denetan baita—; beraz, garraio logistika gutiago lehengaiak ekartzeko”. Baina zailtasun bat ere agerian dute eraikuntzan ari direnek, zurak pisu handia izaten baitu, eta 3,5 tonaren muga inposatua baitzaie.

Sacha Disten laborari eta musikariak bere tiny house etxetxoa egiten du

Kanadako zedro gorria baliatu izan dute zurginek, kalitate onekoa izateaz gain arina baita, baina Kusku enpresan aldatu dute baliatzen duten zur mota: “Zedro Gorria izugarri kario zen. AEB eta Kanada arteko gerra ekonomikoaren ondorioz, prezioak lehertu ziren; ondorioz, Bretainian tuia garatzen hasi dira. Ez da hain ederra,

baina berdin arina da”. Disten, berriz, lekuan lekuko zuhaitzetako zurarekin ari da, taulak erre ondotik kanpoan iraun dezaten; horregatik tiny anitz beltzak dira kanpotik. Pribat errekuperazioan atzeman lehengai desberdinekin, eta Lhuilier zur desberdinekin, aldikoan aldi. Isolatzeko, denek lehengai naturalak hobesten dituzte. Burdina bada usu atoian, egitura batzuetan ere, baina plastikorik ez.

Prekarioentzat aterabide

Moda fenomenoak ezagutarazirik, eraikuntza horiei interesatzen hasiak dira zenbait instituzio ere. SOLIHA egitura, Abbe Pierre fundazioa eta langile gazteen bizilekua abiatu ziren gogoeta baten parte izan da Lhuilier: “Hutsune juridikoa badenez, politikariei egokitzen zaie hautuak egitea, eta, hautu oro bezala, asumitu behar da. Ez da beti aise asumitzea, potentzialki herritarren parte bat kontra izan daitekeelako, faktore ezezagunak badirelako halako bizitegietan eta ez dakigulako jendeek zer erreakzio ukanen duten”.

Gogoetak fruituak eman ditu: hamabost tiny house eraikiko dituzte Angelun, Senperen eta San Martiko Harrian (Okzitania) sasoilariak aterpetuko dituzten herrixkak sortzeko. Udan itsasbazterrean eta neguan mendian ezarriko dira. Kanboko Lanteia gune partekatuan aspalditik halako gogoetak badituzte Lhuilierrek eta haren lagunek: “Iñaki Noblia [arkitektoa] eta SOLIHArekin muntatu dugun proiektu hori hastapen bat izan daiteke. Bizitegi sozial gisa, presondegi ondoko gizarteratze prozesu bat izan daiteke, etxebizitzak eraikitzen ikasteko adibidez”. Ttipia ez dutenez handien esku utzi nahi, tiny house horien fabrikazioa enpresa ttipien esku izanen da. Bakoitzak bi egiten ahalko ditu, gehienez.


Partekatu nahi duten bidaia

Summary: Partekatu nahi duten bidaia. Emma Larretaren, Rosa Marcosen, Pilar Navarroren eta Idoia OrduñÂaren bizipenak eta hitzak dokumental bilakatu ditu Marga Gutierrez zuzendariak: ‘AMA-DAS’ lana egin du, indarkeria sufritu duten emakume elbarrion esperientzien berri emateko.

Estreinaldiaren aurreko urduritasuna sentitzen dute. Jende anitz dute agurtzeko zain. Zorion mezuak jasotzen ari dira han eta hemen. Eutsi ahal izateko esperantza dute, eta ilusioaren indarraz egiten diote aurre nekeari. Gauza guztien gainetik, desio bat dute: “Ikusi, eta hitz egin ezazue; errealitatea duzue aurrean; egin gogoeta. Jarri gaia erdigunean lagunekin edo familiarekin zaudetenean”. Denen aurrean jarri dira Emma Larreta, Rosa Marcos, Pilar Navarro eta Idoia Orduña. Indarkeria sufritu duten emakume elbarriak dira, eta Marga Gutierrezek AMA-DAS dokumentalean (En Buen Sitio, 2022) jaso ditu haien hitzak eta esperientziak. Film hori estreinatzeko zain, ikus dezatela eskatu diete pantailan ageri diren lau emakumeek herritar guztiei. “Ikusi, eta hitz egin ezazue; errealitatea duzue aurrean”.

Emma Larreta da esaldi horren bidez ikusleen artean gogoeta pizteko grina adierazi duena. Dokumentala egiteko esperientziari buruz, garbi erran du “bidaia zoragarri bat” izan dela. Iruñean estreinatu dute filma, Golem Baiona aretoan, hilaren 10ean, eta zuzendariarekin jendaurrean egin dute bat Larretak eta kameraren aurrean jarri diren bertze hiru emakumeek. Cocemfe elbarritasun fisikoa eta organikoa dutenen elkarteen federazioaren babesa jaso dute laurek. Izan ere, erakunde horrek egindako ahalduntze tailerrek agerian utzitako errealitatea izan da Gutierrezen dokumentalaren abiapuntua.

“Emakumeentzako ahalduntze tailerrak egiten hasi ginen 2015. urtean. Egin aurretik eta gero, inkesta moduko bat betearazi genien parte hartzaileei, eta zur eta lur gelditu ginen jasotako datuekin: ehun emakume aritu ziren tailerretan, eta erdiek azaldu zuten indarkeria sufritu zutela”. adierazi du Cocemfeko Nafarroako kudeatzaile Edurne Jauregik.

Autokritikari eman nahi izan dio tokia Jauregik, bertze deus baino lehen. “Orain arte, ez gara gai izan gertatzen ari zena ikusteko. Trebatu behar izan dugu, gero bertzeak trebatzeko urratsa egiteko”. Formakuntzarekin batera, ikerketaren esparrua landu du Cocemfek, eta lan egin du, gainera, “gertatzen ari zen hori” ikusgarri bilakatzeko. Indarkeria agerian utzi, eta aurre egin ahal izateko.

Bideo bat abiapuntu

2016an, ¿Qué es el para ti el amor? (Zer da maitasuna zuretzat?) sei minutuko bideoa egin zuen Cocemfek, indarkeriaren auziari heldu eta gizartera zabaltzeko asmoz. “Orduan sortu zen lan serioago bat egiteko ideia”, kontatu du Jauregik. Gutierrezek ideia hori jaso, eta AMA-DAS sortu du. Txuri-beltzean filmatutako lan bat da, eta gordinean erakusten du indarkeriaren gaia. Bikotekideen tratu txarrak; bai eta gurasoena ere, zenbaitetan. Gordinean erakusten du elbarritasunak emakumeon egunerokoan duen isla; eta gordinean erakusten du, batez ere, kameraren aurrean jarri diren andreek indarkeria horri guztiari aurre egiteko izan duten gaitasuna.

“Gaur, hemen, eder ikusten nauzue; ez dut bat egiten gizarteak desgaitasunari buruz duen ideiarekin, ez baitut gurpil aulkirik. Horrek ez du erran nahi, ordea, laguntzarik behar ez dudanik”. Rosa Marcosenak dira hitzak. Fibromialgia diagnosi bat du orain, baina urte luzez buruko osasunarekin lotu dute medikuek haren oinazea, eta psikiatrarengana bideratu dute, behin eta berriz. Bere memoriari eragiten dio eritasunak; bere egunerokoari, oro har. “Minak jota ohetik ezin altxa gelditzen naiz tarteka; edo harrikoa egiten hasi, eta platerek eskuetatik ihes egiten didate”, kontatu du.

