Summary: Nafarroako Gobernuak datorren astean itzuli nahi du gasolindegiek aurreratutako dirua. Apirilaren 15a baino lehen itzulketa eskatzeko orria eskuragarri dute Nafarroako 240 gasolindegiek Foru Ogasunaren webgunean.

«Ia berehalakoa izango da». Elma Saiz Nafarroako Gobernuko Ekonomia eta Ogasun kontseilariaren arabera, «datorren astean errealitate izan liteke» gasolindegiek aurreratutako hamabost zentimoak itzultzea. Kontseilariaren hitzetan, helburu nagusia da «ahalik eta azkarren» erantzutea egoerari, eta lasaitasun mezua helarazi nahi izan die gasolindegiei, asko kexu baitira aurreratu behar duten diruak likidezia arazo larriak eragiten dizkiela.

Iruñean egindako agerraldian, Saizek azpimarratu du gasolindegiek dirua eskatzeko eskaera orria jada eskura dagoela Ogasunaren webgunean. Dena den, gasolindegietako enpresei zuzenean helaraziko diete eskaera orria datozen orduetan. Apirilaren 15era arteko epea dute eskatzeko, eta ziurtagiri digital bidez, NAN elektronikoz edo @Clave erremintaren bidez egin daiteke telematikoki. Mikel Irujo Garapen Ekonomikoko kontseilariak gaineratu du zalantzak argitzeko galdera eta erantzunez osatutako agiri bat egiten ari direla, eta edukia datozen orduetan jakinaraziko dutela.

Eskaera orria lehen pausoa baino ez da, eta, juridikoki prozesua borobiltzeko asmoz, foru agindua prestatzen ari dira. Dena den, gasolindegiei lasai egoteko adierazi die. Erantzukizuna ere eskatu die, halaber, «laguntza gidariengana irits dadin, bere osotasunean». Kontseilariaren arabera, CNMC Merkatuen eta Lehiaren Espainiako Batzordea prezioak ikuskatzen ari da, eta Nafarroako Gobernuak, bere ahalmenen barruan, Kontsumo Zerbitzuko ikuskatzaileak «aktibatu» ditu, martxoaren 29an dekretua argitaratu zenetik. Azken egunetan prezio igoerarik nabaritu duten galdetuta, Irujok erantzun du orain arte ikuskatzaileek ez dutela atzeman irregulartasunik.

Hamar milioi

Lehen hilabetean neurriak hamar milioi euroko kostua izango duela aurreratu du Saizek. 2021eko gasolindegien hilabeteko salmenten datuak hartu dituzte oinarri horretarako. Dekretuaren arabera, administrazio publikoek hamabost zentimo aurreratuko dituzte, eta beste bost gasolindegiek. Haatik, bost zentimo horiek finantzatu ezin dituzten gasolindegi txikien kasuan, gobernuak berak jarriko ditu litroko hogei zentimoak. Saizek ez daki Nafarroan zenbat gasolindegi txikiri eragingo dien salbuespen neurri horrek.

Lehen hilabeteaz harago, orotara neurriek 35 milioi euroko kostua izango dutela nabarmendu du Saizek.


Summary: Errusian dagoen petrolio biltegi bati eraso egin izana leporatu dio Moskuk Ukrainari. Belgorod hirian gertatu da erasoa. Hiriko gobernadoreak azaldu du Ukrainaren bi helikoptero gainazaletik hurbil pasatu direla. Ondotik, suteak izan dira erregai deposituetan.

«Zortzi erregai depositu sutan dira oraintxe bertan. 2.000 metro kubiko dira guztira, eta baliteke suak zabaltzen segitzea». Errusiako Belgordo hirian piztu da sua, Ukrainako mugatik hurbil, eta Kremlinek argiki egin du salaketa. Hiriko gobernadore Viacheslav Gladkovek adierazi duenez, Ukrainako armadaren bi helikoptero eremu horretan izan dira hegan, gainazaletik hurbil. Hain zuzen ere, horren ondotik eman dute larrialdi zerbitzuek gertaeraren berri: zehaztu dute gutxienez bi eraso izan direla, eta zortzi depositu inguruk hartu dutela su. Ez da biktimarik izan.

Zehazki, Belgorodnefteprodukt parkean gertatu dira erasoak. Rosneft konpainia da han gordetako petrolioaren jabea. Gladkovek argitu du erasoak eragindako galerek ez dutela kalterik ekarriko eskualdearen horniduran. Suhiltzaileak sua itzaltzeko lanean dira orain.


Summary: Gasteizko familia bat argindarrik gabe utzi dutela salatu dute. Gasteizko Auzoan Bizi etxebizitza sareak argindarra «berehala» itzultzeko exijitu dio parrokien Berakah elkarteari.

Gasteizko Auzoan Bizi etxebizitza sareak salatu du auzoko parrokien Berakah elkarteak kudeatutako etxebizitza batean argindarra eten dutela. Chanilak, Robensonek eta haien bi seme-alaba adingabeek hamar egun daramatzate argindarrik gabe, eta kandelak erabiltzera behartuta daude. Auzoan Bizik salatu duenez, Berakah elkarteak «urratu egin du indarrean dagoen moratoria», zeinaren arabera ezin den hornidurarik moztu: «Berakah elkartearen arduragabekeria horren ondorioz, asteartetik asteazkenerako goizaldean sute bat piztu zen; zorionez, ez zen ezer larririk gertatu». Auzoan Bizik argindarra «berehala» itzultzeko exijitu dio, eta Gasteizko Udalari exijitu diote ere familiari beste etxebizitza aukera bat emateko, «legez kanpoko baldintzek irauten duten bitartean».

Familiak urtebete darama Berakah elkarteak kudeatzen duen Alde Zaharreko etxebizitza batean bizitzen. Urtarrilean Berakah elkarteak aldatu egin zituen aurretik ezarriak zituen baldintzak. Etxebizitza sareak esplikatu duenez, ordutik aurrera familiei eskatzen zieten argindarraren «hileroko gastua prozedura irregularren bidez ordaintzeko». Horrez gain, ordaindu beharreko kopurua mezu bidez jakinarazten zieten, «faktura ofizialik gabe eta familiari informazioa ezkutatuz».

Familiak uko egin zuen baldintza irregular horiek onartzeari, ez bazieten agiri ofizialak edo fakturak erakusten. Auzoak Bizik esan du familiaren erantzunaren ondorioz eta azken hilabeteetan «hainbatetan mehatxatu ondoren» etxeko argindarra moztu zietela.

«Ez da kasu bakan bat; Auzoan Bizik antzeko jarrerak ikusi dizkio Berakah elkarteari, eta ohikoak dira oinarrizko eskubideen aurka dituzten praktikak», ohartarazi du Auzoak Bizik.


Summary: Auto ilararik ez, baina arazoak fakturekin.

Aurreko egunetan baino mugimendu handiagoa izan da gaur goizean Hego Euskal Herriko gasolindegietan; gutxi batzuetan auto ilara txikiak sortu diren arren, oro har, «lasai» aritu dira lanean. Hori bai, gasolindegi batzuetan arazoak izan dituzte fakturak egiterako orduan, sistema informatikoa blokeatu egin baitzaie, lehen orduan bereziki. Repsoleko zerbitzugune batzuetan gertatu da hori, baina ez guztietan, eta arazoa konpontzen ari direla zabaldu du enpresak. Dena den, gasolindegi batzuk tarte batez itxita egon dira.

Sestaoko (Bizkaia) Repsolen gasolindegian, adibidez, «botila lepoa» sortu da lehen orduetan, hango arduradunak azaldu duenez. «Bereziki txartel bidez ordainketekin izan dugu arazoa, eta esku dirutan egin behar izan dute. Lehen orduan bezero ugari etorri dira eta, badirudi, beste zerbitzugune batzuetan gauza bera gertatu dela, eta sistema blokeatu egin dela. Orain, ondo doa. Komunikabide batzuetan aipatu den kaosa hori izan da, ez besterik». Aitortu du ohi baino bezero gehiago izan dituztela gaur, azken asteetan eta egunetan baino gehiago. «Jendea deskontuaren zain zegoen». Dena den, gogoratu du hileko lehen egunetan gasolindegietan mugimendu gehiago izan ohi dela.

Repsolen sareko Nafarroako gasolindegietan ere arazoak izan dituzte sistema informatikoarekin, eta haietako batzuk eguerdian itxi dituzte, arazoa konpondu arte. «Sistemak faktura batzuetan bai aplikatzen du deskontua, baina beste batzuetan ez», azaldu du Araitz-Betelu inguruko gasolindegi bateko langileak. «Bezero batek 140 euro sartu ditu, eta deskontua egin gabe joan da, billeteekin pagatuta. Baina Tuterara zihoan pasaitar batek txartela hemen utzita joan da; gero arratsaldean itzuliko da bila». Gaur goizean lanez gainezka aritu dira gasolindegi horretan. Batetik, elurrak A-15a itxi duelako, eta ezohiko bezeroak erakarri dituelako. Eta, bestetik, depositua betetzeko deskontuaren zain zeuden batzuk hurbildu direlako. «Azken egunotan konfinamenduaren hasieran bezala izan da: oso jende gutxi eta gehienak 20 euro edo sartzen, prezioa jaitsi arte agoantatzen».

Deskontua tiketean

Sistema informatikoarekin arazorik izan ez dutenik ere badago: Lasarte-Oriako (Gipuzkoa) zerbitzugunean, esaterako. N-1 errepidean dago eta bezero ugari izaten ditu. Gaur, ohi baino gerturatu dira, baina ez da auto ilararik sortu. Sistema informatikoak ere ez du hutsik egin, hango arduradunak azaldu duenez. Aitortu du, hori bai, jendea «despistatu xamar» zebilela, galdezka, sarreretako paneletan eta hornigailuetako prezioa deskontuekin ala gabe azaltzen zen. «Hobe zen karteletan eta makinetan benetan kobratuko den prezioa jarri izan balute, baina hori ez dago gure esku», azpimarratu du.

Espainiako Estatuak hala egitea erabaki du konpainia batzuek gobernuak ezarritako deskontuei beste batzuk gehitu ahal dizkietelako; Ipar Euskal Herrian, aldiz, paneletan azaltzen den prezioa da azkenean bezeroak ordainduko duena, konpainiek gero deskontu gehigarriak eskaini zein ez.

Dena den, bezeroak oro har «oso ongi informatuta» joan dira gasolindegietara. Hala dio, behintzat, Barakaldoko (Bizkaia) Eroskiko zerbitzuguneko arduradunak. Han espero zuten moduan joan da goiza: bezero gehiago, bai, baina «uholderik» ez, eta sistema informatikoan ere arazorik ez. Gauza bera Zurbanoko (Araba) Aviaren gasolindegian. Horko langileak, dena den, aitortu du bezeroei azalpen ugari eman behar izan dizkiela. NI-1 errepidean dago zerbitzugunea, eta goiz lasaia izan dutela azaldu du, «elurrarengatik ziurrenik». Uste du arratsaldean nabarituko dutela mugimendu gehiago, eguraldiak atertzean eta asteburuko bidaiarien joan-etorriekin.

Irungo (Gipuzkoa) Zaisa zerbitzugunean, berriz, kamioiak dira nagusi. Hango langileen arabera, goizean kosta egin zaie sistemara egokitzea, baina arazorik ez dute izan, ohiko bezero kopurua izan dutelako.


Summary: Auto ilararik ez, baina arazoak fakturekin. Gasolindegietan hasi dira deskontuak aplikatzen; Hego Euskal Herriko batzuetan auto ilara txikiak izan dira goizean goiz, baina kobratze sistemak huts egin dielako.

Aurreko egunetan baino mugimendu handiagoa izan da gaur goizean Hego Euskal Herriko gasolindegietan; gutxi batzuetan auto ilara txikiak sortu dira, baina oro har «lasai» aritu dira lanean. Hori bai, zerbitzugune batzuetan arazoak izan dituzte fakturak egiteko orduan, sistema informatikoa blokeatu egin baitzaie, lehen orduan bereziki. Repsolen zerbitzugune batzuetan gertatu da hori, baina ez guztietan, eta arazoa konpontzen ari direla zabaldu du enpresak. Dena den, gasolindegi batzuk tarte batez itxita egon dira.

Sestaoko (Bizkaia) Repsolen gasolindegian, adibidez, «inbutua» sortu da lehen orduetan, hango arduradunak azaldu duenez. «Bereziki txartel bidezko ordainketekin izan dugu arazoa, eta eskudirutan egin behar izan dute. Lehen orduan bezero ugari etorri dira, eta badirudi beste zerbitzugune batzuetan gauza bera gertatu dela, eta sistema blokeatu egin dela. Orain, ondo doa. Komunikabide batzuetan aipatu den kaosa hori izan da, ez besterik». Aitortu du ohi baino bezero gehiago izan dituztela gaur, azken asteetan eta egunetan baino gehiago. «Jendea deskontuaren zain zegoen». Dena den, gogoratu du hileko lehen egunetan mugimendu gehiago izan ohi dela gasolindegietan.

Repsolen sareko Nafarroako gasolindegietan ere arazoak izan dituzte sistema informatikoarekin, eta batzuk eguerdian itxi dituzte, arazoa konpondu arte. «Sistemak faktura batzuetan aplikatzen du deskontua, baina beste batzuetan ez», azaldu du Araitz-Betelu inguruko zerbitzugune bateko langileak. «Bezero batek 140 euro sartu ditu, eta deskontua egin gabe joan da, billeteekin pagatuta. Baina Tuterara zihoan pasaitar bat txartela hemen utzita joan da; gero arratsaldean itzuliko da bila». Gaur goizean lanez gainezka aritu dira gasolindegi horretan. Batetik, elurrak A-15a itxi duelako, eta ezohiko bezeroak erakarri dituelako. Eta, bestetik, depositua betetzeko deskontuaren zain zeuden batzuk joan direlako. «Azken egunotan konfinamenduaren hasieran bezala izan da: oso jende gutxi eta gehienak 20 euro-edo sartzen, prezioa jaitsi arte aguantatzen».

Deskontua tiketean

Sistema informatikoarekin arazorik izan ez dutenik ere badago: Lasarte-Oriako (Gipuzkoa) zerbitzugunean, esaterako. N-1 errepidean dago, eta bezero ugari izaten ditu. Gaur, ohi baino gehiago joan dira, baina ez da auto ilararik sortu. Sistema informatikoak ere ez du huts egin, hango arduradunak azaldu duenez. Aitortu du, hori bai, jendea «despistatu samar» zebilela, galdezka, sarreretako paneletan eta hornigailuetako prezioa deskontuekin ala gabe azaltzen zen. «Hobe zen karteletan eta makinetan benetan kobratuko den prezioa jarri izan balute, baina hori ez dago gure esku», azpimarratu du.

