Donostiarrarentzat bandera, Rianxon

Summary: Donostiarrarentzat bandera, Rianxon. Igor Makazagaren taldeak denboraldiko lehendabiziko bandera irabazi du, bigarren txandatik arraun eginda, Rianxon, Eusko Label ligako hamaikagarren jardunaldian. Santurtzi ohorezko txandako garaileak ezin izan du Donostiarrak egindako denbora hobetu; 56 ehunen geroago helmugaratu da. Sailkapen nagusian, ordea, 'Sotera'-k lidergoa are gehiago sendotu du.

Amaiera arte, zirrara. Gorengo mailan berdintasun handia egoteak horixe dakar, eta, enegarrenez, gaur islatu da hori, Rianxon (Galizia), Eusko Label ligako hamaikagarren jardunaldian. Donostiarrak jaso du saria, bigarren txandatik bere lana ondo baino hobeto eginda. Urdaibai aurkari zuzenari bi segundo atera dizkio, eta aintzat hartzeko denbora egin du Igor Makazagaren taldeak. Hirugarren txandako lau taldeak emaitza horren jakitun irten dira. Santurtzik txanda kontrolpean eraman du, baina hiru ziabogetan Donostiarraren denbora hobetu ezinik ibili da. Azken luzean, Iker Zabalarenak guztia eman dute; baita tartea laburtu ere, baina ez nahikoa bandera irabazteko. Azkenean, 56 ehunengatik Donostiarra izan da garaile.

Sailkapen nagusiari dagokionez, bestalde, Santurtzik Hondarribiarekiko zuen aldea zortzi puntura zabaldu du; Ama Guadalupekoa ontziak bosgarren egin baitu, Urdaibai eta Zierbenaren atzetik, hurrenez hurren. Orio, berriz, seigarrena izan da. Bai Hondarribia bai Orio bigarren txandatik ariko dira bihar, Boiron (12:15, ETB 1).

Ezjakintasuna eta tentsioa. Sentipen horiek izaten dituzte arraunlari eta entrenatzaileek inoiz arraun egin gabeko estropada eremuan aritu behar direnean. Hain zuzen, Eusko Label ligako ontziek estreinakoa izan zuten atzo Rianxoko (Galizia) ur bihurrietan, ligako hamaikagarren jardunaldian. Arousa ibaiaren itsasadarrean izanik, ur-lasterra eta haizea izan ziren kontuan hartu beharreko naturaren bi aldagaiak; izan ere, marea behera zihoan, eta itsaslasterrak asko bultzatzen zien ontziei, marea guztiz biziak ez izan arren. Haizearen norabideak ere zeresana eman zuen; kanporanzko luzean haizeak istribor hanketik jotzen zien, ohi ez bezala. Baldintzak baldintza, patroiek eta arraunlariek egoera horretara egokitu behar.

Laugarren kalea joan da irabazlea. Alboan, hurrenez hurren, Ondarroa, Cabo eta Urdaibai aritu dira. Haizearen norabideak hala eskatuta, lau patroiek euren ontzia istribor aldera zuten lerrokatuta. Irteera eman orduko, estropada eremuko bi ertzeko taldeek hartu dute estropada burua, hots, txandako bi ontzi indartsuenek: Donostiarrak eta Urdaibaik. Denbora berean heldu dira lehen ziabogara, baina Cabo eta Ondarroa ez ziren aparte; bi segundo geroago biratu dute euren ontzia.

Bigarren luzean, agidanez, laugarren kaletik ontzia azkarrago joaten zen aurreneko kaletik baino, eta Donostiarrak zukua atera dio abantaila horri. Dena den, itsaslasterra eta haizea aurka edukita, arraunlariek lan nekeza izan dute arrauna uretatik ateratzeko eta erasoa jotzeko. Arkaitz Diaz eta haren kuadrillak Urdaibairekiko bi segundoko aldearekin egin dute barruko ziaboga. Atzean, berriz, tarte bera zuten Ondarroak eta Cabok, bizkaitarren alderako.

Hirugarren ziabogaren bila ere egoerak bere horretan jarraitu du; Donostiarra aurretik, baina harrokeriarik gabe, Urdaibaik ez baitzuen inolaz ere etsitzen. Makazagarenak bi segundoko abantailarekin irten dira maniobratik. Ikusteko zegoen talde bakoitzak zein norabide hartuko zuen. Donostiarrak haren alboko kalean zihoan Ondarroa atzean zuenez, Diaz lemazainak istriborrera joateko erabakia hartu zuen. GPSak bi segundoan markatzen zuen Donostiarraren eta Urdaibaren arteko aldea, eta abantail labur horrekin nagusitu zaio Torrekua Bou Bizkaia ontziari.