Diagnosiaren garrantzia nabarmendu du, gisa horretako paperek baino ez baitute ematen sistemak zor dion laguntza jasotzeko aukera. Eta, halere, salatu du zer hobetu badela.

Bat egin du Larretak. “Jendeak uste du emakume elbarria bazara eta, gainera, indarkeria matxistaren biktima, dirua sobran duzula laguntza publikoei esker. Ez da egia. Nik, zorionez, ez dut horrelakorik behar, baina garbi izan dezala jendeak erakundeek hamaika traba jartzen dituztela dagokiguna lortzeko”. Larretak badaki zertaz ari den: 2007an, hogei labankada baino gehiago eman zizkion bikotekide ohiak, eta hilzorian utzi zuen, Donostiako karrika batean.

Eraso horrek eragin dio Larretari egun duen desgaitasuna. Egoera horretara egokitu behar izan du, eta ikasi, batez ere, beldurrik gabe bizitzen. “Biluzi” egin da AMA-DAS dokumentalean, baina ez du damurik. “Kontent” dago parte hartu izanaz. “Une gogorrak izan ditugu, gogorra delako, gehienetan, atzera begiratzea, baina egin behar genuela garbi dut, desgaitasunen bat duten emakumeak erdigunean jartzeko”.

Laguntza jaso

Dokumentala estreinatzeko ordua ailegatzeko zain, “urduri” da Pilar Navarro. Onartu du, halere, “esperientzia polita” izan dela. Batez ere, jasotako laguntza eskertu du: “Cocemfeko jendea zoragarria da, eta anitz babestu naute prozesu osoan”. Elbarritasun organikoa du Navarrok, eta bat egin du Larretak eta Marcosek errandakoarekin; erakunde publikoen konpromisoa eskatu du desgaitasunaren auziari “behar den bezala” heltzeko; Navarro luze mintzatu da, Gutierrezek zuzendutako lanean, bere bizitzako gorabeheren inguruan, baina, hedabideen aurrean, kostatu zaio indarkeriak jotako iraganaz hitz egitea.

Idoia Orduñarentzat ere iraganeko kontu bat da indarkeria matxista. “Hemen nago garbi errateko posible dela aurrera egitea. Aski zela erabaki nuen une batean; laguntza eskatu, eta atzean utzi dut indarkeria”.

Haur baten ama da Orduña. Esklerosi anizkoitza du, eta gurpil aulki bat behar du orain mugitzeko. Erran du “lotsa” ematen diola laguntza eskatzeak, oraindik ere; laguntza hori behar duela onartzeko prozesuan da, laguntza hori jasotzeko eskubidea duela aldarrikatzeko bidean, alegia. “Egungo sisteman, ditugun zailtasunei aurre egiteko laguntza behar dugu, eta erakunde publikoei dagokie laguntza horiek bideratzea”, nabarmendu du.

AMA-DAS dokumentalean bat egin duten lau emakumeek elkarri eman diote behar izan duten laguntza hori; elkarri eman diote babesa, eta elkar lagundu dute kameren aurrean beren bizipenen berri emateko egin duten prozesuan. Sortu duten giroa eskertu du Marga Gutierrez zuzendariak, hain zuzen ere. “Izugarri eskuzabalak izan dira laurak; lan honek erakusten digu desgaitasuna gure egunerokoan dagoela; eta gure egunerokoan daudela, halaber, indarkeria sufritzen duten emakumeak; gure lagunak dira, gure senideak, gure bizilagunak”.

Larretak, Marcosek, Orduñak eta Navarrok, berriz, zuzendariaren “zaintza” eskertu nahi izan dute. Errespetuz egindako dokumental bat dela nabarmendu dute, eta eskertu egin dute Gutierrezen begirada.

Atzo, Ismaliako jaialdian

Cocemfeko kudeatzaile Edurne Jauregik ere nabarmendu du Gutierrezen lanaren emaitza, eta AMA-DAS dokumentalaren bidez desgaitasunen bat duten emakume guztiak erdigunean jarri nahi izan dituztela erantsi du. “Kolektibo bati eman diogu anitzetan ukatu egin zaion ahots hori”, erran du.

Ahots hori Egiptoko Ismaliako zinema jaialdira eramanen du Marga Gutierrezek. “Biziki kontent” da jaialdi horretan parte hartzeko izan duen aukerarekin. Atzo aurkeztu zuen dokumentala hango ikus-entzuleen eta kritikarien aurrean.

Larretaren, Orduñaren, Marcosen eta Navarroren bizitzako bizpahiru urte partekatu ditu zuzendariak; lan horren bidez, ikus-entzule guztiekin partekatu nahi du orain lau emakumeek elkarrekin egindako bidaia. Lau dira Gutierrezen lanak jasotako istorioak; lau horiek bertze anitzen ordezkari bilakatu dira.


Summary: Autobideetan motelago, eta igandean autorik ez. IEA Nazioarteko Energia Agentziak hamar neurri proposatu ditu epe laburrean petrolio ekoizpena gutxitzeko.

Zer egin daiteke petrolio kontsumoa gutxitzeko? IEA Nazioarteko Energia Agentziak dekalogo batekin erantzun nahi izan dio galdera horri.

Errusiak Ukraina inbaditu izanak energia krisi bat sortu duela eta, IEAk uste du eguneroko bizitzari lotutako ekintza nahiko xume batzuekin petrolioaren kontsumoan «murrizketa nabarmenak» lor daitezkeela, eta, horrela, eragotzi eskasia zabaltzea eta upelaren prezioa neurrigabe haztea. «Ahalegin horiek gutxitu egingo lituzkete mundu osoan kontsumitzaileak jasaten ari diren prezio mingarriak. Kalte ekonomikoa arinduko litzateke, hidrokarburoen diru sarrerak murriztuko litzaizkioke Errusiari, eta bide jasangarriago batean lagunduko luke».

Osorik betez gero, IEAk kalkulatu du lau hilabeteko epean egunean 2,7 milioi upel gutxiago beharko liratekeela, gutxi gorabehera Txinako auto guztiek egunean kontsumitzen duten petrolioa. Aurrezkia are handiagoa izango litzateke gorabidean dauden herrialdeetan ezarriko balitz, baina, printzipioz, IEAk bere bazkide diren lurraldeetan ezarrita egin ditu kalkuluak, hau da, herrialde industrializatuenetan. Horiek gastatzen dute petrolioaren ia erdia.

Honako hauek dira proposamenak:

1. Autobideetan abiadura mugak gutxienez hamar kilometro orduko gutxitzea. Neurri horrekin 290.000 upel aurrez daitezke autoetan, eta beste 140.000 kamioietan.

2. Etxetik lan egitea astean hiru egunez. Astean egun bat etxetik lan egiteak 170.000 upel aurreztuko lituzke; hiru egunez lantokira ez joateak, 500.000 upel.

3. Igandetan hirietan autorik ez ibiltzea. Hilean egun batean autorik ez izateak 95.000 upel aurreztuko lituzke; lau igandez egitea, 380.000 upel.

4. Garraio publikoa merkatzea. Horrekin batera, oinez ibiltzea eta bizikletaz ibiltzea erraztu eta bultzatu beharko lirateke. Aurrezkia: 330.000 upel egunean.

