Summary: Euskal Herriko jaiotza tasa, herriz herri. Mila biztanleko kalkulatzen da jaiotza tasa: herri bakoitzeko biztanleak mila balira jaiotzak zenbat liratekeen neurtuta. Herrien artean konparaketak egiteko balio du tasak. Euskal Herriko jaiotza tasa mila biztanleko 7koa zen 2020an, 1960ko hamarkadatik baxuena. 2008tik hiru puntu jaitsi da jaiotza tasa, orduan 10,2koa baitzen.

Mapa interaktibo honek aukera ematen du 2014ko eta 2020ko jaiotza tasak ikusteko eta bi urteen artean alderaketak egiteko. Bi urte jakin horietan izandako jaiotzak biztanleriarekin proportzioan jartzen ditu mapak, eta ez du, beraz, bilakaera bat erakusten: bi urte horien arteko konparaketa egiten du. Nolanahi ere, jaisten ari da jaiotza kopurua, eta baita tasa ere, azkeneko urteetan.

INE Espainiako Estatistika Institutuaren azken datuek berretsi dute gero eta ume gutxiago jaiotzen direla Hego Euskal Herrian. 2022ko lehen seihilekoko datuak eman ditu INEk abuztuaren 17an, eta, ikus daitekeenez, duela bost urteko epe berean baino 2.992 ume gutxiago (%25 gutxiago) jaio dira aurten: 2022an, urtarriletik ekainera 9.039 ume jaio dira; eta 2016an, 12.031 jaio ziren (ia 3.000 gehiago). Beste modu batera esanda: batez beste 66 ume jaio ziren egunean 2016an, eta 50 jaio dira aurten.

Beheranzko joera ikusten da aurtengo datuak 2021ekoekin alderatuta ere. Joan den urtean, lehen sei hilabeteetan, 9.264 ume jaio ziren; hau da, %2,4ko jaitsiera izan da aurten. Dena den, egoera desberdina da lurraldearen arabera: %8,4 jaitsi da Gipuzkoan, eta %2,7 Nafarroan, baina %0,8 igo da Bizkaian, eta %0,9 Araban.

Emakumeek ama izateko duten adinean ere egon da aldaketa. Adina igotzen ari da pixkanaka-pixkanaka. Esaterako, 2016ko lehen seihilekoan jaio ziren haurren %9k zuten ama 40 urte baino gehiagokoa; 2022an, berriz, %12k.

Ikusi gehiago: Zailtasunek sarri zamatutako hautua

Eusko Jaurlaritzak maiatzean iragarri zuen 200 euroko diru laguntzak emango dizkiela familiei umeek 3 urte egin arte. Heldu den urtean da sartzekoa indarrean laguntza hori. Iragarpenaren harira, erreportaje bat landu zuen BERRIAk, eta 2014 eta 2020 urteen arteko jaiotza tasak aztertu zituen Euskal Herri osoan. Datu horiek eta bilakaera ikus daitezke mapa interaktiboan.

Herrialde bateko umeen jaiotzak neurtzeko eta urtez urte alderatzeko erabiltzen da jaiotza tasa: urte bateko biztanle kopurua urte horretako jaiotzen kopuruarekin zatitzen da. Hartara, ikusten da urtero mila biztanleko zenbat ume jaio diren. 1990etik 2008ra, jaiotza tasa handitu egin zen Euskal Herrian: mila biztanleko zortzi ume jaio ziren 1990eko hamarkadan batez beste; 2008an, hamar. Baina ordutik jaisten ari da ostera jaiotza tasa, eta 2020an —ordukoa da azken datua— zazpi baizik ez ziren.

Defizit naturala ere —urteko jaiotzei urteko heriotzak kenduta kalkulatzen da— negatiboa da Euskal Herrian. 2020koa da azken datua herrialde osorako: ia 35.000 pertsona hil ziren orduan, eta 24.500 eskas jaio ziren. Hortaz, jaio baino 12.410 pertsona gehiago hil ziren. Pandemia urteko datuak dira horiek, baina azkeneko hamarkadetan defizit negatibo hori mantentzen eta handitzen ari da, eta herrialde guztietan ari da joera hori gertatzen, gainera.


Summary: Israelgo armadak indarrez itxi ditu Palestinako GKEen egoitzak Zisjordanian. Joan den urtean, Israelek talde terroristatzat jo zituen sei erakunde; hain zuzen, horien egoitzei egin diete eraso. Soldaduak bortxaz sartu dira, eta hainbat objektu hartu berekin.

Israelek gidatutako beste erasoaldi bat jasan du Palestinak, gaur goizaldean. Zisjordanian kokatuak diren GKEak izan dira jomuga, zehazki. Israelgo armadako soldatuak bortxaz sartu dira sei erakunderen egoitzetan, hainbat objektu lapurtu dituzte, eta itxiarazi egin dituzte eraikinak. Hain zuzen ere, Israelgo Gobernuak iaz azaldu zuen erakunde horiek «talde terroristak» zirela.

Al-Haq GKEak eman du erasoaldiaren berri, Twitterren. «Gaur goizean, Israelen indar armatuek Al-Haq-ek Ramallahn duen bulegoari egin diote eraso. Objektuak hartu dituzte, eta sarrera itxi dute, burdinazko plaka batekin. Agindu militar bat ere utzi dute haren atzean. Erakundea ilegala dela diote», idatzi dute txio batean.

Zabaldutako informazioaren arabera, itxi egin dituzte Bisan Ikerketarako eta Garapenerako Zentroa, Emakume Palestinarren Batzordeen Elkartearen egoitza, Haurren Babeserako Nazioarteko Zentroa, Nekazaritza Lanerako Batzordeen Elkartearena, eta Addameer Giza Eskubideen eta Atxilotuen Babeserako Elkartearena.

Israelek joan den urteko urrian izendatu zituen erakundeok «talde terrorista». Baina ez orduan bakarrik: hain zuzen ere, atzo, Israelgo Gobernuko Defentsa ministro Benny Gantzek berretsi egin zuen izendapena; «terroristak» zirela adierazi zuen berriz ere. Nazioarteko zenbait erakundek eta herrialde batzuek sarritan ukatu dute hori hala dela; Espainiak, Belgikak, Danimarkak eta Frantziak, esaterako. Ordea, Israelek ez du atzera egin.


Summary: Ertzaintza ikertzen ari da txakur batek hozka eginda hil ote den gizon bat Mungian. Ertzaintzak atestatua zabaldu du, zer gertatu den aztertzeko.

Ertzaintza ikertzen ari da astelehenean Mungian (Bizkaia) hil zen gizon bat txakur batek hozka egin ziola-eta hil ote zen. 22:45 aldera, larrialdi zerbitzuek dei bat jaso zuten Mungiako etxe batetik, eta esan zieten senide bat ez zegoela ondo.

Ertzaintza eta osasun langileak bertara joan ziren; ordurako, ordea, gizona hilda zegoen. Ertzaintzak atestatua zabaldu du, zer gertatu ote zen aztertzeko.


Summary: Aurten 4.500 etorkin artatu ditu Gurutze Gorriak Irunen. Xabier Legarretak adierazi du Frantziako Poliziak mugan egiten dituen «kontrol arrazistak» Jaurlaritzaren jarduna oztopatzen dutela arlo horretan. Irungo Harrera Sareak baliabide falta salatu du berriro.

Eusko Jaurlaritzak kudeatzen duen Gurutze Gorriak 4.500 etorkini eman die zerbitzua aurten —uztailaren 19ra arte—. Datu hori eman du gaur Xabier Legarreta Eusko Jaurlaritzako migrazio eta asilo zuzendariak Euskadi Irratian egin dioten elkarrizketa batean. Gaineratu du Frantziako Poliziak Irungo mugan egiten dituen «kontrol arrazistek» «zailtzen» diotela gehien Jaurlaritzari arlo horretako jarduna.

Hain zuzen, esan du kontrol horiek «auzi honekin negozioa egiten duten mafiak» sustatzen dituztela, eta aitortu du Jaurlaritza «kontziente» dela egoera horretaz: «Irungo egoera nolakoa den helarazteko aukera daukagun bakoitzean, hala egiten dugu». Gehitu du Jaurlaritza «kezkatuta» dagoela azkenaldian migranteen aurka izandako gorroto delituengatik ere, gora egin baitute: «Argumentuak eman behar ditugu areagotzen ari diren eskuin muturreko diskurtsoak gelditzeko».

2018. urtetik handitu den migrazio fluxua behar bezala kudeatzeko, baina, Jaurlaritzak eskumen gehiago behar dituela gehitu du: «Migrazio politiken eremua hor dagoen pakete bat da, negoziazio betean dagoena, eta espero dugu irailean berriro hastea eta egiteke dauden transferentzia horiek lehenbailehen iritsi ahal izatea».

Azaldu duenez, Jaurlaritzak, eskumen hori ez daukan arren, «azkar erreakzionatu», eta «arreta humanitario egokia eta duina» eman behar izan die mugara Irunera iritsi diren etorkinei. Esan duenez, Jaurlaritzak kontaktua dauka mugaz bestaldeko zenbait elkarterekin, Bidasoa ibaian hiltzen diren migranteak identifikatu eta haien familiekin kontaktuan jartzeko.

Hala ere, Irungo Harrera Sareak salatu du migranteak «hiru egunez soilik» gera daitezkeela Gurutze Gorriaren aterpetxean, eta bertan ezin direla Irunera iristen diren etorkin guztiak sartu, «kriterio zentzugabe batzuen arabera» ematen baitiete sarbidea. Horrez gain, «informazio falta» salatu izan dute zenbaitetan, haien hitzetan ez baitituzte ohartarazten, esaterako, Bidasoa ibaia gurutzatzeak dakartzan arriskuez.

Ukrainako errefuxiatuak

Ukrainatik heldutako errefuxiatuen inguruko datuak ere eman ditu Legarretak: urtea hasi zenetik, 3.500 errefuxiatuk eskatu dute nazioarteko babesa Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, eta 2.700 pertsonak lortu dute dagoeneko osasun txartela.

Eskolaratzeari dagokionez, Ukrainatik zetozen 780 haurrek eman dute izena eskoletan, eta 411 pertsonak helduen hezkuntzan.


Summary: Zientzialariek Tasmaniako tigrea «berpiztu» nahi dute ingeniaritza genetikoa erabiliz. Dunnart animaliaren «DNA editatu» nahi dute, tilazino batenera eraldatzeko. 1936an desagertu zen azken Tasmaniako tigrea.

Zientzialari talde batek 1936an galdutako Tasmaniako tigrea (Thylacinus cynocephalus) «berpiztu» nahi du ingeniaritza genetikoaren bidez. Australiako martsupial harrapari bakarra izan zen tigrea, eta aurreikusi dute hamar urteren bueltan burutuko dutela proiektua. Andrew Pask Melbourneko Unibertsitateko irakasleak atzo jakinarazi zuenez, isats lodidun dunnart (Sminthopsis crassicaudata) batetik aterako dituzte zelulak, tilazino baten antzeko zelula bihurtzeko. Dunnarta sagu baten antzeko martsupial bat da, eta, zientzialarien esanetan, Tasmaniako tigreak bizirik daukan ahaide hurbilena da. Hori dela eta, animalia horren DNA «editatu» nahi dute, eta tilazino batenera eraldatu.

Desagertutako martsupiala berpizteaz gain, haren enbrioia ere garatu nahi dute, eta entsegu hodi baten barruan edo buztan lodiko dunnart baten sabela erabiliz egingo dute hori. Pasken esanetan, jaiotzean, Tasmaniako tigrea eta buztan lodiko dunnarta «ez dira arroz ale bat baino askoz ere handiagoak». Halaber, gaineratu du sagua bezalako animalia txiki bat ere erditu daitekeela tilazino batez. Paskek zuzentzen duen laborategiko zientzialariek Tasmaniako tigrea bere habitat naturalean sartu nahi dute, eta espero dute bertan animaliak harraparia izateari eustea.

Tasmaniako tigrearen nondik norakoak Tigre batenak bezalako marrak zituen martsupial bat izan zen Tasmaniako tigrea. Australia kontinentalean eta Ginea Berriko uhartean bizi izan zen, baina leku horietatik desagertu egin zen duela 3.000 urte inguru, klima aldaketaren ondorioz. Azken tigreak Tasmania uhartean gelditu ziren.

XVIII. mendean, europarrak Ozeaniara iritsi zirenean, Tasmania uhartean biltzeko ohitura hartu zuen populazioak, eta 1830 eta 1909 artean egindako gehiegizko ehiza kanpainak desagerrarazi egin zuen harraparia.

Tasmania uharteko tigreak duela 81 urte desagertu ziren: 1936an hil zen azkena, Hobarteko zoologiko batean. Hala ere, 1980ko hamarkadan eman ziren ofizialki galdutzat.


Summary: Euskarazko bi lan izango dira Zinemaldiko Nest saria lortzeko lehian. Guztira, hamahiru film labur hautatu dituzte antolatzaileek sariketarako, eta lehen aldiz izango dira euskarazko bi lan haien artean: Mikele Landa Eigurenen 'Noizko basoa' eta Nagore Muriel Letamendiaren 'Erro bi'

Aurrez ez da sekula euskarazko lanik izan Zinemaldiko Nest sarirako hautagaien artean, eta bi izango ditu aurten, lehiaketa antolatzen duten 21. aldian. Mundu osoko zinema eskoletako ikasleen film laburrak saritzen ditu sariketak, zehazki, eta 160 eskolak aurkeztutako 350 filmen arteko hamahiru bereizi ditu hautaketa batzordeak aurten. Haien artean dira Mikele Landa Eigurenek zuzendutako Noizko basoa eta Nagore Muriel Letamendiaren Erro bi lanak. Biak euskaraz sortutakoak.

Irailaren 19tik 23ra bitarte proiektatuko ditu Zinemaldiak Nest saria jasotzeko hautagai diren lanak, eta Tabakalerako zinema aretoan izango dira emanaldi guztiak. 10.000 euroko saria jasoko du irabazleak, eta oraindik zehaztu gabeko zinema esparruko pertsona ospetsu batek eta hautatutako lanen jatorri diren zinema eskoletako ikasleek osatuko dute epaimahaia. Horrez gainera, Tabakalerako Medialabeko estudioan ikusgai egongo dira orain arte saritutako film laburrak.

Fikzioa eta saiakera

Fikziozko lana da Muriel Letamendik aurkeztutakoa, Erro bi, eta Ainhoa izeneko pertsonaia du ardatz. Urtebete da haren aita hil zela, eta haren akordua dakarkio etxeak etengabe. Ihes egiteko gogoa du, baina amak ondoan nahi du, eta hor piztuko da gatazka. Euskal Herriko Unibertsitateko ikaslea da zuzendaria egun, eta Ibone Ajuria Fondado eta Sonia Villamor aktoreekin grabatu du filma.