Espainiako Estatuak hala egitea erabaki du konpainia batzuek gobernuak ezarritako deskontuei beste batzuk gehitu ahal dizkietelako; Ipar Euskal Herrian, aldiz, paneletan azaltzen den prezioa da azkenean bezeroak ordainduko duena, konpainiek gero deskontu gehigarriak eskaini zein ez.

Dena den, bezeroak oro har «oso ongi informatuta» joan dira gasolindegietara. Hala dio, behintzat, Barakaldoko (Bizkaia) Eroskiko zerbitzuguneko arduradunak. Han, espero zuten moduan joan da goiza: bezero gehiago, bai, baina «uholderik» ez, eta sistema informatikoan ere arazorik ez. Gauza bera Zurbaoko (Araba) Aviaren gasolindegian. Horko langileak, dena den, aitortu du bezeroei azalpen ugari eman behar izan dizkiela. NI-1 errepidean dago zerbitzugunea, eta goiz lasaia izan dutela azaldu du, «elurrarengatik ziurrenik». Uste du arratsaldean nabarituko dutela mugimendu gehiago, atertzen duenean eta asteburuko bidaiarien joan-etorriak hasten direnean.

Irungo (Gipuzkoa) Zaisa zerbitzugunean, berriz, kamioiak dira nagusi. Hango langileen arabera, goizean kosta egin zaie sistemara egokitzea, baina arazorik ez dute izan, ohiko bezero kopurua izan baitute.


Summary: Abeltzainak haserre daude haragiaren prezio merkearekin. Prezioak hobetu ezean txahalak kanpora saltzen hasiko direla ohartarazi dute EHNEk eta Enbak. Kanal kiloa gutxienez sei euroan ordain dadin nahi dute.

«Horrela jarraituz gero, Euskal Herrian ez dugu euskal haragirik izango». EHNE eta ENBA nekazaritza sindikatuek deituta, abeltzainen protesta egin dute gaur Donostian, Bretxako Azokaren parean, haragiarengatik ordaintzen dieten prezioa salatzeko.

30 urtez prezioak ia aldatu gabe, txahalak hazteko funtsezkoak diren zerealak %70 garestitu diren honetan, eta Espainian haragi faltarekin prezio garestiak ordaintzen ari diren honetan, euskal abeltzainek diote «estatu osoko prezio txikienak jasotzera kondenatuta» daudela. «Hori guztia, Euskal Okela bezalako marka sendo bat izanda, teorian tokiko produktuen alde egiten duen banatzaileak izanda, eta kontsumitzaileak Espainian baino sentsibilizatuagoak eta erosteko ahalmen handiagokoak izanda».

Abeltzainek tokiko haragi kateko eragileei eskatu diete erosteko bertako haragia egungo kostuetara egokitutako prezioan, Espainian ordaintzen diren salneurrien parekoetan. Abeltzainen ustez, kanal kiloa gutxienez sei euroan erosi beharko litzateke, «guztiek, harakinek, banatzaileek eta Euskal Okelak euskal haragia izan nahi badute beren harategietan».

EHNE eta Enbak jakinarazi dute txahalak kanpora bidaltzeko antolaketarekin hasiko direla. «Gure haragiari ez badiote duen balioa aitortu nahi, soldata galarazi nahi badigute, maiteago gaituzten beste merkatuetara eramango dugu haragia», ohartarazi dute.


Summary: Amnistiaren eta Autodeterminazioaren Aldeko Akordio Sozialak 150 eragileren arteko manifestu bat sustatuko du. Egitasmoak agerraldia egin du datozen hilabeteetako lana azaltzeko. Hilaren 20an aurkeztuko dute dokumentuaren lehen bertsioa, Bartzelonan egingo duten ekitaldi batean.

Amnistiaren eta Autodeterminazioaren Aldeko Akordio Sozialak bere helburu garrantzitsuetako baten berri eman du: manifestu bat sustatuko du, Kataluniako gizarteko hainbat eragileren artekoa. Lehen data esanguratsua ere finkatu du egitasmoak, hilaren 20an Bartzelonan egingo duten ekitaldian aurkeztuko dute menifestua; agiria oraindik erabat bukatu gabe dago, nahiz eta oinarrizko akordioa badagoen testuaren edukietan. Egun horretarako 150 talde garrantzitsuren sostengua lortu nahi dute.

Taldeak «ahalik eta babes sozialik handiena bildu» nahi du amnistiaren eta autodeterminazioaren aldarrikapenen inguruan, argudiatuta horiek osatzen dutela Kataluniaren eta Espainiaren arteko gatazka politikoaren irtenbidearen esparru «demokratiko, bidezko eta iraunkorra». Hau da, datozen hilabeteotan ikusgai egin nahi dute gizarteak «errepresioaren amaieraren» alde duen jarrera; izan ere, egiaztapen bat dute, eta hori da inkesta guztietan herritarren %65-75 amnistiaren eta autodeterminazioaren aldekoak direla.

Amnistiaren eta Autodeterminazioaren Aldeko Akordio Soziala harremanetan jarri da Kataluniako 150 eragilerekin —tartean daude alderdi politikoak, sindikatuak, gizarte mugimenduak eta patronalak, esaterako—, eta horien aurrean aurkeztuko du lantzen ari den manifestua,hilaren 20ko ekitaldian.Lan egiteko moduaren eta egutegiaren berri ere emango du.

2013an erabakitzeko eskubidearen aldeko agiria sinatu zuten 4.000 erakunde eta taldeen babesa biltzea espero dute, hala nola amnistia eta autodeterminazio kontzeptuekin bat datozen gainontzeko gizarte eragileena —ez dute atxikimenduak Kataluniatik kanpo eskatzeko asmorik—. Helburua gizarte taldeen sinadura jasotzea denez, lan nagusia eragile horiekin egotea izango da, eta ez herriz herriko kanpaina egitea.

Egitasmoko kideek zehaztu dutenez, amnistiaz ari direnean ez dira eskatzen ari Espainiako Kongresuan Amnistiaren Legea onartzea, errepresiorik gabeko prozesu politiko bati bide ematea baizik; hau da, 2017ko prozesuaz geroztik auzipetuta dauden milaka herritarren aurkako auziak ixteko eskatzen dute, baita erbestean dauden buruzagi politikoen itzulera ere.

Ozgur Gunes ekintzaile feminista marxista da itun sozialeko kideetako bat, eta, gaurko prentsaurrekoan azaldu duenez, xedetzat dute «modu autonomoan» lan egitea: «Behetik egin nahi dugu, protagonista sozial desberdinak ezagutzeko eta gazteak eta migratzaileak balioan jartzeko».

Egitasmoa iazko udan hasi zen lanean oso modu diskretuan. Lehendabizi sei laguneko taldea osatu zuten —horien artean, gaurko prentsaurrekoan hitz egin dutenek: Joaquim Fornek, Carme Forcadellek, David Fernandezek, Marna Llansanak eta Gunesek—, aurreneko urratsak egiteko, eta gero beste 24 kide batu zitzaizkien, amnistia eta autodeterminazio eskaerekin ados zeudenak. Hasierako seiek talde iraunkorra osatu zuten, eta denek batera, talde nagusia.

Akordio sozialaren egitasmoa legealdirako plangintzan jasoa zuen Pere Aragones Generalitateko presidenteak —hasieran Amnistiaren eta Autodeterminazioaren Aldeko Akordio Nazionala izenarekin—, eta lehen egunetik izan du helburu sektore zabal bat biltzea, Catalunya En Comu-Podemek ordezkatzen duena barne.

Fernandezen arabera,manifestu hori «baliagarria izango da alde guztientzat, eta kontuan hartzeko ezinbestekoa». Hori bai, argitu du ez dagokiola egitasmoari autodeterminazio eskubidea nola gauzatu behar den zehaztea, ezta amnistia nola lortu behar den esatea ere.

Urriaren 1era arte

Talde eragilearen egitekoa irailaren amaierarako bukatu nahi dute, urriaren 1a baino lehen jaso ahal izateko lan horren uzta; hain justu, 2017ko independentzia galdeketaren bosgarren urteurrena betetzen denerako. Egun horretan manifestuak jasotako atxikimenduak eta egindako lanaren ondorioak bilduko dituen txosten bat aurkeztuko dituzte, eta Aragonesi, Kataluniako Parlamentuari, Errepublikaren Aldeko Kontseiluari eta Kataluniako eragile sozial zein alderdi politikoei helaraziko diete egindako lana —eskuin muturrari izan ezik—.

Akordioa bera eta independentzia erreferendumaren urteurrena herritarren mobilizaziorako akuilu bihurtzeko egingo dute lan eragile independentistek, eta mobilizazio hori Espainiako Gobernua mugiarazteko erabili. «Beharrezkoa da gatazkarentzako erantzun eta irtenbide politiko bat eraikitzea», esan du Fernandezek. Orain, bost hilabeteko lan «bizia eta zabala» dute aurretik.

Hori bai, ez da taldearen asmoa mobilizazioetara deitzea, badaudelako Katalunian zeregin hori duten gizarte erakundeak.


Summary: Justizia errestauratiboa delitu mota guztietara zabaldu nahi du Jaurlaritzak. Espetxe eskumena jaso eta sei hilabetera, Artolazabalek adierazi du kartzelak «oso egoera txarrean» jaso zituztela, baina urratsak egin dituztela preso gaixoen eta adingabeen arreta hobetzeko.

Sei hilabete igaro dira Eusko Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako espetxeak kudeatzeko eskumena jaso zuenetik. «Jasotako herentzia» kudeatzeko erraza izan ez den arren, Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburu Beatriz Artolazabalek uste du urrats asko egin dituztela «norabide egokian», nahiz eta sistema integral bat izatetik «oso urrun» egon. Hala, 2022-2025 aldirako plan estrategikorako proposamena aurkeztu du, justizia errestauratiboa sustatzeko asmoz, baita espetxe sisteman ere.

Jaurlaritzaren Justizia Errestauratiboaren Estrategia eratze prozesuan dago oraindik, baina hark izango dituen ezaugarri batzuen berri eman du erakundeak. Eugenio Artetxe Justizia zuzendariaren esanetan, hiru ardatz izango ditu: justizia errestauratiborako sarbidea erraztea, ezagutzaren eta konfiantzaren gutxieneko kalitate estandarrak ezartzea eta gizartean kultura aldaketa bat bultzatzea. Horretarako, 77 ekintza prestatuko dituzte, hemezortzi helburu lortzera bideratuak. Jaime Tapia espetxe arloko aholkulariaren esanetan, ekainaren amaieran edo uztailaren hasieran ekingo diote lehen ekintzak martxan jartzeari espetxeetan. Izan ere, delitu arinetan soilik ez, larrietarako ere baliatu nahi dute justizia eredu berria. «Askatasunik gabeko pertsona guztientzat izango da, eginiko delitua dena dela ere», azaldu dute, eta gehitu guztiek eskubide eta betebehar berak izango dituztela.

Tapiak ez du eman ekintzen inguruko xehetasunik, baina adierazi du justizia errestauratiboa «zer den azalduz» hasi behar dela. Hortik aurrera, prozesu errestauratiboetan parte hartuko duten langileen prestakuntza bultzatu nahi du Jaurlaritzak, eta justizia mota hori espazio komunitarioetara zabaltzeko sare bat eratu. Espetxe aholkulariaren esanetan, baina, Eusko Jaurlaritzaren estrategiak orain arteko saiakerek izan ez duten espezifikotasun bat izango du: hasieratik hasiko dira biktimekin gaia tratatzen. Hala, Artetxek uste du orain arteko saiakerek izan dituzten «akatsak» saihestuko dituztela, hala nola estandar argirik ez zehaztea, prestakuntza falta, eta delitu larrietan ez aplikatu izana.

Justizia errestauratiboaren alde egiteko urratsak helburu du «kaltetutakoei eta kaltearen erantzuleei delituaren aukera ematea ondorioak konpontzen aktiboki parte hartzeko», Artolazabalen hitzetan. Prozesu horrek biktimentzat, biktimarioentzat eta gizartearentzat onurak dakartzala esan du sailburuak. Artetxek, berriz, gehitu du kalteak erreparatzea izango dela lehentasuna, eta ez egilea zigortzea.

Jaurlaritzaren estrategia berriaren oinarrietako bat gazte justiziaren arloan eginiko urratsak dira. Artolazabalen hitzetan, 2014tik 2018ra 1.812 prozesu errestauratibo egin ziren Araba, Bizkai eta Gipuzkoan; 2019an, berriz, 1.260 espediente tramitatu zituen Justizia Errestauratiboen Zerbitzuak. Prozesu horiek «emaitza bikainak» eman dituztela uste du sailburuak. Era berean, Giza Eskubideen, Biktimen eta Aniztasunaren Zuzendaritzak «terrorismoaren biktimei eta giza eskubideen urraketen biktimei» emaniko arreta eta Biktimari Laguntzeko Zerbitzuen lana ere nabarmendu ditu.

Gaur aurkeztutakoa, baina, proposamen bat da oraindik, eta apirilean zigor eta espetxe sistemetako operadoreekin kontrastatuko dute. Emaitzak maiatzaren 5ean eta 6an Bilbon egingo den nazioarteko jardunaldietan aurkeztuko dituzte, bertan ekarpenak jaso eta behin betiko testu bat idazteko.

Sistema integral bat helburu

Espetxe kudeaketaren eskumena bereganatu duenetik Jaurlaritzak eginiko urratsak ere aztertu ditu Artolazabalek. Haren esanetan, albiste ona da aferaren inguruko «albiste negatiborik» ez egotea. Izan ere, sailburuak kritikatu du Basauriko (Bizkaia), Martuteneko (Gipuzkoa) eta Zaballako (Araba) kartzelak «oso egoera txarrean» zeudela haien kudeaketa hartu zutenean; besteak beste, hezetasuna desagerrarazteko lanak egin behar izan dituzte. Sailburuaren esanetan, gainera, hiru espetxeen arteko elkarlana sustatzeko urratsak egin diren arren, «lehen mailako moduluak eta erdi askatasuneko erregimenak sustatzeko behar adina bizigune izango dituen sistema integral bat» osatzea urrun dago oraindik.

Eginiko jardunbideei dagokienez, Tapiak azaldu du askatasunik gabeko pertsonen mendeko adingabeen arreta hezitzailea eta terapeutikoa bermatzeko pausoak eman dituztela, baita gaixotasun larriak edo sendaezinak dituztenen bizi baldintzak hobetzeko ere, bizileku baliabideak prestatuz. Osasun Sailarekin eta hirugarren sektoreko erakundeekin elkarlanean ari dira horretarako, baita, besteak beste, suizidioaren prebentziorako ekintzak bultzatzeko ere.

Berritasunetako bat Eudel Euskal Udalen Elkartearen parte hartzea da. Jaurlaritzak eta erakunde hark hitzarmen bat sinatu dute «espetxeratzearen ordezko zigorrak eta neurriak gauzatzeko eredu bat prestatzeko». Era berean, neurri gehiago hartzeko hizketan ari dira foru aldundiekin eta justiziako hainbat eragilerekin ere.


