Summary: Hilaren 27an egingo dute Ekonomialari Euskaldunen III. Biltzarra, Gasteizen. Oinarrizko burujabetza ekonomikoa aztertuko dute aurten, hainbat ertzetatik: demografia, ura, natur balioen aniztasuna, laborantza eta energia.

Datorren asteko ostiralean, hilaren 27an, egingo dute ekonomista euskaldunen hirugarren topaketa. Gasteizen egingo dute aurten, Euskaltzaindiaren egoitzan, eta inoizko babesik handienarekin, gainera. Batzarra UEU Udako Euskal Unibertsitateak eta Ekonomisten Euskal Elkargoak antolatzen badute ere, beste zazpi erakunderen babesa izango baitute. Horien artean daude EHU, MU, Deustuko Unibertsitatea, Gaindegia, Mugarik Gabeko Ekonomialariak, Euskaltzaindia eta Gasteizko Udala. Duela lau urte egin zituzten jardunaldiok aurrenekoz, Donostian, eta berrogei bat laguneko «masa kritiko bat» elkartzea lortu zuten antolatzaileek. Aurten, baina, «jauzi kualitatibo bat» egin nahi dutela adierazi dute, eta egun osoko egitaraua prestatu dute horretarako.

Aurreko bi aldietan ez bezala, gai bakarraren bueltan egingo dute biltzarra aurten: oinarrizko burujabetza ekonomikoa landuko dute, hau da, estatu egiturak eraikitzeko ezinbestekoak diren prospekzio egiturak. Gaiaren askotariko ertzak aztertuko dituzte hainbat hizlarik, hain zuzen ere. Demografiaz arituko da Igor Etxabe (EHU), uraren kudeaketaz Iñaki Antiguedad (EHU), naturaren balioez Unai Pascual (BC3, Ikerbasque), Euskal Herriko Laborantza Ganberaz Iker Elosegi (EHLG), eta energiaz Aritz Txokarro (Energia Gara). Arratsaldean, berriz, mahai inguruak egingo dituzte.

Oskar Arantzabal UEUko ekonomia saileko arduradunak azaldu duenez, azken urteetako testuinguruak berak eraman ditu gai hori aukeratzera. Pandemiak lehenik, gerrak gero eta klima aldaketak ostean hizpidera ekarri baitute gaia. «Pandemia garaian, oso oinarrizko galderetara itzuli zen jende asko. Konturatu ginen, adibidez, musukoak Txinatik ekarri behar genituela hegazkinez. Bidasoko muga ere itxi egin zuten, eta batzuek komeriak izan zituzten gainditzeko, muga hori ez baikenuen guk jarri. Elikagaiei dagokionez ere, paradisu gastronomiko bat sortu dugu turistak erakartzeko, baina hemen ekoizten duguna ez da %10era iristen», adierazi du Arantzabalek. «Energia, elikadura, ura... Oinarrizkoak diren gauza asko ez daude gure esku. Eta horrek guztiak zer pentsa ematen digu gure burujabetzari buruz».

Hitzaldiak grabatu egingo dituzte, baina ez dituzte zuzenean emango; egun batzuk pasatuta jarriko dituzte ikusgai sarean. Liburu batean ere jasoko dituzte, antolatzaileek iragarri dutenez.

Plaza, «mugarri»

Euskaraz hausnartzeko eta eztabaidatzeko plaza bat eskaintzea da topaketaren helburua, baina baita adituen eta profesionalen sarea «trinkotzea» ere, Ane Sarasua UEUko zuzendariak esan duenez. Ekonomiaren arloan badu garrantzia ahalegin horrek, euskararen presentzia oso apala baita sektore horretan, Ekonomisten Euskal Elkargoko kide Estrella Sanchezek gogorarazi duenez: «Ekonomisten profesioa eta, oro har, profesio gehienak, oso erdaldunak dira, baita ikasketak euskaraz eginda ere. Lan mundurako saltoa bermatu beharraren ajeak».

Bada, elkartea euskalduntze bide horretan urratsak egiten ari dela nabarmendu du Sanchezek, oraindik orain «txikiak» badira ere. «Lan munduan lanbide hau euskalduntzeko eta ekonomia alorrean euskara bultzatzeko konpromisoa du elkargoak», azpimarratu du. Helburu horri lotuta, Ekonomialarien Euskal Biltzarra «mugarri» izatea nahi dute.


Summary: «Ekoizpena osasunaren aurretik» jartzea leporatu diote CAFi. Amiantoarekin lan egin izana «ez dela istripu bat» salatu du CAFeko enpresa batzordeak eta egoera honek langileak ez dituela «ustekabean» harrapatu.

Joan den abuztuan, CAFek Beasainen dituen bukaerako hiru lantegi itxi zituen, haietako bateko teilatua aldatzeko lanetan amiantoa agertu eta lantegian barreiatu zelako. Aste honetara arte, lantegiak itxita egon dira, baina astelehenean berriz ireki zituzten.

Abuztuaren 24an ohartarazi zioten prebentzioko ordezkariek enpresari 7., 8. eta 9. nabeetako langileak ezin zirela lanean hasi, nabe horiek amiantoz «zikinduta» zeudelako. Enpresak ez zien kasurik egin prebentzio ordezkariei. Abuztuaren 25ean Osalani deitu zioten, egoeraren berri emateko. Osalanek enpresarekin hitz egin zuen, eta enpresak esandakoari kasu egin ziola salatu dute batzordekoek. Langile batzuk —enpresak esanda— lanean egon ziren, astebetez, «amiantoz» zikindutako nabeetan. Osalanekoak enpresara astebete geroago «korrika eta presaka» bertaratu zirela esan dute, soilik, egoeraren berri zabaldu zenean.

«Nahi eta nahi ez» erantzukizunen bat hartu behar dela aldarrikatu dute batzordekoek. CAFeko enpresa batzorderentzat, gertatutakoa ez da «istripua» izan, eta adierazi dute langileak ez dituela «ustekabean» harrapatu. Esan dute zuzendaritzak amiantoarekin lanean jarri dituela hirurehun lankide inguru, eta «argi eta garbi enpresak ekoizpena langileen osasunaren aurretik» jarri duela. Egoera hori «oso larria» iruditzen zaie batzordekoei.

2002. urtetik, debekatua dago amiantoa lantegietan, eta administrazioaren protokoloek «huts» egin dutela gehitu dute, ingurumen azterketa egitea ez delako «nahikoa» ikusteko amiantorik dagoen ala ez. Osalanek ez die onartzen protokoloek huts egin dutela, eta salatu dute bere lana justifikatzen duela; egoera hau eragotz zitekeela diote. Azaldu dute oraingoan CAFen izan dela, baina ohartarazi dute amiantoa garbitu duten beste enpresa batzuetan ere gerta daitekeela.

7., 8. eta 9. nabeetako langileak amiantoaren esposizioaren zerrendan sartzeko eskatu dute, baita garbiketa lanetan ibili diren langile azpikontratatuak ere. Zortzigarren urtea da CAFek amiantoa garbitzen duela bere lantegietatik, eta batzordekoek «ezbaian» jartzen dituzte aurreko urteko garbiketa horiek. Horregatik, zortzi urte horietako langileak ere, amiantoaren esposizioaren zerrendan sartzea exijitu dute. Izan ere, gaixotzen badira eta zerrenda horretan sartuta baldin badaude, zuzenean gaixotasun profesionaltzat hartzen da; bestela, prozesu judizial luze bat hasi behar da.

Gaurko protesta «lehenengo pausoa» besterik ez dela eta «egoera argitzeko» behar diren pauso guztiak emango dituztela adierazi dute. Enpresa Batzordeak lan ikuskaritzan denuntzia bat jarri duela gehitu dute. Enpresa batzordeak enpresari zazpi puntuko gidalerro bat eman dio —lau bete dituzte—, eta zazpiak bete arte mobilizatzen jarraituko dutela iragarri dute.


Summary: Zubietako plantarekin lotuta Jaurlaritzako zerbitzuburu baten aurka abiatutako ikerketa artxibatu dute. GuraSOS elkarteak salatu du instrukzio epaileak ez duela ia ikerketarik egin.

GuraSOS elkarteak jakinarazi duenez, Donostiako 4. Intrukzio Epaitegiak artxibatu egin du Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Saileko Kutsaduraren Kontrolerako eta Prebentziorako Zerbitzuko buruaren aurka martxan zen ikerketa. Ingurumen baimenak emateaz arduratzen da, eta Zubietako errauste plantarekin (Gipuzkoa) lotuta ikertu dute haren jarduna. GuraSOSen arabera, gasak garbitzeko sisteman zegoen «purga klandestino» bat ez zuen jaso kontrol txostenetan eta ingurumen baimenean; gainera, plantak gas isurien muga gaindituz gero egin beharreko geldialdi automatikorako sistemarik ez dago, derrigorrezkoa izan arren, eta halere baimena lortu zuen azpiegiturak.

Auzia «berehala» eta ia ikertu gabe itxi dutela salatu du GuraSOSek. 2022ko urrian, Gipuzkoako Ingurumen fiskalak polizia judizialaren ikerketa bat eskatu zuen, baina instrukzio epaileak ez du halakorik bideratu, elkartearen arabera; ikertuari deklarazioa hartzera mugatu dela gaitzetsi du. GuraSOSek jakinarazi du helegitea jarriko diola erabakiari.


Summary: Sortzaileentzako bi eguneko topagune profesionala antolatu du Durangoko Azokak. Azaroaren 28an eta 29an egingo dute, eta sortzaileen, profesionalen eta programatzaileen arteko lankidetza sustatzea izango du xede.

Bosgarren aldiz, DA! Pro sortzaile eta programatzaileen arteko topagune profesionala antolatu du Durangoko Azokak. Berez, abenduaren 6an zabalduko ditu ateak Landako guneak, baina aurretik egingo dute topaketa: azaroaren 28an eta 29an, hain zuzen.

Familia ikuskizunen proposamenak plazaratuko dituzte lehenengo egunean, eta, goiz osoz, beren proiektuak aurkeztuko dizkiete sortzaileek sektoreko teknikari eta profesionalei. Bizenta Mogel bibliotekan egingo dute.

Bigarren egunean, berriz, musika izango da ardatz. 09:00etatik 14:00etara hamar minutuko aurkezpenak egin ahalko dituzte musikariek, sektoreko profesionalen aurrean. Musika Bulegoaren lankidetzarekin antolatu dute, eta Plateruena kultur aterpean izango dira emanaldi guztiak.

Izena emateko epea irekita dago sortzaile eta profesionalentzat. Sortzaileek urriaren 31ra arteko epea izango dute, eta programatzaileek, azaroaren 27ra artekoa, denek ere www.durangokoazoka.eus webgunean. Euskara hutsezkoak izan beharko dute, eta aurten argitaratutakoak izan beharko dute proiektu guztiek.

Katalogoa eta jaialdia

Aurkezpenez gainera, katalogo bat ere sortuko du Durangoko Azokak jasotako kultur proposamen guztiekin. Katalogo hori programatzaile, teknikari eta bestelako profesionalen eskura jarriko dute, urte osoan kontratazioak egiteko aukera emateko. Bestalde, urtarrilean MusikaGaz jaialdia antolatuko dute Zornotzako (Bizkaia) Udalarekin elkarlanean. DA! Pro topaketan parte hartuko duten musikariek parte hartuko dute bertan.

Durangoko Azokarekin batera, proiektu honetan parte hartuko dute BBK-k, Musika Bulegoak, Bizenta Mogel bibliotekak eta Berbaro elkarteak.


Summary: Lantaronen lau eguzki parke eraikitzeko oniritzia eman du Jaurlaritzak. Eusko Jaurlaritzak baimena eman du Lantaronen (Araba) 35.568 eguzki plaka jartzeko. Bi urteko epean martxan jarriko dute.

Lantaronen (Araba) eraiki nahi duten eguzki-energia proiektuko parke fotovoltaikoari oniritzia eman dio gaur Eusko Jaurlaritzak. Guztira, 35.500 eguzki plaka edukiko ditu FV Comunion enpresak Lantarongo Komunioi auzoan egin nahi duen proiektu fotovoltaikoak. Proiektuak lau parke ditu: lau parkeetatik txikienak ia 4.400 eguzki plaka edukiko ditu, eta gainerako hirurek, 10.400na panel. Hiru parke handi horietako bakoitzak 4,995 megawatteko potentzia instalatua izango du, eta besteak, 2,1 megawattekoa.

Jaurlaritzak joan den ekainean eta uztailean eman zituen aldeko txostenak, ingurumen inpaktuaren ingurukoak. Jaurlaritzak igorritako txostenaren arabera, instalazio horrek «garrantzi urriko» kalteak eragingo ditu ingurugiroan. Halere, enpresak zenbait zuzenketa egin behar izan zituen inpaktua murrizteko.

EAEko Aldizkari Ofizialak gaur argitaratu duenez, lau eguzki parke horiek martxan jartzeko epea bi urtekoa izango da. Jaurlaritzak ohartarazi du epe hori igaro eta instalazioa ustiatzeko baimenik eskatu ez bada iraungitzat joko dela eraikitzeko baimena. Hilabeteko epea dago ebazpenaren aurkako errekurtsoa aurkezteko.


Summary: Euskaraldiko parte hartzaileen bi herenek hizkuntza ohiturak aldatu dituzte. Hirugarren Euskaraldiari buruzko ikerketaren emaitzak aurkeztu dituzte. Aurreko aldiarekin alderatuta, norbanakoak %11 gutxiago izan dira; entitateen parte hartzea, berriz, %3,5 areagotu da. Oro har, hurrengo aldian parte hartzeko prest agertu dira.

Euskaraldia eraginkorra dela berretsi dute hirugarren aldiari buruzko ikerketaren emaitzek. Izan ere, parte hartzaileen bi herenek –batzuek gehiago eta besteek gutxiago– hizkuntza ohiturak aldatu dituzte. «Hiru aldietan joera orokor bera izan da: bi aste horietan, euskaren erabilerak gora egin du, eta ondoren, behera, baina jaitsiera hori ez da igoeraren parekoa izan; beti geratzen da zerbait», azaldu du Unai Oiartzun Siadeco ikerketa elkarteko teknikariak. Izan ere, Siadecok egin du ikerketa; gaur goizean aurkeztu dituzte emaitzak, Bilboko Euskalduna jauregian.

2022ko azaroaren 18tik abenduaren 2ra arte egin zuten hirugarren aldia. «Ariketa sozial berritzailea da; arnasa luzeko programa», azaldu du Goiatz Urkijo Euskaraldiko koordinatzaileak eta Euskaltzaleen Topaguneko kideak. Horregatik, ikerketa egiteko orduan, kontuan hartu dituzte norbanakoek eta entitateek Euskaraldiaren aurretik, bitartean eta ondoren izandako jarrerak. Aurreko aldiarekin alderatuta, parte hartzaile kopurua %11 apaldu zen azken aldian; 158.440 lagunek eman zuten izena. %77,6 izan ziren ahobizi, eta %22,4 belarriprest. «Lehenengo alditik bigarrenerako jaitsiera %20ekoa izan zen, pandemiaren eraginez; beraz, jaitsiera apaldu egin da», zehaztu du Oiartzunek.

