Summary: Algortako mugimendu feministako bi kide ikertzen ari dira desobedientzia delitu larriagatik. Algortako Portu Zaharreko jaietan ziztatu egin zutela salatu du neska batek. Ertzaintzaren arabera, ez zioten utzi neska artatzen; mugimendu feministako kideek ziurtatu dute ertzainekin adostu zutela nola jokatu. Prentsaurrekoa egingo dute 18:00etan; herritarrei bertaratzeko eskatu diete.

Getxon, Algortako Portu Zaharreko jaietan (Bizkaia), neska batek ziurtatu zuen ziztatu egin zutela, eta horren ostean harrabotsa sortu da. Ertzaintzak kritikatu du neska zegoen txosnako bi arduradunek oztopoak jarri izana biktima artatzeko. Algortako mugimendu feministak BERRIAri ziurtatu dionez, ordea, mugimenduko bi kide arduratu ziren neska artatzeaz, eta larrialdi zerbitzuekin eta Ertzaintzarekin une oro adostu zuten nola jokatu. Poliziek mugimendu feministako bi kide identifikatu dituzte, eta ikertzen ari dira, desobedientzia delitu larria egotzita. Algortako mugimendu feministak bi kide horien aurkako salaketak bertan behera uztea exijitu du, baita «egin diren adierazpen faltsuak deuseztatzea» ere. Gaur, 18:00etan, prentsaurrekoa emango dute Algortako Portu Zaharreko eskaileretan, zer gertatu den azaltzeko. Herritarrei bertara joateko eskatu diete.

Ikusi gehiago: Bilboko Konpartsek gezurtatu egin dute Jaurlaritzak Ertzaintzaren jarduna «ez oztopatzeko» eskatu diela

Batzuen eta besteen bertsioak kontrajarriak dira. Ertzaintzaren arabera, astelehen goizaldean gertatu zen erasoa, eta SOS Deietakoek abisatu zieten txosnetan neska bat ziztatu zutela. Bertara joan zirenean, Ertzaintzaren esanetan, txosna bateko bi arduradunek «eragotzi» egin zieten ertzainei gaztea artatzea, «txosnak ziztaden inguruan jarduteko bere protokoloa zuela ziurtatu ondoren».

«Agenteek behin eta berriz esan zieten anbulantzia bat zain zeukala biktimak, ospitalera eraman zezan», jarraitu du Ertzaintzak oharrean «Baina bi arduradunek Poliziaren lana oztopatzen jarraitu zuten, eta eragotzi egin zuten Ertzaintzak neska gazteari anbulantzia zegoen lekura laguntzea». Adierazi dutenez, «hainbat saiakeraren eta ezezkoren ostean eta festetako arduradunaren bitartekaritzari esker» lortu zuten ertzainek neska anbulantziara eramatea. Ziurtatu dute oraingoz ez dutela neskaren salaketarik jaso ziztadagatik.

Feministen bertsioa

Bestelakoa da emakumea artatu zuen Algortako mugimendu feministako kide batek BERRIAri kontatu dion bertsioa. Esplikatu duenez, hiru neska txosna batera joan ziren, haietako bat ziztatu zutela esanez. Txosnako kideek mugimendu feministako kideak abisatu zituzten, eta hari laguntzera joan ziren. «Argitaratu da txosna izan zela kudeatu zuena, eta ez, mugimendu feminista izan zen», argitu du.

Feministak bertaratu zirenean, txosnaren atzeko aldera eraman zuten neska, «leku seguruago batean» egoteko. Orduan, neskak kontatu zien ziztatu egin zutela, eta 112 telefono zenbakira deitu zuten. Neskak adin txikikoa dela adierazi zien; hortaz, beste kide batek gurasoei jakinarazi zien gertatutakoa. Mugimendu feministako kidearen esanetan, SOS Deietakoek Ertzaintzara bideratu zuten auzia, eta haiek jakinarazi zieten anbulantzia bat bidaliko zutela. Ertzain bat iritsi arte itxaron zuten, beraz.

«Abisatu ninduten ertzain bat zegoela kanpoan, eta berarekin hitz egitera atera nintzen. Esan zidan beraiek ebakuatu behar zutela», azaldu du feministak. Baina beste modu batera egitea egokiagoa iruditzen zitzaien eurei: «Guk uste genuen egokiena zela gurekin ateratzea, eta ez ertzainekin, bere intimitatea babesteko; hori adostu genuen Ertzaintzarekin, eta berez ez ziguten arazorik jarri».

Momentu horretan, Ertzaintzaren beste dei bat jaso zuela esan du, «ziurtatzeko patruila heldu zela». «Baietz esan nien, eta kontatu nien gu aterako ginela berarekin [biktimarekin]. Esan zidan ez zegoela arazorik, eta esplikatu zidan non zegoen anbulantzia». Baina telefonoa eskegi zuenean, egoera okertu egin zen: «Eskegi nuen, eta buelta eman nuenean jende pila bat zegoen txosnaren barruan, neska negarrez... eta eraman zuten». Ez daki ziur nork: «Badakigu udaltzainak eta ertzainak zirela, baina ez zeuden identifikatuta. Ez ziren gurekin hitz egin zuten ertzainak, beste batzuk ziren».

Orduan, mugimendu feministako partaidearen hitzetan, anbulantziara joatea erabaki zuten: «Anbulantziara joan ginen, amari esan geniolako telefonoz neskarekin egongo ginela momentu oro. Zer gertatu zen jakitera joan ginen, eta momentu horretan identifikatu gintuzten». Iritzi dio gisa horretako jokaerekin mugimendu feminista «kriminalizatu» nahi dutela.

Jokaera «zabarra»

Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak nabarmendu du bi kideek neska gaztea artatzea «oztopatu» zutela, eta haren osasuna arriskuan ipintzea leporatu die: «Jarduera zabar horrekin arriskuan jarri ahal izan zuten biktimaren osasuna». Haren esanetan, ziztada kasuetarako ezarrita daukaten protokoloa ez betetzea «larria» da: «Bi pertsona horiei desobedientzia delitu larria leporatu ahal izango zaie».

Kontrara, Ertzaintzaren lana nabarmendu du sailburuak: «Zorionez, Ertzaintzak lortu zuen emakume gaztea artatzea. Anbulantziara lagundu zioten, eta anbulantziak ospitalera eraman zuen azterketa sakona egiteko».

Ertzaintzako Esan sindikatuaren kritikaren ostean egin ditu Erkorekak adierazpenok. Sindikatuak neurriak hartzeko eskatu zion atzo Segurtasun Sailari, baita arduradunak epailearen aurrera eramateko ere. Besteak beste, sindikatuak feministei aurpegiratu zien «antisozialak» eta «totalitarioak» izatea.


Summary: Osasunako ikuskatzaile bat atxilotu dute adingabeen aurkako sexu abusu kasu bat egotzita. Oraingoz ez dute gizonaren biktimarik atzeman taldean

Osasuna futbol taldeko ikuskatzaile bat atxilotu dute adingabeen aurkako sexu abusu kasu bat egotzita. Osasunak ohar bidez jakinarazi duenez, Errioxako taldeekin duten harremanaz arduratu da gizona, «beraien beharrak talde gorritxoari jakinarazteko», eta ikuskatzaile modura txostenak ere egin ditu gazteen eta kadeteen partidetan. Ordea, inoiz ez da izan entrenatzaile. Taldeak azaldu duenez, gainera, ekainetik ez du lanik egin taldearentzat, eta jakinarazi dute kontratua etetea erabaki dutela. Gizona Errioxako (Espainia) Varea klubeko entrenatzailea izan da larunbatera arte.

Oraingoz ez dute atzeman Osasunan atxilotuaren biktimarik. Osasunaren esanetan, familientzako arreta zerbitzu espezializatu bat daukate, «jokalarien bizitza pertsonalean edo ikasketetan edozein aldaketa atzematea ahalbidetzen duena», eta oraindik behintzat ez dute gizonari lotutako kasurik atzeman.


Suomieraren eta Itakaren arteko bidaia

Summary: Suomieraren eta Itakaren arteko bidaia. Bizitzako planetatik kanpo zegoen suomiera; alta, barneraino sartu zitzaion, mundu ikuskera berria eman zion, eta geroa net baldintzatu. Itakarako bidaian bezala, egitarau hetsia baino, irekia nahiago baitu. Itzultzaile bilakatu da suomierari esker, baina zintzoki aitortu du itzulpengintzak bere mugak dauzkala.

Hizkuntzarako bidaia zentzu denotatiboan egin zuen Joseba Ossak (Zumaia, Gipuzkoa, 1964): Euskal Herria uztearekin hasi baitzen hizkuntzak ikasten. Alta, nork usteko zukeen haren mapa linguistikoa Finlandiaraino hedatuko zenik? Eta Finlandia sartuko zenik haren izatearen muineraino? Aurreikusitako planek ez zuten ikusi lengoaia Ossaz jabetzen: «Ez zen planean sartzen». Eguneroko planeta suomieraz hasi zitzaion itzulika, bere itzultzaile ofizioa ere deliberarazteraino.

Euskal Herria 17 urterekin utzi zuen lehenik, urte sabatikoa hartu baitzuen komunitateetako bizitzak aztertzeko: «Iraultza handietan ez nuen jada sinesten, bai txikietan». Frantziako eta Kataluniako lurretan barrena ere ibili zen, bertako lengoaiak eta komunitateetako kodeak ikasteko. Hizkuntzen bidaia abiatua zuen; bere baliza frantsesak eta katalanak bete zioten. Irakasletza ikasi zuen gero, Donostian, «euskarazko ikasketa bakarrak zirelako»; etxeko lengoaia izan du betitik iparra. Baina ez ditu baztertu gainerako puntu kardinalak: Homerok Itakarako bidajean kontatzen duen bezala, bidea bera bidaia izan baitu Ossak, ezustekoei edekia, bizitzaren paradetan paratuz. Aldi berean, komunitarismoa bistatik galdu gabe, Donostiako Emausen sartu zen, langile eta ikasle aldi berean, 1984an. Bi urtez hala ibili zen, ikasketak akitu arte: «Komunitate bizitzan krisia izan nuen, eta erabaki nuen alde egitea. Hor hasi zen nire bidaia». Erabaki zuen giza ernaldi batez Europa kurritzea, Zumaiatik urrian ilki eta uztailean Finlandiara heltzeko. Helburua bete zuen.

Joseba Ossa. Andoni Canellada, Foku

Finlandiarako tira ukan zuen, Donostiako Emauseko lankide finlandiarraren eraginez, erran baitzion Helsinkiko Emausen lana lor zezakeela. Baina hori ez zen helmugaren helburua baizik izan, bidaiarenak bi izan baitziren: «Alde batetik, komunitate bizitza ezagutzea, botere harremanak nolakoak diren, gatazkak nola konpontzen diren... Han elkartu ginen. Hizkuntza sorpresa galanta izan zen; usainik ere ez nion hartzen, ez nekien nolako itxura zeukan ere. Bestetik, hizkuntzak ikasi nahi nituen: bi hilabetez Katalunian egon nintzen, lau hilabetez Frantzian eta Belgikan. Eta, gero, Finlandiara joan nintzen».

Ustearen usteldura

Bizikleta helmugarat heldu zen nahi zen tenorekoz, baina orduko oreka ez zen luzerako xutik egon. Itakak atakatu zuen Ossa: finlandierak bere begitartea erakutsi zuenean. «Tutik ere» ez baitzekien, baina lekutan zen uste izatetik suomiera zeinen urrun zegoen beragandik: «Ordura arte, hirietara iristean, centre, center... bilatzen nuen; han, ordea, keskusta zen. Telefono kabina bilatzeko, phone, téléphone, telèfon aurkitzen nuen; han ez, puhelin zen! Sorpresa galanta hartu nuen jakitean suomiera ez dela hizkuntza indoeuroparra; geurea bezala. Istorio berri bat hasi zen orduan».

Helsinkiko keskusta ediren zuen, bai ere hango Emaus, eta hasi zen hortxe lanean, aurreikusi bezal-bezala. Baina jiten ikusi ez zuena bertze zerbait izan zen: Finlandia bere baitako keskusta-raino errotik sartzea. Denak errateko, interes linguistiko hura bizitza bera amodioaren istiluan sartuko zion enkontru batek bideratu zion; hain xuxen ere, bikotekidea izanen zenak: «Miarekin [Rissanen] maitemintzea izan zen finlandiera ikasteko detonatzailea». Izan ere, Emausen talde «oso atseginak» egin baitzion batzarri, Frantzian ez bezala, han «oso piramidala» baitzen egitura: «Hiru neska polit zeuden, jator, boluntario, adineko jende asko ere bazen, jatorrak eta oso irekiak, atzerritarrekin ere bai. Hiru nesketako bat zen Mia, eta hasi zen halako harreman berezi bat, sintonia handiarekin, eta interesa pizten hasi zitzaidan, eta zerbait gehiago geroago. Magnetismoa sortu zen, eta irteten hasi ginen. Halako batean, etxetik 4.000 kilometrora nintzen, maiteminduta, laster joan beharra...».

Orduan ez ziren urrun ibiliko Garik kantatzen dituen Bernardo Atxagaren eleak: «Egun finlandiar luze-luze bat/ Aldatu al liteke bizimoduaz erabat/ zenbat aldiz hasi liteke zerotik/ galdera zailak ziren baina ez zuretzat/ zu nire laguna zara, maite zaitut».

Udako egonaldia izan behar zuena bortz hilabetez luzatu zuen Ossak, «bizitzari irekia», erabat legez kanpo; Europako Batasunik gabe, turistak ezin baitzuen hiru hilabete baino haboro han egon.

Bidaiak hizkuntza bat haboro ekarri zion, beraz, eta hizkuntzak barne bidaia berria; horretarako asmorik gabe heldu bazen ere, ikusi zuen suomiera ikastea bertzerik ez zuela, mintzaira hark harrapatu baitzuen, «33 urtez etxeko hizkuntza bilakatzeraino».

Uda luzetik landa etxeratu zen aitaren tailerraren eraikuntza lanetan aritzeko peoi gisa, «sos batzuk ateratzeko». Ondotik, Finlandiarat itzuli zen; aldi hartan, ordea, bi urte eta erdiz egoteko.

Enpatiaren plazan

Ossa oroit da suomierarekin topo egin zuen lehen aldi hartan euskaldun gisa enpatia sentitu zuela: «Euskara ematen zuen horrek». Asko, adibidez, hango altzari fabrika baten izena da. Gainera, bidaia hartan usaiakoa bilakatu zitzaiona puskatu zitzaion: «Frantsesek, alemanek, suediarrek... ez dakite ezer euskarari buruz, eta orduan banuen nik pilotu automatiko bat jarrita; zapaldu, eta botatzen nuen nongoa nintzen, zer zen gure hizkuntza... Baina Finlandiara iritsi, eta ez nuen azalpenik eman behar». Baski erratearekin aski zen; gehiagokorik gabe, jendeak kokatzen zuen Ossaren jatorria. Gutitua izana da suomiera, eta ahaideak dauzka Estonian, Laponian eta Hungarian; oro hizkuntza fino-hungariarren familiakoak dira. Alta, elkarren artean entelegagaitzak.