Ederra izatear den jaialdi bat

Summary: Ederra izatear den jaialdi bat. Zeinen Ederra Izango Den jaialdiak 20 talde bilduko ditu bihar Barakaldoko BEC erakustazokan, eta 10.000 pertsona espero dituzte antolatzaileek

Ezinbestean, mailu kolpe, bihurkin elektriko, furgoneten joan-etorri eta tartekako korrikaldi hotsek jartzen dituzte zuzeneko musikaren zimenduak. Zeinen Ederra Izango Den jaialdiak 10.000 ikusle inguru bilduko ditu bihar Barakaldoko BEC erakustazokan, eta muntatze lanetan buru-belarri eman dute eguna gaur hamaika langilek. Hogei musika talde arituko dira agertokian, eta duela astebete amaitu ziren sarrera guztiak. Zetak taldeak eta Panda enpresak antolatu dute festibala, eta eguerditik hasi eta gaueko ordu bata arterainoko egunpasa antolatzea da erronka. «Ospakizun handi bat izatea nahi dugu», azaldu du Iratxe Reparaz antolatzaileak, «betiko oroituko dugun data bat. Gurea asmoa da denona eta denontzat izango den jaialdi bat egitea». Besteak beste, Gatibu, Maria Arnal & Marcel Bages, Zoo, Sua, Dupla, Luna Ki, Tanxugueiras, ETS, Ene kantak, eta Zetak izango dira oholtzan, eta Bizkaiko Foru Aldundiak 300.000 euroko diru sail bat bideratu du jaialdia bultzatzeko. BERRIAk ere babestu du jaialdia. Zeinen ederra izango den aldarrikatu ondoren eder bihurtzeko unean dago oraintxe festibala.

Abesti bat izan zen jaialdiaren lehen hazia. Zetak taldearen Zeinen ederra izango den izenekoa, zehazki. Pello Reparaz musikariak sortu zuen, eta koronabirusak eragindako krisiaren amaiera hartu zuen hizpide, Euskal Herria oraindik itxialdi betean zegoenean. «Zeinen ederra izango den/ eguzki izpiak zure itzala belarretan marrazten,/ muxu bat Larrunen,/ garagardo bat zerura eroritakoen omenez». Sentsazio baikor horri tiraka egin zuten publiko sare sozialetan jaialdi bat antolatzeko lehen asmoa; oraindik egunik, talderik edo lekurik iragarri gabe, baina erantzuna berehalakoa izan zen, eta kolpean bukatu ziren hasiera hartan salgai jarritako 1.000 sarrerak. Eta lehen bultzada horrek eraman du jaialdia egungo neurrietaraino.

Hamar aldiz handiagoa

«Sortu zenean ideia txiki bat zen, eta orain ia hamar aldiz handiagoa izango da», azaldu du Iratxe Reparazek. «Bi urte joan dira ordutik, eta hainbat forma izan ditu jaialdiak, gaur egungora iritsi arte. Hasieratik izan dugu argi jendearen jaialdi bat egitea zela asmoa, eta, horregatik, beti saiatu gara jendeak zer nahi zuen entzuten, eta euskaldunei nahi zutena eskaintzen, eta nik uste dut horrek egiten duela berezi. Jendeak jaialdia bere sentitzen duelako».

Antolatzaileek azaldu dutenez, abestiak transmititzen duen baikortasun eta zoriontasun egarri hori bera sortu nahi du jaialdiak, eta, horregatik, jaialdiaren bezperan ere, kantuaren hainbat esaldi daramatzaten afixak ikus daitezke erakustazokako pabiloian.

B, D edo J plana

Langileen joan-etorri etengabea gorabehera, oraindik hutsunea da nagusi BECeko 4. pabiloian, eta ordenagailuko pantaila baten laguntzaz deskribatzen du bihar hartuko duen itxura Jon Arratibel jaialdiko zuzendariak. «Hor, taldeen azoka egongo da». «Hemen, terraza moduko batzuk egongo dira, lasai jateko». Hatza pantailako kolore multzotik pabiloiko hutsuneetara doa. «Hor photocall bat jarriko dugu».

Bi agertoki nagusi izango ditu jaialdiak: Naiz agertokia eta La Salve agertokia. Artisau azoka bat ere egongo da 18 posturekin; taldeek izango dute beren diskoak saldu ahal izateko leku bat, eta jateko eta edateko guneak ere egongo dira. Hasieran, pabiloi kanpoan ere gune bat jartzea zuten buruan, baina eguraldiak behartu ditu dena barrura eramatera. Arratibel: «Kaleko giro pixka bat sortu nahi genuen, baina B plana aktibatu behar izan dugu. Bueno, edo D plana, edo J plana, ez dakit».

Bizkaiko Aldundiaren babesa

Musikaz aparte, «zerbait gehiago» da jaialdia, Unai Rementeria Bizkaiko Ahaldun Nagusiaren hitzetan ere. «Topaketa gune bat izango da». Gogoratu duenez, musikarena izan da koronabirusaren pandemiak «kaltetuen» utzi dituen sektoreetako bat, eta, horregatik, hura lagundu beharra defendatu du. «Aldundiak bultzada ematen du halako jaialdiak bideragarri izan daitezen».

Lehenago ere babestu ditu antzeko ekitaldi erraldoiak Bizkaiko Foru Aldundiak. 2022ko ekainean ere, esaterako, Fito Cabrales musikariak San Mamesen eskainiko duen kontzertuaren sustatzaile izan da, eta beste hainbat musika jaialdiren babesle ere bada. «Berton musikari on piloa daukagula helarazi behar diogu jendeari, eta bertotik hasi behar gara».

Jaialdira heltzeko autobus zerbitzuak ere jarriko dituzte antolatzaileek Euskal Herriko hamaika herritatik.

EGITARAUA

Naiz agertokia

12:15. ETS.

13:30. Petazeta.

14:45. Tanxugueiras.

16:30. Maria Arnal & Marcel Bagés.

18:00. Gatibu.

19:45. Los Chicos del Maiz.

21:30. Iseo & Dodosound.

23:00. Zetak.

00:30. Zoo.

La Salve agertokia

12:00. Ene Kantak.

13:15. Maren.

14:15. Anne Lukin.

15:15. Bengo.

16:00. Sua.

17:00. Luna ki.

18:15. Dupla.

19:15. Motxila 21.

20:30. Ezpalak.

22:00. Lildami.

23:30. Dj Adrianna Gaultier.


Pilotaren kultura, eskuz esku

Summary: Pilotaren kultura, eskuz esku. Ellande Alfaro 2015ean hasi zen pilotak egiten; joan den urtarrilaz geroztik, lau kideko kooperatiba bilakatu da Sarako Eskutik. Pilotak hala tresnak hobetuz, pilota biziarazteko xede anitz dituzte, eta horietarik bi sarituak izan dira.

Pilota egileen jakintza familian baizik ez zen transmititzen Ellande Alfaro ikasi nahian galdezka hasi zelarik. 2014. urtean, aitzinetik ezezkoa emana bazion ere, azkenean Jeannot Lukugarai armendariztarrak irakatsi zion goma, artilea eta larrua nola biribilkatu pilotak egiteko. 2015ean, Eskutik enpresa sortu zuen, bakarrik. Gaur egun, lau langileko kooperatiba bat da, eta Sarako Urtxola jatetxearen gainean du egoitza; pilotez gain, xisterak egiten eta konpontzen, eta pasaka eskularruetan ere ari dira.

Berriki, Euskal Elkargoak berrikuntzaren sari bat eman dio enpresari, pilota irazgaitz bat eta haurrentzako xistera merkeago eta arinago bat asma dezan. Horrek prentsa erakarri du haiengana, baina ez dira hain zale; orain soilik informazioa euskaraz hedatzen dutenei ematen diete baiezkoa, enpresaren oinarri bat agerian utzirik. Komunikatzen baino gehiago, nahiago dute denbora lanean eta berrikuntzak asmatzen pasatu, eta xede anitz badituzte bidean, Ellande Alfarok dioenez: “Baditugu hamarnaka proiektu ez nituenak pentsatuko hasieran, beti pentsatuz gure lana dela herriari laguntza bat ekartzea pilota bizitzeko”. Pasakako eskularruak egin eta konpondu, xisterekin berdin, eta pilota biziarazteko beste dozenaka xede dituzte.

Iparraldeko Pilota Batzordeak bultzaturik, pilota goxoak anitz garatu dira azken urteetan. Beren eskuei egokituak ez ziren kategorietako pilotak eginez lehenik, pribatuen pilota lehiaketentzat gero, Eskutik ezaguna bilakatu da sail horretan. Irisarri izeneko pilota asmatu dute, adibidez, “hango Gure Doia trinketarentzat bereziki galdeginak izan direnak”, Alfarok dioenez. Ortzaizeko Haize Mendi plazarentzat “pilota arrunt torta eta goxoa”; Urdiñarbeko trinketeko lehiaketarentzat kategorien araberakoak; Alduden Alfaro ostatuak badu bere pilota, eta Bankan, ezker paretarentzat, beste bat sortu dute.

Pilota elkarteen merkatua

Langile bakarra izatetik lau izatera pasatzeko —bosgarren langile bat erretretara joan berri da martxoan—, lekuko pilota elkarteekin lan egin dute hastapenetik. “Inguruko pilota elkarteendako ari gara, eta hor da pilota bizi”, argitu du Alfarok, pilota munduko antolakundeekin duten harremanaz galdeturik. Lapurdi, Baxenabarre, Zuberoa, Gipuzkoa eta Nafarroa “hurbila” hunkitzen dute, bereziki “hemengoak” diren modalitateetan berezituak baitira: trinketa, plaza berria, joko garbia…

Frantziako Pilota Federazioarekin eta nazioartekoarekin harremanik ez dutela zehaztu du enpresa sortu zuenak, damu batzuekin: “Federazioaren eta pilota egileen artean harreman handiagoa behar litzateke piloten segipen bat emateko, ebaluatzeko… Ez da batere”. Arau batzuk finkatu ziren, eta ez dira aldatu, haren erranetan; gaztetxoen pilota nola egin zehazten du arautegiak, adibidez, baina “gaur egun ez da batere hala egiten”. Nazioarteko Federazioarekin ez ditu harreman hobeak Alfarok: “Ez dira sobera axola. Eginarazten ahal baditu gomazko pilotak Txinan bi euroan, eta mundu mailako espezialitate bakarra, pixka bat Front Ball-arekin egiten dutena… Gu herrian egoten gara”, trenkatu du.

1. FRANTXIX KARRIKART

Lakarra, 1967; Eskutik-eko langilea “Jakintzak gureganatu nahi ditugu, eta gero transmisioa segurtatu”

Ellande Alfaro bezala, Frantxix Karrikart ere pilotari izan da pilotak egiten hasi aitzin. Baina pilotari izateak ez dio lan horretan lagundu, bere erranetan: “Ez nuen kasu egiten pilotak nola eginak ziren. Xisteran uste dut berdin dela: pilotari izanik ere ez dut uste badakitenik xisterak nola eginak diren”. Karrikart, hain zuzen, xisterak konpontzeko sartu zen Eskutik enpresan. “Baina pilotak ere egin behar ziren, eta plazer handiz pilotak ere egiten ditut”, gehitu du. Eta pilotak aholkatzeko, dudarik ez du “zubi lana” egiten laguntzen diola pilotari izateak.

Pilota egiten Martine Hursuegi orain arteko lankidearekin ikasi zuen bezala, xisterak konpontzen eta egiten “Usurbilgo Jesus Marirekin” ikasten du, eta eskertzen du, bai baitaki transmisio hori familian egin ohi dela. Eskutik enpresan, berriz, beste logika bat dutela dio: “Jakintzak ontsa gureganatu nahi ditugu lehenik, eta gero transmisioa segurtatu, familiaz kanpoko egitura batean, gure ondokoek ere ezagutu dezaten”.

Xede berrien eramaileetarik bat da Karrikart, eta esku huskarekin gertatu dena ikusi nahi luke xisteran ere: “Esku huska osagarri aski onean da, haur anitz ari baitira, eta zerendako ari dira? Zeren eta pilota goxoak ere egin dira. Xisteran ere ohartu gara ez baditugu haurrak ariarazten zaila izanen dela”.

2. MARTINE HURSUEGI

Senpere, 1961; Eskutik-eko langile ohia “Nahi nuen ene jakintza pasarazi; ez nuen joan nahi fitsik utzi gabe”

Umiltasunez dio azken 37 urte hauetan pilota egilea izan dela, martxoan erretreta hartu duen arte. Beste langileek jakintzaren transmisioan zutabe gisa aipatzen dute Martine Hursuegi, eta bera, pozik: “Nik ikasi dudalarik, ez zen transmisiorik biziki. Hemen bai, nahi nuen ene jakintza pasarazi; ez nuen joan nahi fitsik utzi gabe”. Ezagutu ditu garaiak umetxoen kategorian kimu pilotak zirenekoak, “gogorregiak haientzat”, eta gaztetxoentzat bai, baina gazteen pilotarik ez “eta helduen pilotara salto handia zen”, haren ustez. Aitzinatze handia izan da adin bakoitzari egokitu pilotak egiten hastea. Pilota goxoak haur gehiago esku huska aritzera pusatu dituen bezala, emazte gehiago ari da eskuz, eta baikor da: “Telebistan ikusi ditut. Kontent naiz, zeren pittat galtzen ari zen pilota; emazteak sudurra sartzen badu, beharbada piztuko da”.

Bere ibilbidean, pilotaren mundua aldatzen ikusi du, eta badaki umorez kontatzen. Garai batean, adibidez, pilotari batek galdetzen zuen pilota egiten zitzaion, aurkariaren arabera pentsatua; baina Hursuegik dudarik ez du utzi nahi: “Orain ez dugu hala egiten; araua bada, eta denek pilota bera dute”. Hargatik, hain zuzen, irrigarri zaio pilotariek partidetan pilotaz hainbeste kanbiatzea: “Hori buruan da. Guk berdin egiten ditugu”, dio, irriñoa ezpainetan. “Pilota zuri eta beltzaren artean bezala, batzuentzat beltza hobea dela erraten dute, baina ber ahuntz larrua da, salbu bat tindatua dela”.

3. CLAIRE GRILLARD

Sara, 1983; Eskutik-eko langilea “Badira xisterak kitean, baina gure helburua da hastapenetik egitea”

Pilotarekin duen harremanaz galdeturik, “plazan pasatzean” luzeko partida batzuk ikusiak dituela ihardetsi du Claire Grillardek, “bereziki Sarako bestetan”. Igande goizetan senarra ikustera joaten zen pasakan ari zelarik, baina ofizioz aldatu nahi zuelako hasi zen Eskutik enpresan. Eskulanetara bideratu zuen bere bidea 2019ko hondarrean, eta zumea lantzen hasi zen saskiak egiteko.