Ez-fikziozko film bat da Landa Eigurenen Noizkoa basoa. Donostiako Elias Kerejeta zinema eskolako kide da bera, eta, filmaren sinopsiak iradokitzen duenez, saiakeratik gertu dabil lehiaketara aurkeztu duen lana. «Baso bat berriz hasten da. Herri batek inoiz ikusi ez zuen paisaia bat gogoratzen du. Lur lehorra astintzen duten eskuak, aitzurrak eta botak, Ullan noizbait bizi ziren zuhaitzak azalera ateratzeko. Hemen sortzen da ibaia etengabe, eta jada ahantzitako hizkuntza bat xuxurlatzen du. Baso bihurtzen denean, nor biziko da leku honetan? Baso bat landatu al daiteke? Inork ahoskatuko al du bere izena? Non hasten da herri bat?».

Talentu berria

Orain arte, guztira, 1.000 zinemagile gazte baino gehiagoren lanak proiektatu ditu Zinemaldiak sail honi esker, eta ehun eskola eta elkarrizketa ere antolatu ditu industriako profesionalekin. Jaialdiak azaldu duenez, talentu berria sustatzeko martxan duten sailik «garrantzitsuena» da Nest saria.


Summary: Esportazioak %24 ugaritu dira aurten, energiaren krisiak bultzatuta. Pandemia aurreko kopuruetan dago Hego Euskal Herriko kanpo merkataritza, baina inportazioak gehiago hazi dira. Hodien salmenta ere asko handitu da, eta autogintzak eutsi egin dio.

Kanpo merkataritzak indartsu jarraitzen du Hego Euskal Herrian, eta, urteko lehen erdiko joerari eusten badio, aise gaindituko ditu pandemia aurreko markak. Ukrainako gerraren ondorioek eraginik izan badute, onerako izan dira, emaitzei erreparatuz gero behintzat. Urteko lehen erdian, %23,7 ugaritu dira esportazioak eta %37,3 inportazioak, iazko epe berarekin alderatuta. Bereziki energiaren sektoreak bultzatuta gertatu da hori, %150eko eta %99,8ko igoerekin, hurrenez hurren.

Hego Euskal Herriko ekonomia esportatzailea da, kanpotik erosten duen baino nabarmen gehiago saltzen du, eta aurten ere hala gertatzen ari da: orain arte 4.084 milioi euroko saldo positiboa izan du, Eustaten eta Nastaten datuen arabera.

Hala ere, inportazioak esportazioak baino gehiago hazi izanak eta hori hain modu argian gertatu izanak agerian uzten du behar energetikoak erabat baldintzatzen ari direla kanpo merkataritza. Ukrainako gerraren aurretik hasi zen joera hori, pandemia osteko suspertze ekonomikoarekin batera, eta, denborak aurrera egin ahala, indar handiagoa hartu du.

Hala ere, inportazioak esportazioak baino gehiago hazi izanak eta hori hain modu argian egin izanak agerian uzten du behar energetikoak erabat baldintzatzen ari direla Hego Euskal Herriko kanpo merkataritza. Ukrainako gerraren aurretik hasi zen joera hori, pandemia osteko errekuperazio ekonomikoarekin batera, baina, denborak aurrera egin ahala, indar handiagoa hartu du.

Urteko lehen erdian, produktu energetikoek izan dituzte igoerarik handienak, bai esportazioetan, bai inportazioetan. Beste sektore batzuetan ere, industrian bereziki eta tutugintzan zehatzago, nabarmen handitu dira kanpo erosketak eta salmentak, pandemia osteko geldialdiaren ondoren. Eta autogintzak ere eutsi egin die osagaien faltak eragindako produkzio etenaldiei.

Gehiago ekarri, gehiago saldu

Esportazioetan, petrolio olio finduek %150eko hazkundea izan dute. Bereziki Petronorrek Bizkaian dituen azpiegituretan ekoizten dira produktu horiek, ekarritako petrolioarekin, eta horietako asko kanpoan saltzen dira gero. Ohi baino petrolio eta gas gehiago iritsi da kanpotik, itsasontziz, eta horrek produktu energetikoen inportazioen igoera handia ekarri du: %99,8koa. Gasaren kasuan, Bilboko portuan dagoen Bahia de Bizkaiara ekartzen da, barkuetan; gas likidotua han tratatzen da, eta ondoren gasbideetan sartzen.

Produktu energetikoen inportazio eta esportazioen hazkundea handiagoa izaten ari da Ukrainako gerrak aurrera egin ahala, hornikuntza arazoen beldur. Ekainean, %263 handitu ziren inportazioak eta %264 esportazioak, aurreko urteko urteko hil bereko datuekin alderatuta.

Hego Euskal Herrian ekoitzitako hodien eta autoen salmentak ere handitu dira: sektore energetikoarekin lotura estua duten tutuen kasuan %211,8koa izan da ekainean, eta %133,1ekoa urteko datu metatuetan. Autogintzan, apalagoa izan da igoera; Nafarroan (Volkswagen), %18,9koa, eta Araban (Mercedes), %15,4koa, urteko lehen erdian. Sektore horrek du bolumenik handiena Hego Euskal Herriko inportazioetan.

Lurraldeka, Bizkaiko esportazioek izan dute igoerarik handiena (%36), baina hura da saldo negatiboa duen bakarra —gehiago inportatzen du esportatu baino—, haren produktu izarra hidrokarburoak direlako: 1.586 milioi euroko saldo negatiboa izan du. Araban, berriz, %33,5 hazi dira inportazioak, baina saldoa positiboa da, 1.802 milioikoa; Gipuzkoan %27,4 igo dira kanpo salmentak, 2.020 milioiko alde positiboarekin; eta Nafarroan %13,8 hazi dira inportazioak, eta 1.821 milioiko saldo positiboa izan du.

Esportazioetan Frantziak hartu du Alemaniaren lekua. Hara joan dira salmenten %15,8, eta Alemaniara %15. Historikoki, Erresuma Batua (%6,3) izan da merkatuetan hirugarrena, baina brexit-ak eragina izan du, eta orain AEBek (%6,5) hartu diote aurre. Inportazioetan ere AEBek igoera nabarmena izan dute —ekainean %327,8koa—, bereziki handik ekarritako gasarengatik. Errusiako inportazioek %36 egin dute behera.


Hesiak bota dituen belaunaldikoak

Summary: Hesiak bota dituen belaunaldikoak. Euskal Herriko paradigma musikala aldatzen hasia dela diote Kattalin Barcenak eta Amets Arangurenek. Horrek koiuntura politikoarekin lotura zuzena duela azpimarratu du batek; zutabe batzuk hausteari beldurra galdu diotela besteak. Ematen zaizkien ardurek kezka sortzen diete.

«Ez daukat ezer, ez daukat ezer zuretzat», dio J Martinak eta Ibil Bedi-k urte hasieran batera argitaratu zuten abestiak, baina aurkakoa erakusten dute Kattalin Barcenak (Larrabetzu, Bizkaia, 1997) eta Amets Arangurenek (Iruñea, 1998). Biek dute asko eskaintzeko, baita hausnartzeko ere: damutu dira elkarrizketan aipatutako gaien inguruan elkarrekin aurrez hitz egin ez izanaz. Esaten dutenak izan dezakeen oihartzunaren jakitun, ordea, hitz bakoitza neurtu dute. Ez dira, beraz, inozoen hitzak. Zertan datoz bat Ibil Bedi eta J Martina? AMETS ARANGUREN: Nire ustez, askoz azkarrago bukatuko genuke esango bagenu zertan ez gatozen bat. Ez naiz hasiko zerrenda bat egiten, baina askoz gehiago dira batzen gaituzten gauzak banatzen gaituztenak baino. KATTALIN BARCENA: Niri gauza bat datorkit burura lehendabizi: heldu zaigun musika eredu batek eragindako erreakziotik jaio garela. Kontzienteago edo inkontzienteago, aurreko ziklo politiko batekin lotuta egon den musika eredu bat izan dugu Euskal Herrian, eta, momentu batean, haren agortzeagatik edo, erreakzio bat sortu da. Esango nuke horren aldean beste proposamen bat egiten dugula guk, eta bakoitzak bere berezitasunak dituela. ARANGUREN: Ni ados horrekin, baina ez dakit hori ote den gure bereizgarria. Ez dakit gurea ote den hori egin duen lehen belaunaldia. Historikoki beti pasatzen den zerbait da: ez dakit guztia, baina asko da aurretik dagoenaren erreakzio bat.

Orduan, jakingo zenukete zuen belaunaldiko musika taldeak bereizten dituen ezaugarriren bat esaten? BARCENA: Aurretik aipatu dudana garatuko dut: uste dut momentu honetako panorama musikala guztiz lotuta dagoela koiuntura politikoarekin. Aurreko ziklo politikoan, Euskal Herrian, ENAMen inguruan, giro politiko indartsu bat bizi izan zen, eta horrek bazituen bere espresio artistiko, kultural edo musikalak. Adibidez? BARCENA: Negu Gorriak-ek musika politikoa egiteko eredu bat markatu zuen. Hortik sortu ziren hainbat talde, hainbat musika estilotakoak. Iruditzen zait zentzua zuela garai hartan, musika horrek, atzetik, bazuelako esaten zuena gorpuzten zuen proiektu politiko bat. Estrategia hori agortzearekin eta bizi izan duen asimilazio prozesuarekin, ordea, desertu politiko bat aurkitu du gure belaunaldiko jendeak. Ez dugu izan horrelako erreferentzia politikorik, prozesu iraultzaile bat gorpuzten zuen mugimendu politikorik. Iruditzen zait Euskal Herrian eredu hori erreproduzitzen jardun direla talde asko, baina musika horrek islatzen zuena gorpuztu gabe geratzen zela errealitatean. Guk ulertu izan dugu arrasto hori garaian desfasatutako zerbait balitz bezala, edukiz hustutako zerbait. Ez soilik letrei dagokienez, baita formei dagokienez ere. Horregatik iruditzen zait erreakzio moduan sortu direla talde asko, musika egiteko beste forma batzuk bilatuz. Hor kokatzen duzu J Martina? BARCENA: Bai, baita Ibil Bedi ere, eta beste talde batzuk ere bai. Gure asmoa, ordea, ez da soilik erreakzio bat izatea, baizik eta beste kultura politiko bat eta beste ziklo bat sortzea, eta gure musika horren parte izatea. Eduki politiko berri bat sortu, musika sortu, eta forma berri horiek elikatu.

ARANGUREN: Ni ados nago planteamendu horrekin; agian ez hitz konkretu horiekin, baina uste dut bide beretik goazela. Iruditzen zait sortu berri diren talde horiek Kattalinek aipatutakoaren haritik datozela, marko berean daudela, baina marko horrek lehen onartzen ez zituen gauza batzuk onartzen dituela. Hor barruan baziren halako zutabe batzuk oso finkoak zirenak, eta, begira, esanen nuke badela beldur galera bat. Edo sinestea marko horren barruan ere sartzen direla beste gauza batzuk arazorik gabe. Euskal Herrian beti ibiltzen gara ondoko estatu handiekin konparatzen, beti gabiltza haiek baino beranduago-edo, baina gure belaunaldiak azeleratu egin du hor, eta beldur batzuk edo hesi batzuk azkarrago bota ditu.

Estetika zaintzearena eta beste arte diziplina batzuei garrantzia ematearena dira gainditu diren hesi horietako bi? ARANGUREN: Nik zalantzak ditut horrekin. Adibide bat jarriko dut. Gu disko berrian pentsatzen ari gara, eta, horretarako, kolaborazio moduko batzuk ari gara pentsatzen. Hori aurrerapena da, baina Herdoil taldeko Beñat Ziganda abeslaria laguna dugu, eta nahiko genuke hura nonbait agertzea gure gauza berri horretan. Komentatu genionean, dena ondo, eta, bukaeran, guztia proposatu nionean, esan zuen: «Baina ni ez nazazue jantzi zuen arropekin». Eta esan nuen: «Aizu! Ze problema duzu horrekin?». Ematen du orain arteko arau idatzigabe horiei jarraitzea ez dela estetikari garrantzia ematea. Tipo horrek Kattalinek edo nik bezainbesteko garrantzia ematen dio estetikari. Agian axola ez balitzaio bezala janzten da, baina agian gehiago inporta dio berari niri baino. Ez dakit, hori beldurrarekin lotzen dut, talde baten parte izaten ez segitzeko beldurrarekin. BARCENA: Gaur egun existitzen dira gizarte kapitalistak ematen dizkigun joera kultural batzuk. Izan daitezke irudiaren garrantziaren gorakada, elektronikarekin lotutako musika egiteko modu berriak… hainbat fenomeno. Ezin dugu erori horiek gure egingo ditugula dioten diskurtsoetan. Apur bat populismoa da hori. Baina uste dut fenomeno horiek baliatu beharko genituzkeela gure proiektu musikalari jartzen dizkiogun helburuak betetzeko. J Martinaren helburua bada gertatzen ari denaren kontaketa egitea eta gure ingurua aldatzeko urgentzia eta beharra azaleratzea ahalik eta forma garaikideenean, aztertu beharko dugu orain zer fenomeno kultural, musikal eta artistiko dauden. Baita aurretik zeintzuk izan diren ere; zelan funtzionatzen duen bakoitzak; guk zer txertatu dezakegun hor; eta, Ametsek esan duen moduan, konplexurik gabe, beharrezkoa ikusten dugun hori geure egin.

Pentsatzen duzue benetako aldaketa bat izango dela Euskal Herriko paradigma musikalean? Hasiko gara karteletan talde ezberdinak ikusten? ARANGUREN: Hasi gara, ez? BARCENA: Hasi gara, nik uste, bai. ARANGUREN: Dena den, ni pixka bat beldurtzen nau hausturaren irudi horrek. Ez dut uste zera denik: hau honaino, eta bat-batean, pun! Lehengoa bukatzen da eta beste gauza bat hasten da. BARCENA: Batzuetan, zerbait berria egiteaz ari garenean, jendeak pentsatzen du albo batera uzten ari garela, adibidez, punka, rocka, edo oi! musika egitea. Argi utzi behar da hori ez dela horrela; ez garela ari musika estiloen inguruan berbetan, baizik eta musika egiteko moduez. ARANGUREN: Ildo horretatik, nik sentitzen dut egiten dudan musika egin dezakedala badakidalako talde horiek existitzen direla, eta horregatik egin dezakedala egiten dudan moduan, horregatik idazten ditudala letrak idazten ditudan moduan, eta horregatik esaten dudala esaten dudana. Elkarrizketa batean baino gehiagotan atera izan da: Ibil Bedi-ren letrak ez dira esplizituak… hasteko, ez dakit esplizitu den hitza edo ez; agian panfletoarekin gehiago lotuko nuke. Nik bai ikusten dut talde horiek egoteko beharra. Beharrezkoa ikusten dut jende batek oso modu argi eta literalean esatea nik esaten ez ditudanak, eta badakit talde horiek existituko ez balira nik ardura bat sentituko nukeela gauza horiek modu horretan esateko. Mundu honetan sartu naizenean, ordea, sentitu izan dut hutsune hori betea zegoela, nik ez nuela deus gehitzeko hor. Beharra ikusiko banu, eginen nuke.