Makazagarenek ondoasko zekiten euren denbora hobetzeko hirugarren txandakoek ondo baino hobeto egin beharko zutela arraun. Bistan zen donostiarrak ez zirela Galiziara muskuiluak jatera joan; trapua irabaztera baizik. Horiek hala, Santurtzi, Zierbena, Orio eta Hondarribia su bizian irten ziren lehen txanpan. Kanporanzko luzean, ordea, barealdia etorri zen, haien kalterako; izan ere, lehen ziabogarako Donostiarrak Santurtzi txandako lehenari bost segundo ateratzen zizkion, eta bigarren ziabogan lau segundoko atzerapena zuen Zabalaren taldeak. Zierbena zihoan bigarren postuan, Santurtzirengandik bi segundora, laura Hondarribia eta seira Orio.

Santurtziko arraunlariak palakada erritmo sarrian zihoazen: 37ko erritmoan, eman eta eman. Halere, Gorka Aranberri lemazainak Zabalarengandik jasotzen zituen datuak ez ziren hain gustagarriak mutilentzako. Azken ziabogara Donostiarra baino bost segundo geroago heldu ziren. Kale edo bale.

Luze erabakigarrienean sartu zirenean, lehertzera atera ziren Santurtzikoak, eta hirura laburtu zuten tartea. 400 metro falta zirela, Donostiarrarengandik segundo bakarrera zihoazen moreak. Sotera ontziko arraunlariek datu hori jakitean, are gehiago sarritu zuten palakada erritmoa: 43ra. 200 metro falta zirela, orduko 22 kilometro abiadurako haize ufada egon zen, eta Aranberrik gehiago eskatzen zien haren mutilei. Artean, epaileek foto finish-a presto zuten jarrita. Amaieran, 56 ehuneneko aldea egon da Donostiarra eta Santurtziren artean, gipuzkoarren alderako. Denboraldiko lehen garaipena Makazagaren taldearentzat.

Lehen txandan, bestalde, Aresek bere legea ezarri du, eta galiziarrek are gehiago sendotu dute sailkapen nagusiko bederatzigarren postua. Atzean, Tiranek eta Zarautzek gatza jarri diote lehiari. Azken ziabogan, Asier Puertasen taldea aurretik zen, baina nahi baino zabalxeago atera dira maniobratik, Moañakoen mesederako. Tiranek laugarren luzean atzetik aurrerako lan bikaina egin du, eta Zarautz baino lehenago helmugaratu da; puntu bat gehiago zakura. Isuntza, bestalde, uretara itzuli da, aurreko asteburuan lehiatu ezinik geratu eta gero. Bada, nabaritu zaie ez daudela oraindik sasoi puntu onenean. Gaurko ontzirik apalena izan da Lekittarra.

Rianxoko bandera

1. Donostiarra 19.59,90 2. Santurtzi 0,56ra 3. Zierbena 2,04ra 4. Urdaibai 7,22ra 5. Hondarribia 11,02ra 6. Orio 11,14ra 7. Ondarroa 15,70era 8. Cabo da Cruz 18,08ra 9. Ares 27,16ra 10. Tiran 32,02ra 11. Zarautz 35,70era 12. Isuntza 39,76ra

Eusko Label ligako sailkapena

1. Santurtzi 117 puntu 2. Hondarribia 109 pt. 3. Zierbena 97 pt. 4. Donostiarra 96 pt 5. Orio 93 pt. 6. Urdaibai 87 pt. 7. Ondarroa 62 pt. 8. Cabo da Cruz 61 pt. 9. Ares 50 pt. 10. Isuntza 44 pt. 11. Tiran 36 pt. 12. Zarautz 28 pt.


Summary: «Pandemian oso argi ikusi da kapitalaren eta biziaren arteko gatazka». Ekonomia, ekologia eta feminismoa uztartzen ditu Perez Orozkoren jardunak, eta gurutzaketa horretan gogoeta ugari ekarri ditu COVID-19aren izurriak. Interdependentziaz, mundu konpartituaren gaineko erantzukizunaz eta elkarbizitza onaz hausnartu beharra aldarrikatu du.

«Ez dut uste ezer amaitu denik: COVIDaren urteetan gaude». Pandemiak aldaketa sozioekonomiko ugari ekarriko dituelakoan da Amaia Perez Orozko (Burgos, Espainia, 1977). Ekonomia ekofeministaren ahotsik nabarmenetako bat da, eta XXK kolektiboan dihardu alorreko gogoetetan eta praktiketan sakontzen. Kezkaz mintzatu da izurriaren ondorioez: «Gauza asko dakizkigu, baina oraindik proposamen asko ditugu pentsatzeko eta egiteko».