Gazteen izen emateak egin du behera bereziki. 16 eta 29 urte bitartekoen artean, %25,5 apaldu da; eta 30 eta 44 urtekoen artean, berriz, %15,2. Halaber, nabarmentzekoa da gizonen parte hartzearen bilakaera: %15,2 jaitsi dira gizonezkoen izen emateak. Kopuru erlatiboetan, emakumezko parte hartzaileen kopurua halako bi apaldu da gizonena; emakumeen parte hartzeak %8,5 egin baitu behera. «Sexu artean, lehendik zegoen aldea areagotu egin da», ohartarazi du Oiartzunek. Eta zehaztu du azken aldian parte hartu zutenen %64 emakumeak izan zirela.

Parte hartzaile kopuruak behera egin duen arren, antolatzaileek ariketaren eraginean jarri dute arreta. «Tresna egokia da euskararen erabilera sustatzeko, hizkuntza ohituretan aldaketak eragiten dituelako; beraz, hizkuntza ohiturak aldatzeko aukera ematen du etorkizunera begira», nabarmendu du Miren Dobaran Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuordeak. Hain zuzen ere, Euskaraldia amaitu ostean seme-alabekiko eta lan eremuetako harremanetan eragindako aldaketak izan dira egonkorrenak. Javier Arakama Euskarabideko zuzendari kudeatzaileak ere ariketaren eragina izan du hizpide: «Euskararen erabilera handitzeko helburua izan dute aritu direnek, eta datuek erakutsi dute ariketak funtzionatzen duela».

8.610 entitate

Oiartzunen arabera, norbanakoen hiru laurdenak prest agertu dira hurrengo aldian parte hartzeko, «zalantzarik gabe». Are, entitateen %76,3k iritzi bera dute. Izan ere, azken aldian, entitate kopuruak %3,5 egin zuen gora: 8.610ek eman zuten izena. Nagusiki, merkataritzako eta zerbitzu profesionaletako establezimendu txikiak izan ziren; ariketaren aurretik «nahiko euskaldunak» ziren entitateak: «Langileen %77 gai ziren euskaraz ondo edo nahiko ondo hitz egiteko».

Entitateetan ere, norbanakoen arteko joera bera nabari da: «Harreman mota guztietan euskararen erabilerak gora egin du ariketa egin bitartean, eta gero jaitsi egin da, baina ez hainbeste». Hain zuzen, herritarrekin, bezeroekin eta bazkideekin izandako harremanetan eutsi diote aldaketari, baita ariguneetan parte hartu duten kideen arteko harreman informaletan ere. Hiru entitatetik batek eutsi nahiko liokete lortutako eraginari etorkizunean. Horretarako, neurriak hartuko dituzte. Beste batzuek (%17), berriz, eraginari eutsi nahi diote, baina ez dute neurri berezirik hartuko horretarako.

Emaitzak ikusita, laugarren aldia egingo dela esan du Urkijok: «Parte hartzaileek ilusioa dute hurrengo aldietan parte hartzeko; prestasuna erakutsi dute. Baina Euskaraldiak aldaketa baten beharra duela adierazi dute hainbatek, ez diolako eutsi hasierako indarrari. Gogoeta prozesu sakon batean murgildu gara, eta azaroaren 4an mintegia egingo dugu Euskalduna jauregian: Euskaraldiaren herri batzordeekin, erakunde publikoekin eta euskalgintzako eragileekin bilduko gara, laugarren aldia elkarrekin irudikatzeko».


Summary: Euskal Herriko hainbat sindikatuk elkartasuna adierazi diote Palestinari. CCOO, LKN-CGT, EHNE, Etxalde, ESK, Hiru, LAB eta Steilas sindikatuek elkarretaratzeak egin dituzte Bilbon eta Iruñean, «okupazioa» salatzeko.

Israelen eta Gazaren arteko gerra dela eta, Palestinari elkartasuna adierazteko mobilizazio ugari egiten ari dira munduko herrialde askotan, baita Euskal Herrian ere. Gaur Euskal Herriko sindikatu askok elkarretaratzeak egin dituzte Bilbon eta Iruñean, Palestinaren «okupazioa» salatzeko eta Israeli «sarraski estrategia» amaitu dezala eskatzeko. CCOO, LKN-CGT, EHNE, Etxalde, ESK, Hiru, LAB eta Steilas sindikatuek antolatu dute elkarretaratzea. Negoziazio bat martxan jartzearen alde egin dute, eta «Palestinak berezko estatu bat sortzeko daukan zilegitasuna» aldarrikatu.

Sindikatuek ez ezik, talde politikoek ere adierazi diote elkartasuna Palestinari. Gaur, EH Baik egin du Palestinaren alde: «Zibilen aurkako erasoak etetea, gatazka politikoki konpontzea eta palestinarren lurren okupazioa eta Israelen apartheid politika buka daitezela nahi dugu».

Mobilizazio nagusia larunbat honetan egitekoak dira. Gernika-Palestina ekinaldi herritarrak manifestazio nazionalera deitu du ordurako Donostian, Palestinari elkartasuna erakusteko. Deitzaileek jakinarazi dutenez, Gazako «sarraskia» gelditzeko eta konponbide politikoa eskatzeko egingo dute manifestazioa. 17:30ean abiatuko da, Antiguako tuneletik. Euskal Herriko pertsona ezagun ugarik deitu dute manifestaziora; tartean dira Itziar Ituño, Maialen Lujanbio, Xabier Madariaga, Eñaut Elorrieta, Nekane Balluerka, Izaro Andres, Nora Aurrekoetxea, Juanito Oiartzabal eta Agus Hernan.


Summary: Udal legearen bidez euskara sustatzeko dekretuaren artikulu gehiago baliogabetu ditu justiziak. Aste honetan bertan, EAEko Auzitegi Nagusiak beste artikulu batzuk baliogabetuak zituen, Vox alderdi ultraeskuindarrak jarritako helegitearen eraginez. Oraingo baliogabetzeek ere eskuinean dute sorburua: PPren helegite bati emandako erantzuna dira.

EAEko Auzitegi Nagusiak beste epai bat eman berri du, udal administrazioek beren jardunean euskara lehenestearen kontra. PPk jarritako helegite bati erantzun dio, eta baliogabetu egin ditu EAEko udal legearen bidez euskara sustatzeko dekretuaren zenbait arau. Idatziak euskara hutsean sortzeko modua ematen zuten arau horiek, betiere bermatuta euskaraz ez dakienari gaztelaniara itzulitako dokumentazioa emango zaiola. Epaian azpimarratu dute, ordea, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan bi hizkuntza ofizial daudela, eta biek pareko izan behar dutela: «Ezin da egon bat bestearen gainetik. Bi hizkuntzak ofizialki berdinak dira, eta ezin da bietako bat lehenetsi», ebazpenaren arabera. Gainera, gogoratu dute Espainiako Konstituzioak ez duela «agintzen» gaztelaniaz gain beste hizkuntza ofizial bat jakin beharra.p>

Zehazki, dekretuaren 18.1, 18.2 eta 33. 5 artikuluei eragiten die epaiak.

18.1 artikuluan jartzen du euskaraz idatzi ahal izango direla udalen deialdiak, eguneko gai ordenak, mozioak, boto partikularrak, akordio proposamenak, batzorde informatiboen irizpenak, akordioak, tokiko organoen aktak eta gainerako udal dokumentazioa, udal bakoitzak onartua duen hizkuntza irizpidearen arabera. Baina artikuluak gaineratzen du erabiltzen den hizkuntzak udal horretako kideren baten «eskubideari» kalte egingo badio, aukera izango duela alegatzeko ez dakiela erabili den hizkuntza hori, eta, orduan, beste hizkuntza ofizialera itzuli beharko zaio dokumentazioa. Sententziak, ordea, arauaren zati hau ezabatu du orain: «Alegatu ahal izango luke erabili den hizkuntza ez dakiela». Horrenbestez, herritarrak ez duenez propio eskatu beharko gaztelaniaz, ondorioztatzen da dokumentuek elebidunak izan beharko dutela. Udan Auzitegi Konstituzionalak ebazpen bat eman zuen udal legearen kontra, euskara hutsean jardutea galarazi zuen, eta irizpide horixe bera hartu zuen aintzat.

18.2 artikulua ere baliogabetu egin du sententziak. Horra zer dioen: «Udaleko barne dokumentazioa hizkuntza ofizialetako batean sortuko da, euskaraz edo gaztelaniaz, hargatik eragotzi gabe interesatuentzako komunikazio eta jakinarazpenei dagozkien irizpide linguistikoak aplikatzea».

33.5 artikulua ere bertan behera utzi du. Hauxe dio: «Komunikazio dibulgatibo eta informatiboetan zer hizkuntza erabili behar den zehazteko, aintzat hartuko da hartzaileek bi hizkuntza ofizialak ba ote dakizkiten». EAEko Auzitegi Nagusiak uste du komunikazio horiek garrantzia dutela, herriko lanek, kirol eta kultura jarduerek eta bestelako interes orokorreko jarduerek eragina dutelako herritarrengan. Horrenbestez, epaiaren mezua argia da: «Elebidunak izan behar dute».

Epaiaren arabera, hizkuntza bi ofizial direnean beren arteko «oreka» ez apurtzea da kontua. «Bat ezin da gailendu bestearen gainetik». Horren gainean idatzita dauden irizpide juridikoen sorta bat jasota dago ebazpenean. Horiek oinarri hartuta, «hizkuntza bakar bat» hitz egiten dutenak ezin dira inoiz «baztertu», eta horregatik dira udal legearen dekretuaren artikulu horiek okerrak.

Ez da irmoa

Artikulu gehiago baliogabetzeko eskea ere eginda zeukan PPk, baina horiek ez dituzte aintzat hartu sententzian. Epaia ez da irmoa, eta 30 eguneko epea dago helegitea aurkezteko Espainiako Auzitegi Gorenean.

Euskalgintzak «oldarraldi judizial» deitu dionaren soka luzatu eta korapilatu du epai honek. Iragan hilabeteetan, ebazpen judizial asko izan dira funtzio publikorako ezarritako hizkuntza eskakizunen eta administrazioan euskara lehenesteko modua ematen duten neurrien kontra. Horiek horrela, Euskalgintzaren Kontseiluak manifestatzera deitu du azaroaren 4rako, Bilbon.


Summary: Deep Purple BBK Bilbao Legends jaialdian ariko da. 2024ko ekainaren 14an eta 15ean izango da festibala Bilbo Arenan. Canned Heat, The Screamin' Cheetah Wheelies eta Susan Santosem parte hartzea iragarri dute antolatzaileek.

Rock gogorraren historiako izenik handienetako bat da Deep Purple, 1960ko hamarkadaren amaieran hard-rockaren oinarriak finkatu zituzten taldeen artean garrantzitsuenetakoa. Bere ibilbide luzean gorabehera ugari izan dituen arren, taldeak segitzen du diskoak argitaratzen eta munduan barrena birak egiten, eta horren barruan iritsiko da, datorren urteko ekainean, Euskal Herrira: Bilbora, hain zuzen ere, BBK Bilbao Music Legends jaialdian ariko baita taldea. Ekainaren 14an eta 15ean izango da festibala Bilbo Arenan, eta Deep Purplez gain, bertan izango diren beste artista batzuk ere iragarri dituzte antolatzaileek: Canned Heat, The Screamin' Cheetah Wheelies eta Susan Santos.

Hasieran, rock progresiboari eta psikodelikoari lotuta egon zen Deep Purple, baina 1970ean In Rock diskoa argitaratzearekin batera, hard-rockaren oinarriak finkatu zituen. Hain zuzen ere, Lep Zeppelinekin eta Black Sabbathekin batera, Deep Purplek hamarkada horretan indarra hartuko zuen rock gogorrari eta heavy metalari hauspoa eman zien. Fireball (1971), Made in Japan zuzenekoa (1972), Machine Head (1972) eta Burn (1974) diskoek talde oso arrakastatsu bihurtu zuten boskotea, baita beste askorentzat erreferentzia bilakatu ere.

Taldearen ibilbidea, nolanahi ere, gorabeheraz betea ere izan da. Talde klasikotzat jotzen den boskoteak —Ian Gillan (ahotsa), Ritchie Blackmore (gitarra), Roger Glover (baxua), Ian Paice (bateria) eta Jon Lord (teklatua)— 1973ra arte iraun zuen elkarrekin, eta hurrengo urteetan beste hainbat musikari sartu eta irten ziren taldetik, besteak beste, David Coverdale, Glenn Hughes, Tommy Bolin...

Azken urteetan, Paice, Gillan eta Gloverrekin batera, Simon McBride gitarristak eta Don Airey teklatu jotzaileak osatu dute boskotea. Era berean, Deep Purplek ez dio utzi diskoak grabatzeari, eta bere azken lana orain dela bi urtekoa da: Turning to Crime.


Summary: Asiarrak nagusi Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren 34. Astean. Urriaren 27an hasi eta azaroaren 3ra bitartean, 38 film labur eta 32 film luze proiektatuko dira Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren 34. Astean, Donostian.

Sebastien Vanicek zuzendariaren Vermines film frantziarrak emango dio hasiera jaialdiari, eta Junta Yamaguchiren River filmak, amaiera. Jaialdiaren egoitza nagusia Antzoki Zaharra izanik, film luzeen sail ofiziala osatuko duten 23 filmak bertan proiektatuko dira. Besteak beste, honakoak: Blood, Brad Anderson (AEB); Brujeria, Christopher Murray (Txile, Mexiko, Alemania); Cuando acecha la maldad, Demian Rugna (Argentina); Devils, Kim Jae-hoon (Hego Korea); The Forbbiden Play, Hideo Nakata (Japonia) eta Vincent doit mourir, Stephan Castang (Frantzia).

Bestela proiektatuko diren filmetarik batzuk Viktoria Eugenia antzokian erakutsiko dira, kasurako, nazioarteko eta animaziozko film laburren maratoia, euskal film laburren erakustaldia (lehiaketatik kanpo) eta gazteentzako bi film: Lonely Castle in the Mirror animaziozko film japoniarra eta Karusell film suediarra. Boo Kwai eta museoaren lapurreta (2022) haurrentzako film txinatarra ere bertan erakutsiko da. Tabakaleran, berriz, She Is Conann eta Club Zero film luzeak izango dira ikusgai.