5. Hiri handietan autoek matrikularen arabera zirkulatzea. Egun batzuetan matrikula bikoitiak dituztenak baimenduko lirateke, eta bakoitia dutenak hurrengoan. 210.000 upel aurrez ditzake neurri horrek, IEAren arabera.

6. Autoa gehiago partekatzea. Batez beste, Europan eta beste lurralde industrializatuetan 1,5 bidaiari doaz autoko. Bidaien hamarren batean autoak %50 beteago egonez gero, eta autoak modu eraginkorrago batean gidatuz gero, 470.000 upel aurrez daitezke.

7. Kamioietan eta furgonetetan gidatze eraginkorragoa bultzatzea. Mantentze lan egokiarekin, pneumatikoen presioa hobetu kontrolatuz eta erregai gutxiago gastatzeko teknikak irakatsiz eta erabiliz, 320.000 upeleko aurrezkia egin daitekeela dio IEAk.

8. Trenek hegazkinak ordezkatzea. Hirien arteko bidaia ez oso luzeetan (mila kilometrotik beherakoak), IEAk uste du abiadura handiko trenak alternatiba egokia direla hegaldi laburrak ordezkatzeko. Gaueko trenak ere hobeto erabilita, hegaldien %2 ordezka ditzakete, eta 40.000 upel aurreztu.

9. Negozio bidaiak mugatzea. Bilerak egiteko beste aukera batzuk baliatuz gero, 260.000 upel ez kontsumitzea ekar dezake.

10. Auto elektrikoak eta eraginkorrak sustatzea. Handitzen ari da auto elektrikoen eta hibridoen salmenta, Europan batez ere. Hurrengo hilabeteetan espero diren salmentekin 100.000 upel aurrez daitezke egunean datozen lau hilabeteetan. Laguntza publikoak handituz gero, aurrezkia handi daiteke.


Summary: «Argazkilari ofizioa desagertzear dago: ez da uste bat; nabaritzen dut». Euskal Herriko mendiak eta kultura izan ditu jopuntuan Yanizek berrogei urtez. Digitalizazioa bete-betean ezagutu du, eta nabaritu du nola egin duten okerrera freelanceen baldintzek.

Liburuz betetako kutxa mordoa, milaka argazki miniaturazkoren artxibo fisikoa, eta, horiekin batera, baita ordenagailuak ere, eta gordailu digitalak. Baliabide berrietara egokitu, lehengoak ahaztu gabe: lan egiteko modu horren isla da Santiago Yaniz Aramendia argazkilari eta kazetariaren estudioa (Bilbo, 1957). Analogikoki zein digitalki, berrogei urteko ibilbidea egina du jada.

Nola sortu zitzaizun argazkilaritzarekiko interesa?

Klaretarrekin ikasi nuen, eta, sasoi hartan, Batxilergoan, baneukan eskulanekin lotutako ikasgai bat. Maisua apaiz bat zen, eta martxan jarri zuen argazkilaritzako laborategi bat. Lagunekin mendira joaten nintzenean, gustura egiten nituen argazkiak, baina beste barik. Ikasteko sartu, eta harrituta geratu nintzen; magia itzela aurkitu nuen.

Profesionalki bide horri jarraitu diozu, ezta? Mendiko argazkilaritza asko jorratu duzu.

Beti ibili naiz mendian, eta orain ezin dut mendian pentsatu argazkilaritzan pentsatu gabe. Mendiagatik hasi nintzen argazkilaritzan, eta orain dena dago lotuta niretzat. Ez ditut mendiko irudiak bakarrik ateratzen, baina, printzipioz, ezin naiz mendira joan eta argazkirik ez atera.

Oro har, Euskal Herriko bazterretan jarri izan duzu arreta.

Bai. Hasieran, nire lehenengo lan profesionalak argitaletxe batekin egin nituen: Etor-ekin; Euskal Herriko kulturarekin lotura zuen. Interesatu zaizkit nire inguruko kulturak, jaiak, edozein gauza. Askotan esaten dut: nik, Burgostik [Espainia] behera, ezer ez [barreak]. Euskal Herrian eta Pirinio osoan mugitu naiz, bai motibazioagatik, bai lanagatik.

Argazkiak ateratzeko modua asko aldatzen da mendikoak izan edo jaietakoak izan?

Naturan, begiratu behar dira argia, momentuak… Jaietan, edo jendearekin egiten den argazkilaritzan, oro har, jendearen mugimendua begiratu behar da. Jendearekin eta lekuekin egiten den harremana ezberdina da. Baina nik modu antzekoan egiten ditut argazki guztiak: komunikatzen dut, eta lotura lortzen dut lekuarekin, jendearekin… Pilo bat begiratu eta sentitu: horrekin, argazkiak naturalki etortzen dira.

Kazetaritza ere ikasi zenuen. Nola uztartu dituzu bi lanak?

Kazetaritza ikasi nuen argazkilaritza aplikatzeko moduak topatzeko. Askotan, bi lanak batera egin izan ditut, testuak eta irudiak. Pila bat lagundu dit, bai praktikan, enkarguak lortzeko, baita nire begirada zabaltzeko ere; biak batera egitea inportantea da. Kazetari batekin joan naizenean, ni argazkiak egiten eta hura testuak idazten, elkarren begiradak osatu ditugu.

Adibidez, 1997an, Everest mendiko espedizio batean parte hartu zenuen, eta irudiak eta testuak egin zenituen.

Hori apustu berezi bat izan zen. Deia egunkarian mendiko informazioa egiten nuen; ia hogei urtez egin dut. Zuzendariak galdetu zidan ea Everestera joango nintzen, eta erantzun nion baietz, hurrengo egunean bertan, eta testuak eta argazkiak bidaliko nituela handik. Apustu inportantea izan zen, [Iberiar] penintsulan inork ez zuelako bidalia irudi bat espedizio batetik. Pila bat kostatu zitzaigun, baina lortu genuen.

Nolakoa izan zen handik lan egitea?

Talde txiki bat ginen. Nik, kazetari moduan, egia esan behar nuen. Telefonoa genuenez, jendeak etxekoekin hitz egiten zuen, eta kontatzen zieten egunkarian agertu zirela. Eta haiek niri: «Ei, Santi, esan didate ez dakit zer idatzi duzula periodikoan nitaz». Konpromiso itzela nuen. Nire lan egiteko modua beti izan da horrelakoa: egia kontatzea eta nire ikuspuntua ematea.

Eta baliabideei dagokienez?

Gogorra izan zen: egunero kronika txiki bat egin behar zen, oso modu prekarioan. Dena bikoiztuta eroan genuen, eta eskerrak: ordenagailuetako bat lehenengo astean hondatu zen. Sasoi hartan, 250 kilobyteko argazki bat telefonoz bidaltzeko hamabi minutu behar ziren; ez megabyteak, kilobyteak. Eta, askotan, argazki erdia heltzen zen, eta beste erdia, ez. Baina esperientzia izugarria izan zen.

Zure lan egiteko moduan mugarria izan zen?

Ni beti aurretik ibili naiz: inork ez zuenean faxik, nik bat nuen etxean. Estatu Batuetatik ekarri nuen maletan, ezkutuan. Espedizioa garrantzitsua izan zen garai hartan, baina, gero, ez hainbeste.