Maiz esan da pandemiak berretsi egin duela feministek urteetan zaintza krisiaz ohartarazitakoa. Zer ondorioztatu duzu zuk? Pandemian oso argi ikusi da kapitalaren eta biziaren arteko gatazka. Merkatuaren makineria osoa gelditu behar izan dugu bizia berreskuratzeko, baina, aldi berean, guztia gelditzean, bizia hondoratu egin da. Hortaz, agerian geratu da kapitalismoaren gurpila: kapitalismoak funtzionatzen badu, gure kontura da, biziaren kontura; baina kapitalismoa geratzen bada, bestelako espazioak eraikitzen ez ditugun bitartean, herrestan eramaten gaitu. Hasieran, ikusi zen bizia bera zela lehentasunezkoa, baina soilik bizia oso arriskuan egon denean agertu da sistema prest gauza batzuk berraztertzeko, eta, aldiz, bizia pixka bat berreskuratu denean itzuli da makineria osoa. Era berean, ikusi da etxeetan sartu direla kolektiboki kudeatu ez ziren zaintzak, etxeko atea ixtean arazo guztiak konponduko balira bezala. Eta ikuspegi ekologistatik? Pandemia kolapso ekologikoaren parte ere bada; horretaz ere aspaldi ohartarazi genuen. Krisi ekologikoa klima aldaketa baino askoz sakonagoa da: ekosistemen kolapso bat da. Mundua ez da bat-batean amaituko, baina gauza asko gertatuko dira, eta ez gara prestatuta egongo, ezta politikoki ere: hainbat egoerari aurre egiteko argitasun politikoa falta zaigu. Era berean, pandemian, halako batean ikusi genuen nolakoa izan zitekeen bestelako mundu bat: harreman hurbilagoetan oinarritua, kutsadura eta auto gutxiagorekin... Desazkunderantz abiatutako gizartearen pintzelkada batzuk antzeman genituen. Baina, gero, normaltasun zaharrera itzultzeko grina gailendu da, eta, aldi berean, biziaren hauskortasunetik eta heriotzatik ihes egitekoa. Ematen du ezer gertatu ez balitz bezala jardun nahi dugula, ez dugu pentsatu nahi minean, gaixotasunean, heriotzan... Politikoki prest egote horretaz ari zarenean, beraz, ez zara bakarrik politikariez ari? Ez, politikaz zentzurik zabalenean ari naiz, bizi kolektiboaren gainekoaz. Pandemiak arrazoia eman digu gauza askotan —bizia ez dela lehentasuna, ez dagoela ardura kolektiborik zaintzan, biziarekin negozioa egiten dela...—, baina ikusi dugu parametroak falta zaizkigula aurreikusi gabeko egoerei aurre egiteko; ez dugu indar kolektiborik izan horretarako.

"Interdependentzia onartzea ez datza arau bat betetzean, baizik eta bizitzaren alde komunari erantzutean"

Interdependentziaz kontzientzia hartzeko aukera galdu da? Bai. Ezinbestekoa da interdependentziaz ohartzea, baina interdependentzia hori nola kudeatu ere eztabaidatu behar dugu: orain bezala, desberdintasun, esplotazio eta asimetria terminoetan segituko dugu, ala modu konpartituago eta simetrikoago baterantz abiatuko gara? Horrekin lotuta dago, adibidez, osasun neurriak direla-eta agertzen ari diren jarrera batzuk: kutsatzeekiko erantzukizuna hartzearen eta askatasun eremuak babestearen arteko orekan, tranpa batean gaude. Zer zentzutan? Uler dezakegu estatuak behartu egiten gaituela, goitik ezarriz obligazio diziplinatzaile eta homogeneizatzaile bat, eta estatu autoritario eta pribatizatu horren aurrean koka gaitezke subjektu indibidual gisa, eta borroka gaitezke gure askatasun txikien alde; ala, bestalde, saia gaitezke erantzukizun propioak artikulatzen, beste pertsona batzuekin bizi garela kontuan hartuz. Ez hainbeste, adibidez, maskara jartzeko edo kentzeko aginduak betez, baizik eta gaitasuna garatuz jakiteko zein egoeratan jantzi behar dugun. Interdependentzia onartzea ez datza arau bat betetzean, baizik eta bizitzaren alde komunari erantzutean. Mundu konpartitu baten gaineko erantzukizun propioaren ikuspegitik ulertu behar dugu: mundu hori ezin dugu zaborrez bete, ezin dugu nahi beste energia kontsumitu, ezin dugu desberdintasun sozioekonomikoetan oinarritutako turismoa sustatu, ezin ditugu etengabe sentsazio berriak kontsumitu...