Aurtengo edizioak sorginkeria izango du gai nagusia, eta Itziar Ituñok eman dio irudia kartel ofizialari. Gai horri lotu zaizkio, halaber, Bruixes-Sorginak-Brujas. Akelarre ilustratua eta Sorgin seinalea (Gregorio Muro Harriet eta Daniel Redondo) erakusketak, 2000maniacos fanzinea, Elisa McCausland eta Diego Salgadoren Beso negro: Brujería, cine y cultura pop liburua, Beldurrola euskarazko rol jokoa eta astearen hasierako kale festa. Hori dela eta, kalejira eta jarduerak antolatuko dira Donostiako Bulebarreko Kioskoaren inguruan.


Summary: Laguntza humanitarioa gaurtik aurrera sar liteke Gazan, Bidenen arabera. AEBek eskatuta, Israelek eta Egiptok onartu dute Rafahko pasabidea irekitzea, giza laguntza Gazara eraman ahal izateko. Hogei kamioiri soilik utziko diete sartzen. Iritsi da Israelera AEBek bidalitako laguntza militarraren zati bat.

Hamahiru egun igaro dira Israelek Gaza setiatu zuenetik, eta, ordutik, apurka-apurka agortzen ari dira elikagaiak, edateko ura, osasun baliabideak eta argindarra. Nazioartetik bidalitako laguntza humanitarioa gerarazita dago Egipton, Rafahko pasabidean, baina litekeena da gaurtik aurrera laguntza hori Gazako herritarrei eraman ahal izatea, Joe Biden AEB Ameriketako Estatu Batuetako presidenteak aurreratu duenez.

Herenegun gauean Gazako Al-Ahli Arabi ospitalea bonbardatu —ia 500 palestinar hil zituzten, eta oraindik ez du inork erasoa bere gain hartu—, eta herenegun Biden Israelgo lehen ministro Benjamin Netanyahurekin bildu ondoren iritsi da Rafahko pasabidea irekitzeko erabakia. Inoizko erasorik handiena izan zen ospitalearen aurkakoa, eta protesta oldea eragin zuen Zisjordanian, Ekialde Hurbilean, Afrika iparraldean, eta beste zenbait estatutan.

Erasoaren harira, kasurako, Bidenekin hitzartuta zuten bilera bertan behera uztea erabaki zuten Jordaniako errege Abdulah II.ak, Egiptoko presidente Abdel Fattah Al-Sisik eta PAN Palestinako Aginte Nazionaleko presidente Mahmud Abbasek. Azkenean, AEBetako presidentea Netanyahurekin soilik elkartu zen.

Egipton blokeatutako laguntza humanitarioa Gazan sartzen utz zezatela eskatu zion Bidenek Netanyahuri, eta hark baiezkoa eman zion, baina bi baldintza batzuen artean: «Zibilentzako elikagaiak, ura eta botikak soilik» sartzea, eta, horretarako, «Israelgo lurraldeak ez zapaltzea». Gaur gauean erantzun du Egiptok —berak du Rafahko pasabidearen kontrola—, eta eskaera onartu du horrek ere, baldin eta Israelek pasabidearen aurkako erasoak eteten baditu. AEBek ere jarri dute euren «konpromisoari» eusteko baldintza bat: laguntza humanitarioa «Hamasen eskuetara ez iristea».

Tel Avivek ia etenik gabe egin dio eraso pasabidearen inguruko eremuari, eta, ondorioz, hondatuta daude zenbait zati. Egiptoko Gobernuak jakinarazi duenez, zati horiek konpontzen aritu dira gaur goizaldetik, laguntza «laster» eraman ahal izateko. Denera, 165 kamioi inguru daude gerarazita mugan. Baina hiru estatuek hala adostuta, oraingoz, hogei kamioiri soilik utziko diete Gazan sartzen. NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, gutxiegi dira; azkeneko gerra hau hasi baino lehen, egunean ehun kamioi inguru sartzen baitziren hara.

Egunetik egunera, larritzen ari da Gazako krisi humanitarioa. Edateko ura «agortzear» dagoela ohartarazi zuen UNRWA Palestinar Iheslarientzako Laguntza eta Lan Bulegoak aste hasieran; eta, Palestinako Osasun Ministerioak jakinarazi du funtzionatzeari utzi diotela hamalau ospitalek, erregai erreserbarik gabe gelditu ondoren. Beste lau ospitale ere itxi behar izan dituzte gaur, Israelen erasoen ondorioz.

Diplomaziaren bidetik

Bidenek Israeli «erabateko babesa» adierazi eta hurrengo egunean, gaur, gauza bera egin du Erresuma Batuko lehen ministro Rishi Sunakek. Netanyahurekin eta Isaac Herzog Israelgo presidentearekin bildu da, eta «erabateko elkartasuna» helarazi dizkie. Are, irmo esan die: «Zuen ondoan izango gara, zuek irabaztea nahi dugu».

Gaur bildu dira Abdulah II.a eta Al-Sisi ere. Hizpide izan dituzte Gazako krisi humanitarioa eta «gatazka Ekialde Hurbilera zabaltzeko arriskuak», bi estatuek kezka nagusi bat baitaukate: milaka errefuxiatu palestinar euren herrialdeetan —Jordanian eta Egipton— jaso behar izatea. Haien arabera, halako «ihesaldi kolektibo batek» nabarmen «mugatuko» lituzke etorkizunean palestinarrek euren estatu propio bat aldarrikatzeko aukerak.

Halere, gehienetan ez datoz bat negoziazio diplomatikoen eta borroken erritmoak. Israelgo Defentsa Ministerioak jakinarazi duenez, gaur iritsi da Israelera AEBek hitz emandako laguntza militarraren zati bat, eta «gertu» dago lehorreko erasoa. «Distantzia jakin batetik ikusten duzue Gaza orain, baina, laster, barrutik ikusiko duzue», aurreratu die Gazako mugan dauden soldaduei Israelgo Defentsa ministro Yoav Gallantek.

Baina Israelen lehorreko ofentsibari «beldurrik ez» diotela esan du gero Hamaseko Izz A-Din Al-Qassam brigadako bozeramaile Abu Obeidak. Ziurtatu du milizia palestinarrek dutela «gudu zelaiaren gaineko kontrola», badakitela «noiz eraso egin», eta «prest» daudela bataila «luze» baterako. Hala, bihar eta igandean palestinarren alde mobilizatzera deitu ditu «arabiarrak, musulmanak eta munduko pertsona askeak»

Gerra hasi zenetik, Israelek 3.700 palestinar —horietatik haurrak ziren 1.500 inguru— hil ditu, Gazako Osasun Ministerioaren arabera. Tel Avivek jakinarazi duenez, berriz, 1.400 israeldar hil dituzte milizia palestinarrek.

Alarma, piztuta

Milaka kilometrora egonda ere, AEBek «mundu mailako alerta egoera» jarri dute indarrean gaur, Israelen eta Palestinaren arteko gerraren harira. Herritarrei eskatu diete «edonora» bidaiatzean «tentuz» ibiltzeko; zehazki, «turista asko» pilatzen diren helmugetan eta eremuetan, argudiatuta «eraso terroristen» arriskuak «areagotzen» ari direla.


Summary: Eskaintza berezi bat, Errigoraren 10. urteurrenerako. 50 euroko saski bakarra osatu du Errigorak aurtengo kanpainarako. Azaroaren 9a bitarte egiten ahalko dira eskariak.

Errigorak udazkeneko kanpaina aurkeztu du gaur, berezitasun batekin. Elkartearen 10. urteurrena den heinean, aurtengo saski eskaintza desberdina izanen da, «hastapenetakoari keinu» eginen baitio. Hala, 50 euroko saski bakarra osatu dute: «Originala, biribila eta biderkatzailea. Sorrerako saskiaren modukoa eta aldi berean joera berrikoa». Horrez gain, komunitatearen argazki handi bat ere zabaldu dute.

Elkartearen komunitatea osatzen duten hamar lagun bildu dira kanpainaren aurkezpenean, Hernanin (Gipuzkoa). Zehazki, Ikastolen Elkarteko, AEK-ko, Sortzen-eko eta Agerraldia egitasmoko ordezkariak, Errigorak egiten dituen kanpainetan parte hartzen duten bi boluntario, bi ekoizle, elkarteko presidentea eta kanpainetako saski eskatzaile bat.

10 urte bete-bete lelopean aurkeztu dute kanpaina. «Garenak, izan garenak eta izan nahi dugun guztiak batu nahi ditugu, hamarkada baten ostean, fase berri bati elkarrekin eta indarberrituta ekiteko. Inoizko beteena izango da», adierazi du Natxi Aranburu Errigorako presidenteak. Eskariak azaroaren 9a arte egin daitezke.


Summary: Aragones: amnistia, «abiapuntu»; erreferenduma, «helmuga». Kataluniako presidenteak Espainiako Senatuan babestu du Generalitateak gatazka politikoa gainditzeko egin duen proposamena. Eskoziako galdeketa eredugarritzat jo du

Pere Aragones Kataluniako presidenteak amnistia eta erreferenduma aldarrikatu ditu, gaur, Espainiako Senatuan, Kataluniaren eta Espainiaren arteko gatazka politikoa gainditzeko konponbide gisa. Generalitateko buruak ohartarazi du amnistiak «abiapuntu bat» izan behar duela Kataluniaren estatus politikoari buruzko erreferendum bat adosteko. «Kataluniak erreferendum batean bozkatuko du, konbentzituta nago». Hamar minutuko hitzaldiaren ondotik, Senatua utzi du, ondorengoen diskurtsoak entzun gabe.

Aragones behe ganberaren Autonomia Erkidegoen Batzorde Orokorrera gonbidatu dute, gainerako presidente autonomikoekin batera, PPk Senatuan duen gehiengoak bilkurara deituta. Hala, 2017ko urrian, Espainiako Gobernuaren eskariz Kataluniako autonomia eten zuen erakundean mintzatu da. Baina, Aragonesez gain, PPkoak izan dira batzordera joan diren presidente autonomiko bakarrak. Sozialistek uko egin diote, eta PSOEk PPri egotzi dio Senatua alderdi interesetarako erabiltzea. Beraz, ez da han izan Nafarroako lehendakari Maria Txibite. Ez da agertu Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako burua ere.

Pedro Sanchez Espainiako jarduneko presidentea karguan berritzeko negoziazioen testuinguruan, Kataluniako prozesu independentistari begirako amnistia lege bat exijitu dute Esquerra Republicana (ERC) eta Junts per Catalunya (JxC) alderdi independentistek, eta Aragonesek gaur berretsi du «ezinbestekoa» dela gatazka auzitegietatik ateratzeko eta politikara bideratzeko, «independentismoaren aurkako auzi orokorra amaitzeko». Gaineratu du lehen urrats bat izan behar duela «helmuga» batera iristeko: «Herritarrek independentziari buruz bozkatzea».

Generalitateko buruak Eskoziako eredua proposatu du eredu gisa —Edinburgok Londresekin hitzartu zuen 2014an independentzia erreferendum bat egitea—. «Adostasunez egin nahi dugu, denen parte hartzearekin. Aukera guztiak gauzagarriak izan behar dira herritarren gehiengoaren babesa baldin badute».

Katalunia «nazio ireki bat» dela nabarmendu du Aragonesek; «ez besteak baino hobea ala okerragoa», baina bere etorkizuna «aukera guztien artean» erabaki nahi duena, «bakean eta askatasunean».

«Lau boto harrapatzeko»

PSOEk kritikatu bezala, Aragonesek ere PPri egotzi dio Senatua interes propioetarako erabiltzea. Generalitateko presidenteak azaldu duenez, «kontziente» da behe ganberaren atzoko «saioaren helburua Katalunia erabiltzea dela, bataila alderdikoietarako eta antikatalanismoa hauspotzeko». Horren bidez, PPkoek «lau boto harrapatzeko» erabili nahi dute gatazka, Aragonesen ustez. «PPri ez zaio Katalunia axola. Inportako balitzaio, entzun egingo lioke, eta zer pentsatzen duen jakin nahiko luke». Generalitateko presidenteak PPkoei egotzi die Kataluniarentzako proiekturik ez izatea.

Amnistia batek «espainiarren arteko berdintasuna» apurtuko lukeela ziurtatu duten diskurtsoen aurrean, Aragonesek erantzun du PPkoak ez zirela «eskandalizatu» Jose Maria Aznar Espainiako presidente ohiak «6.000 indultu eman zituenean», nahiz eta horiek «ustelkeriagatik eta estatu terrorismoagatik kondenatutakoentzat» ziren. Gogorarazi du 1977ko amnistia legeak diktaduraren krimenak ikertzea galarazten duela.


Summary: Debekuaren gainetik, Palestinari elkartasuna erakutsi diote Baionan. 120 pertsonak protesta egin dute Baionan, Ipar Euskal Herriko Kontseilu Sozialistaren deiari erantzunez. Herriko etxe aitzinean antolatua zuten bilkura debekatu du suprefeturak, eta poliziak plaza hartu du.

Baionako herriko etxeko plaza poliziaz betea zen arratserako. Ipar Euskal Herriko Kontseilu Sozialistak elkarretaratzera deitua zuen han, 19:00etan, palestinar herriari elkartasuna adierazteko, baina Baionako suprefetak debekatu egin du protesta. Hala ere, dozenaka herritar bertaratu dira, eta manifestaziorako eskubidea aldarrikatu dute.

Jendea plazara iritsi ahala, poliziak identifikatu ditu, eta zeramaten materiala kendu diete, izan Palestinako banderak, izan protestarako prestatua zuten pankarta. Mobilizazioan parte hartzera zetozen guziak plazatik kanporatu dituzte, eta Port-Neuf karrikaren puntan bildu dira. Palestinaren alde, Israelen kontra eta adierazpen askatasunaren defentsan egin dituzte oihuak.

Tarte baten buruan, Baionako karriketan barna abiatu dira manifestazioan. Poliziak ez die jarraitu, eta San Andres plazaraino egin dute ibilbidea, hala nola Israel boikotatu, Palestina askatu oihuen artean. Bukaeran, adierazpenak egin dituzte Kontseilu Sozialistako kideek.

«Estatu sionistak, gerla egoera ezarri zuenetik, 4.000 palestinar inguru hil ditu Gazan. Oinarriak okupazioan eta palestinarren zapalketan dituen Israelgo estatua kriminala da. Frantziako Estatuak, elkartasun adierazpenak kriminalizatuz, Israelgo erregimenarekin kolaboratzen du, oinarrizko eskubide politikoak modu biziki agerikoan urratzeaz gain», adierazi dute.

«Eskuineko alderdi burgesek» Israel zuzenki sostengatzen dute, eta «burgesiaren ezker hegalaren» bakerako eta elkarbizitzarako deiek «zapaltzailearen bakea onartzera» bultzatzen dute, Kontseilu Sozialistaren hitzetan, «Israelgo erregimena zurituz eta zapalkuntza naturalizatuz».

Dominazio eta zapalkuntza guzien aurka, ezinbestekoa zaie «basakeria horren iturrian den kapitalismoaren kontrako indarra nazioartean artikulatzea», «hori baita herri langileen askatasuna eta gerrarik gabeko jendarte bat eraikitzeko bermea».