2001ean, ETBko Euskal Herria lau haizetara saioa helikopteroz grabatzen zenbiltzatenean, istripua izan zenuten: lau lagunetatik zu baino ez zinen bizirik irten. Gertaera horrek lanarekiko ikuspuntua aldatu zizun?

Bizimodua aldatu dit, baina lana ez. Jabetu nintzen bat-batean bizitzak ihes egiten duela. Esan nion neure buruari: «Hemendik aurrera ez dut korrika egingo». Beti gozatu behar da, eta balioa eman behar zaio edozein momenturi; momentu honek izan behar du polita, inportantea, baliozkoa, ez datorren hilabetean egingo dudanak. Uste dut lortzen dudala, nahiz eta bizimoduak korrika eramaten gaituen. Lanean, hortik aurrera, enkarguak sobran izan nituen, baina aukeratu egiten nituen: batzuei ezetz esan, eta gustura egingo nituenak onartzen nituen.

Aurretik ez zenuen ezetz esateko joera hori?

Ez hainbeste. Uste nuen zenbat eta lan gehiago eduki hobe zela. Baina gero konturatu nintzen: ni bizirik atera nintzen, baina beste hirurak ez, eta haiek adina aukera nuen bizirik ez ateratzeko.

Istripua gertatu eta gero, egin duzu lanik helikopteroz?

Euskal Herria lau haizetara programa eten egin zen urtebetez. Gero berreskuratu zuten, eta esan zidaten ea igoko nintzen helikopterora. Saiatu nintzen: pasatu nuen ordu laurden gogor bat oso, denak niri begira, baina gero pozik ibili nintzen.

Freelancea izan zara beti.

Aukerak izan ditut kontratu bat edukitzeko. Baina, finko egiten baninduten, kaiola batean sartuko ninduketen. Gogorra da nire bizitza. Beti egon izan naiz krisialdian: batzuetan diru asko irabazi dut; beste batzuetan, gutxi. Aldizkari asko itxi dituzte, zabaldu dituzte beste batzuk…Ikasten baduzu horrela bizitzen, ezjakintasun hori oso positiboa da sorkuntzarako.

Hala ere, badirudi azken urteetan freelanceen baldintzek okerrera egin dutela. Zuk igarri duzu aldaketa hori?

Bai, askoz zailagoa da. Argazkilari ofizioa desagertzear dago: ez da uste bat; nabaritzen dut.

Zertan, adibidez?

Nik enkargu pila eduki izan ditut. Adibidez, museo askorekin egin izan ditut lanak urtero, funtsetarako argazkiak, eta abar. Museoetakoek jada ez dute lanik eskatzen; teknikariek egiten dituzte argazkiak. Esan izan didate: «Nagusiak esan digu erosteko argazki kamera bat eta guk ateratzeko irudiak». Prentsarako lanetan, kazetariek telefonoarekin egiten dituzte argazkiak, eta edozerk balio du. Nik idatzi egiten dut, argazkiak egiten ditut, artxibo itzela dut; orain dela sei urtetik nabil droneekin lanean, bideoak ere egiten ditut, eta, hala ere, bizitzea askoz zailagoa da orain. Nire liburuak egiten ditut; editore bihurtu naiz. Zergatik? Ikasi dudalako kudeatzen duenak ateratzen duela dirua, bereziki. Ikasi dut inprentako lana, papera nola maneiatzen den… Ofizioa zabaldu egiten da. Niretzat, esperientzia berriak beti dira aberatsak.

Prekarizazioak bultzatu zaitu ikasi behar izatera?

Beti egon naiz ikasten. Noski, digitalizazioa aldaketa oso handia izan da. Milioi erdi bat diapositiba dut artxiboetan, dagoeneko ez dutenak ezertarako balio; bueno, nik oraindik erabiltzen ditut… Eta hasieran inork ez zuen gura irudi digital bat. Arazo handiak izan nituen editoreekin, inork ez zekielako prozesua nola amaitu ondo. Denok ikasten genuen: inprentakoek, maketaziokoek… Kamera digitalarekin eta analogikoarekin joaten nintzen argazkiak egitera. Bi aldeetan egon garenontzat, oreka egiten, oso prozesu konplikatua izan da.

Ematen du hasieran geldoagoa izan zela prozesu hori, baina bat-batean azkartu egin zela.

Egia da. Eta abantailak baditu, baina desabantailak ere bai.

Adibidez?

Nik ordu berak eman izan ditut landa lanean eta artxiboko lanean. Eta orain berdin gertatzen da: irudi bat amaitzeko, ordenagailuan landu behar da. Gustuko lana da, baina baita astuna ere, eta nik argazkiak egin nahi ditut.

Lehen, artisau lana zen gehiago?

Diapositibetan etiketak jartzen dira, eta, hori egiteko, orduak eta orduak behar dira. Bazoaz lan bat egitera, etortzen zara hamar-hamabost argazki filmekin, bidaltzen dituzu laborategira, kutxatxoetan ematen dizkizute, eta hasten zara identifikatzaileak jartzen, ordenatzen… Lan izugarria da; argien mahaia, tortura bat. Lan egiteko beste modu bat da. Orain, ordenagailuan egiten dugu lana.

Etengabe ari zara egokitzen teknologia berrietara?

Orain bideoa egiten sakontzen nabil. Ikusi dudalako dibertigarria eta interesgarria dela, eta enkarguak ateratzeko hobea dela, gehiago eskatzen dituztelako mugimenduak dituzten irudiak estatikoak baino. Oraingo kazetaritzak multimedia izan behar du, hala eskatzen dutelako.

Eta zuri zer eman dizute teknologia berriek?

Beste begirada bat izateko laguntza. Adibidez, droneak. Helikopteroz ibiltzeko, dirutza behar da; droneekin, gutxiago. Baina ez da gauza bera drone bat edukitzea eta harekin begiratzea. Argazkilariaren lana ez da dronea maneiatzea, baizik eta beste ikuspuntu batetik begiratzea. Horretan bai laguntzen dutela teknologiek.


Besteen esku nahiago?

Summary: Besteen esku nahiago?. Energiaren eta lehengaien mendekotasunak dakarren ahulezia bistaratu du Ukrainako gerrak. Alabaina, beste arlo batzuetan ere antzekoa da egoera, nahiz eta badauden tokian tokiko burujabetza sustatzeko egitasmoak ere.

Ukrainako gerrak agerian utzi du energiaren, hornigaien eta lehengaien arloetan atzerriko herrialdeekiko mendekotasuna dagoela. Ukrainako eta Errusiako inportazioak dira oraingoan, baina izan dira bestelako adibide gehiago ere duela gutxi: esate baterako, mikrotxipen eskasiak hainbat industria sektoretan eragindako etenak, edo, iaz, Suezko kanala blokeatu zuen kargaontziak sortutako anabasa.

Energia eta lehengaiak bezala, herritarren bizitzetan funtsezko bihurtu dira beste zenbait produktu eta zerbitzu ere. Zer gertatuko litzateke, adibide baterako, egunen batean AEBetako teknologia multinazionalek Gipuzkoan ematen dituzten zerbitzuak etetea erabakiko balute? Edo eurotan ordaintzeko arazoak sortuko balira?