Lanaz kontent da, “zerbait konkretua” egiten duelako orain, eta kooperatibak ere pozten du: “Ofizialki urtarrilean sortu da kooperatiba, baina jadanik hala funtzionatzen zen. Ez zuen nehork erabaki bat hartzen bakarrik, beti denen artean. Eta gu ere hola integratuak izan ginen”.

Karrikartekin batean, xisterak konpontzen ikasi du, eta berriak egiteko trebatzen ari dira orain, Usurbilen (Gipuzkoa). “Badira xisterak kitean, baina gure helburua da hastapenetik egitea”, zehaztu du. Zumezkoaren ondoan, haurrei egokitu xisterarekin ari da Grillard ere: “Haurren xistera batek hirurehun euro balio du; halere; ikusten ari gara hemengo enpresekin zer litzatekeen egokiago”.

4. THIERRY LOPES ETXEPARE

Basusarri, 1980; Eskutik-eko langilea “Maitatu dut izpiritua, zeren denek behar genuen zerbait ekarri”

Duela bost urte hasi zen pilotagintzan Thierry Lopes Etxepare, xisterarekin bezala “pasakan ere, jakitate bat berreskuratu behar zelarik”. Bietan saiatu, eta pasakako eskularruak egitea maitatu zuen bereziki. Saiatu eta saiatu, ikertu eta ikertu, hasi zen eskularruak egiten. “23.a egiten ari naiz orain. Pasaka zerbitzu bat da elkarteentzat; horrekin ez dugu sosik irabazten” dio, eta irabaziak pilotetatik sartzen direla gehitu du. Datuak ere eman ditu: 450 euroan saltzen dute eskularrua, baina bizi osoan irauten ez badu, “bederen 30 urte bai”, ziurtatu du. Aski ez balitz, hauskorrak diren bi puntu hobetu nahian ari dira lanean. Eskularru zaharrak desmuntatzen ditu usu, eta “aldi oroz ikasten” du horiekin.

Eskulanaz gainera, enpresaren logika orokorrak erakartzen du Lopes: “Maitatu dut izpiritua, zeren denek behar genuen zerbait ekarri”. Euskaldun berria da, eta lanean aberastasun hori ukaitea ere eskertzen du: “Kristoren urratsa egin dut; ari nintzen familian, ingurunean, baina ez lanean. Orain euskaraz ari naiz gehiago, frantsesez baino”.


Summary: «Mediku ona eta euskalduna: bata ezin da bestetik bereizi». Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeak 31. osasun jardunaldiak antolatu ditu berriki, Atarrabian, Euskarabidearen laguntzarekin. Euskarazko osasungintzaren arnasgune izan dira topaketak.

Hats hartzeko aire euskaldunez bete da berriki Atarrabia. Bi urteko hutsunearen ondotik, eta Euskarabidearekin elkarlanean, Osasungoa Euskalduntzeko Erakundeak berriz ere antolatu ditu osasun jardunaldiak, joan den asteburuan. 31. aldia izan dute topaketek, eta Nafarroak horiek hartzeko txanda izan du. COVID-19a… eta gero, zer? izenburupean, izurriteak ekarriak izan dituzte hizpide nagusi, euskalduntzea bultzatzeko premia aldarrikatuta betiere. Jose Luis de Miguel medikua (Iruñea, 1964) antolaketan izan da.

Izurria izan duzue jardunaldietako protagonista. Saihestu ezinezkoa izanen zen kasik, ezta?

Bai, ezin zen bestela izan. Izan ere, garai hau oso gogorra izan da denontzat; handia da utzitako orbaina, eta aspaldi erabaki genuen horrek behar zuela izan topaketetako mintzagai nagusia, euskararekin uztartuta. Urte eta erdi inguru eman dugu prestaketa lanetan, ia hilabetero bilerak egiten. Prozesuan bizitakoak bizita, ez genuen zalantzarik egin pandemiaren gaiari bete-betean heldu behar zitzaiola.

Galdera bat duzue abiapuntu: 'COVID-19a… eta gero, zer?' Zergatik zuzendu behar da begirada gerora? Atzera ere bai?

Oso inportantea da aurrera begiratzea. Iltzatuta gelditu eta soilik atzera begiratzeak ez luke zentzurik. Edonola ere, kontua da ezin dela deus eman bukatutzat. Pasatu dugu seigarren olatua, baina, nork daki, agian etorriko da zazpigarren bat ere, eta gehiago haren atzetik. Edo beste pandemia bat. Zalantzak ditugu, eta, hain zuzen, hori nahi genuen izenburuan adierazi: galdera bat, bukatu gabeko esaldi bat.

Gaur-gaurkoz, zer neurritan zarete mesfidati?

Ez dugu ikusten erlaxatzeko arrazoi nahikorik. Are gehiago: intzidentziak gora egin du, gutxi bada ere. Momentuz, beldur gara. Ea zer dakarren udaberriak.

Jardunaldietan, berebiziko arreta eskaini diezue osasun etxeei. Zerk bultzatuta?

Oinarrizko osasun laguntza da sistema publikoaren zutabe nagusia. Izurritean, sare publikoko lehen arretak hartu du bere gain lan zamaren parte handiena. Berriki eman zaigu datua: pandemian artatutako pazienteen %85 ingururi osasun etxeetan eman diete arreta, familia mediku eta erizainek. Funtsezkoak izan dira.

Heriotzari buruzkoa izan da publikoari zabalik eginiko mahai inguru bakarrenetakoa. Zergatik?

Laburra bada ere, Eutanasiaren Legeak dagoeneko egin du nolabaiteko bidea Nafarroan. Oso interesgarria iruditu zitzaigun orain artekoak aztertzea. Izan dira kasuak, eta asko ikas daiteke horiei buruz adituta. Aurreiritziak eraisteko ere balio du hitz egiteak.

Pandemiaren kalteak ukaezinak dira, baina sistema sendatzen ari da. Osasungintzako euskarari so, zein da diagnosia?

Osasungintza gero eta euskaldunagoa da, oro har. Problema da ez dagoela bermerik, hau da, egoeraren araberakoa da. Zortea izan dezakezu edo ez, eta horrek ez luke horrela behar. Kasualitatez-edo, ni lanean naizen osasun etxean, Orkoienen, hiru medikuak gara euskaldunak, baina hori salbuespena da erabat.

Zer onura du pazientearentzat?

Komunikazioa giltzarri da mediku arretan. Lehen arretan, are garrantzitsuagoa. Hori da medikuaren eta gaixoaren arteko lehenbiziko harremana. Nahiago den hizkuntzan aritu ezin badaiteke, hutsunea bistakoa da.

Diozunez, gero eta osasun langile euskaldun gehiago daude. Egin beharko litzateke ahaleginik horiek ikusarazteko?

Batzuetan, identifikatzaileak erabiltzen ditugu, pin modukoak. Hori izan daiteke bideetako bat.

Euskararen erabilera hizpide, tailerrak egin dituzue Osakidetzako eta Osasunbideko langileekin. Zer ondorio atera da?

Helburua zen aztertzea nola bultza daitekeen euskara Osasunbidean. Jadanik bada horretan lanean ari den lantalde bat, baina inportantea zen eztabaida jardunaldietara ere eramatea. Paperek diotenari, legeari erreparatzea interesatzen zitzaigun kasu honetan. Batik bat, ikustea zer alde dagoen Nafarroaren eta Euskal Herriko beste toki batzuen aldean.

Neurri zehatzik aipatu zenuten?

Asko hitz egin genuen txostengintzaz, paper eta testu elebidunez. Izan ere, horietan aldaketa nabarmena sumatu dugu. Lehen, paper guztiak elebidunak izaten ziren. Orain, ordea, euskarazkoak eta gaztelaniazkoak bereizita egiten dira, eta pazienteak erabaki behar du zein nahi duen jaso. Eredu horren alde egitea atzerapauso handia izan da, gauza bat eragiten baitu kasu askotan: euskarazkoa bazter gelditzea.

Iradoki duzu legeak direla oztopo nagusi. Zer harreman duzue instituzioekin?

Nafarroako Gobernuko Osasun Departamentuarekin duguna ona da. Are gehiago, Santos Indurain gurekin izan zen jardunaldien hasierako ekitaldian. Aurkezpenean parte hartu zuen, eta euskaraz egin zituen hitz horiek. Detaile polita izan da, zerbait ulertzen badu ere ez baita gai hitz egiteko; bada zerbait. Antolaketan eta topaketak izan bitartean ere, sentitu dugu haien babesa.

Askotan aditu izanen zenuen: zer nahiago duzu, mediku ona ala mediku euskalduna?

Bata ezin da bestetik bereizi; biak dira behar-beharrezkoak. Biak bete daitezen eginen dugu lan.


Summary: 1978tik haragoko errepresioa ere jasoko duen lege «kritikoago» bat eskatu du EH Bilduk. Koalizio abertzaleak 54 zuzenketa aurkeztu dizkio Espainiako Kongresuan Memoria Demokratikoaren Lege proiektuari.

Trantsizio garaiko eta horren osteko jazarpen politikoa ikertzea, egiaren batzorde bat sortzea, gizateriaren aurkako krimenek ez preskribatzea, sekretu ofizialak argitara ateratzea, immatrikulazioen inbentarioa egitea... EH Bildu koalizioak «erroko zuzenketak» aurkeztu dizkio Memoria Demokratikoaren Lege proiektuari Espainiako Kongresuan. Zehazki, 54 neurri zehatz dira, Bel Pozueta diputatuak, Eva Aranguren Iruñeko eledunak eta Paolo Albanese Sartagudako zinegotziak gaur goizean azaldu dutenez.

Izan ere, Memoria Historikoaren Lege proiektua «Espainiako Kongresuan blokeatuta» dagoela salatu du Pozuetak, ez aurrera ez atzera. «Saiatu behar dugu prozesua ahalik eta lasterren abiarazten». Aurkeztu dituzten zuzenketen artean, diputatuak garrantzitsutzat jo du legearen esparrua zabaltzea eta 1978tik aurrerako gertakariak ere jasotzea: «Giza eskubideen urraketak ez ziren bukatu Espainiako Konstituzioa onartzearekin batera; hortaz, epea zabaltzea proposatu dugu. Frankismoak eta haren praktikek jarraipena izan zuten, eta baita errepresio inertziek ere». Besteak beste, GAL eta brigada politiko-sozial frankistak aipatu ditu inertzia horien artean.

Egiaren batzorde bat

Trantsizio urteen gaineko «ikuspegi kritikoagoa» galdegin du Pozuetak, «garai hartan eutsi egin zitzaielako motibazio politikoko giza eskubideen urraketa oso larriei». Garai hartako biktimei «bide bat zabaltzea» proposatu du EH Bilduk, «aitortza eta erreparazioa» izan ditzaten. Puntu horretan jaso dituzte «Espainiako Estatuaren izaera plurinazionala onartzeko» eta «emakumeen ekarpena aintzatetsi eta biktima espezifiko gisa aitortzeko» eskaerak ere.

Egiaren batzorde bat sortzea ere galdegin diote Espainiako Gobernuari, «aitortza eta erreparazio espedienteak tramitatzeaz arduratuko dena, segida emanez Nafarroan eta EAEn martxan diren legeen esperientziari».

Bestalde, koalizio abertzaleko kideek uste dute Espainiak «giza eskubideen nazioarteko itunen menpe» egon beharko lukeela, eta zenbait zuzenketa aurkeztu dituzte horretarako. «Planteatu dugu, besteak beste, Espainiako Estatuak berretsi behar duela gerra krimenen eta gizateriaren aurkako krimenen preskribaezintasunari buruzko ituna», azaldu du Pozuetak. Izan ere, frankismoko krimenak epaitzeko tenorean oztopo nagusietako bat delituen preskripzioa dela salatu du diputatuak: «Orain arte aurkeztutako salaketa eta kereila ia guztiek talka egin dute preskripzioaren harresiarekin».

Amnistiaren eta sekretu ofizialen legeak

Espainiako Kongresuan eztabaidatzen ari diren lege proposamenean «gizateriaren aurkako krimenen kontzeptua sartzeko» eta 1977ko Amnistiaren Legea aldatzeko ere eskatu du EH Bilduk. «Xedapen gehigarri bat proposatu dugu, hiru hilabeteko epean Amnistiaren Legearen 2. artikuluko E eta F puntuak indargabetu daitezen, horiek biktimarioak blindatzen dituztelako».

EH Bilduko eledunek, bestalde, zenbait proposamen egin dituzte «egia azaleratu eta inpunitatea bukatzeko». Horietako bat da sekretu ofizialei buruzko 9/1968 legea baliogabetzea, Pozuetaren esanetan «Estatuko Administrazio Orokorraren artxibo guztien informazio publikorako eskubidea bermatu beharra dagoelako». Adibidetzat jarri ditu Mikel Zabalzaren eta Martxoaren 3ko hilketak.

Sekretu ofizialez gain, Eliza katolikoak bere izenean immatrikulatutako ondasunen zerrenda egitea planteatu du EH Bilduk, «legez kontra aberastu ote zen ebatzi ahal izateko».

Erorien monumentua eta Ezkabako gotorlekua

EH Bilduk planteatu dituen proposamenen artean daude, halaber, frankismoaren bi ikur «oroimen gune» bihurtzeko asmoa: Iruñeko Erorien Monumentua eta Ezkabako gotorlekua. Alde batetik, Espainiako Gobernuari eskatuko diote Nafarroako Gobernuaren esku utz dezala gotorlekuaren jabetza, «memoria gune gisa egokitzeko»; eta, bestetik, Iruñeko Erorien Monumentuan esku hartzeari trabarik ez jartzea galdegin dute: «Ez dadila inongo mugarik jarri eraikinari beste esanahi bat emateko, zati bat edo eraikin osoa eraisteko edo hortik sortuko den espazio berrian jarduerak egiteko».

Azkenik, apirilean eta maiatzean Nafarroako hainbat herritan eginen duten hitzaldi sortaren berri eman du Sartagudako zinegotzi Paolo Albanesek. Sabino Cuadrak eta Bel Pozuetak emanen dituzte hitzaldiak. Hau izanen da egitaraua: apirilaren 12an Beran, apirilaren 14an Sartagudan, apirilaren 29an Lizarran, maiatzaren 3an Tuteran, maiatzaren 4an Antsoainen, maiatzaren 5ean Garesen, eta maiatzaren 20an Irunberrin.


Summary: LABek Hezkuntza langileen eskaerak jorratzeko bide orria galdegin du. Sindikatuak esan du hezkuntza itunak «aurrerapausoak» dituela hasierako zirriborroaren aldean, baina «gabeziak» ere ikusi dizkio.