Joseba Ossa. Andoni Canellada, FOKU

Hala, Finlandiako heziketan barneratua dute, eta erraten diete Europa hegoaldean ere badela hizkuntza ez-indoeuropar bat, suomiera bezain zaharra dena: «Orduan ulertu nuen zergatik jendeak ez zidan galdetzen nire hizkuntzaren jatorriaz». Are, ailegatu berritan, euskara ikasten ari zen finlandiar bat batu zuen, zeina Donostiako hiru damatxo kantatzen hasi baitzitzaion.

Horiek hola, euskarak hamazazpi kasu dauzkan bezala, suomierak hamasei. Ossa bi lengoaien arteko antzekotasunez ohartzen hasi zen: «Haiek ere genitiboa n-rekin egiten dute, guk bezala, -(re)n; maitemindu nintzen hizkuntzarekin ere, eta erabaki nuen han gelditzea ikasi arte».

Enpatia zen sentitu zuen lehena, baina gerora ohartu zen suomiera euskara baino egoera askoz hobean dagoela, sustut 1917an lortutako independentziatik aitzina martxan ezarri zuten hizkuntzaren berreskurapenari esker. Izan ere, ordura arte, suediera lehenik (600 urtez) eta errusiera gero (120 urtez) izan baitziren jendartearen esparru eta funtzio guzietako lengoaia dominatzaileak: unibertsitatean, administrazioan, irakaskuntzan, diplomazian, politikan... «Ehun urtean berreskurapen oso-oso bizkorra lortu zuen; normalizatzea; den-denak finlandiera hutsez funtzionatzea. Eredugarriak dira: Txillardegi eta Andoni Sagarna han ibili ziren haiengandik ikasteko».

Den orratzik meheenak bere itzala du; Finlandiarena salatu du Ossak, Laponiako samiera ahaidea gutxitua baitu, dominatua: «Haien bekatua ere badaukate, nahiz eta ez duen zerikusirik Frantzia edo Espainiarekin, ez dira hain zapaltzaileak». Hortaz, euskara bi hizkuntza horien egoera soziolinguistikoaren artean kokatzen du itzultzaileak: «Samieraren ondoan, gu oso-oso ondo gaude; gu baino askoz ere okerrago daude: hiztun gutxi dauzkate, sakabanatuak, konplexu handi samarrak, Interneten duten presentzia hutsaren hurrengoa da... Aldi berean, finlandiarrak eredugarriak dira, gu baino askoz hobeto dauden aldetik». Penaz, baina aitortu du euskaraz bizitzeak dakartzan zailtasunengatik hizkuntza normalizatua hitz egiteak badakarrela «lasaitasun bat».

Azpimarratu du, bortz aldiz Euskal Herria neurtzen duen lurraldean, 5.000 hiztun baizik ez dauzkala samierak. Garbi du Inari eskualdeko dialektoa hilen dela, egoeraren larriak konbentziturik.

Finlandiako egonaldiaren paradaz baliatu zen Ossa Laponiara lau aldiz joateko; artean, kausitu zuen elur oreinaren bilketa batean parte hartzea, eta hori finlandiera ikasteari esker: «Oso zaila izan zen sartzea, baina euskaldun gisa lortu nuen. Ijito batek bere ezkontza batera gomitatzea bezalakoa da elur oreinen bilketara joatea». Ohartarazi duenez, samiera suomieraren ahaidea bada ere, herria genetikoki ipar poloari lotua da, inuitekin-eta: «Hizkuntza, ordea, finlandieratik hartu zuten, uste dut kolonizazioaren bidez, guk espainola hartuko bagenu bezala».

Bertzeak bertze, egonaldi haiek zuten Ossa idazle bertzelakatu, urte zenbaiten buruko karrikaratu baitzuen Inari Laponiako lore liburua (Begiko, 2018), duela 28 urte izkiriatua, zeinean sartu baitzuen testu bat samieraz: «Han nengoela ez neukan inondik ere idazle-itzultzaile profilik, orduan Emauseko iraultzaile txikia baizik ez nintzen. Baina bai pentsatu nuen ondo legokeela Euskal Herriko umeek ezagutu zezaten laponiarren bizitza nolakoa den, zer arazo dituzten guk bezala... Hori eduki nuen gogoan, eta handik hamar urtera atera nuen».

Itzuleran, itzulpengintza

Euskal Herriratu orduko sortu zen Ossa eta Rissanen lehen alaba. Lanean hasi behar orduan. Ossak deliberatu zuen irakasletzan aritzearekin batera itzulpengintzan ere murgiltzea.

Afera da itzulpengintza «oso ondo» joan zitzaiola: «Itzulpengintzan arrotz gisa neukan neure burua, baina lehiaketa batera aurkeztu nintzen bost aldietan lehen saria jaso nuen. Neure buruarengan konfiantza hartu nuen horrela». Epaileak, bertzeak bertze, Txillardegi eta Mendiguren Bereziartua izan ziren. Irizpideek galdatzen zuten hizkuntza batetik bertzerat ahal bezain zuzenak izatea; hala, Ossak itzulitako lan horiek lehenago ailegatu dira euskararat ingeleserat baino: «Pentsatzen nuen hizkuntza exotikoagatik zela, baina ez, hizkuntza garbia eta eguneratua zelako eman zidaten; hala, sarkina sentitzearen konplexua kendu zitzaidan».

Polikiño-polikiño, horri eskaini zion bere lan denbora osoa, autonomo gisa hatsarrean, Bakun enpresa sortu zuen arte, 1998an: «Ezin iritsiz, krisi bat izan nuen, hain perfekzionista nintzen epeetan iristeko, testuak bikain uzteko... Medikuak esan zidan enpresa sortu behar nuela; alta, ni bohemioa nintzen, traperoa... Baina bai, beharrezkoa zen».

Gauzak horrela, 30 urtean bi nobela baizik ez dituzte finlandieratik euskararat ekarri; lanaren gehiengoa euskarak eta espainolak hartzen baitute Bakunen.

Bere buruari harrika aritu da, aitortu baitu hizkuntzek mundu ikuskera bana dutela, eta itzulpenek, hoberenak izanik ere, ezin dutela hori osoki eman: «Hizkuntza bakoitzak mundu bat zabaltzen dizu. Finlandian ia-ia bertako batek bezala ikusten ditut gauzak, hizkuntzari esker. Deskribatzeko zailak diren ñabardurak dauzka hizkuntza bakoitzak, sentitzen dituzunak, itzultzean galtzen direnak. Etxekalte ariko naiz: itzulpengintzak mugak dauzka, ezin baita finlandiar literatura ulertu itzulpenaren bidez. Usaina hartzen diozu... baina ez duzu berdin bizitzen. Beraz, aukera dagoelarik, beti jatorrizko hizkuntzan irakurtzen dut, mundua zabaltzen dizu, barrutik ikusteko aukera ematen dizu».

Horregatik, alarma jo nahi du, 30-50 urtetan munduko 6.000 hizkuntzetatik erdiak galduko direla iragarria baitu Unescok: «Galera ikaragarria da, bakoitzak mundu ikuskera bat daukalako, eta hori ez da berreskuratuko. Paradigma ekologikoaren barruan sartu, eta berdin jokatu beharko genuke. Ingelesa oso ongi da bidaiatzeko, baina uniformetasunera garamatza, hizkuntzarekin batera kultura galduz».

Preseski, Finlandian «ezinbestekoa» den saunaren kulturaz proiektu bat martxan du Ossak: Euskal Herria eta Finlandia sauna batean lotzen dituen liburua. «Jendeak ez du usainik ere harrapatzen zer den sauna bat; jendea bertan jaiotzen zen, eta, hil eta gero, bertan garbitzen zuten». Udazkenerako prest izanen du.


Zoriz mundu bat zabaltzea

Summary: Zoriz mundu bat zabaltzea. Errumaniara eraman zuten Arte Ederretako ikasketek, eta Bartzelona, Mosku eta San Petersburgora, gero, eslaviar hizkuntzek zein errusiar literaturak sortutako lilurak. Errusieratik euskarara hiru liburu ekartzea izan da bidaia horren azken nasa, oraingoz.

Arte Ederretako karrera egiten ari zela, Erasmus beken bidez beste herrialde batera joateko aukera suertatu zitzaion Aroa Uharteri (Leitza, Nafarroa, 1984). «Bazen mapa bat nora joan gintezkeen jartzen zuena», gogoratu da. Alemania, Ingalaterra... aukera ohikoagoak izaten ziren ikasleen artean. Baina maparen beste puntu batean jarri zuen berak hatza: Errumanian. Han igarotako hilabeteetan errumaniera ikasi zuen, eta literatura errusiarrarekin zaletu. Orduan ez zuen usteko mapako txoko hura aukeratu izanak mundu berri bat zabalduko zionik, baina han hasitako bidaiak Bartzelona, Mosku eta San Petersburgo izan zituen hurrengo geltokiak. «Inportantea izan zen; uste dut horrek markatu zuela ondorengo norabidea. Segur aski, erabaki ez oso kontziente bat izan zen, baina ondoren pila bat eskertu dudana, ezagutu ahal izan dudalako hau dena». Hizkuntza eslaviarrak eta haien herrialdeetako historia eta literatura dira hau dena hori, baita itzulpengintza lana ere. Ordutik, hiru liburu ekarri ditu errusieratik euskarara.

«Besterik gabe, interes berezirik izan gabe» hautatu zuen Errumania Uhartek; artean ezer gutxi zekien hizkuntzaz eta herrialdeaz, baina, dioenez, bazuen jakin-mina herrialde komunisten historiaz eta karreran pixka bat landutako errusiar arte abangoardistaz. 2005ean abiatu zen hara, sei hilabeterako. «Hilabete politak pasatu genituen. Errumaniera ikasteko hilabeteko ikastaroa eman ziguten, eta, han bizi ginela, errumanieraz moldatzen ginen. Niretzat kristoren satisfazioa izan zen hizkuntza ikastea, gustura egin nuen». Gogoan du leku askotako gazteak zeudela ikasle egoitzan, ekialdeko herrialdeetakoak batez ere. «Hor bazen hizkuntzen oso saltsa polita».

Aroa Uharte. Iñigo Uriz, Foku

Aurrez «deus» ez jakin arren, errumaniera ez zitzaion ikasteko «hain zaila» iruditu. Orduan piztu zitzaion Ekialdeko munduarekiko interesa ere. «Han ginela, ez dakit nondik nora, Dostoievski eta Tolstoi irakurtzen hasi nintzen; buruan daukat nola liluratu ninduen Krimena eta zigorra-k, eta pentsatu nuela: 'Hau errusieraz irakurri nahiko nuke nik!'».

Errusian «murgiltzea»

Amaitu zuen egonaldia, itzuli zen etxera, eta bukatu zituen ikasketak. Baina hor segitzen zuen lilurak. «Uste dut hizkuntzek sortu zidatela hori hasieran, eta, gero, literatura errusiarra ezagutzeak. Eta bizitzaren zirkunstantziak: karrera bukatu, eta zer egin pentsatzen hasita, beste zerbait ikastea erabaki nuen». Hautu bat egin behar, eta zoriaren eta barne bulkadaren arteko zerbaitek eraman zuen erabakia hartzera. «Akordatzen naiz, Interneten 'errusiar literatura'-edo sartu, eta ailegatu nintzela Bartzelonako Unibertsitateko Eslaviar Filologiako atarira. Programan, errusiera, Errusiako historia, literatura-eta irakasten zutela ikusi nuen. Eta pentsatu nuen horixe egin nahi nuela».

Bartzelonara jo, eta, bost urtez, horiek denak landu zituen, baita katalana, poloniera, errumaniera gehiago ikasi ere, herrialde horien nahiz beste batzuen literatura eta historiarekin batera. Horiek ezagutzea hizkuntza ikasteko oso garrantzitsua dela uste du. «Asko laguntzen du, eta beste ikuspuntu bat ematen dizu, beste lotura bat egiten duzu hizkuntzarekin; ez da bakarrik funtzionala zarela, baizik eta uler dezakezula pixka bat zer pentsatzen duen edo nondik heldu den jende hau, zer historia izan duen... Gainera, nik beti lotu izan dut hizkuntza literaturarekin, hori zen nire motibazio nagusietako bat. Eta literaturaren bidez historia ere ukitzen duzu».

Ikasten ari zela, Moskun sei hilabeteko egonaldia egiteko aukera sortu zitzaion 2011n. Ordurako «dezente» landua zuen errusiera; «baina kristoren shocka izan zen hala ere». Bakarrik iritsi zen hiri handi hartara, urtarrilean, eta elurpean, maleta handi bati tiraka jo zuen unibertsitatera. «Moskun badira Stalinen garaiko zazpi eraikin erraldoi, eta horietako bat da MGU Moskuko Estatu Unibertsitatea. Hamar mila ate eta ez dakit zenbat pasillo, igogailu dituen eraikin hartara joan nintzen, eta dena zen... handia, berria, hotza, negua, hizkuntza ez entenditzea...». Pixkanaka, baina, egokitu zen. Unibertsitateko egoitzan bizi izan zen, hizkuntza ugaritan mintzo ziren 13.000 ikaslerekin.

Karrera amaitzean, Euskal Herrira itzultzea erabaki zuen. «Nik sumatzen nuen behar nuela nire hizkuntzan bizi». Baina beste aukera bat jarri zitzaion begien aurrean: beka berri batzuen bitartez, San Petersburgora master bat egitea. «Oso diferentea» izan zen esperientzia, Moskukoaren aldean. «Hango historia irakasle baten etxean izan nintzen, eta hasieran kosta egin zitzaidan, baina gero ederra izan zen, asko ikasi nuen. Nolabait intelligentsia errusiarraren parte sentitzen zen familia bat zen; hizkuntza pila bat zekizkiten, sukalde osoa hiztegiz betea zuten, eta asko irakasten zidaten». Urtebete egin zuen han, eta «murgiltzea erabatekoa» izan zen.

Horri esker, errusiera informalagoa ez ezik, literatura ere sakonago ezagutu zuen. Eta Errusiako gizartean pisu handia duela egiaztatu zuen. «Beti esaten da, eta hala da». Historiari lotuta azaldu du arrazoia: XIX. mendearen hondarrera arteko lege zurrunak, XX. mendera arteko tsarismoa... «Zentsura giro hartan, literatura espazio bat zen pentsamendua modu libre batean garatzeko, baita filosofia ere. Hala ulertzen da, adibidez, Tolstoi ez zela bakarrik idazlea, baizik eta filosofoa, pedagogoa... Gero, XX. mendean ere eduki zuen pisua». Horren lekuko da, Uharteren ustez, garai guztietan errepresaliatuak izan diren idazleen kopurua ere; Puxkin, Bulgakov, Xalamov... «Literatura zorrotz kontrolatu izan du aginteak, bazuelako botere bat».