Summary: Mikel Azurmendi eta Mikel Barrios aske geratu dira. Biak ere zigor osoa beteta utzi dituzte aske. Azurmendik 25 urte eta erdi egin ditu preso. Barrios duela sei urte atxilotu zuten Alemanian.

Etxerat elkarteak jakinarazi duenez, gaur goizean Mikel Azurmendi eta Mikel Barrios euskal presoak aske geratu dira. Biak ere zigor osoa beteta. Mikel Barrios iruindarra duela sei urte atxilotu zuten Alemanian, eta otsailetik baldintzapean egon da aske. Mikel Azurmendi beasaindarra, berriz, 25 urte eta erdi egon da preso.

1998an atxilotu zuten Azurmendi. Urte gehien Euskal Herritik urrun dauden espetxeetan egin ditu preso: Almerian, Granadan eta Valentzian, besteak beste. Iaz Euskal Herriratu zuten eta Martuteneko espetxetik atera da goizean. 2019an bete zituen zigorraren hiru laurdenak, baina 2020ko azarora arte ez zioten eman bigarren gradua. Behin Euskal Herrian, hirugarren gradua eman zion Eusko Jaurlaritzak, baina Fiskaltzak helegitea aurkeztu eta atzera kendu egin zioten.

Azurmendik eta Maite Pedrosak, euskal presoa hori ere, alaba bat izan dute espetxean. Biak batera atxilotu zituzten 1998an, eta martxoan 25 urte bete zituzten espetxean. Alaba beste senide batzuen etxean hazi izan da.


Summary: «Zinez gazte gara, eta adin berekoak erakartzen ditugu». Zuberoan desagertua zen Pitxu gaztetxea berpizteko elkartu ziren hainbat gazte iazko otsailean. Geroztik, ekinbide anitz antolatu dituzte hainbat gunetan, eta hil honetan dokumental festibala antolatu dute.

Urriko ostiral guztietan dokumentalak hedatzen ditu Zuberoako Pitxu gaztetxeak Mauleko Tokia antzerki taldearen egoitzan. Gaur, Altsasu (Gau hura) filma emanen dute, 20:30ean. Gazte asanblada baino gehiago, “etxerik gabeko gaztetxea” direla erran dute Maika Arla (Ozaze, 2001), Intza Casamajou (Sohüta, 2005) eta Argi Üthürriage (Ozaze, 2001) taldeko kideek.

Nola eta zergatik berpiztu zenuten Pitxu gaztetxea Zuberoan?

MAIKA ARLA: Badu aspaldi aipatzen genuela gaztetxe bat sortzea, ez baikenekien bat izan zela lehenago; Pitxu izan zela jakin genuen, eta ordutik gure helburua zen garaiko dinamika arra hartzea. Haboroxeak lagunak ginen, ikastolatik iragan gara, eta taldea aski errazki egin zen. Lagun arteko ideia zen hastapenean, eta beste batzuk jin ziren biltzar nagusia egin genuelarik.

2022ko otsailaren 25ean egin zenuten biltzar nagusia, gaztetxearen lehen bilkura.

ARGI ÜTHÜRRIAGE: Bilkura handi hura denei zabalik zen, motibaturik denari. Jendea bildu zen; geroztik batzuk joan dira, besteak jin…

Zerk juntatzen zaituzte? Zerk motibatzen zaituzte oro elkarrekin aritzera?

ARLA: Ments dela Zuberoan euskal giro bat gazteendako. Egia da badela Zinka, adibidez, baina badute publiko zaharrago bat, eta guk nahi ditugu gazteak hunkitu. Euskal giroa Zuberoan pizteko sortu genuen.

INTZA CASAMAJOU: Ikusten genuen beste lekuetan ere badela holako dinamika, eta ari ginen zerendako ez sortu hori Zuberoan ere. Hemendik kanpo bizi diren gazteek ikusteko Zuberoan ere badirela euskal gazteak, motibatuak direnak ekimenak sortzeko. Kanpotik ez dira usu jiten Zuberoara, eta batzuek ez dakite badela euskal giroa. Gure artean, bestalde, lagun ginen, baina ez ontsa elkar ezagutzen, eta gure artean euskal talde bat sortzeko parada zen. Joateko gauzak ikustera elkarrekin, adibidez.

ÜTHÜRRIAGE: Hastapenean, lizeoan ginelarik, oroit naiz elkarrizketa bat ukan genuela, udan Itsasuko gaztetxean izan ginela, zinez ontsa zela, eta Zuberoan behar zela halako bat, ber dinamika sortzea, euskal dinamika bat, leku goxo bat gauzak gure maneran eta gure ideiekin antolatzeko.

ARLA: Ikastolatik landa, gainera, lizeoa arte genuen arnasgunea finitu zen: zenbaitzuk Hego Euskal Herrian, baina haboroxeek ikasketak Frantzian egin ditugu. Asteburuan sartzean nahi genuen arnasgune bat. Badira zuberotarrak laguntzera jiten direnak eta erraten dutenak haboro ausartzen direla euskaraz mintzatzen gaztetxean sartu direnetik.

Zer da zuen panorama Zuberoan? Euskal giro bat sortu nahi duzuela diozue, baina pentsa daiteke badela, partez bederen, maskaradekin, adibidez.

ÜTHÜRRIAGE: Badira euskal guneak, Prefosta elkartea [Atharratzen] erraterako, baina guk gaztetxea nahi genuen berpiztu, ez dugu sekula pentsatu beste elkarte batean sartzea.

ARLA: Ments zen, halere, gaualdietan, gazteek gazteentzat antolatu gauzak izatea; zinez gazte gara, eta adin berekoak erakartzen ditugu.

CASAMAJOU: Maskaradetan ez da ber gauza: herrietako dinamika bat da, sortzen dena, eta gero gelditzen. Nahi genuen sortu gauza bat irauten duena denboran, urte osoan. Eta guk sortua izatea hastapenetik, laguntzarik gabe.

ÜTHüRRIAGE: Hori da: dena plantatu gure maneran, lehenik trebes eta gero zuzendu!

Gaztetxe batek usu egoitza bat badu; zuen helburu bat dea?

ARLA: Hastapenean nahi genuen lokal bat. Problema da Maulen lokala ukanez izanen ginela Mauleko gaztetxea, eta nahi dugu, halere, atxiki Zuberoko gaztetxe izaera. Eder atzematen genuen, era berean, herriz herri ibiltzea eta lokala desberdinetatik pasatzea, leku batean blokeatu gabe; hastapenean, bederen. Gero, bai, badugu ideia lokal bat ukaitea egun batez.

ÜTHÜRRIAGE: Orain hasirik gaualdi bat eskuin egiten, bestea ezker, denetara bagoaz, eta jendeak eta lekuak ezagutzen ditugu.

CASAMAJOU: Eta egiazki badira lekuak erabilgarri direnak, hutsik direnak zenbait aldiz. Ontsa da erabiltzea leku batzuk hor direnak, bada jende paketa prest lekuak prestatzeko.

Zer egin duzue orain arte?

ARLA: Orain arte, gaualdiak eta mus txapelketa egin ditugu. Hor, emeia genuen beste zerbait proposatzea, euskararen inguruan beti. Anitzek lotzen dute gaztetxea bestari, baina oraino, haboro, after-ari. Nahi genuen erakutsi gaztetxea beste zerbait ere badela.

CASAMAJOU: Asmo horrekin sortu genuen gaztetxea, Zuberoan sortzeko leku euskaldunak eta kultura eskaintzen dutenak.

ÜTHüRRIAGE: Dinamika sortzea da ideia, ez dira bakarrik bestak.

Hilabete honetan, dokumental festibala antolatu duzue.

CASAMAJOU: Ohartu ginen filmetan badela eskaintza anitz Euskal Herrian, gazteek eginik, eta ez direnak batere ezaguturik edo guti. Egia da hemengo jendeek eta gazteek ez dutela bortxaz ikusten euskara alde horretatik, baina hizkuntza erabilgarria da denarendako.

Egoitza bat alokatzea, edo okupatzea, aipagaietan izan ote duzue?

ÜTHÜRRIAGE: Gaztetxean badira iritzi desberdinak: zenbat buru, hainbat aburu.

CASAMAJOU: Ukan ditugu elkarrizketa anitz horren inguruan. Denek badute iritzi desberdina, baina helburua ez da pagatzea alokairu kario bat hilabete oroz.

Zinka gibeleko egoitzan, Usina xedean, obrak egiten hasi zineten hastapenean.

ÜTHÜRRIAGE: Hastapenean anitz batailatu dugu ea segitzen genuenetz obretan, engaiatzen ginenetz. Bozkekin deliberatu dugu baztertzea xede hori eta berantago ikustea nola joanen den. Ene ustez, ez da oztopo bat lokalik ez ukaitea.

ARLA: Usinakoak ari dira oraino obretan, eta badugu xedea, beharbada, berriz horretan inplikatzeko egun batez. Hor ez ginen heltzen ber denboran Pitxun eta lokalean inplikatzen.


Summary: Langabezia puntu erdi jaitsi da azken urtean EAEn, %7,5eraino. 2023ko hirugarren hiruhilekoan 4.300 landun gehiago eta 1.300 langabe gutxiago zenbatu ditu Eustatek.

Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako biztanleria aktiboaren inkestaren berri eman du gaur Eustatek. Horretan ikusten denez, 2023ko hirugarren hiruhilekoan 78.900 lagun zeuden lanik gabe hiru lurralde horietan. Aurreko hiruhilekoan baino 1.300 gehiago dira, baina duela urtebete baino 4.700 gutxiago. Ohikoa da bigarren hiruhilekotik hirugarrenera langabe kopurua handitzea.

Horrenbestez, langabezia tasa %7,5ean kokatu da. 2023ko bigarren hiruhilekoan baino hamarren bat gehiago da, baina 2022ko hirugarrenean baino puntu erdi gutxiago.

Langabezia erregistratuaren datuetan ez bezala, biztanleria aktiboaren inkestetan ez da alde handirik gizonen eta emakumeen artean. Lanbiden eta Nafar Lansaren langabe gisa erregistratuta daudenen ia %58 emakumeak dira; Eustatek, kontrara, gizon langabe gehiago zenbatu ditu (40.000) emakumeak baino (38.900). Hori bai, langabezia tasa pixka bat handiagoa da emakumeen artean (%7,7) gizonen artean baino (%7,3), azken horietan biztanle aktiboak gehiago direlako.

Lurraldeen artean, Gipuzkoak du langabezia tasarik txikiena (%6,3), eta ondoren datoz Araba (%7,8) eta Bizkaia (%8,1). Joera hori antzematen da hiriburuetan ere: Donostiak %6,5eko langabezia tasa du; Gasteizek, %8,5; eta Bilbok %8,8.

Adinak aurrera egin ahala txikitu egiten da langabezia tasa: 16 eta 24 urte bitartekoen %16,3 daude lanik gabe, eta %8,6 dira 25-44 adin tartean, eta %5,7, berriz, 45 urtetik gorakoetan.

Herritartasuna ere faktore garrantzitsua da: espainiar herritartasuna dutenen %6,1 daude lanik gabe, eta espainiar herritartasuna ez dutenen %19,7.

Inoiz baino okupatu gehiago

Lana dutenen kopurua etengabe igotzen ari dela nabarmendu du Eustatek. 2023ko hirugarren hilekoan 975.900 ziren, bigarrenean baino 4.300 gehiago, eta iazko hirugarrenean baino 8.400 gehiago. Eustatek ez du halako kopururik neurtu 2008. urteaz geroztik.

Okupatuen %52 dira gizonak, eta %48 emakumeak. Zerbitzuetan aritzen dira %73,4, eta industrian, berriz, %19,9. Eraikuntzan %5,8 dira, eta lehen sektorean, %0,8 baizik ez.

Langileen %82,3 dira soldatapekoak, eta horietatik %77,9k dute lan kontratu mugagabe bat. Aldi baterako kontratu batekin edo kontraturik gabe aritzen dira beste 177.600 langile (%22,1). Azken urteetan gutxitu egin da aldi baterako kontratua dutenen kopurua; 2019ko hirugarren hilekoan, esaterako, 243.600 ziren, orduko soldatapekoen %30,9. Hau da, lau urtean ia bederatzi puntu jaitsi dela haien kopurua.

Hori bai, 2019an bezala orain ere, emakumeek lan prekaritate handiagoa jasaten dute: haien artean %24,9k dute aldi baterako kontratua; gizonen artean, %18,1ek.


Summary: Urkulluk esan du Hezkuntza Legea onartzeko «gehiengo zabal-zabala» lortu nahi dutela. EH Bilduren galderari erantzunez, Urkulluk esan du «batzen dituena» gehiago dela «banatzen dituena» baino.

Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan hezkuntza izan dute hizpide, zehazki, EAEko Hezkuntza Legea. Nerea Kortajarena EH Bilduren bozeramaileak Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariari galdetu dio ea «estrategikoa» den lege bat onartzeko nahikoa izatea gehiengo parlamentario huts bat. Urkulluk ziurtatu du lege proiektu honetan, gainerakoetan bezala, Eusko Legebiltzarraren «gehiengo zabal-zabalena» erdietsi nahi izan dutela, eta hala nahi dutela orain ere. Dena den, galdera batekin erantzun dio Kortajarenari: «Euzko Alderdi Jeltzalearen eta Euskal Herria Bilduren arteko balizko gehiengoa ez da hutsa? Hutsa da bakarrik Euzko Alderdi Jeltzalearen eta PSEren arteko gehiengoa, gehiengoa osoa izanik?». Eta ziurtatu dio adostasunetarako prest daudela: «Arlo honetan, batzen gaituena bereizten gaituena baino askoz ere gehiago da».

Ikusi gehiago: Hezkuntza Legeak euskalduntzeko «berme» izan behar duela gogoratu dute Kontseiluak eta hezkuntzako hainbat eragilek

Kortajarenak, ordea, joko arauak aldatu izana egotzi die: «Kontua da lege hau ez dela besteak bezalakoa, eta joko arauak aldatu egin dituzula, aldatu egin dituzuela edo aldarazi dizkizuetela». Nabarmendu du «albiste on bat» eman zutela hezkuntza akordioa lortu zutenean, eta EH Bilduk akordio horretan jarraitzen duela, «arduragatik eta erantzukizunagatik». Eta EAJ? «Zuek non zaudeten ez dakigu. Segun eta gobernuaren zein kideri entzuten diogun: PSEri, Bildarratzi [Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburua], zuri edo EAJko beste bozeramaile batzuei. Oraindik zuen aldetik ez dugu bertsio bat eta bakarra».