Joan-etorria mugatu du pandemiak, eta muga horiek mesede egin diote ingurumenari, baina turismoari lotutako sektore ekonomikoak hondoratu dira, adibidez. Auzi horrek giltzaren bat eman dezake desazkundeari buruzko eztabaidan? Hor oso argi ikusten da lehen aipatutako tranpa: turismoa erdi mailako klase globalarentzat hedatzea ez da iraunkorra, inola ere; baina, era berean, hori desagertzen bada, sektore pila bat hondoratuko da, eta, haiekin batera, jende pila baten bizibidea. Hor aldaketak egin behar dira, ezinbestean. Giltzarrietako bat da pentsatzea noren esku geratzen ari diren jarduera horren etekin ekonomikoak: herritarrek ez dute ia mozkinik ikusten, botere korporatiboaren eskuetan pilatzen baitira. Eta eredu produktibo ez-iraunkor batetik eredu erreproduktibo iraunkor baterako jauzia egitean, baliabideak birbanatu behar dira. Ez naiz ari zorpetzeaz, baizik eta birbanatzeaz, ehun sozioekonomikoaz aldatuz, eta zerga erreforma sakonen bidez lagunduz. Bestalde, landa eremua nekazaritza turismoaren bidez berrindartzeko joerak kezkatzen nau: munduko beste puntara bidaiatzea baino iraunkorragoa da, baina berdin dakar landa eremua urbanizatzea eta turismora bideratzea, elikadura subiranotasunaren aldeko apustua egin ordez. Lurrak jana emateko erabili behar dira. Ildo horretan, nola liteke itxialdian zehar supermerkatuak zabalik egotea eta kaleko merkatuak ez? Janaria ezinbestekoa da, beraz, ezin da banatzaile handien esku egon: ekoizleen eta kontsumitzaileen arteko zuzeneko harremanak babestu behar dira. Itxialdian oso agerian geratu ziren zaintza premiak kudeatzeko zailtasunak. Zenbateraino du zaintzak egiturazko arazo bat? Zaintzaz ari bagara, zaurgarritasun handiko garaietan —haurtzaroa, zahartzaroa edota aniztasun funtzionala— bizitzek behar duten arta ri dagokionez, ez daukagu ia egitura kolektiborik, eta dauzkagun apurrek —batez ere adinekoentzat— huste moduko bat dakarte: edo zure etxean zaude, edo makroinstituzio batean, zeinetan zure pertsona desagertzen den; eta horren erdian ez dago ezer. Egitura kolektiboak eguneroko zaintza horren lagungarri izan behar lirateke; haurren kasuan, izan daitezke haurtzaindegiak eta jantokiak, baina izan daiteke kalea bera ere, baldin eta ez bada leku arriskutsu bat auto batek harrapa zaitzakeelako. Adinekoen kasuan, egitura kolektibo bakarra ezin da zahar etxea izan: izan daitezke etxe konpartituak, edo atarian saretxo bat osatzea bizilagunei eskatu ahal izateko zerbait erostea edo zaborra ateratzea. Ez naiz ari dena etxetik ateratzeaz, baizik eta sare zabal bat osatzeaz, eguneroko kontuak konpartitzeko, eta etxe nuklearren eta eremu publiko-instituzionalaren artean dagoen espazioa betetzeko. Zahar etxeetan gertatutakoaren harira, eredua berraztertzeko aldarria ozendu da, eta erakunde publiko batzuek eskaerari heldu diote, baina silver economy eta antzeko kontzeptuak erabiliz. Bateragarriak al dira zaintza eta etekin ekonomikoak? Ez, ezin dira zahartzaroa eta zaintza jorratu merkatu ekonomiko gisa hartuta. Nire ustez, botere korporatibo globalaren azken erasoa arlo horretara doa, etekin berriak lortzeko. Azken batean, silver economy betikoa da: eskubideen subjektu izango zara, kontsumitzaile zaren neurrian. Zahartzea bizitzaren parte bat da, baina, ez dugunez zaurgarritasuna ikusi nahi izan, oso interpretazio negatiboa egin da adinekoez, «klase pasiboa» direlakoan; ikuspegi hori irauli egin behar da, eta zahartzaroa bizitzan integratu, baina ez eskubideak eskuratuz kontsumitzaile bihurtuta. Adinekoen zaintzan, nolako eredua hobetsiko zenuke? Lau faktore daude eztabaidagai. Batetik, auzitan jartzen ari da zahar etxe handien eredua, norbere intimitatea eta indibidualtasuna galtzen delako bertan; baina horrez gain, aztertu behar da noren esku dagoen zerbitzu hori: pertsonan zentratutako arretaren eredua ez da bateragarria negozioarekin. Irabazi asmoa hortik kendu behar da: zerbitzu guztiz publikoak edo publiko-komunitarioak izan behar dira. Bestetik, pertsonan zentratutako zaintza hori emantzipatzailea izan behar da, eta, ildo horretan, aldatu egin behar da nola zaintzen den, baina baita ere nola espero duen jendeak zaindua izatea; izan ere, askok uste dute zaindua izateak dakarrela zerbitzari bat edukitzea, izan ama, emaztea, alaba, langilea edo erizaina. Lan baldintzak ere hobetu behar dira: horiek duindu gabe ez dago zaintza duinik. Bestetik, teknologiarekin zer egin ere pentsatu behar dugu: berez zain dezake ala zaintzen lagun dezake? Arlo horretan asko dago jokoan, adibidez, datu pribatuen kudeaketari lotuta. Nola eragiten die zaintzaileei genero eraikuntzak? Eraikuntza heteropatriarkalak berekin dakar emakumeak besteentzat izatea eta egotea: zu baliotsua zara, besteentzat baliagarria zarelako, besteek baloratzen zaituztelako eta zentzua ematen diotelako zure bizitzari. Sakrifizioaren etika bat dakar, perbertsoa, langileak zukutzeko erabiltzen dena, haiek badakitelako biziak daudela arriskuan. Baina generoak ez ezik, klaseak eta arrazak ere eragina dute: sakrifizioaren etika hori, nolabait, munduan egoteko modu bat da zerbitzari klaseentzat. Alegia, batzuek uste dute munduak zerbait zor diela eta besteak euren zerbitzura daudela, eta beste batzuek uste dute besteei zerbitzatu behar dietela. Horregatik aldatu behar da zaindua izateko ikuspegia ere.