GKSren eta IAren Gazte Topagune Sozialistako abestia J Martinak egin du; Ernairen Gazte Martxakoa, Ibil Bedi-k. Zeuk iritzi artikulu batean botatako galdera egingo dizut, Amets: hautatu behar da zeinen izenean jo? ARANGUREN: Noski, beti hautatzen duzu. BARCENA: Kontuan hartuta oso garai despolitizatuan bizi garela, iruditzen zait posizionamendu politikoa, kontzeptu gisa, jende askok ulertzen duela futbol talde batekoa edo bestekoa izatearen moduan. Kasik gauza irrazional bat balitz bezala. Politikoki eragile politiko batekin posizionatzeak esan nahi du momentu horretan errealitatearen analisi zehatz eta egokiena egin eta hori gainditzeko potentziala duen proiektu politiko batekin bat egin nahi duzula. Hori ez da erraza askotan, ez da erosoa, baina, beharrezkoa bada, egiten da. Uste dut oinarri horretatik ulertu behar dugula. Gu Mugimendu Sozialistaren parte gara arrazoi horregatik, ez beste ezergatik.

Zuen ustez, gazte mugimenduen artean sortutako distantzia hori murrizteko ardura ematen zaizue kulturgileoi? ARANGUREN: Uste dut ardura hori ematen zaigula, baina beste asko ere bai. Uste dut Beñat Rodrigok esan zuela, Chill Mafiako abeslariak: «Kontziente naiz nik orain dudan rol hori dela-eta ardura bat dudala. Baina zenbateraino moldatu behar dut nire jarduna ardura hori dudalako?». Nik ere zalantzak ditut hor. Ematen du eredu bat izan behar dugula. Banaiz, baina ez dakit oso ongi zein den muga hori. BARCENA: Nik uste dut ez dela hainbeste ematen zaigun ardura bat, baizik eta gure gain hartu beharko genukeen funtzio bat. Musika egiten dugunez gero, musika horrekin egiten dugunaren arduradun izan beharko genuke. ARANGUREN: Noski, baina zuri ari zaizkizu eskatzen beste jende bati eskatzen ez diotena. BARCENA: Baina nor ari da nori eskatzen? Nik, aspirazio eta konpromiso politiko batzuk izanda, beste jende askok bezala, horretan oinarrituta edo horretatik abiatuta egiten dut nire musika. Inor ez da niregana etorri nire musika nola egin behar dudan esatera; nik abiatzen dut nire musika ardura horretatik. ARANGUREN: Bai, baina agian zorrotzago exijituko dizkizute gauza batzuk musikaria zarelako. Nik ere badut marjina nire kontraesanak eta hutsegiteak plazaratzeko. Bizi zaitezke arazorik gabe ardura hori zure gain hartuta, baina bada pisu gehigarri bat. BARCENA: Pertsona publiko bat bihurtzen zarenean, nahitaez, eredu bat ez, baina kontuan hartzeko pertsona bat zara. Ni orain, adibidez, pentsatzen ari naiz zer esango dudan elkarrizketa honetan; ez nigatik, baizik eta transmititu nahiko nukeenaren arduragatik. Adibidez, Chill Mafiak El Mundo-n esan zuen Pablo Hasel, bere konpromiso politikoagatik kartzelan dagoen pertsona bat, gilipollas [astakirten] hutsa dela. Arduragabekeria handia iruditzen zait, jakinda jende askok jarraitzen dizula. ARANGUREN: Ez dakit. Eta ez dut esaten hori babesten dudanik, baina ez dakit arduragabekeria bat den.

Baina Chill Mafiak, aipatu duzuelako, izan beharko luke erreferentzialtasun hori? ARANGUREN: Haiek aldarrikatzen duten lehenengo gauza zera da: «Gu ez gara inoren modelo, ez gara inoren erreferentzia». Nik neuk zertxobait ezagutzen ditut, eta, agian, esaten duten hori ez dute pentsatu ere egiten, ulertzen? Nik ez nuke horrela jokatuko, baina uste dut jende bat ez dela nire mundu berean ibiltzen gauza batzuetan, eta horrela ulertzen dut, distantzia horretatik begiratuta. BARCENA: Nik uste dut artean aritzen garenok, gizarteko beste pertsona orok bezala, izan behar dugula ardura. Gustatuko litzaidake, edo nire aspirazioa da, gauzak aldatzeko konpromisoa izatea eta gauzak aldatzeko bidean gure jarduna borondate kolektibo batean oinarritzea. ARANGUREN: Ni erabat ados nago horrekin, baina egia da pertsona publiko bihurtzen zarenean, eta are gehiago kulturaren munduan bazabiltza, baduzula presio puntu bat gehiago edo baduzula begi bat gehiago gainean: zer egiten duzun, nola, noiz… Zenbateraino ibili behar dut nik esaten dudan guztia pentsatzen? Horixe kontziente naizela oholtza batera igotzen naizenean edo elkarrizketa bat dudanean esaten dudanak eragina izango duela, eta interpretazio bat izango duela. Gainera, espero dut esaten ditudan gauza horiek guztiak hurrengo batean are hausnartuago egotea, eta hobe azalduak. Eta nire iritzia ere aldatuko dela. BARCENA: Batzuetan iruditzen zait bi gauza aparte izango balira bezala berba egiten dugula gure ekoizpenaz eta ardura politiko-sozialez. Honela izango balitz bezala: guk gure ekoizpena daukagu, eta kanpotik zerbait izatea exijitzen digun ardura bat dago. Uste dut ez direla bi gauza bereizi. Nik, behintzat, sentitzen dut J Martinari dagokionez ardura horretatik jaiotzen dela gure ekoizpena eta, beraz, hori dela gure potentzia eta gure motorra. Ardura horrek buruhauste asko ematen ditu, baina gure musikari potentzia ematen dio. Gaia aldatuz. Zuen abesti gehienak zuek ekoiztutakoak dira. Gaur egun demokratikoagoa da musika egitea edo musikaren industrian sartzea? ARANGUREN: Errazagoa, bai. Nik honetaz ez dakit kasik deus, baina badakit grabatzen ahal duzula zure etxean mikro eta ordenagailu batekin kanta bat, eta edozein lekutara irits daitekeela. Bere gauza on eta txarrekin. Eta zer alde txar du horrek? ARANGUREN: Dituen ondorio guztiak har daitezke onerako edo txarrerako. Askoz ere azkarrago heltzen zara leku guztietara, baina askoz azkarrago desagertzen zara. Jendeak aukera du noiznahi eta nonahi nahi duena entzuteko, eta horrek ere baditu gauza onak eta txarrak. Horretan argiak dira kapitalismoaren ondorio horiek guztiak. BARCENA: Askotan pentsatzen dugu jada ez garela diskoaren menpekoak, eta nik ere pentsatu izan dut hori zerbait positiboa dela, baina ez da hala; zerbait diferentea da. Orain, agian, ez duzu ordaindu behar ez dakit zenbat leku batera grabatzera joateko eta diskoa ateratzeko, baina zure ekoizpena asko baldintzatzen dute hedabideek. Asko baldintzatzen dute banatzaileek, entzuleek, bistaratzeek… baita iraupenak eta entzuteko formek ere. Hor beste baldintza batzuk sortu dira, eta ezin dituzu saihestu zure proposamena eskaintzen duzunean. Jendeak entzutea nahi baduzu behintzat.

Helburu bat da musika sortzetik bizitzea? ARANGUREN: Uste dut ezin diodala galdera horri erantzun, ez dudalako sekula hori bizi izan. Ez dakit ilusioa galduko nukeen ala ez hori izanen balitz nire soldatapeko lan printzipala. Ez dakit zenbateraino egon ahal izango nintzatekeen gizartearen arauetatik eta sistema horretatik kanpo gauzak egiteko orduan. Orain arte, bada, bueno, puntu bateraino hortik ihes egiten saiatu naiz. Nire azken geltokia ezezkoa izanen da, baina agian bi hilabeteren buruan baiezkoa izanen da. BARCENA: Nik esango nuke ezetz. Ez dut inola ere ukatzen; egiaz, orain ere kobratzen dugu lekuetan gure musika eskaintzearren. Gure helburua, ordea, ez da horretatik bizitzea, ez delako gure helburua guk egiten duguna horren menpe egotea. Horretatik bizi ahal banu, hau da, ikusiko bagenu diru bat irabazten dugula eta horrekin nahikoa dela bizirik irauteko, bada, aurrera, baina ez genuke gure ekoizpen musikala moldatu nahi horretarako. ARANGUREN: Horretaz asko hitz egin dut taldekide batekin, Aretarekin [Senosiain], eta berak oso ongi azaltzen du. Esaten du gizarte honetan musika, edo antzerkia, edo beste arte adierazpenen bat, edozein, ez dela errentagarria gaur egungo parametroetan. Adibidez, Aretak badu soka kuarteto bat; entsegu ordu guztiak pagatu behar balitzaizkie, ikasketa ordu guztiak, bidaiak... zenbat ordaindu beharko genuke kontzertu baten sarrera? Flipatu egingo genuke. Merkatuaren arauak eta sistema nola moldatuta dauden ikusita, ez da posible. Hori guztia aldatuko balitz, ba, auskalo. Bakoitzak behar duen erritmoan lan egin ahalko balu, jende gehiagok jarraituko luke bide horretatik.

Nola ikusten duzue emakumeen egoera oholtza gainean? BARCENA: Nik uste dut oraindik oso gutxi garela, baina bagarela batzuk, eta benetan pozgarria dela ikustea emakumeen parte hartzea nola ari den handitzen. Ez bakarrik oholtza gainean, baita musikaren gainontzeko esparruetan ere. Oraindik, ordea, gabezia handiak daude. Uste dut ez dela kasualitatea produkzioan eta teknikari moduan emakume gutxiago egotea eszenatoki gainean baino. Emakumeek musikaren industrian oro har gehiago parte hartzen badute ere, oraindik kultura zapaltzailearen interesen baitan aritzen dira; hau da, oraindik objektibizatuta agertzen gara, despolitizatuta, hipersexualizatuta... horrek esan nahi du, nahiz eta parte hartzea handitu, ez dela era askatzaile batean gertatu askotan. Lan handia dago egiteko gure leku hartze horretan, baina baita horren forman ere. ARANGUREN: Horren harira: GRALa bertsolaritzari buruz egin dut, eta Nerea Ibarzabalek oso ongi azaltzen zuen Bizkaiko txapela irabazi ondorengo egunetan egindako elkarrizketa batean. Nahiz eta emakumezkoen presentziak gora egin duen, emakumezko batek askoz ere modu exijenteagoan egiten du lan oholtza batera atera behar badu hori defendatzera. Nereak hau zioen: «Gu ez gara igoko ez bagoaz perfektu egitera». Eta garaiezin izatera. Hori, talde barruan ere, askotan nabaritzen dut nik. Bi emakume eta hiru gizon gara, eta dinamika batzuetan nabaritzen da alde hori. Egongo da beste kolaborazio bat Ibil Bedi-ren eta J Martinaren artean? ARANGUREN: Bai, noski. BARCENA: Ea, egingo bagenu ere ez genuke hemen esango, ez? Sorpresa puntu bat izan behar du. ARANGUREN: Sekretua, bai.


Summary: Eneko Goiaren gobernukideek baztertu egin dituzte alkateak proposatutako turismo tasak. PSE-EEko eta PPko ordezkariek Eneko Goiaren proposamena kritikatu dute. Udalerriek kudeatutako turismo tasa ezartzea eskatu dio Donostiako alkateak Eusko Jaurlaritzari.

Eneko Goiak Onda Vasca irratian Eusko Legebiltzarrari proposatu zion udalerriek kudeatuko duten turismo tasa bat ezartzea, eta atzo eskaera hori berretsi zuen, Aste Nagusian egin ohi duten gosarian. Goiak dio Donostiako Udalak ez duela eskumenik halako tasarik ezartzeko, eta horregatik eskatu dio legebiltzarrari proposamena kontuan hartzeko. Goiaren esanetan, 2019an aurrerapausoak eman zituzten tasa ezartzeko, baina gehitu du pandemiak dena geratu duela; hori dela eta, tasa hori ezartzeko asmoa azaldu du berriz.

Oposizioko alderdiek eta gobernukide den PSE-EEk Goiaren asmoa kritikatu dute. EH Bilduk dio «adierazpen hutsetan» geratuko direla Goiaren hitzak, «hotelei muga jartzearekin gertatzen den moduan». Hori dela eta, Donostiak jasan dezakeen karga turistikoa denen artean zehazteko eskatu dio koalizio abertzaleak alkateari.

Marisol Garmendia Donostiako Udaleko PSE-EEko bozeramaileak eta bigarren alkateordeak ere Goiaren proposamenaren aurka egin du. Garmendiak turismoak hiriaren ekonomian duen garrantzia nabarmendu du, eta sektorea deabrutzea leporatu dio Goiari. Donostiako sektore turistikoari «ikuspegi inkisidore» batekin begiratzea ere egotzi dio EAJri.

PSE-EEko beste goi kargu batek ere kritikatu ditu Goiaren hitzak: Eusko Jaurlaritzako Turismo, Komertzio eta Kontsumo sailburuak, Javier Hurtadok. Haren ustez turismo tasa ez da ez beharrezkoa, ez lehentasunezkoa, eta gogorarazi du ez EAJk ezta PSE-EEk ez zutela halako proposamenik hauteskunde kanpainan: «Legealdi honetan ez da halako tasarik ezarriko», iragarri du. Bestalde, adierazi du 2019an instituzio guztiek —aldundiek, udalek eta sektoreko ordezkariek— gai horri buruz eztabaidatu zutela, eta «orokorrean baztertua» izan zela gogorarazi du.

Araba, Bizkai eta Gipuzkoako PPk ere turismo tasaren aurka egin du. Carmelo Barrio Eusko Legebiltzarreko PP+Ciudadanos taldeko bozeramaileak adierazi du «konfiskazio politikei ezetz» esan behar zaiela, eta halako zerbait berriro proposatzea «albiste txarra» dela gehitu du: «Turismoaren sektorea krisitik ateratzen saiatzen ari denean, zergen mehatxuak iritsi zaizkio», dio.


Amets Aranguren

Summary: Amets Aranguren.

Nafarroako Kontserbatorioan ikasketak amaitu berria da Amets Aranguren, baina aurretik dabil buru-belarri lanean lau lagunekin batera osatzen duen proiektuan: Ibil Bedi-n. Ahotsez, saxofoiaz eta teklatuez arduratzen da han. Bi disko argitaratu dituzte (Berandu baina garaiz 2019an eta Beltxarga Beltza 2021ean), eta aitortu du bidean dela beste bat ere. Argia-n kultur ekitaldien kronikak egiten ditu, baina kultura ez da haren kezka iturri bakarra. Nafarroako Hitza-n idazten dituen iritzi artikuluetan ikus daiteke hori. Ez da gazte antolakunde bateko militantea, baina esan izan du modu irekian bat egiten duela alde batekoekin bestekoekin baino gehiago.