Pisu horren zantzuak erraz sumatu ohi zituen kalean: metroan jendea irakurtzen, poesia errezitaldiak tabernetan... «Badituzte literatur erreferente argi batzuk; adibidez, Puxkin. Bada errusieraz esaera bat, 'Puxkin da gure dena', haientzat harekin hasi zelako dena, eta han edonork daki haren bertsoren bat». Uhartek uste du errusiarrak jabetzen direla beren literaturak letra unibertsaletan duen pisuaz. «Badu prestigioa kanpoan ere; haiek badakite, eta oso harro daude».

Aroa Uharte. Iñigo Uriz, FOKU

Batez ere klasikoen lanak landu zituen berak karreran, baina XX. mendeko idazle batzuk ere klasikotzat har daitezkeela dio. «XIX. mendea urrezko aroa izan zen, Puxkinekin hasi, eta Dostoievski, Tolstoi... XIX. mendearen bukaerari, berriz, zilarrezko aroa esaten zaio, eta poesia sinbolistan hor daude Blok, Tsvetaieva... Eta, bere gorabeherekin, XX. mendeko literatura ere oso inportantea izan zen; guretzat, kasik klasikoak dira Akhmatova, Babel, Bulgakov...».

Halere, uste du Euskal Herrian «gutxi samar» ezagutzen dela errusiar literatura. «Gu, azkenean, Mendebaldeko munduaren parte gara, kultura anglosaxoia bazter guztietatik ailegatzen zaigu, baina Ekialdekoa, gutxi. Minimoa ezagutzen dugu, eta itzulita dagoena ere minimoa da; hortik kanpo dagoen guztia ez da ailegatzen». Jatorrizkotik itzultzea azken 30-40 urteko kontua dela dio, eta, bereziki, Literatura Unibertsala bilduman atera direla, klasikoak batez ere —Turgeniev, Gorki, Lermontov, Gogol...—. Garaikiderik ere itzuli da azkenaldian, Katakrak eta Pasazaiteren eskutik bereziki. «Baina, orokorrean, euskarara itzuli diren idazleak kanonikoak dira». Are gutxiago dago zenbait generotan; poesian, esaterako. «Igual 30 bat liburu itzuli dira euskarara, eta ipuinak edo nobelak izan dira gehienak».

Garaiaren printzak, hitzetan

Hiru lan euskaratu ditu berak urteotan. Sergei Dovlatoven Filiala (2017, Katakrak) izan zuen lehena, Amaia Apalauzarekin lau eskutara itzulia. «Amaiak Maleta itzuli behar zuenean [Dovlatovena, 2014an Literatura Unibertsala bilduman plazaratua], laguntza eskatu zidan errusierarekin, eta harremana egin genuen. Niretzat oso probetxugarria izan zen ikusteko zer zen itzultzea, zeren ez nekien zer eskatzen duen, nolakoa den prozesua... Gero, berak proposatu zidan Filiala, liburu osoa, elkarrekin itzultzea». Gustuko liburua du. «Dovlatov kasik klasiko bat da, nahiz eta XX. mendearen bukaerakoa izan. Estilo oso zuzena du, oso esaldi motzak eta sinpleak erabiltzen ditu, baina ahozko hizkuntzatik eta argotetik ere parte handi bat dauka. Ni orduan ohartu nintzen askoz ere zailagoa zela niretzat hori itzultzea, Tolstoi baino, adibidez».

Ondoren ekin zion Leninen Estatua eta iraultza saiakerari (Txalaparta, 2020). «Enkarguz ailegatu zitzaidan aukera, eta kristoren ilusioa egin zidan, 'Egiatan? Proposamen bat jaso dut!'», oroitu da, irriz. Oso bestelako lana zen, saiakera politiko bat, «garai konkretu batean idatzitakoa, eta pentsa zer garai... Horretan, adibidez, oso aberasgarria da historia ezagutzea, eta, aldi berean, hori itzuliz asko ikasten duzu garaiaz». Idazkeran ere sumatzen da sortu zuen garaia. «Oso denbora gutxian idatzi zuen, hilabeteko tartean-edo. Ez da testu oso landua, baina kostatu zitzaidan, uste dut kristoren ardura sentitu nuelako Leninen testu bat zelako».

Aurrez irabazia zuen Literatura Unibertsala bilduma osatzen jarraitzeko EIZIEk antolatzen duen itzulpen lehiaketa, baina Leninenaren ostean euskaratu zuen Alexandra Kollontairen Erle langileen amodioak (Erein, Igela, 2020). Lagin bat aurkeztu eta balekoa zela ikusteak lasaitasuna eta segurtasuna eman zizkion, eta, Leninenaren aldean, «askoz ere atseginagoa» egin zitzaion testua. Hartan ere garaia irakurtzen dela uste du. «1923an idatzi zuen, iraultza egiteko prozesu bete-betean zebilela, eta badu azkar idatzitako testu baten kutsua. Gainera, mundu guztia alfabetatu nahian zebiltzan garai hartan, eta Kollontaik idazten zuen denek ulertzeko asmoz, eta emakumeengana ailegatu nahian, ordura arte ez zeudelako literatur sisteman, ezta irakurle gisa ere». Horregatik darabil «hizkuntza nahiko sinplea» idazleak. «Zailtasun handiena, berriz ere, kolokialtasun hori, tonu hori aurkitzea izan zen».

Jatorrizko hizkuntzatik euskaratu ditu hirurak, baina dakizkien beste hizkuntzetako itzulpenak ere baliagarriak izaten zaizkio kontsultarako. Bidelagunak ere topatu izan ditu. Batetik, Errusian ezagutu zuen jendearekin argitu izan ditu zalantzak; bestetik, Apalauza, Xabier Olarra eta karrerako kideekin ere kontsultatu izan ditu. «Nik uste dut ez dudala deus ere bakarrik egin, beti daude inguruan laguntzaileak».

Beti izango da zer itzulia

Egun, Euskal Herrian bizi izanda, hizkuntza mantentzea du erronka. Ulermenari errazago eusten dio, irakurriz, adibidez: «Liburu elektronikoak izugarrizko laguntza dira, zeren, irakurtzen ari zarela, ulertzen ez duzun hitz horretan klik egin, eta hiztegiko definizioa agertzen zaizu. Osotara ezagutzen ez duzun hizkuntza batean irakurtzeko hori da modu praktikoena». Errusiako lagunekin harremana mantenduz, podcastak entzunez, filmak ikusiz ere eutsi dio, eta orduan baino errazago ere irakurtzen du, baina uste du azkarrago galtzen direla hitz egiteko eta idazteko gaitasunak.

2017an Errusiara itzuli zen astebeterako, eta buruan baditu hara joateko plan gehiago ere —transiberiar trena du begiz jota—, baina, egungo egoeran, ez daki noiz gauzatu ahalko dituen. Itzulpengintzatik bizibidea ateratzea ere zaila ikusten du, baina liburu gehiago itzultzeko aukera izango duela espero du. «Iruditzen zait errusieratik beti egongo dela zer itzuli, eta hori gauza ederra da».


Summary: 21 urteko andoaindar bat hil da trafiko istripu batean, Sorian. Astelehen goizean gertatu zen ezbeharra. Zaurituta gertatu dira beste hiru gazte, 20 eta 22 urte bitartekoak.

21 urteko gazte andoaindar bat hil da Soriako (Espainia) Hijonosa del Campo herrian, autoa bidetik atera ondoren. Lau lagun zihoazen denera autoan; beste hiru gazteak zaurituta eraman zituzten; haietako bi, larri. 7.44an gertatu zen ezbeharra, SO-P-2003 errepidean.

Larrialdi zerbitzuak joan zirenerako, hila zen 21 urteko gaztea. Hiru zaurituetako bi anbulantzian eraman zituzten Soriara. Hirugarrena, larri, helikopteroz eraman behar izan zuten Zaragozako ospitalera.

Hildakoak Andoaingo Leizaran eskubaloi taldean jokatzen zuen, senior mailan. Minutu bateko isilunea egin dute haren oroimenez, astearte arratsaldean, Andoaingo (Gipuzkoa) Zumea plazan bilduta.


Itzal jokoetan aritzea

Summary: Itzal jokoetan aritzea. Ia berrogei urte daramatza Fernando Reyk itzulpen lanetan, italieraren eta euskararen artean. Lotsaz onartu du ez dela bidaiatu zalea, baina liburuak baliatzen zaizkio Danteren hizkuntzaren munduan murgiltzeko, betiere ofizioa ilunpean mantenduz.

Urteak dira langile ikusezinez osaturiko armada bat lanean aritzen dela irakurleen plazer hutserako. Itzultzaileek «oharkabean pasatzea eta itzalean gelditzea bilatzen dute». Horixe dio Fernando Reyk (Iruñea, 1961), bere ibilbide osoan 70 lan inguru itzulita dauzkala. Egun, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Euskararako Atal Teknikoan dabil lanean, baina berak itzulitako obrak orriztatuz, Erresuma Batura bidaia dezake irakurleak, Sherlock Holmes detektibeen abenturei segika, edo Italia iparraldera joan daiteke, antifaxismoaren gorabeherak ezagutzera, edo poeta turkiar baten memorien artera. Bai baitago hizkuntzetara bidaiatzerik.

27 urterekin hasi zen itzultzaile gisa, bokazioa betidanik izan badu ere. Edo, berak dioen bezala, izan badugu, pluralean. «Iruñean batez ere, euskaldun guztiok gara itzultzaileak, ez baitago modurik herri honetan euskaraz bizitzeko itzultzaileak ez bagara». Medikuntza ikasi arren, beti izan du harremana euskal filologiarekin: irakaskuntzan aritu zen hainbat urtetan, eta, Nafarroako lehenbiziko itzultzaile talde administratiboa sortzeko aukera azaldu zelarik, oposizioak prestatu zituen. «Lanpostu hori lortu nuen beste sei kiderekin batera. Orduan hasi ginen zazpi txoro: lehen itzultzaileak Nafarroako Gobernuan». Irriz ekarri du gogora.

Italiar penintsulatik euskararen lurraldera igarotzen da Rey, hizkuntzen artean. «Italiera oso hizkuntza polita iruditu zitzaidalako, ikastea erabaki nuen. Hurbilekoa dugu». Iruñeko Hizkuntz Eskolan eman zuen izena, bertze lagun batekin, eta, berehala, Danteren mintzaira erabat erakargarria egin zitzaion. Izan ere, bere bi zaletasunak bildu zitzaizkion espazio berean: irakurtzen zituen italierazko obrak euskaratu zitzakeela ohartu zen. Ondorioz, itzulpen andana landu du urteekin, eta «denetik» egin du: haur eta gazte literatura, narratiba, poesia eta saiakera.

Fernando Rey, itzultzailea. IDOIA ZABALETA / FOKU

Hizkuntzalari guziek amets egin dute noizbait ikasi duten hizkuntzan hitz egiten den herrialdea ezagutzearekin. Reyk ere bai, baina onartu du ez dela bidaiatu zalea. Halere, izan du aukera Italian gutxi batzuetan egoteko, eta oroitzapen goxoak ditu. «Lehenbiziko aldian, kontaktua egin nuen hiriburuan dagoen elkarte batekin: Associazione Culturala Elkartea, Erromako Euskal Etxea izenekoa, euskaltegi modukoa dena. Unibertsitate popolare bat zen, irekia eta askotarikoa, eta hango ikasleek plazer hutsagatik ikasten zuten euskara. Oso esperientzia bitxia izan zen: hitzaldi bat eman nuen italieraz, bi hizkuntzen arteko loturari buruz, eta ezagutu nituen hango... erromatarrak!», azaldu du, nostalgia ariketa batean. Ondotik, bertze bitan itzuli zen, beti Erromara. Ez da sekreturik: bide guziak hara doaz.

Italiar idazleei dagokienez, sarritan erran izan da Elio Vittorini idazlea ez zela inoiz joan Ameriketara, nahiz eta estatubatuar anitzen lana itzuli. Hari jarraikiz, Reyk iritzi bera du itzulpengintzari eta (ez)bidaiatzeari buruz. Izan ere, bidaia beharrezkoa ote den ari da berekiko, eta, anartean, bertze tresnetan atzeman du plazera. «Esan dezagun literaturak aukera ematen duela bidaiatzeko, autoa edo hegazkina hartu gabe. Arriskurik edo mugitu beharrik gabe, azken finean». Iruñeko Txantrea auzotik trankil aritzen da, bere bidaia propioa osatzen. «Liburuen bidez, beste toki edo garai batzuetan murgil gaitezke; beste buru-bihotz esperientzia edota sentimendu interpretatzen ahal dugu», ziurtatu du.

Orrien ispilua

2014an, Lorenza Mazzetti zinema zuzendariari eta idazleari egin zion bisita, Xabier Olarra lankidearekin batera. Igela argitaletxeak haren obra bat argitara eman zuela eta, kontaktua egin zuen Florentziako autorearekin, eta elkarrizketa bat egin zioten bere etxean bertan, Argia aldizkarirako. «Harreman polita sortu genuen, eta gero gonbidatu gintuen berera. Handik urtebetera itzuli nintzen andrearekin eta seme-alabekin, eta elkarrekin afaldu genuen, denok eta haren kuadrillak. Poeta kuadrilla zen, jende xelebre samarra». Momentu bitxitzat dauka oroimenean oraindik, «gutxitan bezalakoa». Bazkariaren alaitasunetik harago, bizi latza eta gogorra izan zuela Mazzettik, horixe laburbildu zuten elkarrizketan: jaiotzean ama hil zitzaion, eta aita istripuz handik urte gutxira, naziek izeba eta lehengusinak tiroz hil zituzten, eta pobrezian bizi zen. Ke bihurturik bidali zuten zerura idatzi zuten Reyk eta Olarrak, 2014an. «Zerua gainbehera dator liburuan [Igela, 2013], bere txikitako esperientzia kontatzen du, ikaragarri gogorra. Sekulako trauma eragin zion tragedia bizipen horrek». Reyk itzuli zuen liburua.

Italiar idazle aski itzuli ditu Reyk, literatura garaikidearen zerrendan: Antonio Tabucchi, Andrea Camilleri, Nanni Ballestrini, Alessandro Baricco, Susanna Tamaro, Natalia Ginzburg, Paolo Giordano, Gianni Celati eta Elena Ferrante, bertzeak bertze.