Nola duindu daitezke zaintza lanak? Zaintza lan guztiak duindu behar dira, eta horietako batzuk profesionalizatu. Ordainpean jarri behar dira, batez ere, ezagutza espezializatuak edo dedikazio oso intentsiboak eskatzen dituztenak —eta, beraz, bizitzaren beste dimentsioekin bateraezinak direnak—. Horietarako egitura kolektiboak egon behar dira, zaintza horiek modu profesionalean egiteko, lan baldintza duinekin, sektoreotako borroka sindikaletik aldarrikatzen ari direnaren ildotik: ratio handiagoak, soldata hobeak, langileen kontziliazioa eta funtzioak bizi zikloetara egokituta... Dena den, zaintza lanak ez dira soilik eremu profesionalean duindu behar, baizik eta orokorrean, eta, horretarako, haien garrantzia aitortu behar da, eta lanak birbanatu, hau da, egiazko erantzukidetasuna eraiki, denok har ditzagun ardurak: ekonomikoki aukera izan bezain laster etxeko lanen zerbitzua kanpora ateratzeko logika horiek hautsi behar dira. Hortaz, zer egin etxeko enpleguarekin? Nire ustez, desagertu egin behar da, egun ezagutzen dugun moduan behintzat, dena sartzen den saski-naski bat delako. Lan horiek aletu egin behar dira, eta hainbat ogibidetan banatu: geriatria, garbiketa... Eta parte bat desagertu behar da: nik zuri dena egingo dizut etxean, zuk etxetik kanpo nahi duzuna egiteko modua izan dezazun. Izan ere, etxeko enpleguaren parte hori, egun, bikote heterosexualen gatazken irtenbidea da, edo norbere denbora kudeatzeko zailtasunena. Zaintza sistema publiko-komunitarioa aldarrikatzen ari da mugimendu feminista. Nola definituko zenuke? Zer eremu jorratu behar ditu? Pentsatu behar dugu nola lagundu bizitza-heriotza zikloa, zer sare eta babes kolektibo mota ezarri bizitzea merezi duten bizitzak edukitzeko. Zaintza sistema horrek kontuan hartu behar luke haurtzaroa, zahartzaroa modu zabalean —ez soilik mendekotasunak agertzen direnean— eta aniztasun funtzionala —ez mendekotasun gisa, baizik eta beste zaurgarritasun mota baten moduan—; eta ezarri behar genuke nolako zerbitzu publikoak behar ditugun, babes komunitariorako zer sistema sortu behar dugun —adibidez, belaunaldi arteko etxeak—... Baina, era berean, sistema hori espazio bat ere izango litzateke, galdetzeko nolako biziak bizi eta antolatu nahi ditugun kolektiboki, eta zaintzeko norantz doazen instituzio publikoak, zenbateraino oinarritzen diren sistemaren esfera ikusezinenetan.