Bestelako mendekotasun batzuei, horiek eragiten dituzten arazoei eta burujabetza sustatzeko asmoz tokian-tokian sortzen ari diren alternatiba batzuei buruz hitz egin dute Jokin Castaños Goiener kooperatibako kideak, Alex Lopez Ekhilur kooperatibako kideak eta Joseba Makazaga EHUko irakasle eta UEUko kideak.

Joko arauak aldatuta, energia garesti

Herritar asko erabat harrituta geratu dira egunotan argindarraren edo gasaren faktura iritsi zaienean: aparteko kontsumorik egin ez arren, bikoiztu edo hirukoiztu egin zaie ordaindu beharrekoa —eta Ukrainako gerra hasi aurrekoak dira orain iristen ari diren fakturak—. “Merkatua erabat desitxuratuta dago”, esan du Jokin Castaños Goiener kooperatibako kideak. Bi arrazoi aipatu ditu: batetik, Ukrainako “aitzakia”, datozen hilabeteetan ere prezioetan egonkortasun falta eragin dezakeena. Bestetik, eta nagusiki, iazko ekainean Espainiako Estatuko argindarraren handizkako merkatuko joko arauak aldatu izana.

Hain zuzen ere, aldaketa horren ondorioz, megawatt-orduaren gehienezko prezioaren sabaia mugitu egin zuten: 180,6 eurotik 3.000 eurora. Merkatu marjinalista denez, azken ekoizleak jartzen du prezioa. Energia nuklearra beti martxan egoten da, baina eguzki, ur eta haize energia naturaren mende daude. Horrek eragina du ekoizpenean, iturri horien bidez lortutako argindarra nahikoa ez bada —merkeenak horiek dira—, gas natural bidezko ekoizpenera jo behar izaten delako. “Ez du zentzurik, baina eguneko prezioa azkenak jartzen du, eta normalean gasa izaten da azkena. Orduan, ekoizle handiek jartzen dute prezioa, eta 180 euroko sabaia kendu zutenez…”.

Askok eskatzen dute gasa argindarraren prezioaren kalkulutik bereizteko, berez, prezioa merkatzea ekarriko bailuke horrek. “Orain gasa erre duen ekoizle horrek zenbatean zeukan erosita? 50-100 euroan? Instalazioak, bidesariak, langileak… ordaindu behar dira, baina horrek ez du esan nahi 700era igotzeko eskubide morala duzunik, baina merkatuak uzten dizunez…”.

Energiaren kontrola berreskuratzeko eta haren garrantziaz jabetzeko sortu zuten Goiener, 2012an. Burujabetza energetikoa dute helburu, baina egun ez dute bazkide guztien beharrak asetzeko adina ekoizten. Horregatik, merkatu elektrikoan erosten dute energia berriztagarria.”Gurekin edo beste merkaturatzaile batekin egon, prezioa denontzat dago garesti, baina ikusten dugu gure eredua iritsi zaiola gizarteari”. Azken egunotan, esaterako, jende asko joan zaie bazkide egiteko interesarekin.

Energia burujabetzarako bidean, besteak beste, ekoizle txikiengana jo, eta horiekin zuzeneko erosketa adosteko ahaleginetan ari da kooperatiba. Horrez gain, udalerrietan energia berriztagarrien komunitateak ari da bultzatzen. “Kontsumoan, eraginkorrak izan behar dugu, eta, ahal dela, gure energia guk ekoitzi”.

Nabarmendu du energia eredua eraldatzeko sortu zirela, baina eraldaketa sozialean ere jarri nahi dutela “alea”. Energia komunitateen adibideari heldu dio, eta azaldu du energiaren gaineko kontrola izateko, komunitate horiek tresna bat izan behar dutela, “herritik eta herriarentzat”; horregatik, ezinbestekotzat jotzen dute komunitatearen partaidetza izatea, proiektua norbere sentitzeko. “Zerbitzu kooperatiba bat direnez, guretzat logikoena da kooperatiba izatea, behetik gorako ereduarekin. Hor ere, adibidez, ez du zentzurik Araban eguzki panelen parke bat sortu eta Bergaran kontsumitzeak”.

Energia berriztagarrietara mugatzen da Goiener. Bruselak energia berdetzat izendatu du energia nuklearra ere, eta, energia hornidurak arriskuan ikusita, azken asteotan indarra hartu dute mota horretako energiaren aldeko hotsek ere. “Egungo eskaerari erantzuteko ahalmenik ez dute energia berriztagarriek, hori egia da. Berandu gatoz, eta horretaz baliatzen dira esateko energia nuklearra dela irtenbidea”. Goienerren ez dira horren aldekoak: “Ez da garbia, eta oso- oso arriskutsua da”.

Dirua nori eman erabakitzeko aukera

Garraiolari errusiar batzuei gertatutakoa kontatu du Alex Lopez Ekhilur kooperatibako kideak. Ukrainako gerraren harira, Visa konpainiak erabaki du Errusiako kontuetara lotuta dauden txartel guztiak blokeatzea. Europan zebiltzan garraiolari horietako batzuk, dirua izan arren ordainketa sistema blokeatu zitzaienez, ordaindu beharrekoa ordaindu ezinda geratu ziren. “Edonoiz bestelako interesengatik Visa txartelak kenduz gero, tokiko ekonomian ere ez ditugu ordainketa alternatiba asko, eta daudenak ere enpresa pribatuen esku egoten dira normalean”.

Ordainketa sistema propioa sortu du Ekhilurrek, eta, Gipuzkoan, Hernanin dago martxan. “Guztiz legala da, eta planteatzen dugu sare hori gure kontrolpean jarri eta guk erabakitako arauen bidez funtzionatzea; beste era batera esanda, ordainketa sistema kontrolatuz, hor barruan ibiliko den dirua kontrolatzea”. Ekhiak esaten zaie Ekhilur sarean dabiltzan euroei, beste ordainketa sistemetatik bereizteko. “Arauak herritarren esku daude, eta noizbait ordainketa sistemak beste era batera funtzionatu behar duela erabakitzen bada, hala egingo da”.

Kontrol horri esker, adibidez, Lopezek azaldu du zein partaide onartu eta zein ez erabaki dezaketela. Herritarrei ez ezik, merkatari txikiei, autonomoei, eta enpresa ertain eta txikiei bakarrik utziko diete sartzen Ekhilurren. “Horrekin lortzen duguna da tokiko ekonomiaren zati bat babestea merkatari, autonomo eta herritarrentzat, zirkuitu ekonomiko propioa indartzea”.

Baditu beste helburu batzuk ere egitasmoak; besteak beste, herritarren eta merkatarien arteko harremanak estutzea eta komunitatea indartzea. “Errusian bertan ikusi da: dirua baldin baduzu, seguru zaudela uste duzu, baina diru hori blokeatzen badizute…”. Orain, Hego Euskal Herriko beste herri batzuetara zabaltzea dute helburu Ekhilurren. “Lehia eremu batetik, lankidetza eremu batera joan nahi dugu”.