Maite ditu itzulpen lanak eskainiriko bideak, zerikusi handia baitute identifikazioarekin. «Azken finean, idazle baten lanean murgiltzen zara, edo bere asmo, estetika, sentimendu edo ideietan». Buru osoa sartzen du orri artean, eta bere isla aurkitzen du nolabait, liburua ispilu bihurturik. «Identifikatzeko balio du, baina ikertzeko ere bai: autorea nor zen, zer egin zuen». Batzuekin atxikimendua izan du: «zortea» dela dio.

Gianni Celatiren hiru liburu atera zituen Igela argitaletxeak, errate baterako, eta Reyk bi euskaratu zituen. Bertzeetan gertatu zen bezala, egilearen aholkuez baliatu zen itzulpen prozesuan zalantza batzuk argitzeko. «Oso goxo erantzuten zuen; gutun truke mesedegarria eta lagungarria izan zen». Hain zuzen ere, aipatu du bertze askotan kontsulta bide dituela bertze hizkuntzetako itzulpenak —gaztelaniazkoak, frantsesezkoak...— euskarazkoa itzultzeko, baina Celatiren kasuan, ez. «Literatura esperimentala egiten zuen, oso gauza bitxiak, inongo hiztegietan agertzen ez zirenak».

Igela, adiskide paregabea

Guizzardiren abenturak liburuaz ari da Rey. 1972ko obra da, Igelak 2006an kaleraturikoa. Celatik koma bakar bat ere gabe idatzi zuen liburu osoa. «Honetan, imitatu nahi izan zuen eskizofreniko baten buru produkzioa eta ideazioa. Ideia zurrunbilo bat». Onartu du kostata aritu zela proiektu horrekin, artisau lanean, eta harremana egin zuen idazlearekin, dudak argitzeko. «Batzuetan, berak ez zekien nola erantzun. Esan zidan pertsona eskizofreniko bati aditu ziola ospitale psikiatriko batean, eta halaxe jarri zuela, jakin gabe zehazki zer esan nahi zuen», kontatu du. Estutasunetik ateratzeko, idazleak aholku bat eman zion: «Tonura hurbiltzeko eta hobeki egiteko, proposatu zidan Euskal Herriko psikiatriko batean sartzea eta eskizofreniko euskaldunei entzutea. Ez nuen bete, inondik inora», oroitu du Reyk, irriz.

Lanean, Igela argitaletxearekiko harremanari emana da, atseginez. Areago: jendeak behin baino gehiagotan pentsatu izan du argitaletxea berea zuela, baina laguntzaile gisa ikusten du gehiago bere burua. «Itzulpenak besterik egiten ez duen argitaletxe bat da, eta gauza on asko ekarri dizkio euskarari». Lan harremanetik kanpo, adiskide du Xabier Olarra, sortzaileetako bat, «ia-ia edozertarako prest».

'Tradittore' edo

Igelarekin plazaratu zuen Pereirak dioenez ere, Antonio Tabucchiren Sostiene Pereira-ren itzulpena, 2006an, eta 2007an Euskadi saria irabazi zuen, prozesu luze baten ondoren. «Itzulpena oso gustura egin nuen, plazer hutsagatik. Patxadan, egin, utzi, berriz hartu, gero beratzen utzi... garbantzuak uzten diren bezala». Emeki, denbora ezinbestekoa baitzuen altxorra labetik ateratzeko.

Lorenza Mazzetti Florientziako idazlea eta Fernando Rey eta Xabier Olarra itzultzaileak. Erromara joan 2013an, eta autorearen etxean izan ziren, 'Zerua gainbehera dator' liburua euskaratu baino lehen. BERRIA

Itzultzaileei dagokienez, anitzetan aipatu izan da italierazko «traduttore, tradittore» dikotomia (itzultzailea, traidorea), argitan ezartzeko itzultzailearen dilema, lan fidelaren eta sorkuntzaren artean. Muga fin eta porotsu hori. «Batzuetan, traizioa egitea da bide hoberena itzulpen on bat egiteko; izan ere, urrundu beharra dugu jatorrizko testutik euskara ona sortzeko». Distantziakidetasunaren aldekoa egin da Rey, baina euskara atseginaren defendatzaile da beti. «Sormen lana da itzulpen lana? Tira, beti du sormenetik. Eta igual euskararen kasuan gehiago: oso hizkuntz ezberdina denez [latin hizkuntzen aldean], egiturari dagokionez, salto handiagoa egin behar, eta gehiago urrundu behar dugu jatorrizko testutik».

Elena Ferranteren Adiskide paregabea saga ospetsua ere euskaratu du Reyk. Napoliko tetralogia «potoloa» du bere lanetako bat, eta horrekin, bertzeak bertze, italierak duen berezitasunaz oroitu da. Eleberriak Napolin kokatuta daude, eta napoliera dialektoa gibelean da, protagonismo guzia hartu gabe. «Liburu batzuetan, presentzia handiagoa dute Italiako dialektoek. Kontua da italiera oso hizkuntza berria dela normalizazioaren ikuspuntutik. Duela 150 urte sortu zen bakarrik; beraz, bertako beste dialektoek pentsatzekoa ematen dute itzultzerakoan». Adibide batzuk: Andrea Camilleriren siziliera —«edo Camillerik duen italiera bitxia»—, Hilabete bat Montalbanoekin eleberrian (Igela, 2011); Natalia Ginzburgen «zenbait dialekto»; Pier Paolo Passiliniren Ragazzi di vita-ren romaneskoa, Erromako dialektoa —lan hori du esku artean oraintxe—. Berehala, euskararen baliokidearen galdera dator orduan mahai gainera. «Zer soluzio emanen diogu horri? Baliatuko gara euskal dialektoez horiek adierazteko». Dioenez, badaude arriskuak: «Batzuetan, gehiegi marraztu edo margotuz gero euskalki batekin, irakurlea Italiatik aterako da, eta Bizkaiko edo Nafarroako mutur batera eramanen duzu, adibidez».

Graal Saindua oraindik ez du aurkitu Reyk, baina gogoetak balio izan zion euskarari eta euskara batuari bertze buelta bat emateko. «Joera handiegia dago pentsatzeko euskara batuari buruzko pertzepzioa oso itxia dela», azaldu du. «Batua da euskarak jasoriko proposamena eta Euskaltzaindiak gero eta landuagoa duena; baina batuan gauza asko sartzen dira, jendeak batutzat ez dauzkanak». Eta batzuetan, hutsuneak hartzen du lekukoa. Itzuli ezin diren hitz horiek. Itzulezinak. The Guardian egunkariak bat hartu zuen, Ferranteren tetralogian, «ia itzulezina, baina berak hitz bat ematen dio, dena dela»: smarginatura. Gainezkaldi hautatu zuen Reyk, eta erdi asmakizun bat izan dela onartu, protagonistaren fenomeno bat sentiarazteko, «denak gainezka egin eta bere ikusmenean gauzek profila galtzen dutenekoa». Itzultzaileak ere, oro har, Ferranteren parekoak direla uste du Reyk. Hark bezala, nahiago dute testua izatea protagonista, eta ez testugilea. «Seinale ona da itzultzaileaz ez hitz egitea. Zubi lana besterik ez dugu egiten». Euskara argia liburuetan, eta ofizioa ilunpean: itzal jokoetan aritzen da Rey.


Summary: Getxoko Itzubaltzeta auzoko Nagusien Etxea ez eraisteko agindu dio udalari auzitegi batek. Ertzaintzak eta Udaltzaingoak hustu eta hesitu dute ingurua, eta hainbat lagun bildu dira protestara. Gune hori erretiratuentzako eremu bat da egun, eta euskaltegi bat ere badu. Elkarretaratzera deitu dute arratsaldean.

Ertzaintzaren Brigada Mugikorreko eta Getxoko (Bizkaia) Udaltzaingoko langileak Itzubaltzeta auzoko Nagusien Etxera joan dira gaur goizean gune hori hustera. Ez dira berriak eremu hori husteko asmoak; azken hilabeteotan behin eta berriz atera da gune hori eraisteko planaren gaia. Azkenean, gaur goizean joan dira duela hainbat urte auzo horretako gaztetxe zaharra izan zena hustera. Egun, adinekoentzako eta erretiratuentzako gune bat zen, eta euskaltegi bat ere bazuen. Arratsaldean, Bilboko Administrazioarekiko 3. Auzitegiak Getxoko Udalari agindu dio Nagusien Etxea ez eraisteko, epaileak halakorik esan arte behintzat. Nagusien Etxeko erabiltzaileek hasi zuten eraistearen aurkako prozedura judiziala.

Bizilagun batzuen arabera, Ertzaintzako agenteak eta udaltzainak goizean goiz joan dira auzora, 05:00 aldera. Gertatzen ari zenaren berri jakitean, lagun gehiago joan dira Nagusien Etxearen ingurura, eta poliziek jarritako mugaren alboan jarri dira, gune hori hustu ez dezaten exijitzeko. Hainbat lekukoren arabera, Ertzaintzako agenteek horietako hainbat lagun identifikatu dituzte, gertatzen ari zenaren argazkiak ateratzen saiatzeagatik.

Arratsalderako jendez hustua zen ingurua, baina beharginek han jarraitu dute ordu luzez Nagusien Etxea hesitzen. Bizilagunek protestara deitu dute arratsalderako: 19:30ean, Laboral Kutxaren ondoan. «Eraisketari ez. Nagusien Etxea aurrera» jarri dute zabaldutako mezuan.

Getxoko EH Bildu alderdiak gertaera salatu du sare sozialetan, eta gaineratu du EAJ eta PSE alderdiek lotura zuzena dutela gune horren eraiste planean: «EAJk eta PSEk euren mehatxua bete dute, eta Itzubaltzetako Nagusien Etxea desalojatzera eta tapiatzera etorri dira. Auzoa polizialki okupatu dute mehatxuka. Hau da euren eskaintza herriko nagusientzat. Lotsagarria benetan», esan dute.

Herritar, bizilagun eta gune hori erabiltzen duten erretiratu askok eta askok behin baino gehiagotan eskatu dute eraikina ez eraisteko, «historikotzat eta auzorako beharrezkotzat» jotzen dutelako. Horregatik, Getxoko Udalari eta Bizkaiko Foru Aldundiari eskatu diete eraikina eraitsi ostean egin asmo duten belaunaldi desberdinen arteko gune hori beste leku batean eraikitzeko.


Summary: Preso eta iheslarien egoera «normalizatzeko» eskatuko dute manifestazio baten bidez. Sarek eta Bilboko konpartsek batera antolatuta, abuztuaren 26an egingo dute, Bilbon.

Urtero legez, Sarek eta Bilboko konpartsek manifestazioa egingo dute abuztuaren 26an, 13:00etan, Bilboko Plaza Eliptikotik abiatuta, euskal preso eta iheslarien eskubideak aldarrikatzeko. Konpartsek azaldu dutenez, oraindik deialdia egin beharra dago, «pauso asko» falta direlako «presoen eta iheslarien egoera normalizatzeko».

Konpartsek esan dutenez, «salbuespenezko neurri guztiak amaitzeko bidean» egoerak hobera egin du azken urteotan: «Atzean utzi ditugu lehen gradua, bakartzea eta urrutien dauden kartzelak». Baina oraindik badaude egin beharreko urratsak, eta horietatik lehena, konpartsen iritziz, preso guztiak Euskal Herrira ekartzea da: «Oraindik 58 preso daude Espainiako eta Frantziako kartzeletan, eta denek Euskal Herrian egon beharko lukete, hori baita senide eta lagunen sufrikarioa amaitzeko pausorik garrantzitsuena».

Baimenei eta hirugarren graduari dagokienez, presoei «dagokien ibilbidea oztoporik gabe» egiten uzteko eskatu dute konpartsek. Haien ustez, gainontzeko presoei ezartzen zaizkien baldintza berak eskatu behar zaizkie euskal presoei ere, «legez kanpo dauden eskaerak» gehitu gabe. Pixkanaka iheslari eta deportatuen kasuak konpontzeko ere eskatuko dute.

Debekatzeko eskaera

Manifestazioa egingo dela iragarri eta berehala, APAVT Terrorismoaren Biktimak Babesteko Plataformak eskaera egin dio Espainiako Auzitegi Nazionalari, mobilizazioa debeka dezan. Eskaeran azaldu dutenez, manifestazio hori bat dator garai batean Herrira eta Askatasuna elkarteek antolatzen zituztenekin: «Litekeena da Sareren atzean legez kanpoko erakunde bat egotea, legezko plataforma bat erabiltzen ari dena bere jarduerak egiten jarraitu ahal izateko». APAVTren ustez, «ETAko kideak gorestea» da manifestazioaren helburua.


Summary: Koronabirus datuak gero eta hobeak dira Nafarroan. Azken astean 353 kasu positibo antzeman dituzte: joan den astean baino %52 gutxiago. Lau astez jarraian behera egin du intzidentzia metatuak.

Azken lau asteetan hobera egin dute koronabirusaren datuek Nafarroan. Joan den astean 353 kasu positibo atzeman zituzten PCR edo antigeno testekin, aurreko astean baino %52 gutxiago; duela hilabete, 7.000 kasu detektatu zituzten aste batean. Abuztuaren 7an 99 pertsona zeuden koronabirusarekin ospitaleratuta, eta joan den astearen amaieran, berriz, 68 ziren. Duela bi aste 30 pertsona sartu zituzten ospitaleetan, eta joan den astean, berriz, 22: zortzi gutxiago.

Hala ere, Osasunbideak adierazi du 65 urtetik gorakoen artean intzidentzia metatua handia dela oraindik ere, eta esan du datu hori eta ospitaleratzeak intzidentzia metatu orokorra baino motelago jaisten ari direla. Abuztuaren 14ra arte 1.429.077 txerto dosi jarri dituzte guztira Nafarroan.


Summary: Ospa Eguna irailaren 3an egingo dute Altsasun. Espainiako polizia indarrak herritik joan daitezela eskatuko dute Altsasun, Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean.

Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean egingo dute Altsasun (Nafarroa) aurtengo Ospa Eguna, irailaren 3an. Borroka «antierrepresiboa» eginez, Espainiako polizia indarrak herritik joan daitezela eskatuko dute. Izan ere, Ospa mugimenduak adierazi duenez, Poliziaren normalizazioa, presentzia eta errepresioa «handituz» doazen garaiotan, «edozein gorputz polizialen beharraren kontra» agertuko da beti.

Poliziaren eredua eztabaidagai hitzaldiarekin hasiko dute eguna; 12:00etan izango da, Iortian. Horren ondoren, 14:30ean, Iortia plazan bazkalduko dute, eta 18:30ean manifestazioa abiatuko da Altsasuko plazatik, Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean. Egunari bukaera emateko, kontzertuak antolatu dituzte herriko gaztetxean: Habemus Papam eta Katarsia taldeak arituko dira 22:00etatik aurrera.