"Pertsonan zentratutako arreta eredua ez da bateragarria negozioarekin. Irabazi asmoa hortik kendu behar da"

Zaintza erdigunean leloa oso lagungarria izan da eztabaida hori lehen lerrora ekartzeko, eta instituzioek ere bere egin dute. Era berean, zaintzaren definizio oso zabala erabili da; dena da zaintza horrek eragotzi al du proposamen zehatzagoak egitea? Nik uste dut oso lelo indartsua izan dela, aukera eman digulako sistemaren inguruko kritika egiteko eguneroko bizitzarik. Sistema sozioekonomikoaren dimentsio eta gatazka ezkutuak argitara ateratzeko modua eman digu. Hau da, Zaintza erdigunean sistemaren aurkako inpugnazio erradikala da. Denborarekin, ordea, egia da arazo batzuk agertu direla leloarekin. Batetik, dena zaintza bada, ezer ez da zaintza ideiarekin lotuta, eta proposamen zehatzik ez egitearekin: politika publikoak mendekotasunera murriztu dira, eta inpugnazio erradikal hori egiteko gaitasuna galdu egin da. Eta bestetik: zaintzak erdigunera bai, baina zeintzuk: sistema honetan daudenak edo nahiko genituzkeenak? Hitz bera erabili dugu desagerrarazi nahi dugunaz eta eraiki nahi genukeenaz aritzeko; horrek nahasmena eragin du, eta hortik etorri da botere faktikoen erabilera: leloaren gatazka dimentsioa galtzen bada, edozeinek har dezake beretzat. Leloa birformulatu behar da? Nik orain hitz egingo nuke ez hainbeste zaintza jartzeaz erdigunean, baizik eta elkarbizitza ona, biziaren iraunkortasuna; hau da, modua jartzeaz bizitzea merezi duten bizitzak kolektiboki eraikitzeko. Eta hori, azken batean, eztabaida kolektiborako prozesu gisa ulertu behar dugu: elkarrekin dugun bizitza horren gaineko egiazko erantzukidetasuna sustatuko duen egitura sozioekonomikoa eraikitzea.


Summary: Eliud Kipchoge kenyarrak irabazi du maratoia, nagusitasunez. Korrikalari kenyarrak hasieratik kontrolatu du lasterketa. 30. kilometroan erritmoa bizitu du, eta aurrera joan da, bakarrik. Haren denbora: 2.08.38.

Hasi eta buka. Hasi eta buka menderatu du Eliud Kipchoge korrikalariak (Kapsisiywa, Kenya, 1984) Tokioko Olinpiar Jokoetako maratoia, Sapporon. Inoizko maratoilaririk onena zen faboritoa, eta erakustaldia eman du Sappooko kaleetan. Ez markagatik, Sapporoko baldintzak ez baitziren egokiak marka esanguratsu bat egiteko. Bai, ordea, lasterketa kontrolatzeko izan duen gaitasunagatik eta erakutsi duen nagusitasunagatik.

Lasterketaren hasieran talde handia zena txikituz joan da, pixkana-pixkana. Kipchoge taldearen aurreko aldean joan da, baina buruan jarri gabe. 30. kilometroan egin du aldaketa: Kipchogek erritmoa bizitu du, eta metro batzuk atera dizkie berarekin zihoazen korrikalari apurrei: Lawrence Cherono (Kenya), Ayad Lamdassen (Espainia), Abdi Nageeye (Herbehereak) eta Bashir Abdi (Belgika).

Hasieran, tartea txikia izan da, hamar bat metrokoa, baina 35. kilometrorako tartea ia minutu erdira luzatu du. Maratoia orduan hasten dela esan ohi da, baina Kipchogek bakar-bakarrik egin ditu kilometro horiek guztiak, oinkada luze, bizi, elegante eta, itxuraz, errazarekin. Lurra ia ukitzen ez duela dirudien oinkada, hegan ia. 40. kilometroan aldea minututik gorakoa izan da.