Aldiz, EH Bilduren konpromisoa «argia» dela ziurtatu du: «Lege on bat lortzea nahi dugu, argia eta ausarta izango dena. Baina ez dugu babestuko euskal hezkuntzaren erronkei erantzuten ez dien legerik. Ez dugu onartuko gobernu koalizio honen, PSEren eta EAJren, barne oreka alderdikoiei erantzuten dien legerik. Eta ez dugu onartuko erantzukizunagatik, hezkuntza itunarekiko leialak garelako eta hitzekoak garelako». Halaber, koalizio abertzaleko ordezkariak egotzi die behin eta berriro egiten dutela herri akordioen alde. Baina: «Lortutako herri akordio bakarra zalantzan dago. Zuk hezkuntza legea onartzeko gehiengo nahikoa zenutela adierazi zenuen irratian irailean».

Eztabaida eragin duen gai bat ere izan dute hizpide: euskaraz ikasteko eskubidea. Jasone Agirrek EH Bilduren izenean esan du eskolako umeen artean ezin dela bereizketarik onartu: «Geure hezkuntza sisteman euskaraz ikasteko eskubidea bermatuta egon behar da. Eta ez hor bakarrik: aisialdian, jolasetan, ikus-entzunezkoetan eta kirolean ere euskaraz bizitzeko eskubidea bermatuta egon behar da». Zehazki, hizkuntza ereduak jasotzen dituen zuzenketaz aritu da Ikoitz Arrese legebiltzarkidea. Haren esanetan, «arduragabekeria» litzateke «ziurgabetasun juridikora» eramango dituen zuzenketa bat jasotzen duen legea onartzea. «Are gutxiago gutxiengo baten inposizioaren ondorioz izan bada». Argitasunak galdegin ditu: «Argitu dezagun bakoitzak zer esan nahi dugun, zertan gauden ados, eta hori bera idatzi dezagun zuzenketa batean. Eta ikusiko dugu prozesu honen bukaeran ea alderdi sozialistak eta alderdi jeltzaleak erroldatu duten 5. zuzenketa horrek zentzua daukan eta benetan erantzuten dion adostu nahi dugun horri».

Urkulluk, Ciudadanoseko ordezkariari erantzunez, esan du hizkuntza ereduek jarraituko dutela bermatzen estatutuak eta euskararen legeak jasotzen dituen eskubideak eta printzipioak. Xehatu du ikastetxeek hizkuntza proiektuak egin beharko dituztela eta horiek ereduen sisteman oinarrituko direla. Gainera, horien edozein aldaketa edo garapen estatutuko eta euskararen legeko eskubideak eta printzipioak errespetatuz egin beharko da: «Lege berriarekin, hizkuntza ereduen zeregina da ikasle guztiek eskolatzea amaitzean bi hizkuntza ofizialak eta hirugarren bat menperatzea».


Gosea, kontrol sozialerako tresna

Summary: Gosea, kontrol sozialerako tresna. Estraperloaz, errepresioaz, goseaz, miseriaz eta lotsaz mintzatu da Francisco Santos ikerlaria ‘El hambre en la posguerra en la Ribera de Tudela (1939-1951)’ bere liburuan.

«Historiarik gabekoen historia kontatu nahi nuen; gosez lokartzen eta esnatzen ziren horien historia». Francisco Santos Escribano ikerlari eta DBHko irakaslearenak dira hitzak. Iturri ofizialetako informazioa eta Tuterako Valle del Ebro Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako institutuko ikasleen aitona-amonen kontakizunak jaso ditu, 1939tik 1951. urtera goseak Erriberan zer eragin izan zuen aztertzeko.

Galdetegi bat prestatu, eta batxillergoko ikasleen bidez, testigantzak jaso ditu: «36ko gerraren osteko gosea bizi izan zuen jendea hiltzen ari da, eta historia galtzen ari da, ondorioz, haiekin batera». Jasotako bizipenekin El hambre en la posguerra en la Ribera de Tudela (1939-1951) liburua sortu du, Nafarroako Memoria Institutuaren babesarekin.

Informazioa biltzen hasi zenean, Santosen xedea zen, ariketa praktiko baten bidez, ikasleek historia «hobeto» ezagutzea: «Gelan apenas dagoen denborarik dena ongi ikasteko eta barneratzeko». Bederatzi urtez egon da ikasleekin informazioa jasotzen, eta, liburuaz gain, gida pedagogiko bat ere sortu du: «Institutu batean memoria historikoa lantzeko egin daitekeen ariketa pedagogiko baten adibidea da», azaldu du.

Liburuak soilik Erriberari egiten dio erreferentzia. Hala ere, Santosek dioenez, Nafarroa osora zabaldu daiteke jasotakoa, orokorrean egoera ekonomikoa antzeko izan zelako herrialde osoan. Dena den, hirietan herrietan baino gose «handiagoa» pairatu zutela adierazi du.

Inflazioa

Goseak gizartean nola eragiten zuen ulertzeko, berriz, garai horretako merkatu sistema aztertu behar dela uste du Santosek: «Gerraren ostean, erregimenak autogestio autolitikoan oinarritutako politikak ezarri, eta Alemaniako eredu faxistari jarraitu zioten». Horren ondorioz, inongo irizpiderik gabe ezarri zituztenez prezioak, merkatuaren inflazioa eragin zuten: «Akats bat izan zen, industriak eta landak ez zutelako produzitzen». Hori dela eta, errazionamendurako txartelak sortu zituzten; familiei ematen zizkieten

txartel horiek, lehen mailako produktuak eskuratu ahal izateko. «Miseria kudeatzeko egiten zuten».

Egoera horrek eragindako miseria eta gosea arma gisa eta kontrol sozialerako tresna gisa erabili zutela salatu du Santosek: «Jendea hildakoengatik negarrez eta janari bila aritzen zen. Ez ziren gizartea aldatzen saiatzen, gosez hiltzen ari den jendeak ez duelako ahotsa altxatzen».

Ahotsik izan ez zutelako, eta iturri ofizialetatik «oso urrun» daudelako, garrantzi handia eman die Santosek ahoz jasotako bizipenei: «Iturri ofizialetan agertzen dena aitona-amonekin kontrastatzen dudanean, ez dauka zerikusirik». Esate baterako, laguntza soziala eskaintzen zuten jangelak «oso egoera zaurgarrian» zeuden familientzat ziren, eta familiako kide bakarra joan zitekeen gosea kentzera. «Falan- geak saltzen zituen jangelak erregimenaren aurpegi polita izango balira bezala, baina zaharrekin hitz egiten duzunean, kontatzen dute miseriak pasatzen zituztela eta errazioak txikiak zirela», esan du ikerlariak.

Jangelen funtzionamendua ez da gosea pairatu zutenek salatu duten gauza bakarra; estraperloaz ere mintzatu dira. «Goseak eragindako miseriak jende asko eraman zuen legez kanpo gauzak saltzera». Hala ere, Francisco Santosek kontatu du estraperloan aritzen ziren guztiek ez zutela errepresio bera sufritu: «Miseria larrian zeudenak gogor zigortzen zituzten, baina onartzen zuten pertsona jakin batzuk estraperloan aritzea eta harrokeriaz jokatzea».

Herritarren lotsa

Lana gogoz egin duen arren, Santosi zaila egin zaio informazio guztia jasotzea; batez ere, jendeari kostatu egin zaiolako bizi izandako garai gogorra kontatzea: «Batzuentzat terapia moduko bat izan arren, beste askorentzat zaila da gosea pasatu zutela onartzea, lotsa ematen dielako».

Lotsa ez da urteekin sortu den sentimendu bat, egileak azaldu duenez: «Gerraren ostean ere lotsa handia eragiten zuen gosea pairatzen zutela onartzeak». Gerra ondoko memoria hori jaso du Santosek.


Summary: Hezkuntza Legeak euskalduntzeko «berme» izan behar duela gogoratu dute. Euskalgintzaren Kontseiluak agerraldia egin du hezkuntzako hainbat eragilerekin, eta legea ontzeko prozesuan «ardura» eskatu diete alderdi politikoei.

Gaur, Donostian, Euskalgintzaren Kontseiluak eta haren inguruan elkartu diren hainbat eragilek gogora ekarri dute bi urte eta erdi joan direla Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako hezkuntza lege bat ontzeko prozesua abiatu zenetik. Akordio zabala ere lortu zen 2022ko apirilean legea ontzeko itun baten inguruan; hain justu ere, Eusko Legebiltzarreko taldeen %90ek onetsi zuten, baina ordutik eskastuz joan da adostasun hori, eta bereziki kritikak ozendu dira asteotan, legea ontzeko zuzenketen fasean EAJk eta PSE-Eek adostu baitute hizkuntza ereduek lege berrian ere bere horretan jarraitzea. Horren gaineko kezka azaldu nahi izan dute gaurko agerraldian: «Legea hizkuntza ereduen gainean eraikitzeko aukerak kezka bizia piztu du, ikasgeletako egungo errealitateak jada gainditutako sistema bat den heinean, atzerapauso bat». Horiek horrela, legea euskalduntzeko «berme eta giltza» izan dadin, «ardura» eskatu diete talde poltikoei.

Kontseiluaren agerraldian izan dira gaur hezkuntzako eragile Euskal Herriko Ikastolak, EHIGE, HEIZE eta Hik Hasi; hezkuntzako gehiengo sindikala —ELA, LAB eta STEILAS—; bai eta Kontseiluko zuzendaritzako kide diren Elkar, AEK, BERRIA eta Euskal Herrian Euskaraz-eko ordezkariak ere. Bertaratu ezin izan diren arren, agerraldiarekin bat egin dute Euskaltzaleen Topaguneak, Artez Euskara Zerbitzuak eta IKAk.

Hizkuntza ereduak guztiz bazterrean utzi beharreko bidea direla gogoratu dute. A ereduan ikasgai bat besterik ez da euskara, B ereduan ikasgai batzuk bakarrik ez dira izaten euskaraz, eta era horretan ikasleak euskalduntzea oso zaila dela gogoratu dute. «Adituen txostenek, datuek eta esperientziak erakusten dute bide horrek eragotzi egiten diela milaka haur eta gazteri euskaraz jabetzea, eta, horrenbestez, oztopo direla euskararen normalizazioan aurrera egiteko eta gizarte kohesioa sendotzeko».

Ikusi gehiago: Urkulluk esan du Hezkuntza Legea onartzeko «gehiengo zabal-zabala» lortu nahi dutela

Datozen hamarraldietan hezkuntza sistemaren bideak zein izango diren zedarrituko du Hezkuntza Legeak, eta gogoratu dute hizkuntza ereduek ez dutela balio bide horretan. «Ereduen mantentzeak ondorengo belaunaldietan milaka ikasle euskaldundu gabe uztea eragingo du, eta ateak ixtea. Hau da, milaka haur eta gazteri euskara menderatzeko aukera eragotziko zaie, eta haiei kalte nabarmena eragin, aukera sozial eta profesionalak areagotzeko tresna garrantzitsua ukatzea den heinean. Eta, orokorrean, euskararen normalizazioari kalte egingo zaio, eta, horrenbestez, gizarte kohesioari eta bizikidetzari ere bai», esan dute.

Gizarteari dagokion arazo bat dela gogoratu dute, ez hizkuntzaren garapenarekin bakarrik lotutakoa. «Izan ere, ereduen sistemak euskara gutxien dutenei are eta gutxiago ematen die sarritan, eta gizarte kohesioa indartzea eragotzi. Eta, era berean, beste milaka herritarrek hizkuntza eskubideak egikaritzea zailduko du, bizikidetzan sakontzea trabatuz». Hizkuntza ereduen alde talde politiko zenbaitek egunotan erabili dituzten argudioak ere kritikatu dituzte. «Kezkagarria iruditzen zaigu gurasoen erabakitzeko ahalmenaren argudioa erabilita etorkizuneko belaunaldien aukera berdintasuna baldintzatzea. Ereduen sistemak benetako monolinguismo edo elebakartasun batera kondena ditzake milaka haur, gaztelera soilik menderatzera, bertako hizkuntzaren ezagutza nahikorik izan gabe».

Bestelako ildoak

Jarraitu beharreko lan ildoek guztiz bestelakoak izan behar dutela gogoratu dute. «Hezkuntza Legeak, halako atzerapauso baten ordez, aurrera begirako urrats ausartak behar ditu: euskarazko ikasteredua orokortzea; euskara gehiago». Lanabes zaharrak bazterrean utzi behar dira horretarako: «Ezinbestekoa da orain dela berrogei urte oso bestelako testuinguru batean sortutako tresneria berritzea». Bide horretan, aurrez hainbatetan egin duten eran, Kontseiluarentzat eta haren ondoan ari diren eragileentzat jarraitzeko bidea zein den gogoratu dute: «euskarazko ikasteredu orokortu eta inklusiboa ardatz» izango duen hezkuntza sistema bat. Hezkuntza komunitatearen «adostasun zabala» duela gogoratu dute.

Legearen zuzenketak ontzeko prozesu betean dire honetan, «garai kritikoa» dela esan dute. Lege proiektua aurkeztu zenean, balorazio «gazi-gozoa» egin zuten. Ikusi zituzten baleko aldaketak: derrigorrezko hezkuntza amaitzean ikasle guztiek hizkuntza ofizial bietan B2 maila izateko helburua zehaztea, adibidez, eta, halaber, ikastetxe bakoitzak hizkuntza proiektua landu eta garatu beharra. «Hutsune» asko ere ikusi zituzten, ordea, batez ere ikusi zutelako orokorrean «erabateko lausotasunean» utzi zirela legean bertan hizkuntza arloan jasotako helburuak lortzeko bideak.

«Azken batean, euskara gehiago behar du legeak», nabarmendu dute. «Hain zuzen ere, euskara gehiago, gutxien duenari gehiago emateko». Halaber, curriculumaren ardatza euskal kultura izatea «ezinbestekoa» dela gogoratu dute.


Summary: «Milaka urtean inor egon ez den lekuetan, orain jende gehiegi dago». Basoaren inguruko ikerketa gehiago behar dela dio Iro Landaluzek, perretxikoen habitata ezezaguna baita.

Udazkena bero hasi den arren, beso luzeko arropak janzteko egunak ere etorriko dira. Asko dira garaiotan inguruko basoetara joaten direnak perretxiko bila. Pasio eta afizio du Iro Landaluzek (Abadiño, 1960) jardun hori, eta kezka agertu du gaur egungo ustiaketa moduei buruz. Hark dioenez, perretxikotarako pazientzia eta isiltasuna behar dira, batez ere.

Noiz zaletu zinen zu perretxikoetara?

Betidanik izan naiz zaletua. Inoiz esan izan dut uste dudala perretxikoek sorgindu nindutela umetan, eta beti ibili naiz haien atzetik. Beti gustatu zaizkit. Asko interesatzen zait; bereziki, jakitea zergatik dauden hemen eta sasoi honetan.

Izan zenuen irakaslerik?

Neure kabuz ikasi nuen. Hasi nintzenean, orain dela 50 urte, apenas zegoen libururik. Perretxikotan hiruzpalau pertsona aritzen ziren, eta oso perretxiko mota gutxi hartzen ziren. Ni neure kontura zaletu naiz.