Datuak emateak eragiten ez duelakoan

“Energia, kanpotik ekartzen dugu; industriako lehengaiak, kanpotik; elikagaiak bertan baditugu, baina horietako asko ere kanpotik datoz… Lepotik gorakoa bakarrik geratzen zaigu, eta txapela jartzeko bakarrik erabili behar badugu, gaizki goaz”, esan du Joseba Makazaga EHUko Informatika Fakultateko irakasle eta UEU kideak. Uste du gaitasun teknologikoa, berez, badagoela hemen; baina nabarmendu du gaitasuna edukitzea ez dela aski. “Hori garatzeko jarri beharreko dirua jartzeko prest gaude?”. Argi du erantzuna: “Orain agintean daudenek teknologiaren burujabetzaren inguruan ez dute ezertxo ere egiten”.

“Arriskutsuak” iruditzen zaizkio azken aldian hartu dituzten erabaki asko. “Ikusten dugu zer ari den gertatzen energiarekin, eta hori ere aurretik hartutako erabaki batzuen ondorio da”. Hezkuntzaren arloan ikusten dituen hamaika adibide aipatu ditu; esate baterako, eskolek Windows erabiltzeagatik urtero dirutza ordaintzea, edo ikasle guztiei gmail kontuak egitea. “Jaurlaritzaren mendeko eskola publikoak ari dira umeen datuak ematen Googleri. Eta hori eztabaidan jartzen baduzu, paranoiko hutsa zarela esaten dizute”.

Badaki hasieran kostu eta lan handiagoa eska dezakeela teknologian inbertitzeak. “Baina luzera begira, lanpostuak sortzen dira, enpresek hemen ordaintzen dituzte zergak… Googlek ez du hemengo ezer finantzatzen”. Inguruan gertatu zitzaion beste kasu bat ere kontatu du Makazagak. “Asko haserretu ninduen, adibidez, Jaurlaritzak itzultzaile automatikoa egitea kanpoko enpresa bati agindu izanak. Donostian bertan ditugu Ixa taldekoak, EHUko informatika fakultatean, eta munduan erreferenteak dira arlo horretan. Eta kanpokoei esan behar diegu egiteko? Kontratu hori emanez gero, akaso lauzpabost ikertzaile gehiago izango zituzten”.

Uste du norberak ere hausnartu behar duela gaiaren inguruan. Telefonoan kokalekua aktibatua izatea izan daiteke adibide sinple bat: “‘Berdin zait, ez dit eragiten’ pentsatzen dugu. Baina denda batetik atera, eta mezua iristen zaigu galdetuz zer moduzko zerbitzua eman diguten. Eta guk erantzun. Mendeko ari gara bihurtzen, eta geuk erabakita”.

Makazagak gogoratu du software askearekin egin ezin diren gauza gutxi daudela gaur egun, eta atzerriko multinazionalen mendekoak ez diren zerbitzuak ere ugari direla. “PuntuEUS fundazioak badu ni.eus posta zerbitzua. Katalunian, hezkuntza arloan, software irekian oinarritutako aplikazioekin aritzen dira. Guk nahiago dugu ingelesez etorriko diren makina batzuk erostea?”.

Egunen batean enpresa handi horiek dirua behar badute zer gertatuko litzatekeen pentsatzea galdegin du Makazagak, edo haiei zergak ordaintzeko eskatuz gero zer gertatuko litzatekeen hausnartzea. “Guri buruz dena dakite, eta horrek egundoko boterea ematen die. Eta hori jakinda ere, tokian tokiko garapena bultzatu beharrean, haiei eman behar diegu boterea?”.


«Gure mugetan ere hiltzen da jendea»

Summary: «Gure mugetan ere hiltzen da jendea». Aurten, 25. urteurrena du Arrazakeriaren eta Xenofobiaren Aurkako Martxak; Irun eta Hendaia arteko migrazio politikak salatuko dituzte, gaur, Pasaia eta Donostia artean. Migratzaile bat desagertu berri da Bidasoan.

Martxoaren 21a Arrazakeriaren eta Xenofobiaren Aurkako Nazioarteko Eguna da, eta, egun hori gertu dagoen aldiro, Gipuzkoako herritarrak Pasaia eta Donostia artean elkartu ohi dira Arrazakeriaren eta Xenofobiaren Aurkako Martxa egiteko. Gaur aterako dira kalera. Gipuzkoako Medicus Mundi, SOS Arrazakeria eta GKEen Koordinakundearen eskutik, Irun eta Hendaia (Lapurdi) artean Poliziak egiten dituen kontrolak salatuko dituzte. Imanol Legarda (Donostia, 1989) da SOS Arrazakeriako komunikazio arduraduna.

Gaur 25. aldiz egingo duzue Arrazakeriaren eta Xenofobiaren Aurkako Martxa. Aurtengoa zertan datza?

Urtero antolatzen dugu Pasa martxa. Batzuetan, orokorra izaten da, eta, beste batzuetan, arazo jakin baten aurkakoa. Aurten, Irun eta Hendaia arteko mugan egiten dituzten kontroletan jarri dugu arreta. Gure ustez, erakundeen arrazakeriaren adibide argia da hori: ni, euskalduna eta zuria izanda, Hendaiara banoa, ziurrenik inork ez nau geldituko. Aldiz, hainbat pertsonari kontrol selektiboak egiten dizkiete Irun eta Hendaia artean; ausazkoak berez, baina ez dira halakoak izaten.

Aurten, beraz, Poliziaren kontrol horiek salatu nahi dituzue…

Bai. Uste dut denok ikusten dugula arrazakeria gizartearen parte dela, baina ez dakit konturatzen garen zenbateraino dagoen txertatuta erakundeetan, eta erakundeen arrazismoak zelako mina ematen duen. Ikusarazi nahi genuen guregandik oso gertu pertsona batek bizia galtzen duenean, orduan ematen digula atentzioa, baina eguneroko arazoa dela muga horretan dagoena. Aurrerapausoak ematen ari direla dirudi, baina hor dago arazoa.

Azken egunotan, gainera, pertsona bat desagertu da muga gurutzatzen ari zela.

Zubitik normal pasatu ezin zelako desagertu da, beste bide batzuk aurkitu behar izaten dituztelako. Egia da aurtengo martxa ez dela heriotzetan zentratzen, baina denok dakigu hor pertsonak hiltzen direla. Askotan inpresioa dugu Europako Batasuneko kanpoko mugak argiago ikusten ditugula, baina ez dauzkagula hain presente geuregandik hurbilago daudenak, Europako Batasunaren barruan daudenak. Gure mugetan ere hiltzen da jendea.

Irun eta Hendaia arteko mugan dago kokatuta aurtengo kanpaina, baina ohiko ibilbidea izango du martxak. Zergatik?

Donostiako Usandizagako institutuko ikasleek diseinatu dute kanpaina. Hasieran pentsatu genuen Irunen egin genezakeela martxa, baina azkenean erabaki genuen Pasaia eta Donostia artean egitea, ohiko tokian; beste batzuetan ere ibilbidea aldatu izan dugunean ez dugu jaso izan hain erantzun onik. Gainera, Pasaiak historikoki badu esanahi sinboliko bat; izan ere, 1995ean egin zuten martxa lehen aldiz, bertara iritsi zen itsasontzi bateko polizoiei babesa adierazteko.

Herenegun egin zenuten aurkezpena, Irun eta Hendaia artean, ekintza sinboliko batekin.

Argazki batzuk atera genituen, bai, obretako zintekin, handik pasatzea debekatuta dagoela adierazteko. Horrekin salatu nahi genuen horixe gertatzen zaiela migratzaile askori, nahiz eta guri ez gertatu halakorik.