Horrez gain, Ospa Eguna baino astebete lehenago beste hitzaldi bat egingo dute, Poliziaren funtzioa analizatzeko helburuz. Abuztuaren 26an izango da, 19:00etan, Iortian.


Summary: Bilboko Udalak doako 500 jarduera eskainiko ditu Aste Nagusian. Kulturak toki nabarmena izango du egitarauan: ehun musika jardueratik gora antolatu dituzte, esaterako. 2019ko festetan, milioi bat pertsona inguruk hartu zuten parte udalaren ekintzetan, eta aurten gehiago izango direla uste dute. Azpiegituren prezioaren igoera dela eta, ohi baino %20 handiagoa izango da aurrekontua.

Bilboko Udalak osatu du jada 2022ko Aste Nagusiko egitaraua: doako 500 bat jarduera eskainiko dituzte, orotara. Goizean aurkeztu dute egitarau osoa, udaletxean egindako prentsaurreko batean, eta, Itziar Urtasun Jaietako zinegotziak nabarmendu duenez, askotariko ekintzak izango dira, «adin eta mota guztietako jendearentzat». Larunbatean hasiko dira jaiak, eta hurrengo igandean bukatu, eta ohi baino bisitari gehiago espero dituzte: 2019an, guztira milioi bat pertsona inguruk hartu zuten parte udalaren ekintzetan.

Kulturak toki nabarmena izango du festetan, ehun musika jarduera baino gehiago egongo baitira. Bederatzi agertokitan egingo dira kontzertuak. Abandoibarrean, Mikel Urdangarinek joko du larunbat honetan, Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin, eta Bulego taldea ere arituko da, ostegunean. Azken urteetan bezala, kontzertu jendetsuak hartuko ditu Europa parkeak: ostiralean, esaterako, En Tol Sarmiento taldea igoko da oholtzara, eta Gazteak antolatutako ikuskizunak biribilduko du gaua.

Halaber, munduko hainbat bazterretako doinuak aditu ahal izango dira Plaza Barrian, besteak beste Euskal Herriko, Galiziako, Afrikako, Ukrainako eta Kubako artisten eskutik. Gizakundearen elizan musika klasikoa eskainiko dute, eta Bizkaiko rock taldeek Bilborock girotuko dute. Bilbainadak eskainiko dituzte Casilda Iturrizar parkean, eta dantzaldiak Plaza Biribilean. Bestalde, lehen aldiz Zubitik zubira egitasmoa egingo da: bigarren larunbatean, abuztuak 27, Bilboko Koral Elkarteko abeslari talde batek itsasadarrean abestuko du.

Euskal kulturak ere protagonismoa izango duela azpimarratu du Urtasunek. Aurten ere, herri musikarien, erraldoien eta buruhandien kalejirak eta bertso saioak egingo dira, besteak beste, eta euskal kirolari ere erreparatuko zaio, herri kirolen erakustaldi batekin eta traineru lehiaketarekin.

Umeentzat ere jarduera ugari antolatu dituzte. Casilda Iturrizar parkean Txikigunea izango da, eta aurten NBEren 2030erako Agendako garapen jasangarrirako helburuak izango dira jolasgunearen ardatz. 0 eta 12 urte bitarteko umeentzako 33 jarduera eskainiko dituzte. Era berean, haurrek Balearen Desfilean parte hartu ahal izango dute oraingoan ere: lehen igandean izango da, abuztuak 21, 19:00etatik aurrera.

Egitarauaren xehetasun denak udalaren webgunean edo jaietako aplikazio ofizialean topa daitezke, baita eskuorri inprimatuetan ere.

Antolaketa «oso zaila»

Aurtengo inauteriak baino lehen, udaleko Jai Batzorde Mistoa hasia zen Aste Nagusia prestatzen. Hilabeteetako lana izan da, eta, gainera, «oso zaila», Jaietako zinegotziak aitortu duenez, lantalde ia osoa berria baita. Baina koskarik handiena azpiegiturak izan dira, Urtasunen arabera. «Enpresa batzuk jada desagertu dira, eta beste udalerri batzuek ohi baino gehiago inbertitu dute jaietarako agertokietan, karpetan, hesietan...». Hori horrela, prezioek gora egin dute nabarmen. Lehen, 2,5 milioi euro inguru erabiltzen zituzten Aste Nagusia antolatzeko, baina aurtengoaren aurrekontua %20 handiagoa izango dela aurreikusi dute.


Summary: Mahmud Abbas: «1947tik gaurdaino, Israelgo Gobernuak 50 sarraski egin ditu Palestinako 50 herritan». Harrabotsa sortu dute Mahmud Abbas Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak Israeli buruz esandakoek. Palestinarren aurkako «50 holokausto» egin izana leporatu dio Israeli.

Askotariko erreakzioak eragin dituzte Mahmud Abbas Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak berriki Israeli buruz esandakoek. Alemanian hitz egin du, Berlinen, Olaf Scholz kantzilerrarekin bildu ondoren eginiko prentsaurreko batean. Agerraldi horretan, palestinarren aurkako «50 holokausto» egin izana leporatu dio Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak Israeli.

«1947tik gaurdaino, Israelgo Gobernuak 50 sarraski egin ditu Palestinako 50 herritan», adierazi du Municheko 1972ko atentatuengatik barkamena eskatuko ote zuen galdetu diotenean. «50 sarraski, 50 holokausto», nabarmendu du. Halaber, erantsi du Israelgo Gobernuak eta armadako soldaduek palestinar ugari hiltzen dituztela oraindik gaur egun ere: «Ia egunero hiltzen dituzte». Eta mezu garbi bat utzi du: «Iragana miatzen jarraitu nahi badugu, egin dezagun».

Adierazpen horiek harrabotsa sortu dute Israelgo Gobernuan, eta Yair Lapid Israelgo jarduneko lehen ministroak sareen bidez azaldu du Abbasen adierazpen horiek «gezur izugarri bat» direla: «Alemaniako lurretan egonik Israeli ‘50 holokausto’ egin izana leporatze hutsa, lotsaizun morala ez ezik, gezur izugarria da». Palestinako alderdiak, berriz, nabarmendu du Israelgo Gobernuak krimen horiek aitortu behar dituela, eta hori egin dezala galdegin dio gobernuari.


Summary: Emakume saudiarabiar bati 34 urteko espetxe zigorra ezarri diote Twitterren duen jardunagatik. Salma al-Xehab izena du, eta bere delitua izan da Palestinako eta Yemengo herrien abertzaletasuna babestu eta emakumeen eskubideen alde agertzea. Saudi Arabiak emakumeen eskubideak defendatzen dituen ekintzaile bati ezarri dion kondenarik luzeena da.

Leedseko (Erresuma Batua) Unibertsitateko ikasle saudiarabiar bati 34 urteko espetxe zigorra ezarri diote bere Twitter kontutik Saudi Arabiako Gobernuarekiko disidenteak eta ekintzaileak jarraitzeagatik. Salma al-Xehab izena du emakumeak; 34 urte ditu, eta bi haurren ama da.

Saudi Arabiako terrorismoaren auzitegiak leporatu dio «istilu publikoak» eragitea eta «segurtasun zibila eta nazionala ezegonkortu» nahi duten Twitterreko kontuak jarraitzea eta txioak birtxiotzea. Epaia Joe Biden Amerikako Estatu Batuetako presidenteak Saudi Arabiara bisita egin eta aste batzuetara eman dute. Aurretik, giza eskubideen aldeko ekintzaileek emana zuten abisua: presidentearen bisitak erreinua adoretu zezakeen disidenteen eta demokraziaren aldeko beste ekintzaile batzuen aurkako errepresioa areagotzeko. Hala izan da.

Xehab Erresuma Batura joan zen 2018. urtean, Leedseko Unibertsitatean doktoretza bat egitera. 2020ko abenduan itzuli zen Saudi Arabiara oporretan, eta bi semeak eta senarra berarekin Erresuma Batura eramateko asmoa zuen. Orduan, Saudi Arabiako agintariek galdeketa bat egin zioten, eta azkenean atxilotu eta epaitu egin zuten bere txioengatik.

Hasieran hiru urteko espetxe zigorra ezarri zioten. Egotzi zioten Interneteko webgune bat erabiltzea «istilu publikoak» eragiteko eta «segurtasun zibila eta nazionala ezegonkortzeko». Fiskal batek, ordea, auzitegiari beste ustezko delitu batzuk kontuan hartzeko eskatu zion, eta apelazio auzitegi batek astelehenean eman zuen epai berria: 34 urteko espetxealdia ezarri dio.

Salma al-Xehaben sare sozialak

Xehab ez da ekintzaile bereziki ospetsua Saudi Arabian, ezta Erresuma Batuan ere. Instagramen bere burua honela deskribatzen zuen: hortzetako higienista, mediku hezitzailea, Leedseko Unibertsitateko doktoregoko ikaslea eta Nourah bint Abdulrahman Printzesa Unibertsitateko irakaslea; baita Noahren eta Adamen ama ere.

Twitterren berriz, COVID-19ari buruzko txioen eta bere semeen argazkien artean, Xehabek erbestean bizi ziren Saudi Arabiako disidenteen txioak birtxiokatzen zituen, erresumako preso politikoak askatzeko eskatzen zutenak. Horretaz gain, Loujain al-Hathloul Saudi Arabiako ekintzaile feminista ere babesten zuen.

Saudi Arabiako Giza Eskubideen Europako Erakundeak Xehaben epaia gaitzetsi du, ekintzaile baten aurka emandako luzeena dela esanez. Adierazi duenez, ekintzaile askori epaiketa bidegabeak egin zaizkie, eta, horien ondorioz, epai arbitrarioak eman dira; «tortura larriak» jasan dituztela ere gaitzetsi du.


Summary: Energia garestiak ekoizpena geldiaraziko du Europako bi galdategitan. Herbehereetako zink fundizio batek iragarri du irailean itzaliko dituela labeak. Eslovakiako Slovalco aluminio galdategiak gaur esan du produkzioa etengo duela. Energiaren erabileran oso intentsiboak diren lantegiak larri dabiltza Europan.

Aurreikusi zitekeen, eta gertatzen hasi da. Energiaren prezioek errekorrak hausten jarraitzen dute Europan, eta horrek eragin zuzena du industrian. Are gehiago energian oso intentsiboak diren lantegietan, altzairutegi, galdategi eta halakoetan. Hala, iritsi dira lehen geldialdiak, eta gehiago etorriko dira.

Galdategiak dira lehenak, metalak sortzea delako energia gehien erabiltzen duen industria prozesuetako bat. Atzo Nyrstar taldeak iragarri zuen Budelko zink galdategiak ekoizpena etengo duela irailaren hasierarekin. Europako zink galdategi handienetako bat da Herbehereetakoa, eta munduko zink ekoizpenaren %2 hartu izan du, nahiz eta iazko urte amaieratik produkzioa asko jaitsi duen energia garestiaren ondorioz.

Zink galdategi handiaren itxiera iragarpenak berehala izan zuen erantzuna Londresko metalen merkatuan, zinkaren prezioak %7ko jauzia egin baitzuen.

Gaur, aluminio galdategi batek hartu du txanda. Norsk Hydro konpainiak jakinarazi du Eslovakiako Slovalco aluminio galdategiak ekoizpena geldiaraziko duela irail amaieran, gasaren prezio garestiak ezin eramanda. Urtero 175.000 tona aluminio ekoizten dituen fundizio horrek hilabeteak egin ditu produkzio ahalmena %60ra murriztuta.


Basomutil bat hil da Zeanurin

Summary: Basomutil bat hil da Zeanurin. Administrazioari galdegin diote erantzukizuna hartzeko lan istripuen inguruan. Aurten 51 langile hil dira lanean ari zirela, sindikatuen arabera.

Zeanurin (Bizkaia) zuhaitz mozketa batean parte hartzen ari zen langile bat hil da asteazken honetan, moztutako aleetako bat gainera erori eta hark emandako kolpearen ondorioz, Bizkaiko suhiltzaileek eta Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakitera eman dutenez.

Gertaera arratsaldeko 16: 30 aldera izan da. Moztutako zuhaitzak langilea harrapatu du, eta, larrialdietako zerbitzuak mobilizatu diren arren, ezin izan dute ezer egin. Langilea tokian bertan hil da.

Sindikatuen zenbaketaren arabera, aurten 51 pertsona hil dira lan istripuan Euskal Herrian.

Protestak

Atzo, berriz, 52 urteko garraiolari bat zendu zen Oiartzunen (Gipuzkoa), Lanbarren poligonoan lanean ari zela. Ondoezak jota hil zen behargina, kamioiaren kabinan, «lan istripu ez-traumatiko baten ondorioz», LAB sindikatuak zehaztu duenez.

Garraiolaria oroitu eta heriotza gaitzetsi dute 12:00etan, Lanbarren industrialdean bertan. Gehiengo sindikala bildu da bertan, Lan istripu gehiagorik ez. Prekaritatea hiltzailea lelopean. Administrazioari, Osalani eta Lan Ikuskaritzari «euren gabezia handiei konponbidea» jartzeko galdegin diete sindikatuek; «arrisku guneetan beharrezko kontrol neurriak ipini behar dituzte».

LABen zenbaketaren arabera, Oiartzungoa aurten lanean ari zela hil den 50. langilea da. Joan den astean, bi langile hil ziren lanean: garraiolari bat Elgoibarren (Gipuzkoa), eta eraikuntzako langile bat Errenterian (Gipuzkoa).


Summary: Mariano Biasinen ‘Sublime’ filmak jasoko du Sabastiane Latino saria Zinemaldian. RTVEk Carlos Saura eta Cesc Gay egileen lan berriak aurkeztuko dituela ere iragarri du Zinemaldiak

Ez da sari ofiziala, baina hamar urteren ostean egina du bere lekua Zinemaldian. Gehitu elkarteak ematen du Sebastiane Latino saria, eta sexu eta genero aniztasuna hobekien irudikatzen duen Latinoamerikako filma saritzea du helburu. Aurten, Mariano Biasin zuzendari argentinarraren lehen film luzea hautatu du epaimahaiak: Sublime. «Filmak maitasunezko istorio positibo eta bisualki erakargarri bat kontatzen digulako, erromantizismoa, nerabezaroa, musika, beldurra eta desira elkartuta. Eta, gainera, duela urte batzuk filmak amaiera erabat desberdina izango lukeelako». Horizontes Latinos sailaren barruan emango dute filma jaialdian.

Sariaz gainera, Iberoamerikako LGTBIQA+ Zinema Jaialdien Topaketa ere antolatzen du Gehitu elkarteak Zinemaldian. Aurten, esaterako, irailaren 20rako mahai inguruen sorta bat antolatu dute.