Kattalin Barcena

Summary: Kattalin Barcena.

Kattalin Barcenak 2020. urtean sortu zuen J Martina proiektua, Javi Jorajuria ikaskidearekin eta Ane Barcena ahizparekin batera. Azken hiru urteetan tantaka hainbat abesti argitaratu eta gero, aurten iritsi da estudioko lehen lana: Jaio naiz baina, sei abestik osatutako diskoa. Arte Ederrak ikasi zituen EHUn, eta diziplinartekotasuna agerikoa da taldearen sorkuntzan. Mugimendu Sozialistako militantea ere bada, eta argi dio konpromiso politikotik abiatuta egiten duela musika, horrek buruhauste asko ematen dituen arren: «Hori da taldearen potentzia eta motorra». J Martinarena da azken Gazte Topagune Sozialistako abestia ere.


Arraiak lauso orrietan

Summary: Arraiak lauso orrietan. Lehen literatur itzulpena galegotik egiteko aukera sortu zitzaion; handik Portugalera igaro, eta, are hegoalderago, Angola, Mozambike eta Cabo Verderaino heltzen den zeharkaldia osatu du literatura lusofonoa euskarara ekarriz. Liburuek botatako zubiei segitu die bidean.

Oso anarkikoa izan da nire ibilbidea, oso asistematikoa». Dena kasualitateen kateatze bat izan balitz bezala aletzen du bere ibilbidea Bego Montorio Uribarren itzultzaileak (Bilbo, 1958); nola hasi zen jardunean 1980ko urteetan, nola heldu zen Euskal Herriko Unibertsitateko Itzulpengintza graduan eskolak ematera —erretiroa hartu berri du—, nola den literatura lusofonotik —portugesez idatzitakotik— euskarara lan gehien ekarri dituen itzultzailea gaur egun. «Bide atipikoa diot, ez dudalako inoiz galego edo portuges eskolarik hartu; honetara heldu naiz literaturaren bitartez, eta ikasi dudana ikasi dut irakurriz eta irakurriz. Literatura izan da beti haria».

Bidaiatu asko egin duela dio, bada, «baina beti paperean». «Lan bakoitzak bota dit zubi bat beste norabait joateko». EIZIEren Nordanor datu basean begiratuta, euskara, gaztelania, frantsesa, galegoa eta portugesa ageri dira itzultzailearen fitxari lotuta, eta horrek marrazten du zein esparru geografikotan mugitu izan den, gutxi-asko, Montorioren itzultzaile jarduna. Administrazioan hasi zen lehen itzulpen lanak egiten —nahiz eta, egiaz, hasi ikasle garaian hasi zela dioen: «Lanbidean baino lehen hasi nintzen ni itzultzen; institutuan, asanbladetan... jendeak euskaraz egin ahal izateko, itzuli egin behar zen»—, eta lanpostua Basauriko Udaletik (Bizkaia) Gipuzkoako Foru Aldundira aldatzean bildu zitzaion ingurura literatura itzultzen hasteko giroa. «Soziologiako ikasketak neuzkan, baina ordurako erabakia nuen itzultzaile izan nahi nuela, eta literaturakoa».

Bego Montorio. Marisol Ramirez, FOKU

Ramon Etxezarreta izan zuen lankide Gipuzkoako Foru Aldundian, eta Susako kideak ere garai hartan ezagutu zituen. Hasi berria zen argitaletxea orduan, eta Alfonso R. Castelao idazle galegoaren lau liburuxka ateratzekotan ziren; bi itzuliko zituen Etxezarretak —Gauzak eta Betiko biak—, beste bat Koldo Izagirrek —Zirtzilak. Kristalezko begia— eta beste bat itzultzera «ausartuko» ote zen galdegin zion Etxezarretak Montoriori. Eta baietz hark. Hori izan zen, hala, haren lehen literatur itzulpena: Beti Galizan (1986), Castelaoren Sempre en Galiza liburuko gogoeta politikoen bilduma bat. Etxekoa zuen autore galegoa Montoriok —«aita oso marrazkizalea zen, eta irudiz eta testutxoz osatutako haren Cousas da vida liburua etxean zuen»—, baina, hala ere, itzultzaile modura egitera zihoan zeharkaldiaren abiapuntua hura izatea «txiripa» modura baino ez du kokatzen. «Nik uste nuen nire atzerriko hizkuntza frantsesa izango zela, ze frantseseko eskolak, bai, hartuak bainituen; baina hor non gurutzatu zen galegoa».

Xose Luis Mendez Ferrinen ipuin bat itzuli zuen Susa aldizkarirako, eta haren Mugaldeko jendea nobela ekarri zuen gero, 1998an, Alberdaniaren eskutik. Arraianos da jatorrizkoaren izenburua —Galiziako Kritikaren Saria irabazi zuen 1991n—, eta Galizia eta Portugal arteko muga a raya deitzen dutela gogorarazi du itzultzaileak, eta nola oharkabean zeharkatu zuek berak hura. «Bada oso arraia potentea, baina, hizkuntza aldetik, kanpotik begiratuta, ez da hain desberdina batetik besterako aldea, eta literaturan ere ez zait iruditzen. Nik Arraianos-ekin egin nuen arraiatik behera, eta hala pasatu nintzen portugesera, [Miguel] Torgaren Piztiak-ekin».

Arraiaz harago

Aleka-aleka itzuliz joan den liburuen lagin on bat ekarri du elkarrizketara, eta mahaian egindako pilatik atera du Torgarena (Alberdania, 1997). «Ipuintxoak dira, oso onak». Orriztatze azkar bat, eta halako bestiario moduko bat zabaldu da mahaian: Nero, Premu, Belxko, Malmutz, Txitxarra, Tenorio, Madalena... Badu anekdota kutun bat liburuari lotuta: «Oraindik [Bilboko] Verdes liburu denda zabalik zegoen, eta kontatu zidaten erdaldun batzuk joan zirela liburu honen bila; eta ikusi zutenean euskaraz bazegoela, galdetu zutela ea gaztelaniaz ere bazegoen, baina artean ez zegoen osorik. Pentsatu nuen: 'Behingoz erdaldunek nahi dute euskaraz badaukagun zerbait!' Sentitu nuen ez gindoazela atzetik, gu gure bidea egiten baizik».

Ia beti enkarguz eta jatorrizko lanetatik zuzenean itzuli du Montoriok. «Besteen hautuek markatu zaitzaketelako», batetik; eta, urteak atzera, zenbait lan lortzea bera nekeza zelako, bestetik. «1980-1990eko urteetan liburuak lortzea bera oso gaitza zen. Bide oso on bat lagunen oporrena izaten zen; denok erosten genituen liburuak, norberarentzat eta lagunentzat. Eta oraindik ere mantentzen dugu ohitura. Nik hala deskubritu nuen niretzat eskuragarria zen literatura bat zegoela Afrikan, zoragarria».

Marisol Ramirez, Foku.

Portugalen barneratu ahala, jabetuz joan baitzen portugesez idatzitako literaturak herrialdearen mugak aise gainditzen zituela. «Nire hurbiltzea ez da izan inoiz linguistikoa. Nik nahi nuen irakurri eta gozatu liburu horietaz, eta zenbat eta gehiago irakurri, orduan eta gehiago ulertzen duzu... Horrela deskubritu nuen portugesezko literatura oso-oso zabala zela, hartzen dituela Portugal, Brasil eta Afrika; eta Afrikaren barruan, batez ere, Angola, Mozambike eta Cabo Verde».

Pausa bat. «Bai, asistemikoa izateko, ibilbide geografiko oso koherentea egin dudala dirudi; etxetik gertu Galizia, arraiatik behera Portugalera, eta handik itsasora, eta Afrikaraino».

Eta handik, itsasora

Mia Couto izan zen portugesez idazten duten egile afrikarren artetik Montoriok ezagutu zuen lehena. «Maitemindu egin nintzen», dio, begiak piztuta. Txalaparta argitaletxearentzat haren Cronicando eraman zuen gaztelerara, eta «zoragarria» dela errepikatu du —euskarara haren pare bat ipuin daude ekarrita—. «Mozambikekoa da, eta nik harekin deskubritu nuen, batetik, nolabaiteko errealismo magiko afrikarra, eta, gero, nola portugesaren bestelako erabilera bat egiten duten han». Aime Cesaire «negritudearen aitak» esaten zuenarekin erkatu du: «Hark esaten zuen Amerikara joanda frantsesari beste gauza batzuk esanarazten zizkiotela. Erabiltzen zuten kolonoaren hizkuntza, elkar ulertzeko behar zutelako, baina beste modu batera erabiltzen zuten, eurenarekin nahastuta, euren hitzekin aberastuta. Irakurtzean segituan sumatu nuen nik ere hori hauekin». Torgaren portugesa ez zela Coutoren portugesa, alegia.

Mahaiko pilatik hartu du orain Coutorena, eta ausaz ireki: «Izenburuak irakurrita bakarrik ikusten da: Gizona planeta batekin barruan, edo Aktore-odola bizitzaren zineman, Africa K-rekin?, Emakume bioleta laranjaz jantzia... Alde magikoarekin duen harremana ezberdina da beste tradizio batzuetan; askotan, badute errealitate oso latz batzuk agertzeko modu oso poetikoa, fikzioaren erabilera zentzu magikoenean hartuta». Euskarara ekarri gabe dagoen Jose Eduardo Agualusa idazle angolarraren beste izenburu bat oroitu du: Oharkabeko ameslarien gizartea. «Hor beste mundu bat ikusten da. Portugalgo literaturan ere denetik egongo da, baina Europako beste tradizio batzuetatik edan du. Horregatik, portugesez irakurri dudan literaturatik deskubrimendu handiena itsasoz bestaldekoa izan da niretzat».

Galizian hasi eta Afrika hegoalderaino trazatutako Montorioren lerro horretan, baina, bada marra xeheago bat beste aldera. «Derrepente, bidaia horretan heldu naiz Hego Amerikara», harriduraz itzultzailea bera ere. Coutoren kasuan bezala, portugesetik gaztelaniara eraman ditu hainbat autore Montoriok, eta itzulpen horietako bat, Jose Luis Peixotoren Nadie nos mira, Atlantikoaz bestaldera heldu da. «Argitaratu da Perun, Kolonbian, eta orain gutxi idatzi zidan Peixotok beste herrialderen batean ere ateratzekotan zirela». Mahaian da horietako bat, egileak itzultzaileari idatzitako eskaintza eta guzti, 2017ko irailaren 25ean, Lisboan: «Begorentzat, hona hemen gure liburua, zeinarentzat ez den igarotzen denbora».

Hiru argitaletxearentzat egin zuen itzulpena Montoriok, 2001ean, eta haientzat antzerki lan ugari ere itzuli zituen: Luis Francisco Rebelloren A Desobediencia (1997), Helder Costaren O incorruptivel (2002) eta beste. «Evak [Forest] eta Alfonsok [Sastre] irakurtzen zituzten gero, eta zoragarria izaten zen», oroitu du.

Antzerkia, saiakera, narrazioa... «Denetarik» itzuli du aleka Montoriok; poesia gutxi. Azken urteetan komikiarekin ari da dezente —«oso zalea naiz»—, eta portuguesetik ekarritako bakarra hartu du mahaitik: Jose Carlos Fernandesen Munduko bandarik txarrena (Txalaparta, 2013). «Begira hau: Gauza hutsal eta garrantzi gabekoen museo nazionala. Guztiz surrealista da, ez da jeniala?».

Marisol Ramirez, Foku

Afrikatik Euskal Herrira ekarri dituen beste bi lan dira Germano Almeidaren Napumoceno da Silva Araujo jaunaren testamentua (2002, Txalaparta), Cabo Verdetik; eta haur eta gazte literaturako Ngungaren abenturak, Pepetelarena, Angolatik.

Azkenean, itzulera helburu

Portugesetik euskarara itzuli izan dena oro har aztertuta, lagina «oso-oso murritza» dela ondorioztatu du orain Montoriok. «Badaude izen handiak —Pessoa, Saramago, Machado de Asis, berriki Mello...—, baina garaikideak oso gutxi, eta irudi oso estatikoa sortzen du horrek. Eta, pentsa, Portugal bertan badugu eta ezer gutxi ezagutzen badugu hango literaturaz... zer esan Afrikakoaz».

Hiztegietan begiratu, irakurri, gramatikak eskuratu, lagunekin kontrastatu, jatorrizko hiztunekin korapiloak argitu... eskolarik jasotzeko aukerarik ez, eta hala trebatu da hizkuntza galegoz zein portugesez Montorio. «Alde pasiboa garatu dut, baina berbetan ez dakit», dio. Baina, nolanahi den, gauza bat argi dauka: itzultzailea batez ere xede hizkuntzan behar da egon ahal bezain trebatuta. «Jatorrizkoan zuhaitz eder-eder bat jasotzen baduzu, eta euskaraz marra bakarreko zuhaitz bat egin, beste hizkuntzaren ezagutzak zuri baino ez dizu balioko. Zenbat eta gehiago ezagutu jatorrizkoaren kultura, hobeto ulertuko duzu testua, erreferentziak, baina benetan landu behar dena zure hizkuntza da, euskara, eduki ahal izateko sei modu gauza bakoitza esateko. Eta hori eginean baino ez da irabazten».


Bego Montorio

Summary: Bego Montorio.

Idazle bat? Teolinda Gersao esango dut, baina bakarra esateko eskatzea... Kanta bat? Non son fada nin princesa, Ses-ena. Zerk egon behar luke jadanik itzulita? Benetan krimena da bakarra esatea... jarri Jose Eduardo Agualusa, tira. Bada itzultzea ezinezkoa den hitzen bat? Mezungo; Mozanbiken zuriei esateko erabiltzen duten hitza da. Kolonizatutako herri beltz batekoek mezungo esaten dutenean, zuri esaten dute, bai, baina guk zuri entzuten dugunean, gauza bera da? Uste dut ezetz. Bisitatzeko leku bat? Cabo Verde ezagutu nahiko nuke. Zer ez duzu sekula ulertuko? Mundua bera.


Totemak eraitsi, egunerokotik

Summary: Totemak eraitsi, egunerokotik. Kapitalismoaren arau ia eztabaidaezinetatik askatuta, bestelako eredu sozioekonomiko bat irudikatu dute Mirene Begiristainek eta Beñat Irasuegik: gizartearen premien arabera antolatua, soldatapeko lanik gabea, denbora libre gehiagorekin, bidezkoagoa.

Utopia orain da». Mundu hobe bat ez du etorkizunean kokatzen Mirene Begiristainek. Euskal Herrian nekazaritzan, hezkuntzan, zaintzan, ekonomian «esperimentu pila bat» egin direla nabarmendu du: «Utopian gaude, utopia eraikitzen». Bide horretan, praktikaren garrantzia aldarrikatu du: «Bizipenetatik eraikitzen dugu mundua, bai pertsonala, bai kolektiboa». Amuari heldu dio Beñat Irasuegik: «Praktikan badago ekonomia egiteko beste modu bat, nahiz eta ez oso hedatua; tamalez, abizenak jarri behar dizkiogu: ekonomia sozial eta eraldatzailea». Sistema kapitalistatik aldendutako antolaketa ekonomiko batean jarri dute biek begirada. «Bizitzako premien inguruan antolatutako eredu sozioekonomiko bat» desiratu du Begiristainek. «Bizitzarako ekonomia kontzeptua erabiltzen hasi gara gu», zehaztu du Irasuegik.