Baina mikologia ez duzu ikasi.

Mikologiari dagokionez ez daukat ikasketarik, baina asko irakurri dut nire kabuz. Niretzat, mikologo baten lana baino garrantzitsuagoa da haien habitataren inguruan jakitea. Biologoek egiten duten lana edo basozainena gehiago baloratzen dut.

Lur ona sortzea haz daitezen?

Hala da. Zer egin behar den perretxikoak haz daitezen. Basogintzan, adibidez, interesgarria zait jakitea zelan lortzen den haientzako habitat onena. Nire ahalegina beti izan da hori.

Urte osoan hazten dira?

Normalean, guk batzen ditugun perretxikoek klima baldintza jakin bat behar izaten dute: hezetasuna eta tenperatura jakin bat. Horiek beti egoten dira ondoen udagoienean. Baina udaberrian ere badago beste sasoi bat, uda hasiera aldera, baldintza horiek betetzen direna, eta perretxiko asko egoten da. Nik uste dut aurten udaberri amaiera hobea izan dela perretxikotarako, orain daukaguna baino.

Zer gertatzen da udazkenean?

Etortzen zaio jendeari perretxikoen halako kalentura moduko bat, eta mundu guztia joaten da bila; batez ere, boletusen atzetik.

Gomendioak eskatzen dizkizute oraindik ere?

Orain, gero eta gutxiago, baina sasoi batean jendeak esaten zidan zeren bila zihoan eta zer batu zuen. Ez hori bakarrik: euria egiten zuenean ere esaten zidaten garai ona zela hori, haziko zirelako perretxiko pila bat. Hori, nik uste, ospearen ordaina da; telebistan irteten bazara, hori daukazu.

ETB1eko 'Udazken loreak' saioan egin zinen ezagun, baina ez zara bakarrik telebistan aritu.

Hitzaldiak ere eman izan ditut, eta hori nire bizitzako gauzarik politena izan da. Neure jakintza eta neure usteak esan izan ditut aritu naizen hitzaldietan; perretxikotan aritzeko zer egin behar zen azaltzen nuen.

Dibulgazio lana gogoko duzu?

Bai; batez ere, basogintzaren ingurukoak: zer egin behar den perretxikoak irten daitezen. Nire denbora librea horretara dedikatzen saiatzen naiz orain ere, dena baitago ikertzeko basoan.

Zer ikertu behar da?

Nik eskolan ikasi nuen hiru lurralde daudela: mineralena, begetalena eta animaliena. Orain, baina, badakigu badagoela fungi-en erreinua ere: denetan konplikatuena da, eta hari buruz dakigu gutxien, gainera; batez ere, angloxasoiek eta estatubatuarrek ez dutelako sekula aintzat hartu. Perretxikozale gehienak beti izan dira Mediterraneo itsasora begira dauden herrietakoak. Atlantikora begira dauden herrietan, perretxikoa asko erabili da; besteak beste, euskaldunok erabili dugu. Horregatik uste dut nik ez dela egon inolako ikerketarik gaiaren inguruan.

Zer falta da?

Mikologia ondo egiten da, perretxikoa aztertzeko lana hartzen dute, baina kausa eta eragin mikologikoei buruz oraindik ez dago fundamentuzko ezer.

Ugaritu egin dira 'fungi'-ak merkatuan. Zer iruditzen zaizu?

Finlandiako andre mediku batena izan da irakurri dudan azken liburua. Esango nuke Espainian ari dela lanean, eta, orain merkatua aipatu duzula, haren lana mikrobiotari buruzkoa da. Hark dio batu eta jan egunero egin beharko genituzkeela. Egon badago orain merkatu bat ekialdetik datorren elikadura motan oinarritua, perretxikoen inguruan. Horiek denak zaprofitoak dira: usteletik irteten dira, ez dute zuhaitzik behar hazteko.

Hemengoak nolakoak dira?

Guk batzen ditugun perretxikoek zuhaitza eta basoa behar dute irteteko. Baina txanpiñoiak eta shiitakeak usteletik irteten dira. Hor badago merkatu bat elikatzeko. Esango dizut gehiago: konturatu naiz gero eta dieta osasungarri gehiagotan, orain jendeak egiten dituen horietan, denetan daudela perretxikoak sartuta. Sarritan, lar ere bai, nire usterako.

Biltzeko zer behar da?

Lehenengo eta behin, perretxikotan aritzeak eskatzen du lana eta pazientzia; gizarte honetan ez dago ez bata, ez bestea. Hau bizitza proiektu bat da, eta ez dakit zelan suspertu behar den, baina lana egin behar da.

Lur eremua ere urria da.

Lurrak esku gutxiagotan daude orain, eta hori ere beste arazo bat da. Landaketa eremua ez dago denen esku, eta, orduan, zailagoa da hura lantzea; argi dago. Nire ustez, administrazioak erru handia dauka horretan.

Aisialdirako baino gehiago, jendea kirolerako erabiltzen hasi da basoa. Nabaritu duzu aldaketarik?

Kirola naturaren aurkako azkenengo erasoa da; naturarekin lotutako kirol berriak, oro har. Azalduko dut: mendian arineketan egitea, hasteko, belaunak apurtzea da. Baina badaude naturarekin lotutako beste kirol batzuk: arroila jaitsiera eta leku berrietara sartzea, esaterako, eta naturaren aurkako eraso berriak dira. Milaka urtean inor egon ez den lekuetan, orain jende gehiegi dago.

Leku denetan dago jendea?

Joaten zara ez dakit nongo mendi edo basora, eta autokarabanaz beteta dago. Naturaren bihotzera zenbat eta jende gehiago joan, orduan eta okerrago. Oraindik ez dugu ulertu naturak ez gaituela behar, baizik eta guk behar dugula natura.

Kaltegarriak gara, orduan?

Espezie inbaditzaile bat gara, eta kaltegarriak gara. Argi eta garbi ikusi zen pandemian itxita egon ginenean nola hasi zen ingurua biziberritzen.

Zer da basoko bainua?

Lasaigarririk onena da. Basora joatean datza: bertan zaudela, begiratzen, usaintzen, entzuten eta, azken batean, sentitzen ikasten duzu basoa. Nire lasaigarririk handiena basora joatea da. Perretxikotara joan eta kontzentratua egotea, ez dago hori bezalako sendagairik. Horregatik uste dut orain zientifikoki frogatua dagoela eta hasi direla hori egiten, buelta bat eman eta lasaitzeko.

Basoan zoriontsua zara?

Ekialdeko esaldi bat bada esaten duena gizaki batek liburu bat idatzi, ume bat izan eta zuhaitz bat landatu behar duela bizitzan. Liburua idaztea izango da bizitzan ikasitako jakintzak oinordetzan uzteko. Umea edukitzea, bizitzak aurrera segitzeko. Baina zergatik zuhaitzarena?

Naturari eragindako kaltea konpontzeko edo?

Gu, Neolitotik hona, belaunalditik belaunaldira, basoak eta landak suntsitzen aritu gara. Horrela, ondare ekologiko gutxiago uzten ari gara datozenentzat, eta, horrela segituz gero, desagertu egingo gara. Zuhaitzarena serio hartu beharko luke jendeak.

Beste esaerarik erabiltzen duzu?

Zoriontsu izan nahi baduzu egun batez, mozkortu zaitez. Zoriontsu izan nahi baduzu urtebetez, ezkondu zaitez. Baina bizitza guztian izan nahi baduzu zoriontsu, landatu zuhaitz bat —gure kasuan, haritza izango litzateke—, eta ikusi zelan hazten den.

Perretxikotara joaten den jendeak ez du esaten nora doan. Zuk ere ezkutatzen duzu non hartzen dituzun?

Hori, txoko sekretuena, bestela ikusten dut nik: perretxikoek euren habiak eta irteteko toki bereziak dauzkate. Horien bila aritzen dira batzuk. Baina sekretua beste bat da: urte batzuetan irteten direla, eta beste batzuetan ez. Baliteke lau urtean ez irtetea eta beste urte batean dozenaka irtetea. Hau jakitea da garrantzitsuena: lekua barik, noiz irten behar duten. Hori da sekretua, niretzat.

Noiz da garai ona?

Batzuetan, ekaina; beste batzuetan, uztaila; beste batzuetan, iraila, hasiera zein bukaera… Ez da erraza kontrolatzea. Nik orain oso ondo asmatzen dut. Atzamarra jartzen dut egutegian, eta esaten dut: “Egun hauetan joan behar da perretxikotara”, eta asmatu egiten dut.

Aurten nolako uzta dago?

Nafarroan eta Gipuzkoan perretxiko asko egon da irailean. Bizkaian, gutxiago, nahiz eta hiruretan ilargia bera izen den. Badakizu zergatik?

Zergatik?

Ilargiak ez daukalako horretan zerikusirik. Hiruretan bera bada, eta Nafarroako eta Gipuzkoako basoetan perretxiko asko egon bada eta hemen, Bizkaikoetan, gutxi, beste zerbaitengatik da, derrigorrez. Egia da: Bizkaian perretxikoen habitata landuta egon den eta oraindik ere dagoen lekuak egon badaude. Horiek topatzea, egoera optimoak begiratzea eta nola zaindu ikertzea, norberak egin behar duen lana da. Nafarroan eta Gipuzkoan, Bizkaian baino hobeak izan dira klima baldintzak perretxikoak sortzeko, eta horregatik izan da halako agerraldia herrialde horietan, eta hemen ez.


Saretzeko ariketa bat

Summary: Saretzeko ariketa bat. Aurten hamar urte bete ditu Harituz Tolosaldeko Bertsozaleen Elkarguneak. Ia ezer ez zegoen errealitatetik, egitura sendo bat sortzera igaro dira tarte txikian. Pello Errota sariketaren finala jokatuko dute gaur.

Hamar urte atzera, bertsoaren jiran ari ziren, batean eta bestean, Tolosaldean. «Baina ez geneukan ezer ofizialik; bertso eskola ibiltari bat bakarrik, eta hor ere ahal zuena egiten ari zen bakoitza», azaldu du Beñat Iguaran Harituz Tolosaldeko Bertsozaleen Elkarguneko kide eta bertsolariak. «Belaunaldien arteko eten bat» sortzen ari zela ere nabaritu zuten taldean. «Gazte askorik ez zetorren, ez geneukan 20 urtetik beherako bertsolaririk bertso eskoletan, eta errealitate horren aurrean zerbait egin nahiak elkartu gintuen». Beñat Iguaranek aitortu du garai hartan Mikel Artola alegiarra «egoskortu» zela pixka bat zerbait egin zezaketela sinetsita —Gipuzkoako Bertsozale Elkarteko langilea da gaur egun—. «Eta egin egin genuen».

Hasieratik, elkargune izateko jaio zen Harituz. «Ez bertsolariena bakarrik; bertso eragileena, zaleena… denena», zehaztu du Oihana Iguaranek, Harituz Tolosaldeko Bertsozaleen Elkarguneko kide eta bertsolariak. «Bertsotan egiteko eta elkartzeko premiak sortu zuen proiektua, guztiok kohesionatzeko beharrak. Baina, hasieratik, eragiteko asmoa ere bazeukan Harituz-ek: gai jartzaileen artean, tokian tokiko antolakuntzan zebiltzanen artean… Denborarekin planifikatu dugu dena, pixkanaka». Oihana Iguaranek aitortu duenez, Gipuzkoako Bertsozale Elkarteak bertsolaritzaren mugimendu osoa iraunarazteko daukan proiektua eredu gisa hartuta eta Tolosaldera egokituta. «Bertsolariak sortzea ondo dagoelako», esan du Beñat Iguaranek. «Baina bertsolaria alferrik ari da zalerik ez badago». Euren belaunaldia «mugitua» zela azpimarratu du Beñat Iguaranek. «Eta inguruan beti geneukan laguntzeko prest zegoen jendea».

Oihana Iguaranek kontatu du «bilera» bihurtzen zirela bertso eskolako egun asko. «Proiektua forma hartzen ari zen pixkanaka, eta gero eta ideia gehiago geneuzkan buruan». Denera iritsi nahi horrek lanez kargatu du Harituz. «Duela bost bat urte hasi ginen udalei dirua eskatzen, langile bat liberatuta edukitzeko; Artolaren ideia izan zen hori ere», jakinarazi du Beñat Iguaranek. «28 udal daude Tolosaldean, eta ia-ia guztiek ematen dute diru laguntza. Eskertzekoa da, noski, baina burokrazia lan handia eskatzen du gero guretzat».

Klaseetarako, liberatuta

Lan karga horri guztiari aurre egiteko, Unai Mendizabal aritu zen lehenengo bi urtez, %100eko lanaldiarekin, eta Haritz Mujika ondoren, beste bi urtez. «Klaseak emateko langile bat hartuta daukagu orain ere, baina paper kontu guztiak egiteko ez daukagu inor, eta lan asko da». Gipuzkoako Bertsozale Elkartea ere «etengabe laguntzeko prest» egon dela goratu dute biek.

Oihana Iguaranek jakinarazi du hamargarren urteurrenak «guraso izan berritan» harrapatu dituela Harituz-eko talde eragileko kideetako asko. «Kostatzen ari zaigu erreleboa gauzatzea; egitura ez da berritu, baina etorriko da». Beñat Iguaranek zehaztu du bizpahiru urtez behin jende desberdina hasten dela tiraka. «Egia da hasierako berdintsuak gabiltzala hor oraindik. 17-19 urteko hamar bat gazte badauzkagu, izugarrizko taldea daukate sortuta, baina gazteak dira oraindik, eta egia da kostatzen ari zaigula pixka bat».

Oihana Iguaranek azpimarratu du ibilian ikasi dutela oinez Harituz-en. «Gauza asko ez ditugu sortu aurrez hala erabakita; ustekabeko arrakastak eraman gaitu horretara». Tolosaldeko eskola guztietara motibazio saioak egiteko gonbita bidali zutenekoa jarri du adibide gisa. «50 umek izena eman zuten bat-batean, baina nork emango zizkien horiei klaseak? Horrelako egoerei erantzuteko, sortu zaizkigun arazo zoragarri horiei erantzuteko ere sortu zitzaigun pertsona bat liberatzearen kontua».

Gaur-gaurkoz, dozena bat bertso eskola dauzkate Tolosaldean. «Zazpi-zortzi, umeenak; 17-18 urtekoen beste pare bat ere bai; eta helduetan, ibiltariak hor jarraitzen du, nahiz eta ez diren edo garen hainbeste eta ez garen hain ibiltariak». Tolosaldean, beraz, kopuruz gora egin dute nabarmen bertso eskolek. «Larritasunik ez daukagu zentzu horretan; guk jaso nahiko genukeena nola eman, kezka hori daukagu orain gehiago; transmisioak kezkatzen gaitu pixka bat», esan du Oihana Iguaranek. «Gehiago egin nahiko genukeela sentitzen dugu, baina ez gara iristen».