RTVEren proiekzioak

Beste bi filmen proiekzioak ere iragarri ditu antolakuntzak, bestetik. Carlos Saura zinemagileak Las paredes hablan (Hormek hitz egiten dute) dokumentala estreinatuko du Zinemaldian, eta Cesc Gay zuzendariak Historias para no contar (Kontatzekoak ez diren istorioak) komedia aurkeztuko du. RTVEren babesarekin sortutakoak dira bi lanak, eta haren aterkipean aurkeztuko dituzte jaialdian ere.

Arteari buruzko gogoeta bat du oinarrian Sauraren lanak. Artearen eta hormaren arteko lotura du ardatz lanak, eta historiaurreko kobazuloetatik hasi eta abangoardia berrienetarainoko bidea egiten du kontakizunak. Irailaren 21ean emango dute Sauraren dokumentala. Kursaalean, RTVEk antolatutako emanaldi berezi batean.

Gayren lana, berriz, RTVEk Viktoria Eugenia antzokian irailaren 22an egingo duen gala handian proiektatuko dute. Komedia koral bat dela aurreratu dute, eta, iragarri dutenez, Torontoko Nazioarteko zinema jaialdian ere emango dute aurrez, irail hasieran.


Summary: Duela bost urte baino %25 haur gutxiago jaio dira lehen seihilekoan Hego Euskal Herrian. Iaz baino %2,4 haur gutxiago jaio dira aurten urtarriletik ekainera.

Jaiotze tasa gero eta txikiagoa da, eta ez du buelta emateko itxurarik: INE Espainiako Estatistika Institutuaren azken datuek berretsi dute gero eta ume gutxiago jaiotzen direla Hego Euskal Herrian. 2022ko lehen seihilekoko datuak eman ditu INEk, eta, ikus daitekeenez, duela bost urteko epe berean baino 2.992 ume gutxiago —%25 gutxiago— jaio dira aurten: urtarriletik ekainera 9.039 ume jaio dira 2022an, eta 12.031 jaio ziren 2016an. Beste modu batera esanda: batez beste 66 ume jaio ziren egunean 2016an, eta 50 jaio dira aurten.

Beheranzko joera ikusten da 2021eko datuekin alderatuta ere. Joan den urtean, lehen sei hilabeteetan, 9.264 ume jaio ziren; hau da, %2,4ko jaitsiera izan da aurten. Dena den, egoera desberdina da lurraldearen arabera: %8,4 jaitsi da Gipuzkoan, eta %2,7 Nafarroan, baina %0,8 igo da Bizkaian, eta %0,9 Araban.

Emakumeek ama izateko duten adinean ere egon da aldaketa. Adina igotzen ari da pixkanaka-pixkanaka. Esaterako, 2016ko lehen seihilekoan jaio ziren haurren %9k zuten ama 40 urte baino zaharragoa; 2022an, berriz, %12k.


Summary: Bilboko Konpartsek gezurtatu egin dute Jaurlaritzak Ertzaintzaren jarduna «ez oztopatzeko» eskatu diela. El Correo egunkariaren albiste bati erantzun diote konpartsek: «Guztiaren gainetik Aste Nagusia eta erasoen biktimak defendatuko ditugu. Laguntzeko gaude, ez oztopatzeko».

«Eusko Jaurlaritzak konpartsei exijitu die ziztadengatiko salaketarik 'ez oztopatzeko'». Titular horixe dakar El Correo egunkariak gaurko albiste batean. Izan ere, kazetaren arabera, Bilboko Konpartsek aurkeztutako erasoen aurkako protokoloak ez du guztiz bat egiten Eusko Jaurlaritzak aholkatutakoarekin. El Correo-ren esanetan, larrialdi zerbitzuei eta Ertzaintzari berri eman aurretik, konpartsek «modu pribatuan» artatuko lituzkete erasoren bat salatzen duten biktimak, eta Jaurlaritzak zabaldutako irizpideen aurkakoa litzateke hori.

«Gobernu autonomikoak lehenbailehen SOS Deietara hots egiteko beharra nabarmendu du, eta eskatu du asistentzia lana ez oztopatzeko», azaldu du hedabideak albistean, eta, «Segurtasun Saileko iturriak» aipatuz, ohartarazi du Poliziari salaketaren berri berandu jakinaraztea arduragabekeria larria litzatekeela. Titularrean dioena, ordea, ez du zehaztu albistean: El Correo-k ez du argitzen zein bidetatik egin dien Jaurlaritzak eskaera hori Bilboko Konpartsei.

Bilboko Konpartsek gezurtatu egin dute albistea: «Eusko Jaurlaritza ez da gurekin harremanetan jarri inolako eskaerarik edo 'exijentziarik' egiteko». Konpartsek zehaztu dute haien jai gunean zerbait gertatuz gero «betidanik» Bilboko Udaltzaingoarekin jartzen direla harremanetan. Algortako Portu Zaharreko jaietan ziztada bat salatu zuen emakumearen kasua hartu du oinarri El Correo-k: «Arazo hori Bilbon errepika daiteke». Bilboko Konpartsek argitu dute, ordea, ez daukatela protokolo komunik beste herrietako txosnekin.

Udalak ere berretsi du hori, eta ukatu egin du inolako arazorik dagoenik. «Txosnetan honelako arazorik gertatu denean arduradun batzuk egon dira beti, eta kasuak Udaltzaingoari jakinarazi zaizkio. Aurten ere horrela izango da, ez da arazorik izango», adierazi du Itziar Urtasun zinegotziak.

Ikusi gehiago: Algortako mugimendu feministako bi kide ikertzen ari dira desobedientzia delitu larriagatik

«El Correo-ri berri horren iturria argitzea eskatzen diogu», adierazi dute Bilbo Konpartsek, zuzenketa publikoa eskatzearekin batera: «Ez da zilegi egunkari batek kontrastatu gabeko berriak modu honetara argitaratzea. Guztiaren gainetik Aste Nagusia eta erasoen biktimak defendatuko ditugu. Laguntzeko gaude, ez oztopatzeko».

Bilboko Konpartsek atzo aurkeztu zuten eraso matxistei, arrazistei eta LGTBI kolektiboaren kontrakoei erantzuteko protokoloa. Aspaldikoa da protokoloa, baina azaldu zuten aurten indartu eta gaurkotu egin dutela. Edozein eraso pairatzen duenak txosnetara jo dezake, eta han «gune seguru bat» eskainiko diote, eta laguntza. Kartelak ere zabaldu ohi dituzte protokoloaren berri emateko.


Summary: Beste sei euskal preso jarri dituzte hirugarren graduan azken hilabetean. Guztira, 23 presori eman diete hirugarren gradua Eusko Jaurlaritzak espetxeen eskumena hartu zuenetik.

Sei euskal presori hirugarren gradura igarotzeko baimena eman diete azken hilabetean: Zigor Orbe, Santiago Vicente, Aitor Herrera, Igor Martínez de Osaba eta Lierni Armendaritzi hilabete hasieran eman zieten, eta geroago Juan Carlos Subijanak ere bide bera egin du.

Guztira, 23 euskal presori eman diete gradu hori Eusko Jaurlaritzak urrian espetxeetako eskumena bereganatu zuenetik. 177 euskal preso daude guztira Espainiako eta Frantziako kartzeletan.


Summary: Euroguneak hazten jarraitzen du, baina motel. Bigarren hiruhilekoan %0,6 handitu da BPGa. Alemaniak sortzen du kezkarik handiena, hango ekonomia ez baita hazi.

Atzeraldi hotsak gero eta ozenago entzuten dira eurogunean, baina oraingoz eusten dio hazkundeari: aurtengo bigarren hiruhilekoan %0,6 handitu da barne produktu gordina (BPG). Hazkunde apala da, eta iragarri baino hamarren bat okerragoa, baina urteko lehen hiru hilabeteetako %0,5 baino handiagoa. Hori horrela, euroa erabiltzen duten hemeretzi herrialdeek oraingoz eutsi egin diete Ukrainako gerraren lehen kolpeari —otsail amaieran hasi zen— eta energiaren prezioetan iaztik izaten ari den neurrigabeko igoerari.

Beste ekonomia handiekin konparatuta, eurogunea ez da salbuespena. Hiruhileko berean, AEBetako BPGak bi hamarren galdu ditu, eta atzeraldi teknikoan sartu da, urteko lehen hiruhilekoan lau hamarren galdu ondoren. Herrialdeko ekonomia iazko uztailean iritsi zen pandemia aurreko datuetara. Eurogunean aurtengo urtarrilean gertatu zen hori, baina herrialde batzuk behetik jarraitzen dute oraindik. Txinako ekonomia ere ez dago unerik gozoenean, pandemia hasi zenetik lehen kontrakzioa izan baitu bigarren hiruhilekoan: -%2,6koa.

Eurogunean begirada guztiak Alemanian jarrita daude. Herrialdeko ekonomia ez da hazi bigarren hiruhilekoan (%0), eta gero eta zailtasun gehiago ditu atzeraldiaren mamutik aldentzeko. Energia hornidurarekin dituen arazo larriei eta inflazio handiari gehitu zaizkie Europa osoa pairatzen ari den beroaldiaren ondorioak. Alemanian horniduran du eragin nabariena: ibaietatik egiten da, Rhinetik bereziki, eta ur emarien jaitsierak ia ezinezkoa egin du hainbat lehengai eta ondasun garraiatzea.

Eurostatek asteazken honetan jakinarazitako datuen arabera, beste herrialde batzuk egoera hobean daude urtearen bigarren erdiari aurre egiteko. Frantzia %0,5 hazi zen bigarren hiruhilekoan, lehen hiruhilekoan %0,2 murriztu ondoren; Espainia eta Italia, berriz, %1,1 eta %1 hazi dira, hurrenez hurren.

Europako Batzordeak nabarmendu duenez, uda igarota, euroguneko ekonomiak erronka eta ziurgabetasun handiei egin beharko die aurre, eta ohartarazi du mehatxuak gauzatuz gero litekeena dela zenbaki negatiboak itzultzea berriro, pandemiaren unerik gogorrenetatik lehen aldiz. Beldur nagusia da Errusiak gas hornidura erabat etetea; horrek oso egoera ahulean utziko lituzke Europa erdialdeko herrialde ugari, eta Alemania bereziki.


Summary: Txinan industria batzuk eten dituzte, lehorteagatik.

Txinako erdialdean inoiz izan ez den bero bolada batek industria batzuen jarduera etetea eragin du, energia eskari handiari erantzun ezinda. Sichuan eskualdeko horniduraren %80 inguru hango ibaietan eta urtegi handietan kokatutako zentral hidroelektrikoek sortzen dute, eta lehorteen eraginez oso maila baxuan daude. Eskualde horretatik igarotzen da, esaterako, Yangzi ibaia, Txinako ibai luzeena eta munduko hirugarrena. Ibaiaren emari nagusiko ur maila ohikoa baino % 80 beherago dago tarte batzuetan.

Egoera ikusita, lekuko agintariek lehentasuna eman diote etxebizitzetako hornikuntzari, eta Sichuango probintziako hemeretzi lantegi handitan ekoizpena aldi baterako eten dute, sei egunez. Ekialdeko eskualde batzuetan ere, hala nola Zhejiangen eta Anhuin, industria sektorean energia kontsumoa murrizteko neurriak iragarri dituzte.

Txinako energia kontsumoa nabarmen handitu da pandemiaren ondoren, ekoizpenaren bizkortzearekin batera. Uztailean iazko hil berean baino % 6,3 handiagoa izan zen batez beste, eta etxebizitzetakoa %26,8koa. 2009an abiatutako serie historikoko igoerarik handiena izan da.

Hala eta guztiz ere, herrialdeko agintariek berretsi dute ez dela iaz gertatutakoa errepikatuko; orduan, ipar-ekialdeko eskualde batzuetako industria ekoizpena eten egin zuten hornidura elektrikoaren eskasiagatik, eta itzalaldiak izan ziren etxebizitzetan.


Summary: Bartzelonako atentatuko biktimak omendu dituzte bosgarren urteurrenean. Aurten ere, hainbat familiak instituzioei egotzi diete biktimei arreta eta erreparazio nahikorik ez eman izana. Cambrilsen, bihar egingo dute omenaldia.

Bartzelonako eta Cambrilseko (Tarragona, Herrialde Katalanak) atentatuen bosgarren urteurrenean, biktimei omenaldia egin diete Kataluniako hiriburuan. 16 hildako eta 140 zauritu izan ziren 2017ko abuztuaren 17 hartan. Familiek eta ordezkari politikoek gaur goizean egin dute ekitaldia, Ramblen erdialdean. Atentatuen oroimenezko 12 metroko plaka bat dago alboan, han egin baitzuten erasoa orain dela bost urte, furgoneta batekin. «Bakeak har zaitzala, o hiri baketsua» dago idatzita panelean, katalanez, gaztelaniaz, ingelesez eta arabieraz.

Ikusi gehiago: Erasoen osteko galdera gordinak

Omenaldia Fatima Saheb poetak zuzendu du, eta hitzaldi labur batean oroitu ditu «jada ez daudenak, oraindik atsekabez eta beldurrez bizi direnak, etorkizunera begira aurrera egitea lortu dutenak eta ezagutzen ez diren eta aitortu ez dituzten gainerako biktimak». Jarraian, lore eskaintza egin dute, familiek lehenik, eta ordezkari politikoek gero.

Aurten ere, UAVAT Terrorismoak Kalte Egindakoen Arretarako Unitateko aholkulariak Catalunya Radio irratian salatu du instituzioek ez dietela biktimei arreta eta erreparazio nahikorik eman urte hauetan, nahiz eta «horretarako baliabide guztiak erabiltzeko betebeharra duen». Modu berean, omenaldian bertan, Bartzelonako alkate Ada Colauk, Herrizaingo sailburu Joan Ignasi Elenak eta beste hainbat politikarik jakinarazi dute biktimek zailtasun handiak izan dituztela aitortuak izateko eta kalte ordainak jasotzeko. 2021ean, Espainiako Auzitegi Nazionalak 355 biktima aitortu zituen; horietatik 216k eskatu zituzten kalte ordainak, eta 130ek soilik lortu dituzte.

Familiak eta instituzioak ez dira izan gaur kalera irten diren bakarrak. Hainbat lagunek elkarretaratzea egin dute Espainiari «egia argitu dezala» eskatzeko. Izan ere, epaiketak argitu gabe utzi zuen Ripolleko imamaren eta CNI Espainiako zerbitzu sekretuen arteko lotura. Poliziaren ikerketek ondorioztatu zuten Abdelbaki Es Satty imama izan zela 2017ko atentatuen egileak konbentzitu zituena. Es Sattyk harremanak izan zituen CNIko kide batzuekin, narkotrafikoagatik kartzela zigor bat bete eta bi urtera, eta atentatuak gertatu baino urtebete lehenago. Auziko instrukzio epaileak, baina, uko egin dio harreman hori ikertzeari, argudiatuta ez duela inolako loturarik erasoekin.