Kooperatibismotik mintzo da Beñat Irasuegi (Errenteria, Gipuzkoa, 1978): ekonomia eta estrategia aholkularia da Talaiosen, eta Olatukoop sarearen sustatzailea. Mirene Begiristain (Andoain, Gipuzkoa, 1972), berriz, ekonomialaria da, EHUko irakaslea, baina agroekologia proiektuak ditu pasio. Sortze jardun horretatik datorkio baikortasuna, bestelako eredu sozioekonomiko batean pentsatzean: «Pandemiak erakutsi zigun gai garela gauzak beste modu batera egiteko: ikusi genuen zein ziren lan esentzialak, kolektiboki antolatu ginen horietako batzuk gauzatzeko... Hura berehala urtu zen, baina erakutsi zigun posible dela». Utopiara nola iritsi irudikatzeko, bi plano bereizi ditu Irasuegik: «Burua eta eskua. Batetik, aurrera begirako hausnarketa, helburuen lanketa; bestetik, praktika, egunerokoa. Oreka zaila da, baina biak landu behar ditugu aldi berean».

Eta nolakoa imajinatzen dute bestelako eredu hori? «Kapitalismoaren hiru totemak eraistea» proposatu du Irasuegik: «Soldatapeko lana, truke balioa eta jabetza pribatua; hiru horiek normalizatu eta barneratu ditugu, eta auzitan jartzeak kontraesan izugarriak eragiten dizkigu, segurtasuna ematen digutelako». Gorputzean sartuta daudela berretsi du Begiristainek: «Guztiz kolonizatuta gaude. Jendarte demokratikoago eta justuago bat lortzeko, desmerkantilizazio eta deseraikitze prozesuak behar ditugu».

Baina badute helmuga bat. «Etorkizun hori soldatapeko lanik gabe imajinatzen dut: lanak zein aberastasuna banatuta», esan du Irasuegik. Gizartearentzat premiazkoak diren lanak «pasioaren eta arduraren arteko banaketa justu» baten bidez gauzatuko lirateke, haren ustez: «Nire utopia da denbora libre gehiago edukitzea denok; ez egungo aisialdiaren ereduan, ordea, guztiz merkantilizatua baitago. Lan gutxiagoko gizarte baterantz joango ginateke; azken batean, ekonomia denbora banatzea ere bada, beraz, izan dezagun denok lan eta denbora libre kopuru bera». Ideia horrek berekin dakar tabu bat haustea: «Ez dakigu ekonomia ez-produktibista egiten; kooperatibismoa bera oso produktibista izan da Euskal Herrian: lan asko, ordu asko, eta horrek eraikitzen zaitu pertsona gisa».

Denboraren erabileran «borroka bat» ikusi du Begiristainek ere: «Bizitza lanaren bueltan antolatzeak eraikitzen gaitu; libre izan beharko genuke gure denbora kudeatzeko». Eta etengabe produktibo izatearen aginduaren aurrean, ziklikotasuna aldarrikatu du: «Bizi osoan ez dugu ekarpenak egiteko indar, modu eta gaitasun berdina; batzuetan ezagutza eta gogo gehiago dugu, eta beste batzuetan atsedena behar dugu. Bakoitzak bere zikloak ditu; zaurgarritasun horrekin konektatu beharko genuke, norbere mugekin, eta konfiantzaz jokatu: 'ezin dut' esatea askatzailea da».

Ildo horretan, lanaren inguruko iruditeria bera moldatzeaz jardun da Irasuegi: «Niretzat, Talaios bizitza proiektu bat da, hor jartzen dudalako bizitza eta lana. Ekonomia kapitalistak disoziatu egin ditu bi horiek: norbere bizitza bihurtu da lanetik kanpo dagoena, baina egunaren parte handi bat lanean pasatzen badugu, hori ere bizitza izan beharko da. Horregatik erabiltzen dugu bizitza proiektuak sortzearen ideia: lan eremuak bizitza proiektu ere bihurtzea». Eta hor, beste tabu bat: «Bizitza kolektiboak eraikitzen ari gara, egun bizitza proiektuak oso indibidualak direnean».

Baserritartze kolektiboa

Bizi kolektibo horien oinarrian ezinbesteko lanak ikusten ditu Begiristainek: «Soldatapeko lanik gabeko jendartea gure premien bueltan eraiki behar da, eta horrek dakar antolaketa osoa eraldatzea». Zehaztasunak marrazten hasita, ekofeminismoa eta desazkundea erreferentzia gisa hartuta bota du neurri sorta: «Urrutiko kontsumoa jaitsi, materialen iraupena luzatu, azpiegitura berriak gutxitu, mugikortasuna murriztu, diruaren garrantzia eta beharra txikitu... Birdefinitu eta desmerkantilizatu beharko lirateke hainbat sektore, hala nola eraikuntza, garraioa, finantzak, industria... Eta indartu beharko lirateke elikadura, energia, osasuna, zaintza, hirigintza, ikerketa...».

Tokikotze hori definitzean, irakasleak argi du lehen sektoreak pisua irabaziko lukeela, herritar gehiago arituko liratekeela eremu horretan: «Baserritartze kolektibo bat imajinatzen dut. Horrek ez du esan nahi denak baserritar izan behar dugunik, baizik eta adiskidetze bat egon behar dela: hirietatik jendea joatea lanera baratzeetara, garai batez —asteburuak, urteko sasoi bat edo bizi ziklo bat— denboraren parte bat horri eskaintzera, osasungarria delako; eta hala, autokontsumoak presentzia irabaziko luke». Nekazaritza planak baino gehiago, elikadura estrategiak lantzera deitu du: «Ezin dugu soilik ekoizpenean pentsatu; kontsumoa eta banaketa ere kontuan hartu behar ditugu, sistema bere osotasunean ulertuta». Eta marrazki horretan, figura bat txertatu du: «Nekazaritzan aritu edo baserritar izan nahi dutenak funtzionario publikoak izango dira»

Planteamendu horrekin ados dago Irasuegi: «Kapitalismoaren ezaugarrietako bat da lanaren espezializazioa: ezagutza erabat bertikala ezartzea, eta ez horizontala; ezagutza bertikal batzuk behar dira, baina gero eta ezagutza horizontal gutxiago dago, eta elikadura adibide argia da. Hain justu, eredu agroindustrialak behar du hiperespezializazioa: oso jende gutxi egotea lur askorekin. Eta gure eredua da jende asko lur gutxirekin: ez da bideragarria kapitalaren metaketaren ikuspegitik, baina bai jendartearen iraunkortasunaren eta premien ikuspegitik». Beste zehaztapen bat, Begiristainek: «Horretarako, lurraren jabetza publikoa edo komunala izan behar da. Lurra pribatua izatea normalizatu dugu, baina ez da inola ere normala: lurrak lantzen duenarentzat izan behar du».

EHUko irakasleak esplikatu du badirela hainbat egitasmo ildo horretan: lur batzuk hainbat pertsonaren artean erosi, kolektibizatzeko eta agroekologia proiektuak garatzeko. Hain justu, jabetza komunalaren ideia beste arlo batzuetara zabaltzearen alde agertu da kooperatibista: «Jabetza pribatuaren totema eraisteko ere inportantea da egunerokotik hastea: etxebizitza proiektu kooperatiboak bultzatzea, bizitzarako espazioak berreskuratzea... Adibidez, Donostiako Parte Zaharrean ezin bada bizi zentzu sozialean, zergatik ez erosi lokal batzuk, jabetza komunalean, eta alokatu bizitzaren ekonomiarako proiektuei? Arlo publikoa ez badago prest, zergatik ez dugu gure gaitasun ekonomiko apurra erabiltzen pixkanaka estrategia horiek garatzeko?».

Eta herritarrentzat berreskuratu beharreko eremuen zerrendari beste bat gehitu dio Irasuegik: teknologia. «Erabat entregatu diogu kapitalismoari, baina haren jabetza berrartu behar dugu. Teknologia ez da ez ona ez txarra, baina ez da neutrala; politikoa da, eta, despolitizatzen badugu, mendekotasunetik erabiliko dugu. Beraz, balia dezagun gure beharretarako».

Egitasmo handiak dira, eta kontraesanez beteak, bi hizlariek aitortu dutenez. Baina utopia, marraztu ez ezik, gauzatu ere egin nahi dutenez, estrategia konplexuak pentsatu eta bideratzearen alde jardun dira, epe laburrera zein luzera begira, mikroan zein makroan. «Eskalari buruz ere hausnartu behar dugu: gure proiektuek nola har dezaketen beste dimentsio bat», aitortu du Begiristainek. Irasuegiren ustez, berriz, «aukerak sozializatzea» da hurrengo urratsa: «Nik kooperatibaren bidez lortu dudan espazio segurua denontzat nahi dut».

Mikroa, kolonizatuta

Izan ere, egitasmo alternatiborik ezin da martxan jarri eguneroko oinarrizko baliabideak ziurtatu gabe: «Prekaritatean ezin da gauza handirik egin; gure borroketako bat da espazio material seguruak izatea». Hori bermatuta, bizitzeko ekonomiak beste ikuspegi bat eman diola azaldu du Irasuegik: «Beste lan testuinguru batek emango ez lidakeen askatasun eremu bat eman dit kooperatibak: oparoago bizi naiz diru gutxiagorekin, kooperatiba eta sare baten parte naizelako, behar gutxiago ditudalako eta behar horietako asko dirurik gabe ase ditzakedalako». Oparo sentitzearen ideia gustatu zaio Begiristaini: «Ekofeminismoan asko hitz egiten da nahikotasunaz, horrek mugekin lotzen gaituelako, gutxiagorekin ere ondo bizitzearekin; baina oparotasunaren kontzeptua aldarrikatzea ere bada berrestea ez dugula hori baino gehiago behar»

Baina tabuak eta beldurrak agertu dira berriz, halako ideiak zabaltzen zailak direla ohartarazi baitu Irasuegik: «Iruditzen zait arazo gehiago ditugula mikroan eraldaketa bideratzeko, erabat kolonizatuta dagoelako, neoliberalismoaren mekanismoak oso indartsuak direlako: errazago irudikatzen dugu munduaren amaiera, gure eguneroko bizimodua merkatuarekiko mendekotasunetik askatzea baino».

Praktikaren premiara itzuli da Begiristain, utopia gauzatzeak eskatzen dituen trantsitu guztiak ibiltzeko behar den grinaz: «Kapitalismoaren totemak eraisteko, aldaketa kultural handi bat behar da. Bidea bizipenetatik egin dugunean, beldurrekin topatu gara, baina ohartu gara mamuak ez direla hain handiak. Posible dela. Eguneroko jarduna behar da materialitatea sortzeko». Ibiliaz egiten da bidea, ekinez eraikitzen dira alternatibak, Irasuegik baieztatu duenez: «Proiektu kolektiboak beharrezkoak dira, hain justu, erakusteko kolektibizazioa posiblea dela».


Summary: Txosnetan jasotako «mehatxu faxistak» salatu dituzte Leitzan, elkarretaratze batean. 150 bat lagun elkartu dira Faxismoari stop lelopean. Pintura gorria bota zuten txosna batera, eta herritar baten aurkako mehatxuak ere agertu ziren.

Festetan txosnetan «eraso eta mehatxu faxistak» jasan dituztela salatu dute 150 bat herritarrek Leitzan (Nafarroa), hango Txosna Batzordeak antolatutako elkarretaratzean. Faxismoari stop leloa zeraman pankartaren atzean bildu dira arratsaldean.

Txosna Batzordeak azaldu duenez, abuztuaren 9an jaso zuten lehen erasoa, festak hastear zirela. Muerte a los terroristas [«heriotza terroristei»] mezua agertu zen txosna batean idatzita, eta pintura gorria ere jaurti zuten. Festetan ez zen halako beste gertakaririk jazo, baina abuztuaren 15eko gauean, beste mezu bat agertu zen, oraingoan zehazki herritar bati zuzendutako mehatxuekin.

Mehatxua jaso duen herritarrari eta haren familiari babesa agertzeaz gain, «Euskal Herriari hainbestetan eraso dion eta erasoan jarraitzen duen faxismo espainiarra» salatu dute: «Guk argi dugu ez dugula eraso faxistarik onartuko, eta horrelakoak berriro gerta ez daitezen borrokan jarraituko dugula».


Summary: Palentzian hilik aurkitu dute uztailaren 22tik desagertua zen Trapagarango gizona. Hildakoak 75 urte zituen. Poliziak susmoa du gizonak auto istripua izan zuela, eta horregatik hil zela. Landare artean aurkitu dute gorpua, ibilgailuan; inguruagatik, ikusi ezinezkoa zen kasik.

Aurkitu dute uztailean desagerturiko Trapagarango (Bizkaia) 75 urteko gizonezkoa. Hilda atzeman dute, Palentzian (Espainia), Villasila de Valdavia udalerriaren parean. Zehazki, uztailaren 22tik zen desagertua, eta Polizia haren bila aritu da azken asteotan. Errepide bazter batean topatu dute, sastraka artean ezkutaturik, ibilgailuaren barrenean.

Polizia gertakaria ikertzen ari da, ezbeharra zer-nola gertatu zen argitzeko. Hala eta guztiz ere, plazaratu dute hipotesi nagusia: poliziek sumoa dute gizonezkoak istripua izan zuela, errepidetik atera zela, autoa irauli egin zela, eta landare artean erori zela, beraz. Landare horiek autoa oso ezkutuan uzten zutela azaldu dute Gaztela eta Leongo Trafikoaren Eskualdeko Zentroko iturriek. Diotenez, horrek nabarmen zaildu ditu bilaketa lanak.


Summary: Miarritzeko, Bidarteko eta Angeluko hondartzak ireki dituzte berriz, kutsaduraren ondorioz itxita egon ondoren. Azken orduotako eurite indartsuen ondorioz, Lapurdi kostaldeko hondartza guztiak itxi zituzten atzo, kutsaduragatik. Gaur goizean, horietako batzuk berriz ireki dituzte.

Alerta laranja ezarri zuten atzo Ipar Euskal Herrian, uholde arriskuagatik. Eurite indartsuak izan ziren, eta, euriaren ondorioz, ur araztegiak gaindikatu ziren Ipar Euskal Herriko eremu askotan. Ondorioz, euriak ura kutsatu zuen, eta Lapurdiko hondartza guztiak itxi behar izan zituzten, prebentzioz. Guztira 34 hondartza itxi zituzten. Gaur goizean, ur kalitatearen proba egin ondotik, Miarritzeko, Bidarteko eta Angeluko hondartzak ireki dituzte berriz. Hendaia eta Donibane Lohizune bitarteko hondartzak, ordea, itxita daude oraindik.