Eusko Legebiltzarreko Hezkuntza Batzordeak adostutako dokumentuaren azterketa egin du LAB sindikatuak, eta, besteak beste, ondorioztatu du testuak «ezer gutxi» jasotzen duela hezkuntza langileen lan baldintzei dagokienez. Igor Arroyo eta Irati Tobar LABeko ordezkariek ohartarazi dute «kezkagarria» dela zehaztapen falta hori, eta premiazkoa dela gai hori jorratzeko bide orri bat ezartzea. Uste dute bide orri horretan egutegi bat zehaztu beharko litzatekeela, besteak beste, ratioak jaisteko, azpikontratazioari muga jartzeko, publifikatzeko hautua egiten duten ikastetxeen kasuan subrogazioa bermatzeko, eta eremu publikoan egonkortasuna eta kontsolidazioa bermatzeko. Langileen lan baldintzei dagozkion gaiak langileekin adostu daitezen, Hezkuntza Legean eragiten eta mobilizatzen jarraitzearen garrantzia nabarmendu du, halaber. Horrez gain, LABek ondorioztatu du hasierako zirriborroarekin alderatuta hainbat «aurrerapauso» eman direla hizkuntza itunean, baina, hala ere, gabeziak ere sumatu dizkio, eta gai batzuetan sakontasun handiagoa eskatu du. LABek uste du testuan ez dela eskumenen eta lurraldetasunaren gaia jorratzen: «LABen ustez, Euskal Herriko hezkuntza sistema propio eta burujabea eraikitzeko bidean, batetik, Eusko Jaurlaritzak hezkuntza eskumen osoak eskuratu behar ditu; eta, bestetik, lege berriak hezkuntza esparruan EAEk Euskal Herriko gainerako lurraldeekin izan beharreko harremana aintzat hartu beharko luke». Sindikatuaren iritziz, Euskal Hezkuntza zerbitzua sortzea eta ikastetxeei eskumen gehiago ematea «urrats bat» izango litzateke euskal eskola publiko komunitarioaren norabidean. Horrez gain, «balio handia» eman dio derrigorrezko eskolaldiaren amaieran B2 euskarazko maila eskuratzeko helburua lortzeari eta horretarako eskola guztietan euskara ardatz gisa finkatzeari. Bidenabar, Eskola Publikorako Plan Estrategikoa «premiazkoa» dela uste du LABek, eta Hezkuntza Lege berriaren aurretik egin beharko litzatekeela. Itunpeko sareari dagokionez, positibotzat jo du kuoten desagerpena, eta LABek eskatu zituen auditoria eta ikuskaritza kontrol mekanismoak ezartzea, baina «irmotasuna» eskatu du neurri hori betearazteko.


Summary: «Mezua zen guk besteak jagon behar genituela, ez geure burua». Unanuek salatu du apaldu egin dela hiesak aspaldi zuen ikusgarritasuna. Bereziki, Bermeo bere herriko egoera ekarri du gogora, «anonimotasunera» pasatu direla azalduta.

Ezinezkoa da elkarrizketa bukatzea bera agurtzera datorren norbaitek eten gabe. Kinkea egokitu zaion postaria saria non eskuratu galdezka; berarekin batera zinegotzi izandako baten musuak eta besarkadak; telefonoz lan baterako aholkua eskatu dion ezagunaren mezua, eta Bermeoko portuan paseoan doazen denen agurrak. Josu Imanol Unanue (Bermeo, 1958) ez da oharkabean pasatzen. Edozeri buruz naturaltasunez berba egiteko eta mintzakidea konfiantza giroan sentiarazteko gaitasuna dauka. Azaroaren 1ean hartu zuen erretiroa. Hainbat lanbidetan aritu da, eta EH Bilduko zinegotzia eta Batzar Nagusietarako zerrendaburua izan da. Hiesaren aurkako T4 elkarteak omenaldia egin berri dio.

Elkartearen 30. urteurrenean omenaldia egin dizu T4k, sortzaileetako bat izan zinelako. Urte guztion ondoren, zer izan da zuretzako omenaldi hori?

T4 otsailean sortu zen. Nire militantzia, elkarte bati baino gehiago, beti egon da lotuta hiesaren kontrako borrokari. Duela 35 urte hasi nintzen Bizkaiko Batzordean. Hura era horretako [Espainiako] estatuko bigarren elkartea izan zen. Gero sortu genuen Txo Hiesa [Bermeon], duela 33 urte. Iraultza handia egon zen. 1991n munduko konferentzia egin zen Londresen. Hor ikasi genuen agente aktiboak izan behar genuela. Erabaki genuen autolaguntza taldeak sortu behar genituela: hoberen zeudenek okerren zeudenei lagundu behar geniela. Profesionaletatik bereizi ginen; lan guztia boluntarioa zen. Pentsatu genuen hori zela denetarako oinarria.

Gaur egun zaila da irudikatzea garai hura. Zer-nola hartzen zintuzteten gizarteak, osasun sistemak eta beste erakundeek?

Jendeari ahaztu egiten zaio sasoi hura zer gogorra zen. 37 urte daramatzat hiesarekin. Osasun arretaren bila gindoazenean, puntu gorriak jartzen zizkiguten, jakiteko nortzuk ginen. Bazterketa nabaria zen leku guztietan. Lana bilatzeko orduan ere, lehenengo jakin nahi izaten zuten pertsona horrek zerbait zuen, lanposturako hartzeko edo ez.

Elkarteetan batze horrek balio izan zizuen elkar babesteko?

Ni bezalako lehenengoa Bermeoko Talan ezagutu nuen. Harekin hitz egin nuen bi minutuz, eta handik astebetera hil zen. Ezagutzea zurelako bat, ikustea badaukazula norekin berba egin eta partekatu zure ikarak, frustrazioak… Oinarria izan da guretzako. T4en hori egin genuen.

1985ean jakin zenuen zuk GIB birusa zenuela, odola ematera joan zinenetako batean. Zer-nola gogoratzen duzu?

Txarto. Afrikan egona nintzen lanean. Odol emailea nintzen, eta esan zidaten joateko, zerbait aurkitu zutela eta. Gurutzetara joan, eta astronauta jantzita aurkitu nituen erizainak. Ukitu ere ez ninduten egin nahi. Galdetzen zidaten ea zer egin nuen. Errudun sentitzen zara, lohi. Medikuak esan zidan sasoi hartan urte biko bizi itxaropena zegoela. Eta saiatu behar nuela inor ez kutsatzen. Hori zen mezua: guk besteak jagon behar genituela, ez geure burua. Geuk egin behar genuen prebentzioa. Guk behar egin dugu beti osasuntsu zeudenak ez kutsatzeko, baina geure buruarekin ahaztuta.

Eta handik aurrera, zer?

Ama, aita, anaia eta amama, denak ondoan izan nituen hasieratik. Horri esker, gutxika-gutxika aurrera egin nuen. Handik hamabosgarren egunera hasi nintzen gauzak antolatzen. Prostitutekin lanean hasi nintzen, prebentzioan, Bilbon; emakume zein gizonekaz. Eta jonkiekaz; droga kontsumitzaileei laguntzen, xiringak eramaten, erabilitakoak jasotzen. Gero, gaizki zeudenak bisitatzen hasi nintzen. Ospitaleetara joaten, eurekaz egoten azken uneetan bakarrik senti ez zitezen. Batzuk neure etxean egon dira hil arte.

Askok ezkutatu egiten zuten hiesa zutela. Zuk ezagutaraztea erabaki zenuen. Garrantzitsua zen zu bezalako jendea erreferente moduan aurkitzea?

Denok ezkutatzen genuen. Gu zenbakiak ginen. Denek interpretatzen zuten zer-nolakoak ginen, baina inork ez zuen ezagutzen inor. Inork ez zuen ematen aurpegirik. Nik ere ez nuen esaten hiesa nuenik. Esaten nuen euren taldekoa nintzela, bozeramailea.

Noiz eman zenuen pausoa?

Mercedes Milak [kazetaria] Queremos saber telebista saioa aurkezten zuen. 1992 ingurua zen. Bazekien Bermeon talde txiki bat zegoela, besteak beste, giza kate bat antolatzen zuena. Etorri egin zen. Oso emakume gogorra zen. Galdetu zidan: “Zergatik defendatzen dituzu denak badira putak eta jonkiak?”. Amorruz erantzun nion: “Ez dizut onartuko era horretan hitz egiterik nire kolektiboari buruz. Ni ez naiz puta edo jonkia, baina ni bezalakoak dira. Nik ere badaukat GIB, hiesa”. Horrekin geratu zen. Irudi batzuk atera zituen giza katean. Geroago saio bat egin zuen. Miguel Bose [Espainiako abeslaria] agertu zen esaten berak ez zeukala hiesa, zurrumurrua egon baitzen. Eta bigarren saio batera ni joan nintzen. Nik ez nuen esan hiesa neukala iragarriko nuenik, baina bezperan komunikabideetan iragarri zuten saio horretan hiesa zuen pertsona bat agertuko zela, eta Josu Unanue zela. Ia zorabiatu egin nintzen. Uste nuen lana eta dena galduko nituela. Mercedes Milari esan nion jakingo zuela nor naizen eta zer-nolakoak garen; beste askok ez daukaten duintasuna daukagula erakutsiko niola. Han esan nuen lehenengoz jendaurrean hiesa nuela. Uste dut une ona zela esateko. Batzuetan damutu zait, baina niri ondo atera zait. Sekula ez dut sentitu erasorik. Oso maitatua sentitu naiz. Norbaitentzako balio izan badu, ondo dago. Ez zait damutu.

Bermeon garai batean balkoi guztietan ikusten ziren eskegita xingola gorria zuten izara zuriak. Kutsatze datuak ez dira ordukoak, baina ezkutuan bezala pasatzen da orain gaitza?

Mundu mailan kutsatuak goraka doaz. Orain, gainera, pandemia bat pasatu da. Zaharfobia egon da. Justifikatu egin dugu zaharragoak edo ahulagoak direlako hiltzea. Gurekin kontrakoa gertatu zen: gaztefobia zegoen; gazteak zoroak ginen. Baina egia da, ahaztu egin dugu. Herri honetan pasatu gara anonimotasunera.

Arrantzale familia batean sortu zinen zu, eta atunontzietan ibili zara. Gogorra da bizimodu hori?

Makinista izan nintzen zortzi urtez. Gogorra da, bai, baina polita ere bada.

Bermeoko portua gorenean ezagutu zenuen zuk. Azken urteetan, ordea, arrantza portuari lekua kendu dio kirol portuak. Zer ari da gertatzen?

Asko pozik daude, baina gero eta bizitza gutxiago dago herrian. Gure kultura desagertu egingo da. Berba asko ditugu guk itsasoarekin lotuta. Gure gurasoek behar egin dute bizitzeko, gu zoriontsuak izateko, baina baita gu larregi babesteko ere. Beti esan digute ikasteko balio ez badugu itsasora joango garela. Itsasoak beti izan du mespretxu hori. Eta ez du behar horrelakorik. Itsasoa ikusten dugu aisialdiko gauza bat balitz bezala. Indargabetu egin dugu, bere benetako balioa kendu diogu, eta itsasorik barik geu ere ez gara egongo.

Militantzian hasi zinen zu, eta geroago erakundeetan ere sartu zara. Sarri, militantziatik gauza zehatzak eta berehala eskatzen zaizkie erakundeei. Zer-nola bizi izan duzu egoera hori?

Gauza bat da militantzia. Niri taliban esaten zidaten. [Iñaki] Azkunak [Bilboko alkatea] ikusten ninduenean, esaten zuen “hemen dator hiesaren talibana”. Nire lagunak hil egin ziren haren erabaki askorengatik. Hori ez diet barkatuko. Militantzia bat-batekoa da. Uste duzu gauza bat esan behar duzula eta horma batean idazten duzu, edo kartel bat jarri, edo barrikada bat egin. Baina bizitzan, militantziaz gain, erabakitzeko lekuak daude, eta erabakiak hartzen diren guneok kontrolatu behar ditugu. Politika da. Ni sartu nintzen, eta ez zait damutu. Asko ikasten da. Zuk kalean muturreko militantzia egin dezakezu. Hori oso erosoa da agintean daudenentzako. Zer militantzia izan daiteke eragozpen bat gizarte honetan? Batere ez. Erabakiguneetan sartzen zarenean, konturatzen zara hor dagoela benetan indarra, manipulazioa, dena; baita gaitasuna ere bizitza batek hobeto edo okerrago irauteko. Hartzen diren erabakiek kristoren eragina daukate gure bizitzetan, eta ez gara jabetzen. Militantziak antolatu egin behar ditu gauzak. Eta militantzian dorpeak gara; aspaldi honetan oso baldar gabiltza.

Erakundeetatik gutxi egiten dela salatu izan da sarri.

Batzuek esaten dute erradikalagoak izan beharko ginatekeela. Uste dut konpromisorik gabeko militantziak ez duela balio ezertarako. Militantzia joan behar da boterea hartzera. Boterea hartzea da erabaki gune guztietan egotea. Ez badaukazu gaitasunik horra joateko, ez jarri inori oztoporik. Ezer egiten ez dela esaten dutenei esan behar zaie eurek egin dezatela zerbait. Antolatu eta doazela erabakiguneetara eta aldatu.

Erakundeetan Bermeoko Udalean hasi zinen, zinegotzi. Zer iritzi duzu urte haietaz?

Balorazioa ona da, behargin onak izan ditudalako. Nire taldeko kideekin ere, oso gustura. Argi daukat: ni ezkerrekoekin edozein lekutara noa. Berdin zait zer ideologiakoak diren. Eskuineko bategaz sekula ez naiz egongo ados; haien ideia beti da gehien dutenen alde egitea, interes pertsonalak babestea. Eta nik uste dut kolektiboak izan behar direla. Pentsatu behar dena da txarren daudenei zer-nola lagundu. Eta, gustatu ala ez, hori ezkerrak bakarrik egiten du.

Batzar nagusietan zerk gogobete zaitu gehien? Eta geratu al zara zerbait egin ez izanaren penaz?

Ezustea izan zen niretzako zer ondo onartu ninduten talde guztiek. Iritsi nintzenean esan zidaten PPkoek ez zigutela egiten berbarik. Egunean bertan joan nintzen PPren egoitzara; Javi Ruiz eta Txus Isasi zeuden orduan. Esan nien lau urterako nentorrela eta lau urtez berbarik egin gabe ezin nuela egon eta ondo konpondu behar genuela. Batzar nagusiak utzi nituenean talde guztietakoak etorri zitzaizkidan agurtzera. Asko, hunkituta, gainera. Asko maite ditut; sarri hitz egiten dut eurekin.

Korrika hasiberri da. Zinegotzi kargua utzi zenuenean, esan zenuen militante moduan ere jarraituko zenuela lanean herriaren alde eta, besteak beste, euskara sustatzen. Kezkatzen zaitu euskararen egoerak?