Erakundeekin baduzue lankidetzarik migrazio politikei dagokienez?

Elkarte mordoa bildu gara martxa honetan, baina SOS Arrazakeriaren izenean esan dezaket politikan eragitea dela gure helburua. Batzuetan errazagoa izaten da hori, eta proiektu askotan erakundeen babesa izaten dugu, udal, probintzia zein erkidego mailan. Baina arazo handiagoak izaten ditugu legeak aldatzeko orduan, eskuduntza kontuak sartzen direlako tartean, esaterako; kasu hau da horren adibide argia, bi erakundek baitauzkate eskuduntzak Irun eta Hendaia arteko mugan [Frantziak eta Espainiak].

Zer-nolako erantzuna izan ohi duzue?

Nahiko ondo erantzuten du jendeak. Zenbaitek urtero gogoratzen dute ekintza hau, eta guk ez dugu ezer egin behar izaten eurak konbentzitzeko. Komunikazio aldetik, erdi konbentzituta joaten diren horiei azken bultzada ematea izaten da gure lana. Egia da gertakariren bat izan denean jendea gehiago animatzen dela: kasu honetan, Irunen desagertu den migratzailearekin, jendeak presenteago izango du arazoa.


Summary: Ane Negeruela izango da Nogen musika taldeko abeslaria. Eider Saezen lekua hartuko du abeslariak. Aurrez ere aritua da taldean.

«Gure bihotzak soportatu dezaken emozio, ilusio eta zoriontasun guztiarekin kontatzen dizuegu hemendik aurrera Ane izango dela gurekin, behin izan genuen bezala, mobida guzti honi forma eta zentzua ematen. Ez daukagu hitzik». Sareetan zabaldutako mezu horrekin jakinarazi du Nogen musika taldeak Ane Negeruela izango dela abeslari berria.

Eider Saezen lekua hartuko du Negeruelak. Saezek iazko urtearen amaieran iragarri zuen taldea utziko zuela. Ia lau urte eman zituen taldean abeslari lazkaotarrak, baina uztea erabaki zuen, bere lekua jadanik taldean ez dagoela iritzita.

«Ezer ez da atzean uzten guztiz eta, hortaz, Nogenen hasiera berri baten atarian gaudela esateak edota ziklo ezberdin baten aurrean gaudela esateak errazegia dirudi», azaldu du taldeak hedabideetara zabaldu duen oharrean. «Inoiz ixten ez den zirkuluaren arkua marrazten ari garela sentitzen dugu».

Aurrez Nogenen aritutakoa da Negeruela. Hasierako urteetan aritu zen zehazki, 2016 eta 2018 urteen artean, abeslari orduan ere. «Bidaia honetan aurrera egiteko, Lys eta Liv Til Dodenen gurekin bidea hasi zuen Ane aurkitu eta berriro elkarrekin musika egiteko zortea dugu». Hori dela eta, bidean aurrera egin arren, hastapenetara itzuli eta elkartu ziren lekuetara itzultzeko aukera izan dutela nabarmendu du taldeak.

Etapa berria hasteko, kantu batzuk zuzenean eta formatu akustikoan grabatu ditu taldeak, eta bideo bidez argitaratuko ditu datozen egunetan. Lehenengoa, Keari kantua, Donostiako Ponsol dendan grabatu dute.


Summary: «Autoritatearen krisia daukagu, errespetuarena, mugena…». COVID-19arekin depresio eta antsietate sintomak hirukoiztu egin direla jakinarazi du Alonsok, eta ez du zalantzarik izan: «Denok joan beharko genuke noizbait psikologoarengana»

Aurrez aurreko jardunean lasaitasuna helarazten dute Juan Carlos Alonsoren (Errenteria, 1959) hitzek, eta, hain zuzen ere, errenteriarrak horixe aldarrikatu du «gaixorik» dagoen egungo gizartean. Hogei urte daramatza jada Donostian, Gros auzoan, bere bulegoan lanean, baina Peñaflorida institutuan ere aritzen da gazteen beharrei erantzuten.

Psikologoa al da buru arazorik ez daukan gizaki bakarra?

[Barrez] Nik uste dut psikologook ere, zorionez, gizakiak garen neurrian, gure arazoak ere baditugula. Sentimenduak, gatazkak, beldurrak, traumak eta abar dauzkagu guk ere, baina egia da, teorian behintzat, baliabide gehiago dauzkagula eskura eta horiek kudeatzen saiatzen garela.

Nork zaintzen du orduan psikologoa?

Nork zaintzen du zaintzailea, ezta? Psikologiaren korronte batzuek, psikoanalisiak esaterako, IAT moduko bat igaro behar izaten dute hiru urtez behin; psikoanalisi bat egiten diete haiei ere. Psikologoak dauzkaten psikologo asko ezagutzen ditut, eta oso ondo iruditzen zait, luxu bat delako psikologo baten eskuetan jartzea. Gizartean nolabaiteko estigma dago gai horren inguruan; «psikologoarengana joaten zara? Bai?», galdetzen dute askok. Baina gizartean, zorionez, gainditzen ari gara pentsamendu hori. Denok joan beharko genuke noizbait psikologoarengana, denok dauzkagulako sentimenduak, bizipenak, kezkak, zalantzak eta beldurrak.

«Nik psikologoa izan nahi dut». Gogoan duzu noiz egin zenuen hausnarketa hori?

Nik betidanik begiratu izan diot parekoaren portaerari; nahiko behatzailea izan naiz betidanik. Psikologia ikasten dugunok geuregatik ere egiten dugula uste dut, geuk ere gauzak hobeto ulertzeko, sakontzeko, hobetzeko… Batxilergoa amaitu nuenean, oso argi neukan Psikologia ikasketak egin nahi nituela; betidanik maite izan dut psikologia, nahiz eta onartzen dudan arrisku bat daukala nire lanbideak: izugarri maite dut nire lana, pasioz bizi dut. Bokaziozkoa dut lanbide hau, eta dohain bat da hori, baina arriskutsua ere bada. Lanetik at bizitza dagoela esan izan didate, baina ez nago ziur hala den.

Errenteria eta Donostia izan dituzu bizitoki betidanik?

Errenteriarra naiz jaiotzez, baina 2000. urtean Donostiara etorri nintzen bizitzera; aurretik, 1990 inguruan hasi nintzen Donostiako bulego honetan lanean. Errenterian, eskola publikoan hasi nintzen ikasten, eta El Florido Pensil filma ikusten dudan bakoitzean primeran irudikatzen dut orduko hezkuntza sistema. Koldo Mitxelena institutura joan nintzen gero, herrian bertan, eta Zorroagako fakultate alternatibora azkenik, Donostiara, Psikologia ikasketak egitera. Ondoren, berehala hasi nintzen bidea egiten, Donostian bertan, lagunak nituen psikologo profesional batzuen ondoan.

Gerora, nik, besteak beste, formakuntza saio asko eman izan ditut guraso taldeekin, irakasleekin, hezitzaileekin… eta Galtzagorri elkartean ere banabil, haur eta gazteen literaturan ari den elkartean; hor uztartzen ditut haurraren garapen psikoemozionala eta literatura. Horrez gain, EHUn hirugarren ikastaro osagarri bat emango dugu aurten; nerabeekin emozioak nola kudeatu ere lantzen dut; Berritzegunean ere badaukat barnetegi bat… eta, noski, terapia da nire alor nagusietako bat.