Gaur berriz analizatuko dute ura, eta horren arabera erabakiko dute itxita dauden hondartzak ireki ala ez.


Summary: Indarkeria sexualarekin lotutako salaketen erdiak adingabeek jarritakoak dira Nafarroan. Nafarroako Berdintasunerako Institutuak adierazi du joan den ekainean indarkeria matxistarekin lotutako 165 salaketa egon zirela

Nafarroako Berdintasunerako Institutuak (Nabi) jakinarazi duenez, 2020tik 2021era bitarte %27 areagotu ziren indarkeria matxistari lotutako salaketak Nafarroan. Nabiren arabera, kezkagarria da autonomia erkidegoaren egoera. Izan ere, aurtengo lehenbiziko sei hilabeteetan indarkeria matxistaren 883 salaketa egon dira, eta horietatik 88 adingabeek jarritakoak dira.

Indarkeria sexualarekin lotutako datuei erreparatuz gero, Nabik adierazi du adingabeen egoera are kezkagarriagoa dela. Izan ere, urte hasieratik ekainera bitarte egon diren 102 salaketen erdiak (47) hemezortzi urtetik beherako gazte eta haurrek jarritakoak dira.

Datu orokorrei begira, salaketen %55 indarkeria fisiko zein psikologikoa jasan duten emakumeek jarritakoak dira. %16, berriz, indarkeria psikologikoa jasan dutenek jarriak. Salatuak babes baimenen bat urratu zuelako jarri ziren bertze 146 salaketak. Joan den ekainean bertan, 165 emakumek jarri zuten salaketaren bat Nafarroan. Horietako 87 indarkeria fisiko zein psikologikoa pairatzegatik jarri ziren.


Summary: La Union autobus konpainiako zazpi langile kaleratu dituzte. ELAk adierazi du enpresak urteak daramatzala lan baldintzak okertzen eta egoera eutsiezina dela. Gogorarazi du enpresak diru publikoarekin finantzatzen dituela zenbait zerbitzu

ELAk salatu du Autobuses La Union konpainiak zazpi langile kaleratu dituela, eta ohartarazi du enpresak atzera egiten ez badu mobilizazioak bultzatuko dituela.

Sindikatuak ohar baten bidez jakinarazi duenez, langile horiek finkoak ziren, kontratu mugagabeak zituzten. Salatu duenez, haien ordez enpresak aldi baterako beharginak kontratatu ditu, edo atseden egunetan zeuden langile batzuk zerbitzu horiek betetzera behartu ditu.

ELAren arabera, konpainiaren azken urteetako kudeaketa «murrizketen, aldaketen, eta langileen baldintzen okertze sistematikoaren karrusela» izaten ari da.

Sindikatuak gogorarazi du enpresa horrek diru publikoarekin finantzatzen dituela zenbait zerbitzu: besteak beste, Bilbo-Gasteiz, Bilbo-Iruñea, Aiaraldea, Gasteiz-Durango eta Gasteiz-Miranda Ebro lineak.

100 langile inguru ditu konpainiak, eta lantaldea «lehertzear dagoen presio espiral batean» dagoela salatu du ELAk. «Edalontzia bete duen tanta langile horien kaleratzea izan da, lan karga faltsuak argudiatuz, atsedenaldietan behin-behineko langileekin edo langile finkoekin zerbitzu beharrak betetzen dituen bitartean, langile guztiei prekaritate handiagoa gehituz».

Horregatik guztiagatik, ELAk «murrizketen politika» bertan behera uzteko eta kaleratuak berriro onartzeko exijitu dio enpresari, eta konpainia hori kontratatzen duten administrazio publikoei eta enpresei eskatu die «langileen eskubideak bete daitezen exijitzeko».

Arazoa konpontzen ez bada, sindikatuak «mobilizatzeko eta beharrezkoak diren ekintza guztiak antolatzeko beharra» adierazi dio enpresa batzordeari. CCOOk, UGTk eta ELAk osatzen dute batzordea, eta aurreneko biek dute gehiengoa. Aurki bilduko dira; egoera ikusita, ELAk ez du baztertzen lanuzteak proposatzea beste bi sindikatuei.


Summary: Gizonezko bat atxilotu dute Lerinen, ama autoarekin harrapatu eta alde egiteagatik. Antza, gurasoekin izan duen eztabaida batean du jatorria gertakariak. Joan den asteartetik beste zazpi lagun atxilotu ditu Foruzaingoak.

Nafarroako Foruzaingoak gizonezko bat atxilotu du Lerinen (Nafarroa), ama autoarekin harrapatu eta alde egiten saiatzeagatik. Ustezko lesio delitu bat egin izana leporatu diote gizonari, ama nahita harrapatu nahi izana egotzita.

Poliziak bildutako lehen datuen arabera, gizonezkoaren eta gurasoen artean hasitako eztabaida batean du jatorria gertakariak. Eztabaidaren ondoren, gizona ama autoarekin harrapatzen saiatu da, eta jarraian ihes egin du. Poliziak Allon (Nafarroa) atxilotu du gizona, eta lesio delitu baten ustezko egile gisa atxilotu du.

Beste zazpi atxilotu

Joan den asteartetik beste zazpi lagun atxilotu ditu Foruzaingoak Nafarroan. Horietako lau indarkeria matxistagatik atxilotu dituzte, Tuteran, Tafallan, Ribaforadan eta Iruñean. Lehen hiru kasuetan, tratu txarrengatik atzeman dituzte gizonezkoak, eta laugarrenean, babes neurria hausteagatik eta bikotekide ohiari hiltzeko mehatxuak egiteagatik.


Summary: Tximino baztangaren 188 kasu atzeman dituzte Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Gehienek sintoma kliniko «arinak» izan dituzte, eta gaixoei etxean bakartzeko agindu diete. Osakidetzak tximino baztangaren kontrako txertoaren 174 dosi jarri ditu orain arte.

Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak jakinarazi duenez, astebetean tximino baztangaren bost kasu atzeman dituzte Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Hori horrela, Osakidetzak guztira 188 laguni diagnostikatu die infekzioa: 134ri Bizkaian, 36ri Gipuzkoan eta hemezortziri Araban. Horietatik 185 gizonezkoak dira, eta hiru emakumeak. Gaixo gehienek sintoma kliniko «arinak» izan dituzte, etxean bakartzeko agindu zaie, eta Osakidetza ari zaie jarraipena egiten.

Osakidetzak azaldu duenez, azken egunotan atzemandako kasuek ez dute lotura epidemiologikorik kanpoko beste kasu batzuekin: aurreko kasuen kontaktuak dira, edo azken asteotan identifikatutakoak. Egoera ikusita, Osasun Sailak herritarrei prebentziorako eta txertoa jartzeko deia egin die.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, abuztu hasieran hasi ziren tximino baztangaren kontrako txertoa jartzen. Orain arte 174 dosi jarri ditu Osakidetzak: 119 Bizkaian, 21 Araban, eta 34 Gipuzkoan. Txertaketa bigarren dosia jartzean osatuko da, eta bi txertoen artean gutxienez 28 eguneko tartea beharko da.


Summary: Pablo Gonzalezen behin-behineko kartzelaldia luzatzeko eskatu du Poloniako Fiskaltzak. Kazetariak ihes egiteko arriskua dagoela argudiatu du fiskaltzak. Abuztuaren 23an erabakiko dute proposamena onartuko duten edo ez.

Poloniako Delinkuentzia Antolatuaren eta Ustelkeriaren Arloko Poloniako Fiskaltzaren ordezkariek eskatu dute Pablo Gonzalezek behin-behineko kartzelaldian segi dezala, Efe agentziaren arabera. Esan dutenez, «ondo arrazoitutako kezka bati» erantzuten dio eskaerak, Gonzalezek «prozeduran iruzur egin, ezkutatu edo ihes egingo duen beldurra» daukalako. Gehitu dute, gainera, kazetaria kondenatzen badute «zigor handia ezartzeko arriskua» dagoela.

Eskaera abuztuaren 23an aztertuko du Poloniako Przemysl eskualdeko auzitegiak, eta fiskaltzaren proposamena onartu edo ez erabakiko da han.

172 egun atxilo

Pablo Gonzalez euskal kazetariak 172 egun daramatza atxilotuta eta inkomunikatuta Polonian. Ekainaren amaieran, Rzeszowko Dei Auzitegiak (Polonia) ez zuen onartu Pablo Gonzalez kazetariaren abokatuak haren atxiloaldiaren kontra ezarritako helegitea. Maiatzean, Gonzalezen espetxealdia luzatzeko eskatu zuten Delinkuentzia Antolatuaren eta Ustelkeriaren Arloko Poloniako Fiskaltzaren ordezkariek, eta, eskaera egin ondotik, Poloniako Przemysl eskualdeko auzitegiak onartu egin zuen fiskaltzaren eskaera; horren ondorioz, Gonzalezek beste hiru hilabetez atxilotuta egon beharko duela ebatzi zuen auzitegiak. Orain, epe hori gehiago luzatu nahi du fiskaltzak.

Otsailean atxilotu zuen Poloniako Poliziak Gonzalez, Przemyslen, Ukrainako mugatik kilometro gutxira. Errusiako zerbitzu sekretuetako agente izatea leporatu zioten, eta, akusazio horren arabera, hamar urterainoko kartzela zigorra ezar diezaiokete kazetariari.


Summary: Argentinako justiziak sexu esplotazioko sare batekin lotu du Placido Domingo tenorra. Ustezko yoga eskola batean kamuflatuta zegoen sekta. Emakumeak prostituitzera behartzen zituzten buruzagiek.

Jomugan dago berriro ere Placido Domingo tenor eta orkestra zuzendaria. Argentinan abiatutako ikerketa batek sexu esplotazioko sare bateko ustezko bezerotzat jo du gizona. Joan den asteburuan, Buenos Airesko Polizia Federalak 50 etxebizitza miatu eta 19 pertsona atxilotu zituen, yoga eskola batean kamuflatuta zegoen sare bat identifikatu ondoren. Hain zuzen ere, Izuaren Sekta izeneko taldeko kideak atxilotu zituzten. Sektako kideei beren gauzak kentzeaz gain, emakumeak prostituitzera behartzen zituzten buruzagiek.

Domingo erruduntzat jotzen duten froga erabakigarrienen artean bi audio grabazio daude. Horietako batean, ustez, Domingo sexu zerbitzu bat negoziatzen ari da sektako kide den emakume batekin. Grabazioan, tenor gisa identifikatu duten gizon bat entzuten da: «Afaritik ateratzen garenean, bananduta etorriko gara; horrela egingo dugu, nire agenteak gelara igoko direlako ni igotzen naizenean eta solairu berean geratuko direlako».

Beste grabazioan Mendy deitzen dioten emakume bat entzuten da, tenorra bisitan joango zitzaiola adieraziz: «Placidok esan zuen bisitan etor zitekeela, hau da, ni bisitatzera etorriko zela, New Yorkeko etxera doa eta».

Beste kasu batzuk

Placido Domingo iskanbila ugariren protagonista izan da azken urteetan. 2020an azalpenak eman behar izan zituen Me Too mugimenduak lankideei erasoak eta botere abusuak egitea leporatu ondoren. Orduko hartan, artistak barkamena eskatu zuen komunikatu baten bidez, «bere ekintzen erantzukizuna» bere gain hartuko zuela esanez.

Ikusi gehiago: Bederatzi emakumek sexu jazarpena leporatu diote Placido Domingo abeslariari

Prostituzio sare bat ezkutatzen zuen sekta bat

Argentinako Justiziak Buenos Airesko Yoga Eskolako 24 kide atxilotu zituen joan den ostiralean. Horien artean zen Percowicz: 84 urteko notario ohia, sektaren liderra eta sortzailea. Ehunka pertsona errekrutatu eta menderatzen zituen sekta bat sortu izana leporatu diote taldeari. Ikerketaren arabera, sektako emakumeek onartu egiten zuten enpresaburu aberatsei, artistei eta politikariei sexu zerbitzuak eskaintzea. Horren truke, liderrak egindako eskala batean igotzeko puntuak lortzen zituzten. Piramidearen puntan Percowicz zegoen, eta aingerua edo maisua deitzen zioten. Liderra antolakundeko zazpigarren mailan zegoen. Horren azpitik apostoluak (seigarren maila), jenioak (bosgarren maila) eta ikasleak (laugarren maila) zeuden. Akusazioaren arabera, eskala altuenetako kideek hainbat egitasmo zituzten beren ardurapean, eta horiek mantentzeko baliabideak ematen zizkioten erakundeari.


Summary: 80 urteko gizon bat hil da Arbizun, tailer bateko istripu batean. Jasogailu batean zegoen auto bat gainera jausi zaio.

Arbizuko (Nafarroa) industrialde batean gertatu da ezbeharra. 80 urteko gizon bat hil da goizean, jasogailu batean zegoen auto bat gainera erori zaionean. Nafarroako Gobernuak eman ditu azalpenak, baina ez du zehaztu autoa jausi den edo jasogailua apurtu den.

Altsasuko suhiltzaileak bertaratu dira, eta atera egin dute gizona, baina guardiako mediku taldeak ezin izan du suspertu. Foru Polizia istripua ikertzen ari da oraindik.


Summary: Alemaniako enpresak laguntzeko plana onartu du Bruselak. Argindarraren prezioaren igoerari aurre egiteko, Berlinek 27.500 milioi euro banatuko ditu datozen urteetan. Elektrizitate kontsumoaren %30 iturri berriztagarriekin bete beharko dute enpresek.

Europako Batzordeak oniritzia eman dio energiaren erabilera intentsiboa duten enpresentzat Alemaniak diseinatutako diru laguntza planari, 27.500 milioi eurokoa. Batzordeak ondorioztatu du bat datorrela Europako Batasuneko lehiakortasun araudiekin, ez diela hango enpresei mesede egingo beste herrialdeetakoen kaltetan.

Alemaniak berriz ere martxan jarri ditu elektrizitatea sortzeko ikatza erabiltzen duten zentral batzuk, Errusiako gasaren murrizketa dela-eta, eta neurrigabe igo da argindarraren prezioa. Elektrizitate hori garestiagoa da, Europako Batasunean CO2 emisioengatik ordaindu behar diren tasengatik. Berlinen helburua da enpresei emango dien diru laguntzekin «zeharkako gastu» hori partzialki estaltzea, 2021etik 2030era.

Planaren iraupenak eta diru laguntzen zenbatekoak agerian uzten du zeinen gogorra izaten ari den Alemaniarentzat Errusiako gasarekiko mendekotasuna haustea. Argindarraren prezioaren garestitzeak egoera zailean jarri du herrialdeko industria. Urteko lehen erdian %37,2 igo dira produkzio kostuak, estatistika agentzia federalak ostiral honetan jakinarazi duenez.