Kipchogek 2.08.38ko denbora egin du, 2.10etik behera, Sapporoko beroarekin eta hezetasunarekin. Batez beste, hiru minutu eta bi segundoan kilometro bakoitza. Kichogeren atzetik sartu dira Nageeye (2.09.58, zilarra), Abdi (2.10.00, brontzea) eta Cherono (2.10.02), esprinta jo eta gero. Bitxikeria bat gertatu da esprintean: Nageeyek bigarren helmugaratu behar zuen, eta behin eta berriro eskatu dio Abdiri mugi zedila, hirugarren sartu ahal izateko. Nageeye eta Abdi sortzez somaliarrak dira, eta elkarrekin entrenatzen dira.

Kipchogerena da maratoiko munduko marka: 2.01.39. Hala ere, Japoniako lasterketaren aurretik esan zuen garaipen hori izango lukeela bere ibilbideko lorpenik handiena: «Ezin da beste ezerekin alderatu». Kipchogek berak irabazi zuen Rioko Olinpiar Jokoetako maratoia. Bi Olinpiar Jokoetan jarraian maratoia irabazi duen hirugarren korrikalaria da. Abebe Bikila etiopiarra (1960ko Erromako Olinpir Jokoak eta 1964ko Tokiokoak) eta Waldemar Cierpinski (1976ko Monstealgo Olinpiar Jokoak eta 1980ko Moskukoak) izan ziren beste biak. Beste bi domina ere irabazi ditu Olinpiar Jokoetan, biak 5.000 metrokoan: brontzea 2004an, Atenasen, eta zilarra 2008an, Pekinen.

Korritu dituen hamalau maratoi ofizialetatik hamabi irabazi ditu Kipchogek. Distantziako inoizko markarik onena ere harena da (2.01.39), eta, ofizialki denbora onartuta ez badago ere, maratoiko 42 kilometro eta 195 metroak bi ordutik behera egin dituen atleta bakarra da: 1.59.40.

Kipchogeren denborak gaurko maratoian:

5 km: 15.19 10 km: 30.53 15 km: 46.04 20 km: 1.01.47 Erdia: 1.05.15 25 km: 1.17.24 30 km: 1.32.31 35 km: 1.46.59 40 km: 2.01.55 Helmuga: 2.08.38

Kenyarrek irabazi dituzte Tokioko Olinpiar Jokoetako bi maratoiak, emakumezkoena eta gizonezkoena. Pere Jepchirchir nagusitu zen, atzo, emakumeen maratoian. Denbora: 2.27.20, Olinpiar Jokoen inoizko mantsoenetakoa, Sapporoko eguraldiaren eraginez. Batez beste, 3.30 minutuan kilometroa. Brigit Kosgei kenyarra izan zen bigarren, 19 segundora, eta Molly Seidel estatubatuarra hirugarren, 26 segundora.

Jepchirchir bi aldiz izan da maratoi erdiko munduko txapeldun, eta harena da distantzia horretako munduko marka: 1.05.16. Kosgeirena da, berriz, maratoiko marka: 2.14.04, 2019ko urrian Chicagoko maratoian (AEB) egina. Seidelen hirugarren maratoia izan zen atzokoa, eta brontzezko domina bat irabazi zuen.

Elena Loyo 29. izan zen maratoian. Gustura geratu zen egin zuen lanarekin. «Ederra izan da», esan zuen lasterketa bukatu eta gero.


Munarriz dominarik gabe geratu da

Summary: Munarriz dominarik gabe geratu da. Espainiako selekzioak 9-5 galdu du Hungariaren aurka, brontzea lortzeko lehian.

Espainiako selekzioak 9-5 galdu du Hungariaren aurka brontzerako lehian, eta, horrenbestez, Alberto Munarriz euskal herritarra dominarik gabe itzuliko da Tokiotik. Ligaxka bikaina osatu zuen Espainiako selekzioak, jokatutako bost partidak irabaziz, baina neurketa erabakigarrietan ezin izan du lan hori biribildu.

David Martin hautatzailearentzat ezinbesteko pieza da Munarriz, eta gaur ere minutu gehien jokatu dituen uretako jokalaria izan da —32 minutuko iraupena dute partidek, eta nafarrak 28 jokatu ditu—. Bi gol sartu ditu. Aldiz, bost jaurtiketa huts egin ditu.

Lehen hiru laurdenetan orekatua izan da partida —3-3, 5-5, eta 6-5—, baina azkeneko laurdenean lehia hautsi dute hungariarrek, 3-0 partzial batekin. Azkeneko zortzi minutu horietan Espainia ez da gol bakar bat ere sartzeko gai izan, eta horrek erabaki du brontzerako lehia. 2000n, 2004an eta 2008an urrea lortu eta gero, domina berri bat irabazi du Hungariak gizonezkoen waterpoloan.