Asko. Uemaren azken datuak ere kezkatzekoak dira. Herri honetako egoerari begiratzea baino ez dago. Gazte gehienek gazteleraz egiten dute. Teorian, gu baino euskaldunagoak dira, baina ez dute ikusten erabilgarri. Halandabe, baikorra naiz. Uste dut denborarekin pasatuko dela. Baina aniztasuna ikusten badugu etsai modura eta globalizazioa abantaila modura, gaizki goaz. Euskaldunok aniztasun baten barruan zentzua daukagu; globalizazioan, ez. Liderren bat behar dugu. Hiesa ere ez zen existitzen Rock Hudson edo Freddie Mercury hil arte.


Gainezka egiteko azken tanta, gertu

Summary: Gainezka egiteko azken tanta, gertu. EHNEk eta Enbak esan dute ekoizpen kostuen gorakadak lehendik ere larria zen egoera okertu baino ez duela egin. Egungo baldintzetan irautea «ezinezkoa» dela diote.

COVID-19aren pandemiarekin, komuneko papera izan zen; eta, garraiolarien greba ikusita, badaezpada esnea erosteari eman dio jendeak, dendetako apalategiak husteraino. Irudi horiek ikusita burura zer datorkien galdetuta, antzeko analisia egin dute nekazaritza sindikatuetako ordezkariek. “Falta direnean estimatzen dira gauzak. Zer pentsatu handia eman behar liguke ia produktu guztietan mendekoak izan, eta, hala ere, bertako ekoizleak desagertzen ari direla ikusteak”, esan du Garikoitz Nazabal Gipuzkoako EHNEko presidenteak. Antzeko zerbait dio Mikel Arteaga Enbako kideak ere. “Jeneroa falta ez den bitartean, ez gara kezkatzen, berdin digu nondik datorren. Baina larritzen bagara, prezioak ere ez digu axola izaten, bestela luparekin begiratzen diogun arren”. Biek azaldu dute jendeak ohi baino gehiago erosi duelako egon dela esne falta, ez beste ezerengatik. Baina ohartarazi dute esnea ateratzen duten baserritarrak jarduera uzten ari direla, eta berehalako neurriak eskatu dituzte: “Baldintza hauetan ezin dugu iraun. Jasanezina da egoera”.

Bizi dutena azaltzeko, agonia hitza erabili du Nazabalek. “Urte asko daramatzagu dendetan esnea low cost produktu gisa saltzen; amu moduan erabili izan da; harekin irabazirik ez izanda ere, saltokiek bazekitelako beste produktu batzuekin lortuko zutela etekina”. Horri, bestelako zailtasun batzuk gehitu zaizkio azken boladan. Urte eta erdi bat egin du atzera Arteagak; haren hitzetan, 2020ko udan hasi ziren garestitzen ganaduarentzat behar izaten dituzten pentsuak. “Orduan, arrazoia izan zen burtsan zerealekin jolasten hasi zirela. Zeinen eskuetan geunden ikusita, larritzen hasi ginen gu, ez genekielako zer bilakaera izango zuen kontu hark. Animaliei jaten eman behar zaie, eta, premia dugunez, ordaintzea beste erremediorik ez zaigu geratzen guri”.

Arteagak uste du azken asteetan gertatzen ari dena, berriz, “zoroaldi hutsa” dela, “ikaragarri” ari baitzaizkie igotzen kostuak. Duela gutxi ordaindu dituen fakturetako batzuk jarri ditu adibidetzat. Nekazaritzako gasolinaren prezioa —merkeagoa izaten da, zerga txikiagoak dituelako— urtebetean hirukoiztu egin dela kontatu du. Argindarra eta eguneroko jardueran behar izaten dituzten burdina, plastiko, bilgarri eta abarrak ere %20-%30 garestitu direla dio. Pentsua izaten da abeltzainen gastu nagusietako bat: “2020an, tonako 279 euro pagatzen nuen nik erabiltzen nuen pentsua, eta orain, 369 euro. 90 behi jezten ditugu gure etxean, eta egunean 1.400 kilo jaten dituzte; beraz, eguneko ehun euro handiagoa da kostua”. Enbako kideak uste du zentzurik gabeko gauzak ari direla gertatzen. “Erregaia ekoiztea orain dela urtebete baino hiru aldiz gehiago kostatzen da, seguru? Pentsua ekoiztea ere %10 garestituko zitzaien, agian, baina %40 garestitu behar da? Kontua da eskura duenak momentua aprobetxatzen duela, espekulatzeko”.

Igoera txikiak prezioetan

Eta ordaindu beharreko fakturetan gorakada agerikoa den arren, Nazabalek nabarmendu du hazkunde hori ez dela kobratu beharreko fakturetan ere aplikatzen. “Merkatuak bere gain hartu behar luke igoera hori, eta gure produktuagatik kostatzen dena ordaindu, marjinak ere araututa; baina ez du egiten”. Gogoratu du esnea ekoizteak “kostu handia” duela: urteko 365 egunetan lan egin beharra, ordu asko, inbertsio handiak, animalien ongizateari buruzko araudi gero eta zorrotzagoa… “Eta dendara joaten zara, eta marka batzuetako ura esnea baino garestiago dago. Normalizatu egin da kate guztia ezer ez irabaztera bideratzea, baina hori ez da posible”.

Ondorioak ere igartzen direla azaldu du Nazabalek, gero eta gutxiago ari baitira sektorean. Eusko Jaurlaritzaren Garapen Ekonomikorako Sailaren datuek erakusten dute ganadua ere gutxitzen ari dela. Behi azienden kopuruari buruzko estatistikan, iaz 47.392 buru zenbatu zituzten Gipuzkoan —esnetakoak ez ezik, bestelakoak ere kontuan hartuta—, duela hogei urte baino %36 gutxiago. “Ikusten ari gara zeinen ahulak garen kanpoko produktuen aurrean; esparru guztietan, gainera. Zilegitasun osoz egiten ari diren garraiolarien greba bat nahikoa da kirioak dantzan jartzeko. Bien bitartean, ordea, bertakoa zaindu ordez, ia jarduera uzteko bidea ematen dizute”, esan du ENHEko presidenteak.

Sindikatuan, sektorean jarraitzeko motibazio urriarekin ikusten dituzte gazteak ere. Nazabalek uste du kate osoak duela ardura, baita kontsumitzaileek ere. “Elikatzea jatea baino gehiago da, eta balio eskalan oso atzean dago. Bakoitzak pentsatu behar du zertan ari den kolaboratzen”. INE Espainiako estatistika erakundeak, KPIaren datuak ematen dituenean, produktu jakin batzuen bilakaerari buruzko informazioa ere ematen du. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako estatistikei erreparatuz gero, ikusten da esnea ez dela askorik garestitu dendan. 2016an, %3,3 merkatu zen; 2017an, %1,7; 2018an, %0,3; eta 2019an eta 2020an, garestitu egin zen, %0,9 batean zein bestean. Azken datuak iazko abendukoak dira, eta igoerarik handiena hor ikusten da: urte hasieran baino %4,7 garestiago zegoen abenduan; esnekiak, berriz, %5,1 garestiago.

Arteagaren esanetan, litro esnea dendan 10 zentimo inguru igo dela kalkulatu dute. Baina adierazi du baserritarrei iritsi zaien igoera ez dela hainbestekoa izan. “Gure egoera salatzeko, aurrena 2021eko udan atera ginen kalera, egoera jasanezina zela eta merkatuko prezioa litroko hamar zentimo igo behar zela esanez. Udan, bi zentimoko igoera egin ziguten, eta abenduan, zentimo eta erdikoa. Hau da, banaketa enpresek hamar zentimo igo diote prezioa erosten duenari, eta 3,5 eman baserritarrari”. Galdetu du non geratzen den gainerako zatia. “Txoferrei galdetzen diezu, eta esaten dizute haiek ere ez dutela igoerarik izan. Baten bat ari da geratzen diruarekin, baina baserritarroi ez zaigu iristen”.

Ekoizpen kostuek izandako gorakadaren ondorioz, Arteagak esan du oraingo egoeran ezinbestekoa dela prezioak beste hainbeste eta gehiago igotzea ere. Nazabalek ere bai: “Esaten digute kontsumitzaileari bat-batean hamar zentimo igotzea astakeria dela, baina 30 urtean, aldiro-aldiro zentimo bat edo bi igo izan balituzte, marka zuriko esnea gutxienez euro batean egongo zen orain, eta jendearentzat ez zen hain arraroa izango, baina geldirik izan dituztenez prezioak…”.

Nazabalek zehaztu du esnea garestitzeak kontsumitzaileengan izango lukeen eragina urte amaieran euro batzuetakoa bakarrik izango litzatekeela. Esate baterako, egunero basokada bat edaten duen batek —litro laurden—, litroa euroan dagoen esnearen ordez euro eta hamar zentimoan dagoena erosiko balu, urte osoan bederatzi euro gehiago gastatuko lituzke. “Iseka bat da esatea prezioak ezin direla igo, are gehiago sektorearen iraupena igoera horren mende dagoenean. Aspaldi iritsi zen erabaki serio batzuk hartzeko garaia, baina orain zirt edo zart egin behar dugu, ez dago beste aukerarik. Edo ekoizleari ordaintzen zaio ordaindu behar dena, edo dirua galtzen aritzeko, uztea hobeto”.

Arteagak ere uste du oraingo baldintzetan ezin dutela jarraitu. “Badakigu datorren hilean pentsua garestiago izango dugula, bazka garestiago, argindarra garestiago… Gasolioa espero dugu ezetz, baina ez dugu espero kostuak jaisterik. Eta ezin ditugu behiak belarrarekin bakarrik eduki”. Ziurgabetasun horrekin, esne litroarentzat prezio duina zein izango litzatekeen jakitea ere zaila dela dio. “Gaur egun, gastuak ordaindu eta soldata txiki bat jaso ahal izateko, litroa, gutxien-gutxienez, 45 zentimoan saldu beharko genuke, edo, seguru asko, gehiagoan, baina 38 zentimoan ari gara saltzen”.

Ardoa da Hego Euskal Herrian kontsumitzen den adina ekoizten den elikagai bakarretakoa. Esnean eta esnekietan ere ez da burujabea; horregatik, Galiziatik, Frantziatik eta beste herrialde batzuetatik ekartzen dute. “Behar baino gutxiago egiten badugu eta gehiago saltzen bada, erraza izan behar luke egoerak ekoizleontzat, baina…”, esan du Arteagak. “Eta, gainera, ematen du baserritarrok lotsaz esan behar dugula guk ere irabaziak behar ditugula, baina inor ez da joaten lanera musu truk”, gaineratu du Nazabalek.

Protesta gisa, haragi banaketa

COVID-19aren pandemia ere aipatu dute bi sindikatuetako kideek. Funtsezko jardueratzat hartu zuten nekazaritza, baina ordutik hilabete batzuk igaro direnean, ez dute igartzen aldaketa handirik. Horregatik, Ukrainako gerrak mendekotasunen gaia lehen lerroan jarri izanak ere ez die itxaropen handirik eragin; ez dute uste jendea bertako produktuak gehiago estimatzen hasiko denik.

Gipuzkoako Batzar Nagusietan, EHNE eta Enba sindikatuetako ordezkarien agerraldia antolatzeko eskatuko du gaur EH Bilduk, esne sektorearen krisiaz hitz egin dezaten, bai eta Kaiku eta Biolurren agerraldia antolatzeko ere. Hala ere, esne sektorea bezala, haragitarako behiak dituztenak ere ez daudela askoz hobeto diote bi sindikatuek. Horregatik, protesta bat egitekoak dira gaur, elkarrekin. Donostian izango da, 11:00etatik aurrera, Haragia sutan leloarekin. Bretxa merkataritza gunearen inguruan elkartuko dira, eta haragia banatzeko asmoa dute. Baserritarrei elkarri laguntzeko eta elkar babesteko ere eskatuko diete.


Summary: «Gutxieneko biztanle muga aldatzeko eskatzen dugu». Asteotan, udal barrutiak erregulatzen dituen araua berrikusten ari dira Batzar Nagusietan. Angiozarren, Bergaran, galdeketa baten bidez, tokiko erakunde txiki izan nahi dutela berretsi dute. Mila Elortza da Angiozarko alkatea.

Bi galderaren bueltan, herri galdeketa egin zuten martxoaren 27an Angiozarren (Bergara): “Angiozar bailarako batzarrak hasi duen Bergarako Udalarekiko deszentralizazio prozesuarekin jarraitzeko asmoarekin bat egiten duzu?”, zioen lehen galderak. Bigarrenak, berriz: “Zapatarikua, Garitano familiak dohaintzan eman nahi duen etxea, Angiozar Jorratzen Garapen Elkartearen bidez, angiozartarrok jabetzan hartzea ondo ikusten duzu?”. Baiezko botoak gailendu ziren bietan. Mila Elortza Angiozarko alkatearen (Angiozar, Bergara, 1963) esanetan, “oso pozik” daude galdeketak izandako erantzunarekin.

Bergarako Udaletik deszentralizatzeko prozesua jarraitu edo ez galdetu zenieten herritarrei. %70eko partaidetza izan zen, eta 145 botoetatik 130 prozesua jarraitzearen aldekoak izan ziren. Zer balorazio egiten duzue?

Oso pozik gaude. Aurretik Siadeco ikerketa elkarteari txosten bat eskatu genion, eta hainbat alor aztertu ditu hark: Angiozarko ondarea, elkarteak, egoera ekonomikoa… 106 herritarri ere egin die inkesta bat. Hau ez da orain asmatu dugun zerbait: 1920ko hamarkadan ere egin zuten bereizteko ahalegin bat, eta ez zen ondo atera, baina beti egon da nahi bat horren inguruan. Siadecoren emaitzak iritsitakoan, galdeketa bat egitea erabaki genuen, eta hemen erroldatuta dauden gehienek hartu dute parte.

Zer dio Siadecoren txosten horrek?

Adibidez, argi ikusten da, antzeko biztanle kopurua izan arren, alde handia eragiten duela udala izateak edo ez izateak. Azken 30 urteetan, biztanleriaren erdia galdu dugu guk, eta gure moduko auzoak ere larri dabiltza. Aldiz, udala dutenek mantendu egin dute biztanleria, edo pixka bat hazi egin dira. Zerbaiten laguntza behar dugu guk ere.

Tokiko erakunde txiki izatea eskatzen duzue. Zer abantaila ekarriko lizkioke horrek Angiozarri?

Lehenengo eta behin, geure buruaren ardura geuk hartuko genuke tokiko erakunde txiki izanda. Gipuzkoako Diputazioko, Eusko Jaurlaritzako eta Europako diru laguntzak gure izenean aurkezteko aukera ere izango genuke; gaur egun, berriz, Bergarako Udalaren bitartekaritza behar izaten dugu horretarako. Gauza askoz arduratu ahal izango ginateke: pistak, baso kudeaketa, baserriak, ondarea…

Zer premia nagusi ikusten dituzue?