Protesta oihuak ekitaldi instituzionalekin nahastu dira. Politikari eta biktima ugari kexatu dira manifestariek ekitaldia «ez errespetatu» izanaz, eta UAVATeko aholkulariak adierazi du protestek itxaron zezaketela 17-A Exigim Responsabilitats plataformak 12:00etarako deitutako kontzentraziora arte.

Bartzelonan egin dira ekitaldi instituzionaletik bereizitako omenaldiak ere, eta, Cambrilsen, bihar dira egitekoak, Bakearen Oroimenezko Gunearen parean. Cambrilseko erasoak Bartzelonakoak baino ordu batzuk geroago gertatu ziren, abuztuaren 18ko goizaldean, hain zuzen.


Summary: Mugimendu feministak esan du Algortan ez zietela oztoporik jarri ertzainei. Nabarmendu dute ez dutela mugimendu feministaren «kriminalizaziorik» onartuko, eta azaldu dute jaietako protokoloa bete zutela

Algortako Portu Zaharreko jaietan (Getxo, Bizkaia) gertatutakoak segida izan zuen atzo. Neska batek esan zuen ziztatu egin zutela, eta Ertzaintzaren eta mugimendu feministako kideen artean desadostasunak daude ondoren gertatutakoaren inguruan. Ertzaintzak ziurtatu du hura artatu zuten bi arduradunek oztopoak jarri zizkietela hari arreta emateko, «txosnak ziztaden harira jarduteko bere protokoloa zuela ziurtatu ondoren». Bi pertsona horiek ikertzen ari dira desobedientzia delitu larria egotzita. Gaur arratsaldean, Algortako mugimendu feministak prentsaurrekoa eman du, bere bertsioa hedatzeko. Azaldu dute mugimendu feministako bi kide arduratu zirela artatzeaz, eta ukatu egin dute Ertzaintzari oztopoak jarri izana: «Inork inongo momentutan ez zuen oztoporik jarri».

Areago, nabarmendu dute ziztadaren berri izan bezain laster 112 larrialdietarako zenbakira deitu zutela, anbulantzia eskatzeko: «Jaietarako prestatutako protokoloak halaxe zioen, Ertzaintzaren zein Eusko Jaurlaritzaren protokoloei jarraikiz». Eta, gainera, ziurtatu dute Ertzaintzarekin adostu zutela nola jokatu: «Eraso polizial eta judiziala jaso duten bi kideak dira, hain justu, egun hartan 112ra deitu, gurasoekin harremanetan jarri eta Ertzaintzarekin urrats guztiak koordinatu zituztenak. Hortaz, egin diren adierazpen faltsuak atzera botatzea eta mugimendu feministako gure bi kideen aurkako salaketak berehala bertan behera uztea exijitzen dugu».

Ertzaintzaren jarrera ez ezik, mugimendu feministaz ematen ari diren irudia ere deitoratu dute: «Mugimendu feminista kriminalizatzeko eta jopuntuan jartzeko estrategia politiko orori irmotasunez erantzungo diogu». Ez daude geldirik egoteko: «Jarraituko dugu eraso matxistarik gabeko Euskal Herri feminista bat eraikitzen».

Soka luzeko auzia

Jai giroan gertatzen ari diren eraso matxistei erantzuteko protokoloen harira, zalaparta sortu da azken egunetan. Algortako gertakarien ostean, Ertzaintzaren Esan sindikatuak zer edo zer egiteko eskatu zion Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailari, eta segidan etorri zen Josu Erkoreka Segurtasun sailburuaren erantzuna. Esan zuen «larria» dela ziztada kasuetarako ondua duten protokoloa ez betetzea: «Jarduera zabar horrekin arriskuan jarri ahal izan zuten biktimaren osasuna». Harrezkero Erkorekak ez du adierazpenik egin, eta, BERRIA Segurtasun Sailarekin harremanetan jartzen saiatu bada ere, ez diote telefonoa hartu.

Segida izan du auziak. Gaur El Correo egunkariak eman duen albiste baten arabera, Eusko Jaurlaritzak Bilboko konpartsei exijitu die ziztadengatiko salaketarik «ez oztopatzeko»: «Gobernu autonomikoak lehenbailehen SOS Deietara hots egiteko beharra nabarmendu du, eta eskatu du asistentzia lana ez oztopatzeko». Gezurtatu egin dute Bilboko Konpartsek: «Eusko Jaurlaritza ez da gurekin harremanetan jarri inolako eskaerarik edo exijentziarik egiteko». Zehaztu dute zein modutara jardungo duten ere: «Bilboko Konpartsen jai gunean zerbait gertatuz gero, betidanik, Bilboko Udaltzaingoarekin jartzen gara harremanetan».

Esan sindikatuak berean segitu du: kritikatu du hainbat herritako festetan jarritako puntu moreetan —informazioa ematen dute, baita eraso matxistak jasan dituztenak artatu ere— ere ez dutela Ertzaintzarekin kolaboratzen. Donostiako kasua aipatu du, eta esan du bertan «traba asko» jarri dizkietela. Horrela adierazi du: «Eskatzen dugu [Segurtasun] Sailak talde antisozial eta totalitario hauen aurka egitea, gazteak ezin direlako jende honen eskuetan utzi». Erne sindikatuak ere bide beretik jo du, eta esan du «zentzugabekeria» dela txosnek, konpartsek edo festa batzordeek hartzea ziztadak jaso dituztenei laguntzeko lana.

Sexu eraso gehiago

Ziztadez gain, beste zenbait eraso matxista ere egon dira. Laudioko mugimendu feministak (Araba) salatu du bart gauean eraso matxistak gertatu zirela, eta, gaitzesteko, protesta egin dute gaur. Amurrion ere atzo gauean eraso matxista bat egon zela jakinarazi du herriko mugimendu feministak, eta atzo hura gaitzesteko batu ziren. Udalak ere deitoratu du: «Gaitzespenik sendoena adierazi nahi dugu, baita biktimari eta ingurukoei laguntza eta haiekiko hurbiltasuna ere».


Zubi bat bi ilunpetarantz

Summary: Zubi bat bi ilunpetarantz. Besteak beste, Jane Austen, Virginia Woolf eta Judith Butler itzuli ditu Ana Isabel Moralesek ingelesetik euskarara. Gogoratu duenez, ordea, nerabezaro hasierara arte ezezagun zitzaizkion bi hizkuntzak, eta, beraz, ezinbestean, bi norabidekoa izan da aldi berean haren bidaia linguistikoa.

Jorge Luis Borgesen ipuin bat balitz bezala, zubia eraikitzen hasi ahala bakarrik hasten dira agertzen haren bi ertzak lotzen dituzten lurraldeak Ana Isabel Morales itzultzailearen kasuan (Bilbo, 1969). Besteak beste, Jane Austen, Virginia Woolf, Edna St. Vincent Millay, Charlotte Perkins Gilman, Hassan Blasim eta Judith Butler euskaratu ditu ingelesetik, baina gaztarora arte erabat ezezagun zitzaizkion orain korapilaturik dagoen soka horren bi muturrak. 14 urte inguru zituela hasi zen euskara ikasten, eta garai bertsuan hasi zen ingelesarekin ere. Zerotik. Gero, Deustuko Unibertsitatean Euskal Filologia ikasi zuen, Euskal Herriko Unibertsitateko itzulpen zerbitzuko langile postua lortu zuen, genero ikasketak egin zituen Marylanden, Nazio Batuen Erakundeko itzultzaile eta interprete izan zen New Yorken, eta, EHUko itzultzaile taldeko langile ez ezik, Xerezaderen Artxiboa izeneko literatur atari digitalaren bihotza ere bada egun. Eta, orain ere, hor, hasieran bi ilunpetarantz altxatutako zubi horren gainean seguru bermaturik, zalantza jaurti du airera lehen-lehenik: «Nire hizkuntzak oso arruntak dira, eta ez daukat halako istorio exotikorik kontatzeko...».

Bikoitza da hizkuntzarako Moralesen bidaia. Bi norabidekoa, aldi berean. Jatorrizko iturburuaren mitorik gabea. Guztia eraikia. Eta, beraz, euskarara nola heldu zen azalduz hasi du kontakizuna. «Hori izan zen nire lehenengo bidaia linguistikoa, eta arrazoi afektiboengatik hasi nuen».

Jakin bazekien euskara existitzen zela, baina sekula ez zuen euskarazko eskola bakar bat ere jaso, eta inguruan ere ez zuen euskaldunik. Francisco Navarro Villosladaren Amaya o los vascos en el siglo VIII eleberria irakurtzen gogoratzen du bere burua gaztetan, eta, dioenez, baita «euskalduntasunaren kontzientzia» hartzen ere. Institutu sasoian jaso zuen bere lehen euskara eskola ikastetxean, bere kabuz egin zituen lehen irakurketak, eta hizkuntza eskolan eman zuen izena gero. Eta barrez borobildu du azalpena. «Nik hizkuntzekin beti egin dudan gauza bat izan da neure buruarekin asko hitz egitea, eta oso ondo joan zait!».

Ana Isabel Morales. Monika del Valle, Foku

«Ezinezkoa da hizkuntza bat ikasten bukatzea», azaldu du lehenik Moralesek, «baina euskara ikasten bukatzea zen nire helburua, gero Euskal Filologia ikasi ahal izateko. Irailean atera nuen EGA, eta urrian hasi nintzen eskolekin. Hura izan zen benetako murgiltzea». 1987an sartu zela zehaztu du, eta orduan «bekatua» zela eskola haietan erdaraz aritzea. «Orduan bai, orduan Euskal Herrira heldu nintzen».

Herrialde oso bat azaldu zitzaion San Inazio auzotik Deustu auzorako bidean.

Euskararen «paraleloan» joan zen ingelesa ere. Emanak zituen eskola batzuk umetan, eta bere kasa hasi zuen bide hori gero, Bilbon bertan beti, ingeles hiztun den ezein herrialdetan sekula egon beharrik gabe.

Austenen urratsen atzetik

Ezinbesteko bidaidea izan da literatura beti Moralesentzat edozein hizkuntzarako bidaian. Haren eskutik egin du beti aurrera hizkuntza ikasketetan, eta haren bidez heldu zen Ingalaterrara ere, lehenengoz.

Jane Austenen Harrotasuna eta aurrejuzguak eleberria izan zen euskaratu zuen lehen lana, eta Literatura Unibertsala bilduman argitaratu zuten, 1996. urtean. Ingeles literaturako katedral bat da lana. Eta lan horretan murgilduta zebilela egin zuen bere lehen bidaia fisikoa ingelesera. Bath izeneko herrira joan zen zehazki; herriak Austenekin zuen loturagatik. Bertan bizi izan baitzen idazlea 1801etik 1806ra, eta hura hartu baitzuen argitaratutako sei nobeletako biren inspirazio iturritzat. Eta, guztira, lau egun eman zituen han Moralesek. Nahikoak, halere, ingelesezko C2 titulua lortzeko ahozko azterketan hango gozotegi batean okin aritu zela esan, eta aztertzaileak gezur hura osorik irensteko.

Austenen lanetik beretik hasita, nabarmena da generoaren gaiak Moralesen itzulpen lanetan duen garrantzia. Hark itzuli du euskarara, esaterako, Judith Butler pentsalariaren Genero nahasmendua lan esanguratsua, Elkar argitaletxearen eta Jakin aldizkariaren Eskafandra bildumarako, 2018. urtean, eta generoarekiko kezkak bustitzen ditu itzulitako gainerako autoreak ere: Woolf, Gilman Perkins... Dioenez, ordea, «era intuitiboan bakarrik» izan zen feminista, harik eta Marylanden, AEBetan, genero ikasketak egin zituen arte. 1998. urtean izan zen hori. Butlerrek generoari buruzko bere liburua kaleratu eta zortzi urtera. «Ordurako, jadanik gaindituta zegoen debatea, eta feminismoa trans inklusiboa zen, edo, behintzat, hala zen han».

Ez zen Moralesen hasierako asmoa. Itzulpengintzako master bat egitera joan zen berez AEBetara, baina, unibertsitatean izena eman ostean eta lehen hiruhilekoaren matrikularen prezioaz jabetutakoan, aldatu egin behar izan zuen plana, eta, gogoratu duenez, bikotekide zuen gizonak gomendatuta eman zuen izena genero masterrean. «Pentsa», barrez. «Eskolen lehen minututik azken minutura egoten nintzen ikasten; super pozik egon nintzen».

Ikasketa haien aurretik ere, Austenen liburuaren itzulpenari ere 34 orriko azalpen testu bat gehitu zion Moraselek XIX. mendeko Ingalaterran ezkontzak emakumeei zekarkienari buruz. «Ezinegona banuen, noski; tresneriarik ez, ordea. Baina bai, hitzaurre hartan badago gogoeta feminista bat, besteak beste azaltzen duena ezkontza arazo ekonomiko bat ere bazela, eta, beraz, Jane Austenen nobelak ez direla ezkontzei buruzko eleberriak bakarrik, baizik eta baita ekonomiari buruzko eleberriak ere».

Opari zail bat

Dioenez, «oparia» izan zen gerora, urte batzuen buruan, Butler itzuli ahal izatea. «Ni Marylandetik guztiz butleriar itzuli nintzen, eta ohore handitzat daukat haren lana euskarara ekarri izana». Era berean, aitortu du orain arte gehien sufriarazi dion itzulpen lana ere huraxe izan zela. Beste katedral bat baita Genero nahasmendua. Kasu honetan, generoari buruzko pentsamenduaren historian. Filosofiaren historiari egindako kritika zehatzekin. Aipuz jositako ehunka orrirekin. Zehaztasun linguistiko handiarekin. Maiz sintaxi bihurriarekin. Eta, halere, opari bat.

Funtsean, generoari, sexuari, gorputzari eta desirari buruzko konbentzioak eraisteko proposamena da Butlerrena, eta eragin handiko lana izan zen argitaratu eta berehala. Mugarri bat, esaterako, queer teorientzat. Hala azaldu zuen liburu haren ekarpena Moralesek itzulpenaren aurkezpenean, 2018an: «Generoa egin egiten dela ondorioztatzen du Butlerrek. Ekintza errepikatu horien segida da genero eraikuntza. Beraz, muga horiekin ito beharrean, ekintzarako eta agentziarako aukera gisa erabil dezakegu egitate hori bera». Eta gero, honela borobildu zuen lanaren muina: «Ez dago esentzialismorik, subjekturik edo naturarik. Kultura baino ez dago. Kultura baino ez gara».

Guztia eraikia.