Diru laguntza planarekin, Olaf Scholz sozialdemokrataren koalizio gobernuak eragotzi egin nahi du konpainiek herrialdetik alde egitea, beren ekoizpena EBtik kanpoko herrialdeetara eramatea, «hain anbiziotsuak ez diren klima politikak dituzten herrialdeetara».

Helburu horrekin bat dator Europako Batzordea, eta Margrethe Vestager Lehia komisarioak azpimarratu du neurriak ez duela talka egiten ez lehiari buruzko araudiekin ez ingurumen politikekin. «Planak Alemaniako ekonomiaren deskarbonizazio ekonomikoa erraztuko du, Itun Berdearen helburuekin bat etorriz, eta lehiaren distortsio posibleak mugatzen ditu».

Zehazki, Berlinek zeharkako isurketen kostuen %75eko laguntza emango die enpresa onuradunei. Diru laguntzak jaso ahal izateko, baina, baldintza batzuk bete beharko dituzte, hala nola beren elektrizitate kontsumoaren %30 iturri berriztagarriekin betetzea. Halaber, 2023tik aurrera, konpainiek inbertsio gehigarriak egin beharko dituzte; besteak beste, gutxienez jasotako laguntzen erdia ekoizpen prozesua deskarbonizatzeko erabili beharko dute.

Alemaniako planaz gain, Batzordeak beste herrialde batzuetakoak ere onartu ditu: Finlandiarena (687 milioi), Herbehereena (835 milioi) eta Estoniarena (125 milioi).


Summary: Baliteke Gernika 'memoria toki' izendatzea memoria historikoaren lege berriarekin. Legeak «errepresioarekin eta indarkeriarekin» lotura duten lekuen zerrenda bat egitea aurreikusten du. Ezkabako gotorlekua eta Donostiako Cumbre jauregia memoria toki izendatuko dituzte, eta zerrenda osatzen ari dira hainbat elkarte.

Irailean sartuko da indarrean Memoria Demokratikoaren Espainiako Legea, eta, Ezkabako gotorlekua eta Donostiako Cumbre jauregia ez ezik, litekeena da Gernika (Bizkaia) ere memoria toki izendatzea. Izan ere, legean aurreikusten diren lekuen zerrenda osatzeko dokumentu bat prestatzen ari dira memoria elkarteak, eta Gernika ere proposatuko dute beste hainbat lekuren artean.

Joan den uztailean onartu zuten araudia Espainiako Kongresuan, Senatutik igaro ostean; besteak beste, EAJren eta EH Bilduren aldeko botoekin. Legeak «errepresioarekin eta indarkeriarekin» lotura duten lekuen zerrenda bat egitea aurreikusten du, horien berri emateko, funtzio didaktiko batekin. Araudi berri horren arabera, 1936ko estatu kolpearen, 36ko gerraren, diktadura frankistaren eta erbestearen ondorioz «herritarren kontrako errepresio edo indarkeriaren gune izan diren lekuak, eraikinak, paisaiak edota kultura ondasun ez-materialak» izango dira memoria lekuak.

Memoria Demokratikorako Estatu Idazkaritzari dagokio zerrenda osatuko duten lekuak izendatzea, baina biktimen senitartekoek, memoria historikoko elkarteek eta autonomia erkidegoek proposamenak egin ditzakete.

Memoria leku izendatuko dituzten tokiak

Ezkabako gotorlekua, frankismo garaian preso errepublikanoen kartzela izandakoa, eta Donostiako Cumbre jauregia, Lasa eta Zabala torturatu zituzten lekua, inbentarioaren barruan sartuko dituzte. Horiez gain, litekeena da Gernika ere memoria toki izendatzea; duela 85 urte, Alemania naziko Kondor Legioak eta Italiako hegazkin faxistek gogor bonbardatu zuten Bizkaiko udalerria.


Summary: Poloniak dio litekeena dela alga toxikoek eragindakoa izatea Oder ibaiko sarraskia. Ehun bat tona arrain atera dituzte hilda Polonia eta Alemania banatzen dituen Oder ibaitik. Hondakin kimikoak isuri zituztela aipatu zuten hasieran, baina oraindik ikertzen ari dira zerk eragin duen hondamena.

Milaka arrain ur azalean, hilda. Itxura horixe izan du azken egunetan Polonia eta Alemania banatzen dituen Oder ibaiak. Aurreko aste hasieran piztu zen alarma, Poloniako Olawa hirian milaka arrain hilda atzeman zituztenean. Kastore batzuk ere agertu ziren hilotz, eta ibaiaren beste puntu batzuetan ere agertu dira geroztik hildako arrainak. Poloniako eta Alemaniako ikerlariak lanean ari dira, «aurrekaririk gabeko sarraski ekologiko» gisa izendatu dutena zerk eragin duen argitzeko. Anna Moskwa Poloniako Ingurumen ministroak emandako azken azalpenen arabera, litekeena da alga toxikoek eragindakoa izatea sarraskia.

Poloniako Arrantza Institutuak egindako txosten baten berri eman zuten atzo, eta azaldu zuten alga doratuak atzeman dituztela Oder ibaian, ugaltze prozesuan arrain asko pozoitzeko moduko toxinak botatzen dituena. Varsoviako unibertsitateko ikerlari Iwona Jasserr fitoplanktonetan aditua da, eta zehaztu zuen alga espezie horiek hamarkadak daramatzatela Europako ibai eta lakuetan, baina Oder ibaian urteak daramatzatela azterketa egokirik egin gabe, eta horrek asko zailtzen duela ikerketa.

Ibaira hondakin kimikoak isuri ote zituzten aipatu zuten aurrena Poloniako agintariek, eta 210.000 euroko ordaina ere eskainia zuten kutsadura eragin zuena aurkitzeko informazioaren truke.

Animaliei egindako kalteaz gain, alga horiek botatako toxinen eraginez, baliteke orain ibaiko ura ez izatea edangarria. Poloniako Gobernuak debekatu egin du Oder ibaiko ura gizakiek kontsumitzeko erabiltzea —edateko, sukaldean egiteko, garbitzeko, ganaduarentzako nahiz landareak ureztatzeko—, baita ibaian bainatzea ere. Poloniako suhiltzaileen estimazioen arabera, asteazkenean ehun bat tona arrain atereak zituzten dagoeneko Oder ibaitik. Alemaniako Ingurumen Ministerioak, berriz, 36 tona atera dituztela jakinarazi zuen egun berean.

Nazioarteko laguntza

WWF Poloniako basabizitzaren kontserbaziorako funtsak nabarmendu du analisi kimikoak egin dituztela orain arte, eta ez biologikoak. «Poloniako laborategi gehienak ez daude prestatuta era horretako azterketak egiteko». Joan den asteartean, nazioarteko laguntza ere eskatu zuen Poloniako Gobernuak; ibaitik hartutako laginak Herbeheretara, Txekiar Errepublikara eta Erresuma Batura bidali dituzte aztertzera. EBk ere laguntza eskaini dio Poloniari.

Alemaniak, hasieran, hondamenaren neurria ezkutatzea leporatu zion Poloniari. Aste honetan, ordea, ikerketa bateratu bati ekin diote, bi herrialdeetako Ingurumen ministroak bildu ondoren. Txekiar Errepublikan du sorburua ibaiak, baina Alemaniaren eta Poloniaren artean muga egiten du ibaiak 187 kilometrotan. Ehunka boluntario aritu dira ingurua garbitzen azken egunetan.


Summary: Alex Aranburuk irabazi du Limousingo Tourra. Aurreneko garaipena du itzuli batean. Azkeneko etapan bigarren egin du Movistarrekoak.

Alex Aranburuk (Movistar) lehen aldiz gozatu du itzuli bat irabazten. Limousingoaren jabe egin da Ezkiokoa (Gipuzkoa). Gaur amaitu da, eta azkeneko etapan ere postu ona lortu du, bigarren izan baita Vincenzo Albanese (Eolo) italiarraren atzetik.

Sailkapen nagusian, Aranburu izan da azkarrena lau etapako lasterketa amaitzen, eta haren atzetik izen handiko bi txirrindulari sailkatu dira: Diego Ulissi (UAE) 10 segundora, eta Greg Avermaet (AG2R) 18ra.

Etapaz etapako lana aztertuta, Aranburu hirugarren izan zen lehendabizikoan; bigarrengoan irabazi egin zuen; hirugarrengoan hirugarren sartu zen, eta gaurkoan, bigarren egin du. Etapa guztietan esprintean erabaki da garailea, eta gainsariei esker lortu du itzuliaz jabetzea Goierrikoak.

Profesionaletako garaipenen zerrendan, seigarrena du Aranburuk hau: Euskal Herriko Itzulian etapa bat irabazi zuen iaz, eta Getxoko Zirkuitua 2018an. Urte horretan, etapa bana irabazi zuen Burgosko Itzulian eta Madrilekoan. Limousingo oraingo biak (etapa eta nagusia) ditu azkeneko bi lorpenak.


Summary: Iñigo Peñak eta Higinio Riverok zilarra lortu dute Europako txapelketan, eta Begoña Lazkanok, brontzea. Peñak bigarren domina eskuratu du K4 1.000 metroko modalitatean, eta Lazkanok ere bigarrena du K2 1.000 metrokoan, Riverok VL2 200ean bezalaxe.

Euskal piraguismoak egun handia du gaur, Iñigo Peñak eta Begoña Lazkanok bina domina eskuratu baitituzte Europako txapelketan. Beste bat gehitu du gero Higinio Riverok maila egokituan, VL2 200 metroko proban. Munichen (Alemania) ari dira jokatzen txapelketa.

Peña eta bere hiru taldekideak oso indartsu atera dira hasieratik, ezustea emanez, eta lehen postua bereganatu dute Alemaniaren aurretik. Beste estrategia bat hartu dute finalean, Peñaren hitzetan «borroka psikologikoa irabazteko», eta ongi atera zaie, Alemaniako ontzia atzean utzi baitute lehen metroetan. 900 metro egin dituzte lehen postuan, baina azken metroak gogorrak izan dira laukotearentzat, eta alemaniarrek neke hori baliatu dute azken txanpan aurreratzeko. Ez du irabazi, baina pozik dago zumaiarra egindako txapelketarekin. «Finalean ongi aritu gara; estropada polita egin dugu. Helburua lortu dugu, eta pozik gaude». K4 1.000 metrokoa ez da Iñigo Peñak gaur jokatu duen proba bakarra. Goizeko lehen orduan, Zumaiako palistak bosgarren amaitu du K4 500 metroko sailkapen saioan, eta finalerdia jokatuko du bihar, 9:30ean. Finalaurreko horrez gain, K2 1.000 metroko finala jokatuko du igandean.

Gaur lortutako zilarra bere ibilbide osoan lortutako palmares zabalera gehitu du Peñak. Horien artean daude hiru garaipen munduko kopetan (K2M 1.000m), urre bat Europako txapelketan (K4M 1.000m), bi zilar Munduko txapelketan (K2M 1.000m), bosgarren (K4M 1.000m) Rioko Olinpiar jokoetan, eta seigarren (K2 1.000m) Tokioko Olinpiar Jokoetan.

Lazkano eta bere taldekidea ere gogor hasi dira, eta bigarren postuan jarri dira, Poloniako ontziaren aurretik. 750. metroraino bigarren postuari eutsi diote, baina azken 250 metroetan poloniarrek pasa egin diete, eta hirugarren postuan helmugaratu dira. Hala ere, pasaitarra pozik geratu da lortutako postuarekin. «Asko gozatu dut proba hau. Oso gogorra da, baina ondo moldatu gara, eta oso pozik gaude».

Bigarren domina du Lazkanok, Laia Pelachs kataluniarrarekin batera, iaz Europako txapelketan lortu zuten zilarraren ondoren. Gainera, bere kirol ibilbidean, zilarrezko domina (K4 500 m) eta brontzezko bat (K1 1.000 m) ditu 2016ko Munduko Kopan, brontzezko bat (K4 500 m) 2017ko Munduko Kopan, eta urrezko bat (K1 5.000m) 2022ko Munduko Kopan.

Riveroren kasuan, bigarren aldiz irabazi du zilarrezko domina Europako Txapelketetan. Iaz lortu zuen aurrenekoa. Indartsu ekin dio probari, irteerak asko landu baititu. Amaieran, ordea, nekeak erasan dio, eta aurrea hartu dio Tamas Juhasz hungariarrak. Ez du hori lortu Norberto Mourao portugaldarrak, eta hirugarren lekuarekin geratu da.

Bizkaiko palistaren palmaresa oparoa da. Gaurko dominaz eta iazkoaz gain, laugarren postua lortu du denboraldi honetan Halifaxeko Munduko Txapelketan. Iaz Tokioko Paralinpikoan diploma eskuratu zuen, Szegedeko (Txekiar Errepublika) Munduko Kopako brontzea 2020an, eta Poznango (Polonia) Munduko Kopako zilarra 2022an. «Pozik nago egindakoarekin. Dena eman dut, saiatu egin naiz irabazten, baina bukaera luzea egin zait», adierazi du Riverok.


Summary: Dardenne anaiak, Hansen-Love, Iñarritu, Koreeda, Mungiu eta Ostlund Perlak sailean izango dira. Louis Garrelen, Oliver Hermausen, Marie Kreutzerren eta Santiago Mitreren lan berriek ere Donostia Hiria Publikoaren saria eskuratzeko lehiatuko dira. Saila François Ozonen azkenak irekiko du saila, eta Brett Morgenenak, aldiz, itxi.

Nazioarteko zirkuituan sona lortu duten filmak bildu ohi ditu Donostiako Zinemaldiak Perlak sailean. Iragarrita zeuden bertatik igaroko diren zenbait film, eta beste hamabiren berri eman du orain jaialdiak. Tartean dira, besteak beste, zinemagile hauen lanik berrienak: Dardenne anaiak, Mia Hansen-Love, Alejandro Gonzalez Iñarritu, Hirokazu Koreeda, Cristian Mungiu, Ruben Ostlund eta François Ozon.

Saila Ozonen Peter von Kant filmak irekiko du, joan den Berlinalean estreinatu zenak. Ozonek Dans la maison (2012) filmarekin Urrezko Maskorra eta gidoirik onenaren Epaimahaiaren saria eskuratu zituen. Film berrian, Rainer Werner Fassbinderri egiten dio omenaldia. Peter von Kant zuzendari arrakastatsu eta ospetsua Karlekin bizi da, bere laguntzailearekin, baina tratu txarrak ematen dizkio eta umiliatu egiten du. Sidonie aktoreari esker, Amir gazte ederra ezagutu eta harekin maiteminduko da. Etxea partekatzea proposatu, eta zinemaren munduan sartzeko laguntza eskainiko dio Peterrek Amirri.

Ez Ozon bera, baina aurrenekoz ariko dira zenbait zinemagile Donostian aurten. Jean-Pierre eta Luc Dardenne anaiak, kasurako. Belgikarrak dira, eta Tori et Lokita filmarekin Donostia Hiria Publikoaren saria eskuratzen saiatuko dira. Afrikatik Belgikara bakarrik iritsi diren haur eta nerabe batek erbesteko baldintza gogorrei aurre egin beharko diete.