24 ordukoak dira zure egunak?

Hori jakin nahiko nuke nik ere, ez dakit-eta dena nola egiten dudan. Arazo bat daukat: ez dakit ezetz esaten.

Estigma hitza aipatu duzu lehen. Gizartean, oraindik ere, zergatik ematen du erreparoa psikologoarengana joateak?

Faktore asko daude atzean, baina garrantzitsuena da beldurra daukagula ahulak garela erakusteko besteen aurrean. Seguru agertu nahi dugu gainerakoen aurrean, ez dugula laguntzarik behar sinetsarazi nahi dugu, ez daukagula gatazkarik, autoestimu ona daukagula… Irudi positiboa bilatzen dugu beti. Kosta egiten da onartzea batzuetan gauzak ez ditugula ondo egiten, akatsak egiten ditugula.

Berez, ez da seinale ona zu oso lanpetuta ibiltzea, baina aspaldi honetan…

Ez da seinale ona, ez. Nik urte dezente daramatzat hemen, eta, inoiz ez bezala, bete-beteta daukat agenda. Lan asko daukagu, izugarri; gainezka gabiltza psikologo guztiak. Gizartea gaixorik dago, eta, besteak beste pandemiaren ondorioz, azken bi urteotan ugaritu egin dira gaixotasun psikologikoak. Lehen, nolabait, ezkutuan zeuden arazotxoak azaleratu egin dira bat-batean. Haurrak, nerabeak, gazteak eta helduak; familian, eskolan, gizartean… Izugarrizko eztanda egin du denak.

Depresioa eta antsietatea al dira gizarteko izurrite berriak?

Besteak beste, bai. Nahasmen emozionalez hitz egiten da normalean, eta horien artean depresioa eta antsietatea dira nagusiak. Azken bi urteotan hirukoiztu egin dira depresio eta antsietate sintomak gurean.

COVID-19aren ondorioa da dena?

Ez, baina gizartean, familian, esparru guztietan erdi ezkutuan zeuden zenbait zailtasun azaleratu ditu COVID-19ak.

Normala al da, bi urteren ondoren, askok beldurra izatea lehengoa egiteari, normaltasunari?

Bai. Baina oso erraz hitz egiten da jendeaz, gizarteaz… Beldur hori ez daukate ez gizarte guztiak eta ez pertsona guztiek; alde horretatik, oso garrantzitsua da norberaren egitura psikologikoa. Frustrazioa dago honen guztiaren atzean, eta egitura psikologiko batzuk sendoago daude frustrazio horren aurrean. Beste batzuk, ordea, ahulago daude, eta horregatik beldurtu eta kikildu dira batzuk; euren estrukturaren ahultasunez eta hutsuneez jabetu dira.

Beldurra al da gizakia kontrolatzeko tresnarik baliagarrienetako bat?

Gizakiaren sentimendurik ohikoenetako bat da beldurra, eta berez ez da txarra. Bizitzari aurre egiteko ere balio du; ni beldurrik ez daukaten haurrek beldurtzen naute gehien. Beldurra kudeatzen ikasi egiten da, baina egia da botereak beldurra erabil dezakeela gizartea nolabait manipulatzeko edo kontrolatzeko. Komunikazioaren eta informazioaren aroan bizi gara, eta ez gara konturatzen informazioarekin nola kontrola daitekeen gizarte osoa. Ikuspegi kritikoa behar dugu, informazioa prozesatu egin behar da. Kontuz ibili behar da infoxikazioa terminoarekin; informazioa eta intoxikazioa. Ihes egin behar zaio informazioaren saturazioari.

Gazteekin ere aritzen zara lanean, bulegoan bertan eta Donostiako Peñaflorida institutuan. Nola daude gazteak?

Ni duela 29 urte hasi nintzen lanean Peñaflorida institutuan, psikologo gisa, eta nola dauden irakasleak! Autoritatearen krisia daukagu, errespetuarena, mugena… Guraso batzuen jarrerak ez du laguntzen irakaslearen funtzioetan, eta gazteen artean ere ugaritu egin dira sukortasuna, antsietatea, autolesioak edo cutting delakoa… Horregatik, gaina hartuta daude irakasle asko; kikilduta daude, beldurtuta, erreta. Estresa hedatuta dago gizartean, eta baita hezkuntzan ere; azeleratuta bizi gara, presiopean, eta ez gaude ondo. Horregatik, apaldu egin behar dugu erritmoa. Lasaitasuna behar dugu, isiltasuna, sosegua, geure baitan sartzeko. Geure buruari «Juancar, zer moduz zaude?» galdetzeko denbora hartzea falta zaigu, pentsatzea, sentitzea. Haurrak neurriz gain estimulatzen ari gara.

Gurasoak lasaitzea eta guraso horiei mugak jartzen irakastea da oreka lortzeko lehen urratsa?

Zalantzarik gabe. Etxetik hasi behar dugu dena eraikitzen; ni neu, nire bikotekidea, seme-alabak… Haurrarentzat etxekoak dira sustrairik garrantzitsuenak. Lasaitasuna behar dute gurasoek, euren emozioak lasai kudeatzeko gai diren gurasoak behar dituztelako haurrek ondoan, guraso seguruak, mugak jarriko dizkietenak. Ezezko gehiegi ematen dizkiegu haurrei, eta ohitu egin dira horretara ere; agian, gutxiagotan esan behar dugu ezetz, baina esaten dugunean bete egin behar dugu. Muga gutxiago behar ditugu, baina sendoagoak, ondorio natural eta logikoekin. Neurriz gain babesten ditugu haurrak, eta haurrak ez dira neurriz gain babestu behar: haurrak babestu egin behar dira; babestu eta maitatu, maitatzen ditugun neurrian ari garelako mugak jartzen.

Literatura aipatu duzu lehen, eta ipuin kontaketa orekarako tresna gisa ulertzen duzu zuk. Zergatik da hain garrantzitsua ipuinak kontatzea?

Haurren garapenean —eta gazteenean ere izan daiteke— altxor bat da literatura, fantasiaren eta irudimenaren bidez jasotzen dituelako bere bizitzako hainbat sentimendu: beldurra, jeloskortasuna, bakardadea, agresibitatea… 2, 4, 7 urterekin haurra ez da gai zer gertatzen ari zaion ulertzeko. Ipuin baten bidez, pertsonaia baten bidez, berak dituen sentimenduak islatuta ikusiz gero, orduan jada bere fantasiari hizketan ariko zaio, maila psikoafektiboan; imajinazioa, fantasia, jolasa, gezurra… Literaturak eta fantasiak asko lagun diezaiokete haurrari bere arazoak ulertzen.

Zuk zeuk esan duzu tarteka komeni dela galdera bat egitea, eta: zu zeu, zer moduz zaude Juan Carlos?

[Barrez] Ondo nago. Lanez gainezka nabil, ez dut kontrakorik esango. Arduratuta nago lan kargarekin, arduratuta balioekin, arduratuta ez dakidalako ondo zeinen eskuetan gauden mundu honetan… Nik gutxi sinisten dut gizartean; gizakian sinisten dut gehiago, eta baikor nago horretan, altxorrak garelako norbanakoak. Gizartearen norabidearekin, ordea, ez nago baikor.