Proiektu arrakastatsuak

Bertso jarrien afaria, Pello Errota sariketa —gaur izango da hirugarren finala, Asteasun—, Fernando Amezketarraren urteurrena, Pello Mari Otaño bertsopaper lehiaketa, aisialdi proiektuak edo asteburu pasak, santa eskeak, Jun ta bota bertso pote inprobisatua, Harituz Tolosaldeko Herriarteko txapelketa… Tantaka-tantaka proiektu asko sortu dituzte. «Eta zenbat gauzak ihes egin ote digun eskuetatik!», hasi du azalpena Oihana Iguaranek. «Herriarteko lehen txapelketa antolatu genuenean [2014an], esaterako, hamar herritako 11 talde apuntatu ziren. Jendetza pilatzen zen saio bakoitzean, eta Anoetako gaztetxean, adibidez, izugarria muntatu genuen». «Moldatuz eta eraldatuz» joan dira proiektuetako asko, eta biak ala biak ziur daude etorkizunean ere «egoera berrietara etengabe egokitzea» izango dela taldearen irtenbiderik onena.

HARITUZ TOLOSALDEKO BERTSOZALE TALDEA

Gipuzkoako Bertsozale Elkartearen laguntzarekin eta Tolosaldeko Ataria-rekin elkarlanean, Tolosaldeko Ataria irratian ere irratsaio bat dauka Harituz-ek. Imanol Artola Felix-ek gidatzen du, eta laster iritsiko da hirurehungarren saiora —293. saioa eskaini zuten urriaren 16an—.

Funtsean, hezkuntza, sustapena, ikerketa, eta bilketa eta hedapena, horiek dira Harituz-en lau lan ildo nagusiak. «Teoria hori da, baina, boladaka, agian ez dugu asmatu alor guztietan», aitortu du Beñat Iguaranek. «Urrutiena ikerketaren alorra gelditu zaigu, ziurrenik; jendearen gogoaren araberakoa izan da gehiago ikerketa lan hori. Proiektuka funtzionatzen dugu».

Hamargarren urteurrenaren harira, urte osoko ospakizun dinamika bat jarri zuten martxan Harituz-ekoek. Pello Errota sariketaren gaurko finalaz gain, azaroaren 1ean bertso jaialdi bat izango dute Villabona-Amasako Gurea antzokian, 18:00etan. Sustrai Colina, Andoni Egaña, Oihana Iguaran, Maialen Lujanbio eta Anjel Mari Peñagarikano ariko dira bertsotan. Abenduaren 23an, berriz, Gure Bertso Zirkuaren saio bikoitza egingo dute, umeentzat nahiz helduentzat.


Mirentxin gidarien azken bidaia

Summary: Mirentxin gidarien azken bidaia. Gipuzkoako hainbat lekutako Mirentxin gidarien taldeek bi hamarkada baino gehiago egin dituzte euskal presoen senitartekoak espetxeetara eramaten, presoei asteroko bisita egiteko. Urruntze politikaren amaierarekin batera, Oiartzualdeko taldeak ere utzi du errepideko lan hori.

Sagardotegira txango asko egin izan ditu Mirentxin gidarien taldeak, dirua lortzeko, baina aurtengoa berezia da, helburu bakarra duelako: gure ibilbidea bukatu dela ospatzea”. Horrela mintzo da Imanol Arzuaga Kima (Hondarribia, 1967), Lezoko Azkena tabernaren aurrean eserita dagoela. Normalean tristeak izan ohi dira amaierak, baina oraingoa pozik hartu dute Oiartzualdeko taldeko kideek, zera baitzen hasi zirenetik nahi zutena: euskal presoen urruntze politika amaitzea, eta, hala, senideek eta lagunek haiek bisitatzeko bidaia luzeak egin behar ez izatea.

Mirentxin taldekoak 2020an ziren sagardotegira joatekoak euren amaiera ospatzeko, baina, pandemia dela-eta, ezin izan zuten. Beraz, orain egin nahi dute txangoa, “behar bezala amaitzeko”. Arzuagak hogei urte egin ditu Mirentxinen. Asensio Biaina Kaxka (Lezo, 1963) dauka parez pare eserita; hark ere bi hamarkada egin ditu euskal presoen senideei kartzeletara laguntzen.

“Lehendabizi, geure furgonetak erabiltzen genituen, edo jendeari eskatzen genizkion; bestela, alokatu egiten genituen, eta gero erabaki zen furgonetak erostea”, dio Biainak. Oiartzualdea eskualdean antolatu zuten taldea, 2000. urtearen inguruan. “Berez, Mirentxin egitasmoa Mungian [Bizkaia] sortu zen, eta preso baten bikotekideak horrela izena zuelako jarri zioten izen hori. Laster hedatu zen Bizkaiko beste leku batzuetara, Gipuzkoara… eta hona ere iritsi zen”, azaldu du Arzuagak. Oiartzualdekoa izan zen, hain zuzen, Gipuzkoan sortu zuten lehenetarikoa, eta Donostiako taldea sortzeko lanetan ere lagundu zuten, Biainak esan duenez: “Hasieran gure furgoneta erabiltzen zuten, eta gero erosi zuten propioa”. Ondoren, Oñatin sortu zuten beste talde bat, eta, azkenerako, hamabi talde sortu zituzten herrialdean. Hasieran bidaiak hurbilago zeuden kartzeletara egiten bazituzten ere, gero eta urrunago joaten hasi ziren, Biainak oroitu duenez: “Hasieran, Herrera de la Manchako eta Soto del Realeko kartzeletara [Espainia] joatea egokitu zitzaigun gure eskualdekoei. Espetxeka banatzen ginen, baina gero aldatuz joan ginen, eta Salamancara, Cadizera, Galiziara eta Huelvara joatea ere egokitu zitzaigun”.

Etxerat elkarteak antolatu eta koordinatzen zituen bidaiak, senitartekoek zituzten beharren arabera. “Nahiz eta gu Oiartzualdekoak izan, Donostian edo Bilbon bizi zen jendea ere jasotzen genuen, eta gero abiatzen ginen. Haiek hartu, eta tokatzen zen espetxera joaten ginen”, esan du Arzuagak. Hala ere, hark nabarmendu du urteak pasatu ahala antolaketa aldatuz eta “finduz” joan zirela: “Ikasi genuen hobeto antolatzen. Hasieran, senideak espetxera sartzen zirenean, gu furgonetetan geratzen ginen, lo, baina, gero, hiri batera heltzen ginenean, haiek hasi ziren espetxera joaten furgoneta hartuta, eta gu bitartean hotelen batera joaten ginen lotara. Gero, bila etortzen ziren. Etxerat elkartearekin ere koordinazioa nabarmen hobetu zen. Kristoren lana egin dute haiek ere: etengabe telefonoa aldean, bati deitzen, bestea jasoko genuela ziurtatzen…”.

Taldea, handitzen

Mirentxinen aritzen zen boluntario taldea handituz joan zen, eskualdean laurehun lagun izateraino. Txandak antolatzen zituzten asteburuero gidari lanak egiteko. “Oiartzualdeak bi furgoneta zituen, eta astero-astero joaten ginen, inoiz hutsik egin gabe”, esan du Biainak. Hogei urtean ez dute inoiz hutsik egin? “Nik, behintzat, inoiz ez”, erantzun du Biainak. “Nik ere ez”, esan du Arzuagak; agian, noizbait egokitu zaigu elurragatik buelta eman behar izatea, ezin zelako pasatu. Baina konpromiso handia zuen talde bakoitzak”.

Urtero, eskualde bateko udalerri bateko taldeak hartzen zuen furgoneten mantentze lanak egiteko ardura: astelehenero biltzen ziren, ibilgailua garbitzeko, txukuntzeko eta beharrezko berrikuspenak egiteko. “Azkenean, zuk eramaten duzu jendea, eta zure ardura da dena behar bezala egotea”, nabarmendu du Biainak. Gainera, biek azaldu dute gidariez gain bazela mantentze lanak egiteko ardura hartzen zuen jendea ere.

Mirentxin

Mantentze lanetarako zein furgonetak erosteko diru “dezente” behar izaten zuten, Arzuagak azaldu duenez: “Azken urteetan, lau urtean behin bi furgoneta erosi genituen. Horrek 24.000 euroko gastua zuen. Horrez gain, gasolina, gurpilak aldatzea, bestelako mantentze lanak… segurtasuna bermatzeko, oso ondo zainduta zeuden ibilgailuak, eta horrek ere gastua zeukan”. Hori guztia ordaindu ahal izateko, mota guztietako ekintzak egin dituzte Mirentxineko kideek urte askoan. “Txosna muntatzen genuen jaietan, garagardo festa antolatzen genuen, kamisetak egiten genituen… denetik”, adierazi du Biainak. Sagardotegiak ere antolatu izan dituzte dirua biltzeko.

Biek azpimarratu dute egoera “latza” izan arren, “oso aberasgarria” izan zaiela taldean parte hartzea. Batez ere, senideekin sortutako harremana azpimarratu du Biainak: “Erlazio zoragarriak sortzen ziren. Senideak babestuta sentitzen ziren, eta gu ere oso maitatuta sentitu izan gara beti, bidaia guztietan. Giro polita sortzen zen”. Arzuagak ere bidaiek ekarri dizkioten “momentu politak” aipatu ditu: “Askotan esaten ziguten ea nola gal genezakeen asteburu oso bat senideak eramateagatik. Niretzat, ez zen asteburua galtzea: ematen nuena baino askoz gehiago jasotzen nuen. Askotan esaten dut militantzian egin dudan gauzarik politena izan dela”.

Normalean, ostiral arratsaldez ateratzen zen furgoneta Euskal Herritik, eta larunbat gauerdirako bueltatzen ziren etxera askotan. “Bidaia batzuk gogorrak izan dira. Ostiraletan 18:00etan ateratzen ginen, Errenteriatik-edo, eta Huelvara [Espainia] hurrengo goizeko seietan iristen ginen. Hango hotelen batean lo egiten genuen eguerdira arte, eta senideek bisitak bukatzean, elkarrekin bazkaldu, eta bueltatu egiten ginen, berriz ere errepidean beste hamabi ordu egiteko”.

Harrera ona hoteletan

Biainari eta Arzuagari arreta eman zien Espainiako leku ezberdinetako hoteletan egiten zieten harrerak. “Gezurra dirudi, baina hoteletan harrera elegantea egiten ziguten. Nahiz eta jakin euskaldunak garela eta zertara gindoazen, oso ondo tratatzen gintuzten. Alde humano hori ere ikusi genuen haien aldetik. Nik uste dut konturatu zirela hedabideetan gutaz esaten dutena ez dela hala”, azaldu du Arzuagak. Hala, biek “gustura” egiten zuten bidaia, eta pasarte politak ekarri dizkie gidari lanetan aritzeak. “Harreman estua sortzen zen senideekin, eta suertatu izan zait urte batzuen ondoren kalean ikustea, preso zeukaten senidearekin batera. Asko eskertzen digute”, dio Arzuagak.

Egoera, ordea, beti ez zen erraza. Oztopoak ere aurkitu izan dituzte bidean; “kontrolak eta istripuak”, kasurako. Baita bestelako eragozpenak ere, Arzuagak barre artean esan duenez: “Basurde batzuk harrapatu ditugu bidean; nik uste dut bi aldiz egin dudala topo basurdeekin”.

Senideen lekuan egotea ez zen gozoa, eta Biainak esan du gidariek ere “ezinegonaz” bizi zutela espetxera iritsi arteko bidaia: “Heldu arte edozer gauza gerta zitekeen: istripu bat, motorra izorratzea… Iritsi bitartean beldur hori geneukan beti. Buelta jada lasaiago egiten genuen”. Arzuaga bat dator kidearekin: “Nik uste dut gidari guztiek eduki dugula kezka hori. Helburua iristea zen, eta bueltan jada lasaiago ibiltzen ginen, bagenekielako inork ez zuela bisita galdu”.

Bisitak, amaierara arte

Bisitak bermatzea izan da urte horietan guztietan Mirentxinen lema eta egitasmoaren helburu nagusia: “Ez dadila preso bat bera ere geratu bisitarik gabe. Furgonetarekin ezin bada, gure autoarekin, baina bermatuta egon behar du presoak eta senideak elkarrekin egongo direla, astero-astero”. Helburuari “azken momentura arte” eutsi diote, azken urteetan geroz eta senide gutxiagok behar izan duten arren garraioa bisitak egiteko. “Hasierako urteetan, jo eta ke ibiltzen ginen. Furgonetan sei edo zazpi leku bazeuden, guztiak betetzen ziren”, dio Biainak.

Azken urteetan gutxituz joan ziren kopuruak, presoak ateratzen, hurbiltzen edo Euskal Herriratzen joan ziren heinean, eta bi edo hiru lagunekin egin izan zituzten bidaiak. “Hala, garestiago ateratzen ziren bidaiak; izan ere, bi pertsona edo sei eraman, gastua berdina zen. Baina erabaki genuen hor egongo ginela, nahiz eta preso bakar bat egon urrun”, esan du Arzuagak.

Senideek diru kopuru bat jartzen zuten bidaia bakoitzeko, gastuak ordaintzen laguntzeko, baina kopuru bera izaten zuten, esaterako, Herrera de la Manchako kartzelara edo Huelvakora joan behar zutenek. “Batzuetan dirua galtzen genuen, baina egitasmoen bidez konpentsatzen genuen. Azken urteetan, adibidez, gasolinarako ere ez genuen nahikoa senideek emandako diruarekin, baina beste modu batean lortzen genuen dirua, eta kito”, jakinarazi du Imanol Arzuagak.

Pandemiaren aurretik “azken agurra” egin nahi zuten, baina “badaezpada” gordeta zeuzkaten furgonetak. “Senideek jada ez zeukaten beharrik. Batzuek Zaragozara edo Burgosera [Espainia] joan behar zuten presoa bisitatzera, eta ez zuten gure laguntzarik behar; beraz, ez zeukan zentzurik furgonetak gordeta edukitzeak, gastua zekarrelako”. Ibilgailuak saldu egin dituzte, eta lortutako dirua Etxerat euskal presoen eta iheslarien elkarteari eman diote.

Autobusean egingo dute gaur Mirentxin gidariek azkeneko bidaia: Errenteriako Egi-Luze sagardotegira. Bazkari batekin ospatuko dute bukaera, jai giroan.


Summary: Solarisek 78 autobus elektriko egingo ditu. Suediako bi enpresarekin sinatutako kontratuek 45 milioiko ekarriko dizkio CAFen filialari.

Solaris enpresak, zeina CAFen filiala den, 78 autobus elektriko egiteko kontratuak eskuratu ditu Suediako bi enpresarekin: Nobina Stockholm eta VR Kristianstad. Horien bitartez, 45 milioi euro jasoko ditu.