Oliver Hermanus zinemagile hegoafrikarrak Akira Kurosawaren Ikiru (1952) filmaren remake britainiarra filmatu du, jatorrizkoa estreinatu eta 70 urte geroago: Living. Gidoia, Kazuo Ishiguro Literaturako Nobel saridunak idatzi zuen. 1950eko hamarkadako Londresen girotutako filmeko protagonista da Williams, funtzionario beterano bat. Bizitza arriskuan jarriko dion gaixotasun bat diagnostikatuko diote, eta, orduan, aurrezki kontua hustu, eta kostaldera joatea erabakiko du. Williamsek ahalegin handia egingo du bere ingurua modu harrigarri batean zoriontsu egiteko.

Corsage pelikulan, Marie Kreutzer zinemagile austriarrak Sissiren istorioa berrikusi du, eta Austriako enperatrizak 40 urte bete zitueneko unea aukeratu du horretarako. Corsage Cannesko Un Certain Regard sailean aurkeztu zen, eta Vicky Kriepsek antzezlanik onenaren saria jaso zuen. Arauek ito egiten dute, eta jakiteko eta bizitzeko gogo bizia sentitzen du Elisabet Bavariakoak –Austriako enperatriza–; ondorioz, gero eta gehiago oldartzen zaio inposizioari, gaztaroko zirrara sentitu nahi baitu berriz.

Perlak sailean ariko da, halaber, Cannesko azken zinema jaialdiko Urrezko Palmorria eskuratu zuen filma: Triangle of Sadness. Ruben Ostlund suediarrak luxuzko gurutzaontzi batean girotu du lan berria, burgesiari buruzko satira bat egiteko asmoz. Bi modelo luxuzko itsas bidaia batera gonbidatu dituzte, eta, yatea hondoratzen denean, jenderik gabeko uharte batean amaituko dute. Bizirik irauteko, hierarkiak nahastu egingo dira, garbitzailea baita arrantzan dakien bakarra.

Brett Morgenen Moonage Daydream lanak itxiko du saila, David Bowie abeslari eta artistaren unibertsoan murgiltzen den filmak, hain zuzen. Morgenek bost milioi artikulu baino gehiago arakatu ditu ez-fikzioko musikal hau eratzeko, eta orain arte ezezaguna zen materiala baliatu du. Lehiaketatik kanpo erakutsiko dute filma.

Itzulerak ere badira

Louis Garrel aktore, idazle eta zinemagileak gidoirik onenaren Epaimahaiaren saria irabazi zuen Donostian L’homme fidèle (2018) bere bigarren film luzearekin, trilogia baten lehen zatiarekin, hain zuzen. Bigarren zatia, La croisade (2021), Perlak sailean hautatua izan zen, eta hirugarren zatiarekin itzuliko da Donostiara: L’innocent. Sylviek 60 urte ditu, eta kartzelatik irtetear dagoen Michelekin maitemindu da. Abel Silvyeren semeak, ordea, harremana ez du begi onekin ikusten, Michelek beste delituren bat egingo duela uste baitu.

Mia Hansen-Love, berriz, Un beau matin filmarekin itzuliko da Zinemaldira. Sandra gazteak bakarrik hezi behar du bere haurra; gainera, aita gaixorik du, eta maiz joaten da hura bisitatzera. Familia borrokan ari da aitak behar duen arreta jaso dezan, eta, halako batean, Sandrak Clement, aspaldiko laguna topatuko du, eta istorio sutsu bat hasiko dute.

Bardo, falsa crónica de unas cuantas verdades filmarekin hirugarrenez hartuko du parte Perlak sailean Alejandro Gonzalez Iñarritu mexikarrak, Amores perros (2000) eta Babel (2006) lanekin izan ondoren. Nazioarteko sari ospetsu baten irabazle izendatu berri dute Silverio, Los Angeles hirian bizi den kazetari eta dokumental zuzendari mexikarra, eta sorterrira itzuli behar du. Alabaina, bidaian oroitzapenek eta beldurrek Silverioren eguneroko bizimodua zalantzaz eta harriduraz beteko diote, eta bizitza nahastu.

Hirokazu Koreeda zuzendariak Zinemaldiko Sail Ofizialean parte hartu izan du. Japoniarrak birritan jaso du Publikoaren saria Soshite chichi ni naru / Like Father, Like Son eta Umimachi Diary / Our Little Sister filmekin. 2018an, gainera, Urrezko Palmorria jaso zuen Cannesen, bai eta Donostia saria ere. Broker zinemagileak zuzendutako lehen ekoizpen hegokorearra da. Gau euritsu batean, neska gazte batek eliza atarian uzten du bere haurra, eta jaioberrien lapurretan diharduten bi gizonek jasoko dute hura. Amak, ordea, damututa, elizara itzuli, eta gizonen legez kanpoko negozioa aurkituko du.

Santiago Mitrek Paulina (2015) bere bigarren filmarekin Horizontes saria irabazi zuen, eta Donostiara itzuliko da aurten Argentina, 1985 filmarekin. Veneziako zinema jaialdiaren lehiaketa ofizialaren parte da filma, eta Julio Strasseraren eta Luis Moreno Ocamporen istorioan dago oinarrituta: 1985ean Argentinako historiako diktadura militarrik odoltsuena ikertzera eta hari jazartzera ausartu ziren bi fiskal.

Cristian Mungiu zuzendari errumaniarrak Fipresci Sari Nagusia jaso zuen Donostian 4 luni, 3 saptamani si 2 zile (2007) filmagatik, eta RMN aurkeztuko du oraingoan. Gabonak baino egun batzuk lehenago Matthias bere sorterrira itzuliko da, Transilvaniara, Alemanian lanean ari zela abandonatu zuen semearekin harremanetan jartzeko. Frustrazioak, gatazkak eta grinak berriro azaleratuko dira, eta komunitatearen itxurazko bakea hautsiko da.

Perlak saileko filmak Donostia Hiria Publikoaren sarirako hautagaiak dira, eta Donostiako Udalak babesten du hura. Saria, bestalde, bi golardoz dago osatuta: filmik onenaren saria, 50.000 eurokoa, eta Europako filmik onenaren saria, 20.000 eurokoa.


Summary: Jumbo-Visma izan da bizkorrena, eta Gesink da aurreneko liderra. Jumbo-Visma gailendu da taldekako erlojupekoan, eta lehenengo aldeak zabaldu ditu Roglicek aurkariekiko.

Jumbo-Vismak irabazi du taldekako erlojupeko saioa, eta Robert Gesink beteranoa (Jumbo-Visma) da aurtengo lehenengo liderra. Ineos eta Quick-Step izan dira bigarren eta hirugarren, hurrenez hurren. Hiru urte ziren taldekako erlojupekoa World Tourreko lasterketetatik kanpo zegoela. Espainiako Vueltak, ordea, berriro ekarri nahi izan du lehiara. Ibilbideko errepideak zabalak ziren arren, bihurguneek taldekideen erreleboak zailtzen zituen. Goizean euria ere egin du Utrechten, baina zoru lehorrean aritu dira ziklistak.

BikeExchangek ezarri du kontuan hartzeko lehenengo denbora Utrechteko helmugan. Hainbat taldek baina denbora gutxiago behar izan dute helmugara iristeko, baina Ineosek bota du denbora hori. Faborito guztiak amaieran atera dira, eta euren arteko lehia bizia izan zen. Quick-Stepek gertu izan du Ineosen denbora hobetzea, baina segundo bakar batengatik ez du lortu. Movistar ere urruti gelditu da Ineosengandik, eta Jumbo-Visma izan da irteten azken taldea.

Bi talde handien arteko lehia izan da amaieran, eta Herbeherertako taldeak azkarrago osatu zuen ibilbidea. Hamahiru segundoren aldea atera zion Jumbo-Vismak, Ineosi, eta, helmugan aurrena Gesink izan denez, taldeko beteranoena, hark jantzi du maillot gorria. Hortaz, zabaldu dira faborito nagusien artean aurreneko tarteak. Primoz Roglicek (Jumbo-Visma), hamahiru segundoren aldearekin hasiko du bigarren eguna Richard Carapaz (Ineos) aurkari nagusiarekiko. Azken horren etorkizunaren harira, gaur egin da ofizial Education First taldearekin sinatu duela akordioa bost urterako. Hau du Ineosekin azken lasterketa. Joao Almeidak (UAE) ia minutu erdiren aldea dauka, dagoeneko, Roglicekiko, eta Jai Hindleyk (Bora) 40 segundo baina gehiagokoa.

Biharko etapa izango dute esprinterrek aurreneko aukera helmugan besoak altxatzeko. Tropel handia espero da helmugan, eta baliteke haizeak bere garrantzia izatea lehenengo esprintean.


Summary: Gazpromek hiru egunez Nord Stream 1 gasbidea itxiko du hilabete bukaeran. Konponketa lanak egin behar dituela eta, Errusiako konpainiak abuztuaren 31tik irailaren 2ra ez du gasik bidaliko Baltikoko gasbidetik. Atzera martxan jartzean hornidura ahalmenaren %20 soilik erabiltzen jarraituko duela zehaztu du Gazpromek.

Nord Stream 1 gasbidean martxan duen konpresio gune bakarra hiru egunez ixteko asmoa duela iragarri du Gazpromek, Errusiako Estatuaren gas monopolioak. Eta horrekin, are txikiagoa izango da gas hornidura, lehendik ere oso murritza baita.

Lehendik ere gas natural gutxi datorkio Alemaniari Nord Stream 1 gasbidetik. Egunean 167 milioi metro kubiko garraiatzeko ahalmenaren %20 bakarrik erabili du Gazpromek azken hilabeteetan. Eta irailaren 3tik aurrera hala jarraituko diola dio.

Konpainiaren arabera, ezinezkoa zaio hornidura normaltzea, gasbideko turbinen egileak —Alemaniako Siemens Energyk— atzerapenak izan dituelako turbinen konponketan eta itzulketan.

Europako agintari eta energia konpainiek, ordea, diote Gazpromek ez duela gas gehiago hornitzea eragozten dion arazo teknikorik, eta salatu dute Errusia propio ari dela hornidura murrizten, Ukrainako Gerrarengatik Alemaniari eta Europari presio egiteko.

Konponketa lanak abuztuaren 31tik irailaren 2ra arte izango direla esan du Gazpromek, eta haiek egiteko derrigortasuna jasotzen dela, hain zuzen, Siemens Energyrekin dituen kontratuetan.


Summary: Antton Telleriak aurkeztuko du 'Mihiluze' Ilaski Serranorekin batera. ETB1ek astelehenetik ostegunera emanen du saioa, 21:30ean. Lehiaketa «entretenitua, jostaria eta umoretsua» izanen dela hitzeman du produkzio etxeak.

Argitu da misterioa. Jakina zen Ilaski Serrano izanen zela Mihiluze saioaren aurkezle, programaren bigarren etapan ere. Ordea, oraindik esan gabea zen nor izanen zuen lagun zeregin horretarako, Kike Amonarrizen lekukoa nork hartuko. Bada, orain bai, plazaratu dute izena: Antton Telleria.

Bederatzi urteko etenaren ondotik, irailean bueltatuko da Mihiluze telebistara; ETB1en orain ere. Euskal Telebistak joan den ekainean iragarri zuen saioaren itzulera, eta, pixkanaka, ari dira xehetasun gehiago ematen. Aurkezleei dagokienez, EITBk adierazi du bai Serranok bai Telleriak «ongi baino hobeki» egiten dutela bat programaren izaerarekin. «Euskara eta umorea ardatz».

Ikusi gehiago: 'Mihiluze' ETBra itzuliko da irailean

Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasia da Telleria, Gaztea irratian eta ETB1eko Gure Kasa telebista saioan eman zituen plaza publikorako lehenbiziko pausoak. Azkenaldian, gainera, stand-up komediaren munduan murgildua da tolosarra, Nekatutak ikuskizunarekin.

Ikusi gehiago: Antton Telleria: «Gustatzen zait zuzentasunetik pixka bat aparte ibiltze hori»

«Betiko» Mihiluze, eraberriturik

Saioak izanen duen itxuraren eta muinaren gaineko zenbait datu ere argitaratu dituzte Euskal Telebistak eta saioaz arduratuko den Orio Produkzioak ekoiztetxeak. Ekainean jakinarazi bezala, proba batzuk Mihiluzeren lehenbiziko etapan ikusi bezalakoak izanen dira. Ordea, jadanik aurreratu gisan, bada nobedaderik: azaldu dutenez, finalaurrekoetara iritsiko diren bi bikoteak sokatiran arituko dira lehian. «Sokari tiraka aritu beharko dute, aurkariak baino galdera gehiago asmatuz, eta, ondorioz, puntuak beren aldera ekarriz».

Aste honetan hasiko dira saioa grabatzen. Halaber, saioko arduradunek lau haizeetara zabaldu nahi dute saioan izena emateko deialdia. Gainera, sareetan plazaratu dutenez, programak bereziki nahi ditu animatu Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko biztanleak. Jendea «ezin aurkitu» dabiltza, diotenez.


Summary: Euskal presoen eskubideen alde mobilizatu dira ehunka lagun Donostian. Sare Herritarrak antolatutako du manifestazioan, gogora ekarri dute oraindik ere 58 euskal preso direla Espainiako edo Frantziako kartzeletan, urrundurik.

Jendetza bildu da Donostiako karriketan euskal presoen aldeko aldarriak ozentzeko. Sare plataformak deiturik, eta piraten, kofradien eta jai batzordearen babesean, ehunka herritar aritu dira protestan, 12:30etik, Etxera bidea gertu lelopean. Bulebarrean ekin diote manifestazioari, eta «euskal presoak etxera» oihu artean egin dute bidea, porturaino. Irmo egin dute salbuespen politiken kontra.

Euskal presoak etxetik urruntzen dituzten espetxe politiketan jarri du arreta Sarek, beste behin. Horri dagokionez, lorpenak ere ekarri dituzte gogora, pozez, manifestazioaren ondotik eginiko analisian. «Irribarre egiten has gaitezke, aurrera egiten ari baikara», esan du Sareko Nahikari Iturbek. Izan ere, azpimarratu dutenez, jadanik urtebete joan da Andaluziako, Murtziako, Levanteko eta Galiziako kartzeletan euskal presorik ez dagoenetik. Halere, ohartarazi dute «bide luzea» dutela egiteko oraindik. «Egin dezagun irribarre, baina lan egiten jarraitzeko, atzerapausorik eman gabe».

Kopuru bat nabarmendu dute: 58 euskal herritar dira Espainiako edo Frantziako kartzeletan preso. Salbuespen politikak dira horren erantzule, batik bat. «Espetxeak bere baitan biltzen duen etxeratze prozesua gauzatzeko ordua da. Eta horretarako salbuespenak araua izateari utzi behar dio; graduen progresioa, irteera baimenak, larriki gaixo diren presoen etxeratzeak, gurasotasun eta familia eskubideak... bide horretan aurrera eginez jarraitu beharra dugu».