Adibidez, Debagoiena oso eskualde industriala da, eta nekazaritzako politikak ahaztuta geratzen dira. Era berean, AHTa, tentsio handiko lineak, gasbideak, Epelde konpostaje planta eta halako azpiegituretarako bai, baina beste gauzetarako inor ez da akordatzen gurekin. Angiozarri buruz hitz egiten dugunean ere, bertako erdiguneaz berba egiten dugu, baina Angiozar bederatzi auzok osatzen dute, eta auzoak bereziki ari dira jendez husten. Denetik urrun daude, eta auzo horietako bitan errepide zati bat falta da Angiozarko erdigunearekin lotzeko ere. Errepide hori behingoz gauzatzeko ametsa dugu.

Gaur-gaurkoz, biztanleria da tokiko erakunde txiki izateko duzuen muga. Araudiaren arabera, bostehun biztanle behar dira horretarako.

Gutxieneko biztanle muga hori aldatzeko eskatzen dugu guk, 250 biztanlera. Angiozarren 280 inguru gaude erroldatuta, nahiz eta, gure kalkuluen arabera, hirurehun biztanle pasatxo bizi garen. Etxe batzuetan, bikoteko bakarra dago hemen erroldatuta. Ikusten dugu badaudela beste batzuk 250 biztanlerekin zerbait egiteko gogoz, gu bezala.

Batzar Nagusietan, aste hauetan ari dira egiten Gipuzkoako udal barrutiak erregulatzen dituen foru arauaren berrikuspenari buruz eztabaidatzeko lantaldea. Aldaketarik espero duzue muga horren inguruan?

Uste dugu baietz. Esperantza horrekin ari gara lanean. Lantalde horretan gu izan ginen parte hartzen lehenak, eta Bergarako Udalak ere hitz egin zuen, eta babestu egin zuen gure eskaera. Ondoren, beste auzo batzuek ere hartu dute parte: Itsasok, Ereñotzuk, Itziarrek, Igeldok, Zubietak… Herri askok baino biztanle gehiago ditugu guk, baina beste herri baten auzoak bakarrik izatera kondenatuta egon gara. Amaitzear dago batzordea, baina ez dakigu noiz etorriko den aldundiaren proposamena.

Galdeketan, Zapatarikua etxea hartzea ondo ikusten zutela ere esan zuten herritarrek. Zehazki, 145 botoetatik 116 izan ziren baiezkoak. Zer egiteko asmoa duzue etxe horretan?

Erabilera anitzeko lokal bat genuen, baina, COVID-19aren kontuarekin, eskolak erabiltzen du orain. Gaur egun, ez dugu ezer. Bilerak ere elizan egiten ditugu. Bergarako Udalak ez zuen aurrerapausorik ematen, eta etxe horren jabeek pentsatu dute herriari uztea. Etxe handia da Zapatarikua, lau solairukoa. Bakardadean dauden adinekoentzako eguneko zentroa, gazteentzako topalekua, musika entzuteko tokia, emakumeentzako txokoa… Denentzat dago espazioa. Lanerako bizipoza eman digu etxe horrek.


Summary: 1995etik inoiz baino hartz gehiago dago Pirinioetan: 70. Animalia horren aldeko taldeek oraindik ez dute ziurtzat jo espeziearen iraupena mendikatean, eta egoera bereziki ahula da mendebaldean, haien arabera.

Hartz populazioa hazi egin zen Pirinioetan 2021ean: 70 hartz zenbatu zituzten, 2020an baino %9 gehiago, orduan 64 atzeman baitzituzten. Hartz arrearen Frantziako sareak egindako behaketaren arabera, iazko errekorra gainditu egin da 2022an. «Demografiari dagokionez, pozgarria da, baina gai genetikoak, endogamiaren arazoarekin lotutakoak, bere horretan jarraitzen du», adierazi dio Patrick Leyrissoux Ferus elkarteko presidenteordeak AFP agentziari gaur egin duten txostenaren aurkezpenean.<br />Arazo hori zuzentzeko, hartz arrearen aldeko taldeek espezie horretako kide gehiago sartzeko eskatu diote Parisi, haien presentzia iraunkorra bermatzeko, Europako Batzordeak eskatu bezala. Sareak 15 kideko zortzi umealdi atzeman zituen. Haien kalkuluen arabera, 70 hartz daude mendikatean: 34 eme, 32 ar eta sexua zehaztu gabeko beste lau... Euskal Herrian, Okzitanian, Aragoin, Andorran eta Katalunian bizi dira hartzak, 6.500 kilometro koadroko eremu batean.

Pirinioetako hartz populazioa ia etengabe hazi da 1995etik. Orduan 10 hartz baino gutxiago erregistratu zituzten. Ordutik, Esloveniatik heldutako hainbat hartz sartu dituzte Pirinioetan, eta hala, poliki-poliki hobetuz joan da espeziearen egoera. Pays de l 'ours-Adet elkartearentzat, ordea, haien iraupena oraindik ez dago ziurtatuta, eta egoera are eta ahulagoa da mendebaldean.

Hartzek abereei egindako erasoen ondorioz, abeltzainek gaitzetsi egin dute administrazio publikoak espezie horretako animaliak bultzatzeko egindako apustua. Hartzek ganaduaren aurka egin dituzten erasoek tentsioa sortu izan dute abeltzainekin, eta artaldeak babesteko beharrezkoak diren bitartekoak martxan jartzeko eskatu diete gobernuei. Azken urteotan hainbat hartz azaldu dira tiroz hilda. Iaz, esate baterako, ehiztari batek hartz eme bat hil zuen Okzitaniako Pirinioetan, basurde ehizan ari zela, animaliak eraso egin ziola argudiatuta. Azken bi urteotan lau hartz hil dira gizakien tiroek jota Pirinioetan, Ferusek jakinarazi duenez.


Summary: Bertsozale Elkarteak eta Euskaltzaindiak lankidetza hitzarmena sinatu dute. Bost urterako elkarlanerako akordioa izenpetu dute. Besteak beste, Bertsolariek kantuan darabilten hizkuntzaren azterketa linguistikoa ikerketa abiatuko dute.

Euskal Herriko Bertsozale Elkarteak eta Euskaltzaindiak bost urterako elkarlan hitzarmena sinatu dute. «Euskararen eta euskal kulturaren sorkuntzarako, sustapenerako, garapenerako, zabalkunderako, ikerketarako eta transmisiorako proposatzen diren egitasmoen inguruan» gauzatuko da bi erakundeon arteko elkarlana, ohar baten bidez jakinarazi dutenez. Andres Urrutia euskaltzainburuarekin batera, Beñat Gaztelumendi Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko lehendakari taldeko kide eta ikerkuntza arduradunak eta erakunde bereko koordinatzaile Idoia Trenorrek hartu dute parte hitzarmena izenpetu den agerraldian.

«Bertsolaritzarekin eta elkartearekin harreman estua izan du betidanik Euskaltzaindiak, eta, hitzarmen honen bitartez, erakundeon arteko elkarlanean sakontzea eta elkarrekin euskalgintzan eta kulturgintzan eragiteko gaitasunak biderkatzea da gure nahia», adierazi dute Bertsozale Elkarteko kideek. Bide beretik mintzatu da Urrutia ere: «Bertsozale Elkartearekin betidanik izan ditugun loturak berresten ditu akordioak. Euskaltzaindiak pozik hartzen du elkarrekiko lankidetzaren eraberritze hau, eta etorkizunerako oinarriak ikusten ditu bertan, euskara bere osotasunean lantzeko, euskararen munduko hainbat sektorerekin batera». Hitzarmenaren atal jakin bati ere erreparatu dio: «Bertsozale Elkartearen testuak jasotzeko aukera baliatuko dugu, aurrerantzean ahozko literatura ere presente egon dadin euskararen estandarizazioan».

Ikusi gehiago: Gaur abiatuko da Arabako Bertsolari Txapelketa, Amurrion

Hitzarmenaren bidez, bi erakundeek konpromisoa hartu dute «euskararen jakitean, erabileran zein haren aldeko sustapenaren ikerketan, zabalkundean eta sentiberatzean egitasmoak partekatzeko». Halaber, azaldu dute bertsolaritza ezagutzera emateko egitasmoak, monografiak, bertsozaletasuna indartzeko lehiaketak, ikastaroak, ikerketak, bekak eta beste abian jarri ahal izango dituztela elkarlanean. Horrez gain, Euskaltzaindiak baliatu egingo luke Bertsozale Elkarteak iraganean eta hitzarmena indarrean den bitartean sorturiko euskarazko edukia, akademiaren ahozko zein idatzizko edukiak biltzen dituzten datu baseak aberaste aldera.

2022rako egitasmo zehatzak

Bi erakundeek zenbait egitasmo elkarlanean garatuko dituzte aurten. Mintzola programari lotuta, esaterako, iaz Mintzolak EHUko Mikel Laboa katedrarekin batera adjudikatutako bi ikerketa sarien jarraipena eta zabalkundea elkarrekin egingo dute. Honako bi hauek dira: Xabier Leteren prosodia musikalaren alderdi batzuk (Ikertzailea: Agustin Mendizabal Iturria); eta Bollerak bertsolaritzan: diskurtsoak, praktikak eta eraldaketa sozialerako proposamenak (Ikertzailea: Maider Arregi Markuleta). Halaber, Ahostegunak eta Ahots baten sormen egonaldiak ekitaldien antolaketan ere elkarrekin jardungo dute bi erakundeek.

Bestalde, eta ikerketari dagokionez, jakinarazi dute elkarrekin jarriko dutela abian Bertsolariek kantuan darabilten hizkuntzaren azterketa linguistikoa ikerketa.


Summary: Zortzi urteko zigorra ezarri diote gizon bati, sexu erasoa egotzita. Baionako Cam de Prats ospitale psikiatrikoan gertatu zen erasoa, 2021eko maiatzean.

23 urteko gizon bat zigortu dute Baionako auzitegian, 42 urteko emazte bati sexu erasoa egiteagatik. Zortzi urteko presondegi zigorra ezarri diote. Baionako Cam de Prats ospitale psikiatrikoan gertatu zen erasoa, iazko maiatzean. Ospitaleko egoiliarrak ziren, bai erasotzailea eta bai biktima. Erasotzaileak aurrekariak ditu.


Summary: Bizkaiko merkataritza apirilean grebara deitzeko prest daude ELA eta LAB. Erreferentziazko lan hitzarmenen negoziazioa «izoztuta» dagoela uste dute, eta kasu batzuetan patronala atzera pausoak ematen ari dela.

Udaberria bero hasi da Bizkaiko merkataritza sektorean. Erreferentziazko lan itunak agortuta daude, eta haiek berritzeko negoziazioak blokeatuta dagoela salatu dute ELAk eta LABek. Are gehiago, Irati Sienra LABeko ordezkarien ustez, CECOBI eta Bizkaidendak osaturiko patronalak baldintzetan «atzeraka» egiten ari dira azken bileretan. Gauzak hala, eta negoziazioen norabidea aldatu ezean, apirilean greba egun batzuk deitzea aztertzen ari dira bi sindikatuak. Hiru dira Bizkaiko merkataritzan izoztuta dauden lan itunak: arrua eta oinetakoen merkataritza —491 langile eta 2007an iraungia—; ehungintza merkataritza —3.768 langile eta 2015ean iraungia—; eta merkataritza orokorra —6.607 langile eta 2018an iraungia—. Azken hitzarmen horren kasuan herenegun amaitu zen ultraktibitatearen luzapen epea. Soldatei dagokienez, ehungintzan 1.200 euro gordinekoa da; orokorrean, aldiz, 1.046koa. «Gutxieneko soldatatik oso gertu dago, eta hori jardunaldi osoa izanda. Eta ehungintzan, esaterako, langile gutxik dute jardunaldi osoa», zehaztu du Sienrak. Negoziazioetan soldata izan ohi da desadostasun puntu nagusia, baina, sindikatuek diotenez «tentsio handiko» bilerak egiten ari dira, beste hainbat eskubide eskaeratan egin dutelako talka. Patronalak auzitan jarri du antzinatasuna eskubidea eta soldata igoera oso txikiak eskaini ditu. Horiez gain ehungintzako azken bileran eskaintza «lazgarria» jaso zutela azaldu du: «Enpresek lehen egunetik osatzen dituzte gaixotasun bajak; hemendik aurrera, baina, hamaseigarren egunera arte ez dute halakorik egin nahi». Sienrak oso gogor kritikatu du patronalaren jarrera, eta bere susmoa azaldu du: «Sektore feminizatua garelako egiten dute, eta uste dutelako hauek ez direla etxeetan sartzen diren soldata nagusiak. Langileen gehiengo handia gizonezkoa duen sektoreren batean ausartuko al lirateke horrelako eskaintzak egiten?». Hilabeteak daramatzate mobilizazioekin, eta sindikatuak beste pauso bat emateko prest daude. Negoziazioetan eragin nahi dute, eta grebara deitzea aztertzen ari dira. Apiril amaierarako edo maiatz hasierarako egingo lituzteke deialdiak. Iaz, esaterako, ehungintza merkataritza grebara deitu zuten ekainaren 25ean, beherapenak hasten ziren egunean. Bizkaia ez da salbuespena Merkataritza itunen negoziazioa ez da erraza Hego Euskal Herrian, eta Bizkaia ez da salbuespena. Gipuzkoan, esaterako, merkataritza orokorreko ituna 2014an iraungi zen, eta oinetako merkataritzakoa 2009an. Araban, esaterako, larru merkataritzarena 2017an iraungi zen. Nafarroan, azkenik, merkataritza orokorrekoa 2009an iraungi zen eta ehungintzakoa 2008an. Azken horrek bi mila langileri eragiten die.


Summary: «Korrikak eragiten du herri nortasunean eta motibazioan».

Eta Kitto! euskara elkarteko normalizazio arduraduna da Ainara Lavado. Elkartearen lanaren nondik norakoak azaldu ditu, eta euskararen Eibarko egoeraren berri eman dio BERRIAri.


Summary: Multzo buruek bide samurra izango dute aurrera egiteko. Gaur egin da lehen ligaxkako zozketa. Qatar-Ekuador izango da txapelketako lehen partida. Bigarren ontziko aurkaririk gogorrenak Espainiari eta Belgikari egokitu zaizkie, Alemania eta Kroazia, hain zuzen.

Azaroaren 21ean hasiko da futboleko Munduko Kopa Qatarren, eta nahiz eta oraindik ez diren jokatu bigarren aukerako kanporaketa guztiak, egin dute jada lehen ligaxkaren zozketa. Txapelketako lehen partida zein den jakiten da multzoen zozketa eginda. Herrialde antolatzaileak jokatzen du, eta oraingoa hauxe izango da: Qatar-Ekuador.

Gainontzean, zozketan ziren zotzi multzo buruek nahiko bide samurra izango dute ligaxka gainditzeko. Bigarren ontzian zegoen aurkaririk gogorrena Alemania zen, eta hori Espainiari egokitu zaio bere multzoan. Kroazia zen ustez bigarren selekzio zailena, eta Belgikaren multzora joan da. Bi multzo horietako lehen bi sailkatuak aurrez aurre izango dira final-zortzirenetan. Ziurrenik bi horiek dira multzorik zailenak.