Ingelesa ikasten hasia zenean egin zuen lau eguneko bisita Ana Isabel Morales itzultzaileak Bath herrira. Ingeleseko azterketan, han okin aritu zela sinetsarazi zion aztertzaileari. Ana Isabel Morales

Aitortu duenez, Butlerren itzulpen hari aurre egiteko, berritu egin behar izan zuen aurrez Austenen lana itzultzeko bere buruari ezarritako irizpide sorta.

1996an eman zuen argitara lehenengoz Harrotasuna eta aurrejuzguak eleberria, baina hura berrikusita argitaratu zuen berriz 2013an. Dioenez, ez zuen aldaketa handirik egiteko beharrik izan, ordea. «Berrikuspena egiterakoan izan nituen irizpideak lehen itzulpen lana egiterakoan izandako berberak izan ziren; berberak, baina erradikalagoak».

Hain zuzen ere, Austen itzultzeko hiru tentaziori aurre egin behar izan ziela kontatzen du Moralesek berrikusitako bertsioarentzako idatzitako hitzaurrean. Puntuz puntu. Testua sinplifikatzeko tentazioa da lehena. Autorea baino jatorragoa izateko tentazioa da bigarrena. Eta gehiegi azaldu edo interpretatzeko tentazioa da hirugarrena.

Butlerrek behartu zuen zerrendari beste puntu bat gehitzera. «Whatever works printzipioa». Hau da, funtzionatzen duen edozerk balio duela. «Zuk badauzkazu printzipio batzuk, baina gero testuak agintzen du, eta liburu osoa hartu behar da osotasun moduan, eta ez esaldiz esaldi bakarrik aritu».

Familia linguistikoa

Marylanden egindakoaz gain, izan zuen beste egonaldi bat ere Moralesek AEBetan. 2003. urtean lortu zuen Nazio Batuen Erakundean itzultzaile izateko postua, oposizioa gaindituta. Frantsesa ere ikasi zuen horretarako, eta 2005etik hasita ia bi urte eman zituen New Yorken lan hartan, Euskal Herriko Unibertsitatean baimena hartuta. Gustura egon zen, dioenez. «Ikaragarri gustatzen zitzaidan hiria». Baina bueltatu egin zen. Zergatik? Faltan zuen euskararen inguruko harreman sarea: «Familia linguistiko hautatua».

Eta buelta egin zuen.

Eta, beraz, ba al du paisaia propiorik hizkuntza bakoitzak Moralesentzat? Eta erantzuna baiezkoa bada, zein da zehazki bakoitzaren paisaia? Segundo gutxi batzuetako isiltasun labur bat, eta baietz Moralesek, badakiela. «Ingelesaren paisaia bikoitza da; batetik, Bath da, noski, eta Brooklyn ere bai, bestetik». Eta euskara? «Euskara pertsonak dira: semea eta adiskideak». Bi leku jakin, beraz, ingelesaren kasuan, eta afektu sare bat euskararenean. Horra Moralesek eraikitzen duen zubiaren bi muturrak.


Summary: Motor gidari gipuzkoar bat hil da Huescan, trafiko istripuan. 50 urte ditu gidariak. Bidetik atera, eta amildegi batetik behera erori da.

50 urteko motor gidari gipuzkoar bat hil da Huescan (Aragoi, Espainia), trafiko istripu batean. 12:25 aldera gertatu da ezbeharra, Guardia Zibilak jakinarazi duenez, Huescako Yesero herrian, N-260 errepidean. Sabiñanigo aldera zihoan motor gidaria, eta bidetik atera eta 65 metroko amildegi batetik behera erori da.

Gidariaren gorpua Huescako Ospitale Probintzialera eraman dute autopsia egitera, eta istripuaren nondik norakoak ikertzen ari dira.


Summary: Sendero Luminosoko hainbat kide hil ditu Peruko armadak. Taldeko buru Victor Quispe Palominok ihes egitea lortu du, baina militarrek uste dute zaurituta dagoela.

Peruko armadak jakinarazi duenez, Sendero Luminoso talde armatuko hamar eta hamabost kide inguru hil eta beste hainbat zauritu dituzte operazio militar batean. Baina taldeko buruak, Victor Quispe Palominok, ihes egin du. Militarrek uste dute zaurituta dagoela. Bi militar ere hil dira borroketan. Armadak berak zabaldu duenez, hainbat arma, komunikaziorako tresnak, ordenagailuak eta idatziak ere aurkitu dituzte kanpalekuan.

Joan den ostegunean hasi zuten operazio militarra Vizcatan eskualdean, Peru erdialdean. Inguru horretan ekoizten da herrialdeak esportatzen duen kokainaren ia erdia, eta asko dira bertan dauden droga trafikatzaile taldeak ere. Hori dela eta, eskualde osoa larrialdi egoeran dago duela hamarkada batetik.

Abimael Guzmanek sortu zuen Sendero Luminoso erakundea, 1980an, Peruko Estatuaren aurka egiteko; talde armatuaren eta polizien arteko borrokak bi hamarkada iraun zuen. Egia eta Erreparaziorako Batzordearen arabera, 70.000 hildako eta desagertu eragin zituen gatazkak.

Guzman bera 1992an atxilotu zuten, eta iazko irailean hil zen, segurtasun handiko espetxe batean. Taldeko sortzailea atxilotu ostean, Quispe Palomino anaiek hartu zuten Sendero Luminosoren ardura, baina Guzmanek ez zuen onartu haien buruzagitza, eta anaiek eurek entzungor egiten zioten buru izandakoaren aginduei. Bi anaietako bat, Jorge Quispe Palomino, iazko martxoan hil zen.


Asier Martinez, Europako txapeldun

Summary: Asier Martinez, Europako txapeldun. Zizur Nagusiko atletak urrezko domina irabazi du Munichen, Europako Txapelketan. Hiru ehunenekotan hobetu du bere markarik onena 110 metroko hesidunean: 13,14

Non lehia, han Asier Martinezen erakustaldia. Europako Atletismo Txapelketan izan da azkenekoa, Munichen (Alemania). Zizur Nagusiko (Nafarroa) atletak urrezko domina irabazi du gaur gauean 110 metroko hesidunean. Faboritoetako bat zen, hark baitzuen denboraldiko markarik onena Munichen ariko zirenen artean, Sasha Zhoya frantziarrarekin batera: 13,17. Baina oso diziplina zaila dira hesiak, eta are eta gehiago 110 metrokoaren gisako proba laburra. Goizegi irten, beranduegi, hesi bat ukitu, hura bota... Makina bat arrisku daude, eta huts txikiena oso garesti ordaintzen da, ia ez baitago suspertzeko astirik.

Baina Martinez sekulako lehiakidea da. Nekez egiten du huts. Azkenaldian, batere ez. Horri esker dabil mugarriz mugarri: iaz, laugarren izan zen 60 metroko hesidunean pista estaliko Munduko Txapelketan; ondoren, 23 urtez azpiko Europako txapeldun izan zen 110 metrokoan, eta seigarren Olinpiar Jokoetan; eta aurten, brontzea irabazi du Munduko Txapelketan, eta urrezkoa Europakoan. Eta 22 urte besterik ez ditu. Ikusgarria da daraman garapena. Ez zaio mugarik aurreikusten.

Finalerdietan eman du aurreneko abisua: bete-betean aritu gabe, nagusitasunez irabazi du lehena (13,25). Zortzi finalisten artean marka onena egin du ere bai. Eta finalean, berriz ere izan da azkarrena. Hura baino bizkorrago irten dira zenbait aurkari, baina, ohi bezala, atzetik aurrera egin du, bizi-bizi, hesiak garbi gaindituz. Lehena helmugaratu da, eta 13,14ko marka egin du, bere marka onena baino hiru ehuneko hobea. Bigarren izan da Pascal Martinot-Lagarde frantziarra, Europako azken txapelduna, denbora berarekin. Segundo batzuetan zalantza egon da nork irabazi zuen, baina milaren batengatik nagusitu da Martinez. Hirugarren beste frantziar bat izan da: Just Kwaou-Mathey (13,33).

Bihar, berriz, Arantza Moreno lehiatuko da. Xabalina jaurtitzaile ermuarra sailkapenean ariko da 09:00etatik aurrera. Bi aukera ditu finalera pasatzeko: 61 metro jaurtitzea edo aurreneko hamabien artean sailkatzea. Bigarrena dirudi aukerarik onena, sailkatzeko marka baino metro bat eta 31 zentimetro gutxiagokoa baita haren markarik onena: 59,69 metro. Sailkatuz gero, etzi ariko litzateke finalean, 20:25ean hasita.


Summary: Miarritzeko, Bidarteko eta Angeluko hondartzak ireki dituzte berriz, kutsaduraren ondorioz itxita egon ondoren. Pirinio Atlantikoetako Prefeturak alerta egoeran ezarri zuen departamendua atzo, eta zehaztu du uholdeak bereziki Ipar Euskal Herrian gerta daitezkeela. Lapurdi kostaldeko hondartza guztiak itxi zituen kutsaduragatik. Gaur goizean, horietako batzuk berriz ireki ditu.

Alerta laranja ezarri zuten atzo Ipar Euskal Herrian, uholde arriskuagatik. Eurite indartsuak izan ziren, eta euriak ur araztegiak gaindikatu zituen Ipar Euskal Herriko eremu askotan. Ondorioz, euriak ura kutsatu zuen, eta Lapurdiko hondartza guztiak itxi behar izan zituzten, prebentzioz. Gaur goizean, Miarritzeko, Bidarteko eta Angeluko hondartzak ireki dituzte berriz. Hendaia eta Donibane Lohizune bitarteko hondartzek, ordea, itxita jarraitzen dute.

Esplikatu dute euriteak indartu direla gauean, eta euri metatzea 30 eta 60 milimetro artekoa izan dela azken hamabi orduetan. Prefeturaren arabera, egun guztian euria ez da geldituko, eta horrek ekar lezake Lapurdi aldean 70 eta 100 milimetro arteko euri metatzea izatea.

Ondorioz, uholdeak izateko arriskua dago, prefeturaren arabera. Usaian uholde arriskua den lekuetan, eta erreka eta ibai bazterretan dago arrisku handiena. Zehaztu dute errepideetan arazoak sortzen ahal dituela euriteak, eta elektrizitate mozketak izan daitezkeela.


Summary: Turismoak pandemia aurreko egoera gainditu du. Sektoreak %4,2 egin du gora lehen seihilekoan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 2019arekin alderatuz gero. Nazioarteko udatiarrak ere gehiago izan dira.

Xehetasun gehiagoren faltan, heldu dira Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako turismoaren datu aurreratuak. Eta, erakusten dutenez, indarra hartu du sektoreak. Lehen seihilekoan %4,2 hazi da, pandemia aurreko datuekin alderatuz gero. Hala jakinarazi du Javier Hurtado Turismo, Merkataritza eta Kontsumoko sailburuak.

Kanpotik datozen turisten kopurua ere berreskuratu da, aurreko urteetan hona bidaiatzeko izan dituzten oztopoak tarteko. Duela hiru urte baino gehiago etorri dira; hain zuzen, %3,9 egin dute gora atzerritarrek.

Hala, «uda honetako aurreikuspenak betetzen» ari direla adierazi du sailburuak; «berri oso onak dira oso gaizki pasatu duen sektore batentzat». Ikusteko daude uda bete-beteko datuak zehazki zeintzuk diren; Eustatek laster argitaratuko du uztailari dagokion turismoaren balantzea.


Summary: Ertzaintzak gomendatu du ziztada kasuetan 112 larrialdietarako zenbakira deitzeko eta ospitalera joateko. Donostiako Asanblada Feministak elkarretaratzera deitu du 19:00etarako, Bulebarrean, Aste Nagusian izan diren eraso matxistak gaitzesteko.

Azken egunetan eztabaida sortu da emakumeek ziztadaren bat jaso ostean bete beharreko protokoloaz. Gaur, Ertzaintzak eta udaltzaingoek euren gomendioen berri eman dute. Herritarrei aholkatu diete gorputzean ziztadaren bat edo erresumina sumatu eta ondoeza edukiz gero larrialdietarako 112 zenbakira deitzeko. Horrela, haien hitzetan, Ertzaintza edo herriko udaltzainak jakinaren gainean jarriko dituzte, haiek biktimarekin harremanetan jar daitezen, «gertatutakoa argitzen lagunduko duten datu objektiboak biltzeko eta egilea edo egileak identifikatzeko».

Behin hori eginda, gomendatu dute «ahalik eta azkarren» ospitale batera joatea, mediku azterketa egin diezaioten. Horrela, azaldu dutenez, «organismoan substantziaren bat dagoen ala ez» jakingo dute.

Asteon zeresana eman du Algortako Portu Zaharrean (Getxo, Bizkaia) gertatutakoak. Ertzaintzak salatu du txosna bateko bi arduradunek oztopoak jarri dizkietela ziztatu egin zutela esan zuen emakume bat artatzeko; aldiz, Algortako mugimendu feministak ziurtatu du bertako bi kide aritu zirela adingabeari laguntzen. Ertzaintza bi emakumeok ikertzen ari da, desobedientzia delitu larria egon daitekeela iritzita. Tartean sartu da Ertzaintzaren Esan sindikatua ere: zer edo zer egiteko eskatu dio Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailari, eta zenbait herritako jaietako puntu moreak ere kritikatu ditu, iritzita ez dutela Ertzaintzarekin kolaboratzen.

Donostian, kontzentrazioa

Ziztadak ez ezik, beste hainbat eraso matxista ere izaten ari dira azkenaldian. Donostiako Asanblada Feministak, esaterako, gaitzetsi du jaietan eraso matxistak egon direla. Horregatik, gaur, 19:00etan, elkarretaratzea egingo dute Bulebarrean.

Eta Bilbon, Aste Nagusia hastear dela, udalak prebentzio eta sentsibilizazio kanpaina bat aurkeztu du, «Aste Nagusi berdinzale, seguru eta erasorik gabekoaren alde» egiteko asmotan. Hitzeman dute «jarrera irmoa» erakutsiko dutela eraso sexisten aurka: «Indarkeria matxista prebenitzeko politikak indartuko ditugu emakumeentzako jai eremu inklusibo eta seguruak sortzeko baldintzak bermatzeko», esan du Juan Mari Aburto Bilboko alkateak. Bakarrik bai da bai leloa aukeratu dute kanpainarako. EH Bilduk nabarmendu du gisa horretako kanpainak beharrezkoak direla, eta eskatu du udalak eta Bilboko Konpartsek adostutako protokoloak errespetatzeko.

Horretaz gain, Bilboko Udalak azaldu duenez, pronto daukate laguntza psikologiko eta juridikoko zerbitzua, eraso matxistaren bat gertatuz gero biktimari eta senideei laguntzeko. Udalak puntu morea ere jarriko du Areatzan, eta jai gunean beste lau puntu more ere ipiniko dituzte.