Nobina Stockholm garraio publikoko enpresari 55 autobus elektriko hornituko dizkio Solarisek, eta Suediako hiriburuan eta inguruko hirietan ibili dira. Urbino 15 LE motakoak izango dira, eta Suediako klimara egokitzen diren ezaugarriak izango dituzte. 2024an zehar entregatzea aurreikusten dute.

VR Kristianstad enpresari, aldiz, 23 autobus elektriko emango dizkio, hogei Urbino 15 LE eta hiru Urbino 12. Kristianstad hirian ibiliko dira, eta haietara iristea errazagoa izango da mugitzeko gaitasuna mugatua dutenentzat. 2024ko uztailean emango dituztela pentsatzen dute.

Solarisek dagoeneko bi mila autobus elektriko baino gehiago entregatu ditu 21 herrialdetan, eta mila autobusen eskaera zorroa du.


Summary: NBEk gizateriaren aurkako krimentzat jo du Gazan laguntza humanitarioa mugatzea. Rafahko pasabidean gerarazita dauden kamioiak «ahalik eta lasterrena» mugi daitezen, eztabaidetan parte hartzen ari da NBEko idazkari Antonio Guterres. Hamasek jakinarazi du Israelen bahitu zituen bi estatubatuar aske utzi dituela. Gerrak hiru fase izango ditu, Israelgo Defentsa ministroaren arabera.

Israelek Gaza erabat setiatzea, hango herritarrei edateko ura, oinarrizko elikagaiak eta osasun baliabideak mugatzea, sistematikoki zibilen etxeak eta azpiegiturak suntsitzea, eta ebakuazio agindu beteezinak ematea; horiek guztiak gizateriaren aurkako krimentzat jo ditu NBE Nazio Batuen Erakundeko aditu talde batek, gaur argitaratutako ohar batean. Gerran egonda ere, «ez dago halako ekintzarik justifika dezakeen ezer».

Rafahko pasabidea (Egipto) noiz irekiko zain daude ehunka kamioi eta bi milioi pasatxo gazatar. Israelek eta Egiptok adostu zuten —AEB Ameriketako Estatu Batuen bitartekaritzarekin—, atzo, pasabide horretatik Gazara laguntza humanitarioa sartzen uztea. Dena den, ez dago argi noiz iritsiko den laguntza hori. Batetik, Israelen bonbardaketek suntsitutako pasabidearen zenbait zati konpontzen ari da Egipto; eta, bestetik, sartuko den laguntzaren inguruko «azken xehetasunak eta mugak» eztabaidatzen ari dira oraindik.

NBEko idazkari Antonio Guterres eztabaida horietan parte hartzen ari da, «mugan dauden kamioiak ahalik eta lasterrena mugitu ahal izateko». Laguntza humanitarioa gerarazita dago, beraz, eta Kairok Tel Avivi leporatu dio blokeoa. «Israelen erasoek blokeatzen dute pasabidea, ez guk», esan du Egiptoko Atzerri Ministerioko bozeramaile Ahmed Abu Zeidek.

Ikusi gehiago: Laguntza humanitarioa gaurtik aurrera sar liteke Gazan, Bidenen arabera

Joe Biden AEBetako Gobernuko presidenteak iragarri du «hurrengo 24-48 orduetan» sartuko dela laguntza Rafahtik, Israelek eta Egiptok adierazi diotela hori egiteko «konpromisoa» hartu dutela. Hori azpimarratu du, gaur, Etxe Zurian, Charles Michel Europar Kontseiluko buruarekin eta Ursula von der Leyen Europako Batzordekoarekin batzartu eta gero.

Etengabeko atzerako kontu batean daude Gazan. Argindarrik gabe, erregai erreserbekin ari dira lanean ospitaleetan, eta horietako asko dagoeneko gelditu dira hornigairik gabe. Edateko ura eta osasun baliabideak ere agortzear daude. Halere, Israelek berdin-berdin jarraitzen du Gaza iparraldea zein hegoaldea bonbardatzen. UNRWA Palestinar Iheslari eta Errefuxiatuentzako Lan Bulegoak atzo jakinarazi zuen, adibidez, euren zenbait eskolari egin dietela eraso —ehunka palestinar daude horietan—.

Arreta guztia Gazan dago jarrita egunotan, baina Zisjordaniaren aurkako erasoak ere ez dira nolanahikoak. Txosten berean, NBEk ohartarazi du «areagotzen» ari dela Israelgo Poliziaren indarkeria Zisjordaniako palestinarren aurka. Gaur bertan 69 palestinar inguru atxilotu dituzte —denera, 800 palestinar inguru atxilotu dituzte urriaren 7tik—.

Poliziaren indarkeriaz gain, erakundeak salatu du areagotu egin direla kolono juduen erasoak ere. Hilaren 7tik, gutxienez 81 palestinar hil dituzte Israelgo kolonoek eta indar armatuek, Palestinako Osasun Ministerioaren arabera. Erasoen areagotze horren adierazle, hona hemen datu bat: Israelgo Segurtasun Ministerioak jakinarazi duenez, gerra hasi zenetik gutxienez 100.000 zibilek erregistratu dute armak erabiltzeko lizentzia lortzeko eskaera.

Eta gatazkarekin zuzenean lotuta, Hamasek iragarri du joan den urriaren 7an bahitu zituen bi estatubatuar «arrazoi humanitarioengatik» aske utzi dituela, Qatarren bitartekaritza medio. Horren berri eman du, Telegramen, Al-Qassam Brigadetako bozeramaileak, eta Israelek geroxeago baieztatu du baietz, aske utzi dituztela. Hamasek 200 bat pertsona bahitu zituen, urriaren 7an, Israeli eraso egin zionean.

Egunotan, bi aldeek adierazi dute «bataila luzea» izango dela oraingoa. Israelgo Defentsa ministro Yoav Gallantek aurreratu du hiru fase izango dituela Israelen gerra estrategiak. Lehenik, «aire bidezko kanpaina eta taktika militar bat» egingo dute, helburu duena «Hamaseko kideak hiltzea eta haien azpiegiturak suntsitzea»; gero, «intentsitate txikiagoko baina etenik gabeko borrokaldi bat» iritsiko da; eta, azkenik, «Gazako zerrendan segurtasun erregimen berri bat» sortuko dute. Haren arabera, ordea, delako erregimen berri horretan Israelek ez luke hango herritarren gaineko «ardurarik» izango.

Hain justu, gerraren hurrengo eszenario posibleak izango dituzte hizpide bihar nazioarteko zenbait herrialdek, Kairon egingo duten Bakearen Goi Bileran. Euren parte hartzea baieztatu duten estatuen artean daude, besteak beste, Bahrain, Egipto, Alemania, Japonia eta PAN Palestinako Aginte Nazionaleko presidente Mahmud Abbas. Israelgo agintariak ez dira joatekoak.

Bidenen konparaketa

«Bi mehatxu desberdin dira Putin eta Hamas, baina badaukate ezaugarri komun bat: biek nahi dute euren alboko demokraziak amaitu». Joe Biden AEBetako presidentearen hitzak dira, Tel Avivetik itzuli ondoren atzo egindako agerraldian esanak. Maila berean jarri zituen Israel eta Ukraina; Hamasek hilaren 7an egindako «eraso terroristaren biktima» da bata, eta Errusiarena, bestea. Horregatik, Israel eta Ukraina «babesteko» diru gehiago jar dezatela eskatuko dio gaur Kongresuari.

Presidenteak bere asmoak iragarri eta gutxira, Etxe Zuriak ofizialki esan du zenbateko diru laguntza eskatu duten Israelentzat: 14,3 mila milioi dolar —13,5 mila milioi euro—. Haren arabera, «orain ez da AEBek gatazkatik ihes egiteko garaia»; AEBen lidergoak eusten diolako, hain justu, «munduko batasunari».

Edonola ere, ikusteko dago Bidenek eskatutako laguntza estra hori onartzen duten, baita noiz eztabaidatzen duten ere. Izan ere, Kongresuko presidentea hautatu artean, behin-behinean etenda dago organo hori —hil hasieran kargugabetu zuten orduan presidente zen Kevin McCarthy, zentsura mozio baten bitartez—. Errepublikanoek dute gehiengoa.


Summary: Zupiriak esan du «kezkagarriak» direla euskararen ofizialtasuna zalantzan jartzen ari diren epaiak. EH Bilduk euskararen aurkako epaiei buruz galdetu dio Eusko Jaurlaritzari. Urkulluk esan du arlo judizialean «sentsibilitate asko» falta dela euskarekin lotutako gaiak lantzeko. EH Bilduk dei egin du azaroaren 4rako Euskalgintzaren Kontseiluak deitutako manifestazioan parte hartzera.

Atzo eta herenegun. Bi egun eta bi epai euskararen aurka. Gaur, Eusko Legebiltzarreko kontrol saioa horiei buruz galdetu dio EH Bilduko eledun Jasone Agirrek Iñigo Urkullu lehendakariari. Alabaina, Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzaren bozeramaile eta Kultura eta Hizkuntza Politika sailburuak erantzun dio. Zupiriak esan du «kezkagarriak» direla euskararen ofizialtasuna «zalantzan» jartzen ari diren epaiak eta jarrera politikoak: «Badago arrazoirik kezkatuta egoteko». Horregatik, ziurtatu du ahal duten instantzia guztietan egingo dutela horien kontra.

Ikusi gehiago: «Ez dugu ezer aldatuko»

Agirrek, bere galderan, irmo egin du azkenaldiko epaien aurka: «Legebiltzar honetan gehiengo zabal batez onartutako udal legea urratu du auzitegiak, eta eraso zuzena egin die udalei, hizkuntza politikarako duten ahalmena mugatuta. Epaile batek bertan behera utzi ditu euskararen eta euskal hiztunen bizimodua normalizatzeko neurriak». Horrela, Agirreren esanetan, epaile bat ari da hizkuntza politika egiten, «eskuin muturreko taldeek bultzatuta». Kritikatu du hauteskundeetan «inondik inora lortu ezin dutena» auzitegien bidez lortu nahi dutela.

Gainera, nabarmendu duenez, ez dira «kasu bakanak», «ondo antolatutako oldarraldia» baizik: «Gizarte honen gehiengo zabal batek demokratikoki euskararen inguruan adostutakoaren kontra egin dute epai euskarafoboekin». Hori ikusirik, azaroaren 4rako Euskalgintzaren Kontseiluak antolatutako manifestazioan parte hartzera deitu du EH Bilduk, eta hala egin dezatela eskatu diete Urkulluri eta Zupiriari ere.

Ikusi gehiago: Eudelek dio udal legearen epaia «toki autonomiaren aurkakoa» dela

Zupiriak, baina, erantzun dio bakoitzak erabakiko duela noiz eta non egon behar duen. Alabaina, onartu du «kezkatzekoa» dela zenbait alderdi urratzen ari diren bidea: «Arduratzeko modukoa da zenbait alderdi politiko egiten ari diren ahaleginak, hain zuzen, zalantzan jartzeko 40 urtean egin dugun ibilbide demokratikoa». Erantsi du: «Kezkagarria da politikaren arloak kudeatu eta adostu behar diren gaietan justizia tribunalek edukitzea azken hitza. Kezkagarriak dira epaile batzuek azkenaldi honetan hartu dituzten sententziak, eta kezkagarriak dira epaileak arrazoitzeko erabili dituzten argudio batzuk ere». Halaber, salatu du gisa horretako epaiek zalantzan jartzen dutela euskarak aparteko babesa behar duela, eta euskara «gatazkak sortzeko» erabiltzea gaitzetsi du. Eta gogorarazi du euskara eta gaztelera «maila berean» direla ofizialak.

Ildo bertsutik mintzatu da Urkullu ere, Voxeko ordezkariaren galderari erantzunez. Epaitegietara begira jarri da. Haren esanetan, eremu judizialean asko falta da euskara eta gaztelera parez pare egoteko, eta, gainera, salatu du «sentsibilitate asko» falta dela horrelako gaiak judizialki lantzeko. Eta hizkuntza eskubideak errespetatzeko eskatu du: «Gure ardura da herritar guztien hizkuntza eskubideak bermatzea, administrazioarekin dituzten harremanetan erabiliko duten hizkuntza aukeratzeko eskubidea izatea bermatzea. Hizkuntza eskubideen berme hori botere publiko guztien konpromisoa izan behar da: betearazlearena, legegilearena eta judizialarena». Berretsi du helegiteak jarriko dizkietela bi epaiei, ez daudelako «konforme».


Summary: Hirugarrenez, auto elektrikoak diesel autoen gainetik. Europako Batasunean irailean saldutako auto berrien %14,3 elektrikoak izan ziren, eta %12,7k gasolioa darabilte.

Aurreko urteetako hornidura arazoak gaindituta, hazkunde betean dago autogintza Europan. ACEA patronalaren arabera, aurtengo irailean 861.062 auto matrikulatu dira Europako Batasunean, iazkoan baino %9,2 gehiago.

Elektrifikazioaren bidean beste urrats txiki bat egin du EBko auto merkatuak. Hibridoen salmentak ugaritu dira gehien (+%30,6), eta, ondoren, auto guztiz elektrikoenak (+%14,3).

Azken horiek hilabetean matrikulatutako %14,8 izan dira, iazko irailean baino zazpi hamarren gehiago. %20tik gorako kuota izan zuten abuztuan, baina Alemanian auto elektrikoak erosteko laguntza batzuk amaitu egingo zirelako izan zen hori, eta horrek erosketa asko aurreratu zituelako. Ondorioz, irailean Alemanian -%28,6 txikitu zen auto elektrikoen salmenta.

Zortzi herrialdetan, ordea, bikoiztu baino gehiago egin ziren auto elektrikoen matrikulazioak, eta hazkunde handiak izan ziren Frantzian (+%34,2) eta Herbehereetan (%70,8).

Dieselaren gainbehera, berriz, bizkortzen ari da. Mota horretako motorra dutenak dira aurten behera doazen bakarrak (-%4,2), baina irailean handiagoa izan da erorikoa (-%12,5). Hilabete horretan, matrikulatutakoen %12,7 izan dira; iazko irailean %15,9 izan ziren.

Hirugarren hilabetea da bateria elektrikoko auto gehiago matrikulatzen direla diesel autoak baino.

Gasolina eta hibridoak nagusi

Edonola ere, mota horretakoak ez dira europarrek gehien erosten dituzten autoak: gasolinazkoak dira salduenak (%34,1) eta atzetik doaz hibrido arruntak (%27,3). Azken horien kuota da iaztik hona gehien handitu dena (+4,4).

Autogileei dagokienez, Volkswagen taldeak du merkatu kuota handiena (%26,2 aurten), eta atzetik doaz Stellantis (%18,4) eta Renault (%10,8). Zerrenda horretan bederatzigarren doa Tesla, nahiz eta azken urtean bikoiztu egin duen bere merkatu kuota (%1,3tik %2,6ra).