Kontuan izan behar da, Qatargoa neguan jokatuko den lehen Munduko Kopa izango dela, eta horrek eragina izango duela liga txapelketetan. Etena izango baitute azaroa eta abendua artean, eta beraz Europakoak, adibidez, lehenago hasi beharko dute. Hauek dira ligaxkako zortzi multzoak.

A multzoa

-Qatar

-Ekuador

-Senegal

-Herbehereak

B multzoa:

-Ingalaterra

-Iran

-AEB

-Ukraina, Eskozia edo Gales *

C multzoa

-Argentina

-Saudi Arabia

-Mexiko

-Polonia

D multzoa

-Frantzia

-Arabiar Emirerri Batuak edo Peru *

-Danimarka

-Tunisia

E multzoa

-Espainia

-Costa Rica edo Zeelanda Berria *

-Alemania

-Japonia

F multzoa

-Belgika

-Kanada

-Maroko

-Kroazia

G multzoa

-Brasil

-Serbia

-Suitza

-Kamerun

H multzoa

-Portugal

-Ghana

-Uruguai

-Hego Korea

*Bigarren aukera


Summary: Txerri-buru produktuen multzo bat merkatutik kendu dute, listeriaz kutsaturik dagoelakoan. Erosita edukiz gero haragia itzultzeko esan die Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak herritarrei.

Ohar bat plazaratu du Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak, adierazteko txerri-buru produktuen multzo bat merkatutik atera duela, listeria bakterioarekin kutsaturik dagoela eta. Toledoko (Espainia) Industrias Carnicas Tello de Totanes enpresak eginiko produktuak dira, Vicente Lopez izenpean saldutakoak. Nafarroako aztertzaileek topatu dute listeria haragi horren laginetan.

Osasun Sailak esan du oraingoz ez dela inor kutsatu haragi hori jan ostean, baina adi daudela kasuren bat agertzen ote den. Produktuok erreferentzia hau dute etiketan: Registro General Sanitario de Empresas Alimentarias (RGSEAA) 10.04481/TO, lote 22501. Apirilaren 15ean dute iraungitze data.

Norbaitek erosi baditu harategi edo dendara itzultzeko eskatu diote.

Listeria monocytogenes bakterioa da listeriosiaren eragilea. Kutsatutako animalietatik edo haien produktuetatik pasatzen da gizakietara. Gehienetan esnearen eta esnekien bidez kutsatzen da, baina haragi eta barazkien bitartez ere pasatu daiteke.

Hiru eta bost aste bitartean behar ditu inkubatzeko, eta ondoren hasten dira sintomak. Bereziki arriskutsua izan daiteke haurdun dauden emakumeengan, baita immunitate sistema ahuldua dutenengan ere.


Summary: «Ipar Euskal Herria blokeatzera goaz», ohartarazi dute Bakegileek. Atzoko okupazioaren biharamunean, A-63 autobidea blokeatu dute Lapurdin, bi noranzkoetan.

Bakegileek jo eta su jarraitzen dute Frantzia presoen gaian mugiarazteko kanpainan. Atzo Frantziako zerga agentziaren bulegoa okupatu zuten Miarritzen, eta gaur beste ekintza bat egiten ari dira: A-63 autobidea blokeatu dute Lapurdin, bi noranzkoetan.

Anaiz Funosas eledunak ohartarazi duenez, maiatzaren 19an Jakes Esnal Parisko Dei Auzitegian epaituko dute. «Askatzen ez badute, Ipar Euskal Herria blokeatzera goaz». Gaurko ekintza «aitzin gustu bat» dela erran dute bakegileek.

Hazparnen dozenaka lagun bildu dira, eta une berean Urruñan ere bai. Auto karabanak autobidean sartu dira, eta orduko 50 kilometroko abiadan ari dira gidatzen.

Presoak askatzea eskatzeko kartelak zintzilikatu dituzte Miarritzeko ordainlekuan, eta errepidea blokeatu dute bi noranzkoetan.

Presoen gaiak pairatzen duen blokeoa irudikatzeko, gauza bera egin dute autobidearekin, Anita Lopepe EH Baiko kideak azaldu duenez.


Bartzelonan ere egin dute Korrika

Summary: Bartzelonan ere egin dute Korrika. Berriki hildako Iñigo Gago irakaslea hartu dute gogoan lasterketa hasi aurretik.

22. Korrika egiten ari dira Bartzelonan ere. Egun osoko egitaraua antolatu dute. Haurren Korrika egin dute aurretik, eta 11:00etan hasi da helduen lasterketa.

Berriki hildako Iñigo Gago irakaslea hartu dute gogoan lasterketa hasi aurretik.

Martxelo Otamendik eta David Fernandezek lekukoa eraman dute, Suitzan erbesteratuta dagoen Anna Gabrielen lagunek erositako kilometroan.

Passeig del Bornetik atera dira, eta Can Batllorera heltzekoak dira 13:30ean. Ondoren bazkaria egingo dute. 19:00etan kontzertua emango dute Zetalau, Sukasuan eta Dantzetan Jarrai taldeek.

Bestalde, Bartzelonako Unibertsitate Autonomoan dagoen Etxepareren Irakurletzak antolatuta hainbat ekitaldi egingo dituzte apirilaren 5ean.

Madrilen ekitaldia

Madrilen, bitartean, Korrikarekin loturiko ekitaldia egin dute. Unibertsitate Konplutentseko Hizkuntza Eskolako eta Madrilgo Euskal Etxeko Euskaltegiko euskara ikasleek Korrikaren manifestua irakurri dute.


Summary: Bi emakume labanaz zauritu dituzte Baionan. Larri eraman dituzte erietxera.

Baionan 64 eta 28 urteko bi emazte larri zauritu zituzten atzo arratsaldean. Etxebizitza batean gertatu da erasoa.

Larrialdi zerbitzuak heldu direnerako, erasotzailea ihes eginda zegoen. Baionako Auzitegiak adierazi duenez, oraindik ihesean dago. Hilketa saiakerarengatik zabaldu dute ikerketa.

Bi emakumeak kostako erietxera eraman zituzten, larri.


Summary: 'Hormak'-ek irabazi du euskarazko film onenaren saria Huhezinema jaialdian. Aitor Gametxoren Berak baleki filmak lortu du ikusleen saria, eta Aitor Oñederraren Ur azpian lore-ri eman diote soinurik onenarena. Asko falta da? lanak hiru sari eskuratu ditu ikasleen sailean.

Amaitu berri da XV. Huhezinema jaialdia, Huhezi Mondragon Unibertsitateko Humanitate eta Hezkuntza Zientzien Fakultateak antolatzen duen film laburren festibala. Besteak beste, filmetako musikari, karakterizazioari eta etorkizunari buruzko solasaldiak izan dituzte egunotan, hautatutako 31 lanen proiekzioez gain.

Sail Ofizialean, Mikel Uralderen Hormak film laburrak irabazi du Huhezinema saria, euskarazko lanik onenari ematen diotena (800 euro). Epaimahaiak Aitor Oñederraren Ur azpian lore animaziozko lanari eman dio soinu onenaren saria (300 euro), eta Raquel Calvoren Yungay 7020 lanari, berriz, Mundukide saria, giza eskubideen eta justizia sozialaren gaiak egokien txertatuta dauzkan filmari dagokiona (700 euro).

Bestalde, Mondragon Unibertsitateko ikasleek osatutako epaimahaiak Julen Higueraren Albóndigas filmari eman dio Vertigo saria.

Ikasleen sailean, Asko falta da? filma nagusitu da: fikziorik onenaren saria, soinurik onenaren saria eta ikusleen saria irabazi ditu. Hurrengo geltokia lanak lortu du argazki onenaren saria, eta Ama? laburrak, berriz, K saria, zineklubek emandakoa.

Bideoklipen sailean, hiru lan nabarmendu dituzte: Liher taldearen Teloia kantaren bideoklipa, Nitya Lopezek zuzendua; Alai eta Pablo Reverterren Ozen lana; eta Johnny Garsoren Espada y rosa kantaren bideoa, Marino Pardok zuzendua.


Summary: Manex Agirrek irabazi du Arabako txapelketako bigarren final zortzirena. Iñaki Viñasprek irabazi zuen lehen saioa, 202 punturekin. Agirrek 185 puntu lortu ditu. Bost final zortzirenetako puntuazioaren hurrenkeran osatuko dira final laurdenak.

Berriki hasi da Arabako XV. Bertsolari Txapelketa. Atzo, aurreneko faseko lehen saioa jokatu zuten Amurrion, eta gaur bigarrena, Biasterin. Bihar Trebiñun egingo dute saioa. Manex Agirrek irabazi du gaurko final zortzirena, 185 punturekin.

Agirreren atzetik sailkatu dira Asier Otamendi (180,5), Manu Bendala (178,5), Aitor Ugarte (167), Ander Aranburu (161,5) eta Unai Gomez (159,5).

Atzoko saioan, Iker Viñaspre nagusitu zen (202), eta honako hauek geratu ziren haren atzetik: Unai Anda (191), Paula Amilburu (190,5), Xabier Antia (168,5), Eukene De los Aires (162,5) eta Aitor Najera (151,5).

Bihar, Irati Anda, Oier Arbina, Andere Arriolabengoa, Danel Herrarte, Xabi Igoa eta Asier Rubio ariko dira kantuan, 17:30ean, Trebiñuko gizarte etxean. Lierni Altuna ibiliko da gai jartzaile.

Legution (apirilak 8) eta Langraizen (apirilak 9) izango diren saioek emango diote amaiera lehen faseari. Parte hartuko duten 30 bertsolariek behin bakarrik kantatuko dute fase horretan; saioaren irabazlea zuzenean sartuko da hurrengo fasean, eta gainerako bertsolariak, berriz, lortutako puntuen arabera.


Summary: Gizon bat hil da auto istripu batean A-8an, Iurretako ordaintokian. Ordaintokiko kabina baten kontra talka egin du autoak. Ibilgailuan bakarrik zihoan gidaria.

Ezbeharra 20:00ak inguruan gertatu da, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak azaldu duenez. Biktimak Gipuzkoarako norabidean gidatzen zuen autoa, eta, oraindik argitu gabeko arrazoiengatik, bidetik atera eta ordaintokiko kabinetako bat jo du. Ibilgailuan bakarrik zihoan gizonezkoa, eta suhiltzaileek atera behar izan dute. Osasun zerbitzuek artatu dute, baina hil egin da.


Summary: Aldabe eta Apezetxea izango dira Loitegi eta Zalduaren aurkariak finalean. Finalerdia 35-19 erraz irabazi dute Urrutia II.a eta Labakaren aurka

Aldabe eta Apezetxea izango dira Loitegi eta Zaldua I.aren aurkariak Berria Erremonte Txapelketako finalean. Finalerdian, Aldabe eta Apezetxea aise nagusitu ziren, 35-19, Urrutia II.aren eta Labakaren aurka. Pronostikoa bete zen eta gorriak nagusi izan ziren hasieratik bukaerara.

Apezetxea izan zen finalerdiko erremontista nabarmenena, 11 tanto saketik eta bost piloteoan egin eta gero. Goizuetarraren hirugarren garaipena da profesionaletan hiru partidatan. Berria Txapelketako hiru partida jokatu ditu. Aldabe ere Urrutia baino gehiago izan zen 17 tanto eta bi akats eginda.

Hasierak erakutsi zuen partida nolakoa izango zen. 11-3 aurreratu ziren gorriak. Pixkanaka gora egin zuten errentek 18-9, 23-11, 31-18 eta alde handiena azken 35 eta19an iritsi zen. Bi bikote finalistak izan dira txapelketako onenak. Ligaxkan elkarren aurka jokatu zuten eta Aldabek eta Apezetxeak 35-34 irabazi zuten.


Summary: Arabarrek gero eta urrutiago dute salbazioa. Alavesek partida ona jokatu du Wanda Metropolitanon. Baina garesti ordaindu ditu egindako akatsak. Alavesen gola Escalantek egin du buruz.

Lan onak ez ez du beti saria izaten futbolean, Hala gertatu zaio Alavesi, Atletico Madrilen zelaian. Partida ona jokatu du Jose Luis Mendilibarren taldeak, ondo jarrita egon da zelaian. Bana ere egon da markagailuan, 63. minutuan Escalantek sartutako golari esker. Baina, azkenerako 4-1 galdu du. Kolpe gogorra, eta salbazioa gero eta urrutirago.

Alavesi maldan gora jarri zaio partida. Izan ere, bederatzigarren minutuan epaileak baliorik gabe utzi du Lemarren gol bat. Frantziarra ez zegoen jokoz kanpo, bai, ordea, baloia erdiratu duen Lodi. Hurrengo jokaldia, ordea, Joao Felixek ez du barkatu. Vrsaljkok jarri du oraingo honetan baloia, eta aurrelariak ondo gurutzatu dio baloia Pachecori. Arabarren atzealdea ez da fin aritu jokaldi horretan.

Zuloan dagoen talde batentzat kolpea izan ohi da hori. Baina Mendilibarren taldeek ohikoa dute adora eta grina erakutsi ditu. Lanean jarraitu du, presioa eginez, eta atzean ondo jarrita. Atletico Madril, ordea, eroso egon da halako egoeratan, eta bakarrik gol baten errenta izan arren patxadaz jokatu du. Alavesek bi aukera izan ditu partida berdintzeko, bat Riojarena eta bestea Joselurena. Baina Jimenezek eta Oblekek ondo erantzun dute. 1-0 amaitu zen lehen zatia.

Bide beretik joan da bigarren zatia. Alaves hobea zen, nahiz eta zelai erditik aurrera Atletico Madrilek jokalari erabakigarriak izan, eta edozein unetan aldea areagotzeko moduan zen. Minutuan aurrera; ordea, ez dute lortu. Hala, arabarrek hazten segitu zuten partidan, eta egiten ari ziren lanagatik eta jokoarekin berdinketa merezi zuten. Ahaleginak merezi izan du, eta Llorentek etxekoentzat erremate on bat egin eta gero, Alavesen berdinketa ailegatu da, jokaldi on batean. Edgardek erdiraketa on bat egin du, eta atzetik etorrita buruz gola egin du Escalantek penalti puntutik.

Itxaropena bazuen Alavesek Wanda Metropolitanotik puntu bat eramateko, eta merezi zuen. Baina halako taldeen kontra akatsak ordaindu egiten dira. Penalti inozoa egin dio Lejeunek Cunhari, eta Luis Suarezek 2-1ekoa sartu zuen Atletico Madrilentzat. Egindako lan guztia alferrik. Gol horrek min egin zien arabarrei, eta ondoren Joao Felixek eta Luis Suarezek gol bana egin dute. Alavesek gero eta zailagoa du mailari eustea.