Summary: Messi: «Iaz, alde egin nahi nuen; aurten ez, eta alde egin beharra daukat». Bartzelonako presidenteak adierazitakoa berretsi du futbolari argentinarrak, agurreko agerraldian: LFPren baldintzengatik eta klubaren zorra ez handitzearren, ez duela taldean jarraituko.

«Oso triste nago klub honetatik alde egin behar dudalako. Iaz, alde egin nahi nuen; aurten ez, eta alde egin beharra daukat», nabarmendu du Leo Messik, gaur, Camp Noun egindako agurreko agerraldian. Bartzelonan ez jarraitzeko motiboei buruz galdetuta, argentinarrak berretsi du Joan Laporta presidenteak joan den ostegunean adierazitakoa; hau da, bi direla ez jarraitzeko arrazoiak: LFP Liga Futbol Profesionalak ezarritako finantza baldintzak betetzeko ezintasuna, eta klubaren zor erraldoia ez handitzeko premia. Nolanahi ere, prentsaurrekoaren tarte batean klubaren beraren jokabidea zalantzan jarri du: «Akordioa eginda zegoen. Arazorik ez zegoen. Ni, behintzat, zintzoa izan naiz jendearekin», azpimarratu du, kazetariek horri buruz galdetu diotenean. Aitortu du fitxa %50 bat jaistea adostua zutela kontratu berrian. Ez du jakinarazi non jokatuko duen datorren urtean, baina, L'Equipe Frantziako kirol egunkariaren arabera, 34 urteko jokalariak eta PSG Paris Saint-Germainek aurreakordio bat sinatua dute. Messik adierazi du hainbat talderekin hitz egin duela azkeneko orduetan; besteak beste, PSGrekin.

Traje urdina eta gorbata jantzita egin du agerraldia azkeneko hamasei urteotan Bartzelonaren ikur eztabaidaezina izan denak. Bakarrik agertu da estadioaren auditoriumean, aurrean, lehen lerroan, emaztea, hiru semeak eta Laporta bera zituela. Erabat hunkituta zegoen, eta hitz egiten hasi aurretik ezin izan die malkoei eutsi. Emazteak berak mukizapi bat eman dio malkoak lehortzeko. Totelka hasi da hitz egiten. Parean zituen Bartzelonako jokalari Pique, Alba, De Jong, Griezmann eta Busquets, esaterako, Ronald Koeman entrenatzailea, baita Bartzelonaren garairik loriatsuenean, entrenatzailea Pep Guardiola zenean, taldekide izandako Xavi Hernandez eta Carles Puyol ere, esaterako.

«Blokeatuta pasatu ditut azkeneko orduak, eta oraindik hala nago», hasi du prentsaurrekoa. Oporretan zegoenean, baita horietatik bueltan, pentsatzen zuen Bartzelonan jarraituko zuela. «Konbentzituta geunden. Gure etxea da, eta Bartzelonan kirol arloan zein pertsonalean daukagun bizitzarekin gozatzen jarraitu nahi genuen».

Zazpi minutuko diskurtsoa izan da. Eta jarraian Messi lur jota, negarrez, lurrera begira, bildutakoen txalo zaparrada entzuten, sentitzen: Bartzelonaren zaleak zeharo hunkitzeko moduko irudia. Eta bizpahiru minutu geroago heldu da galderen txanda. Aurrenetakoa, ez jarraitzeko arrazoiez. «Laportak esan zuen moduan, ezin izan da gauzatu Ligaren auziarengatik...». Eta antzeko beste galdera bati erantzunez: «Ez dakit klubak bere esku zegoen guztia egin ote duen. Nik nire esku zegoena egin dut geratzeko». Javier Tebas patronalaren presidenteaz ere galdetu diote, ea zer esango zion hari: «Ez daukat hari ezer esateko; ez daukat arazorik Tebasekin».

Bartzelonaren ikurra

Azkeneko bi hamarkadetako jokalaririk onenetako bat izan da Messi, onena izan ez bada: hasieran, hegal batetik abiatuta eta teknika eta abiadura uztartuz, eta, pixkanaka, bestelako erregistroak menderatuz posizioa zentratuta. «Fisikoki ongi nagoen bitartean jarraituko dut jokatzen», esan du, gaur. 2004ko urriaren 16an egin zuen debuta Bartzelonarekin, Espanyolen aurka. 17 urte zituen. Bere ibilbideko une bat aukeratzeko eskatu diote, eta, hain zuzen, «debutekoa» hautatu du. Frank Rijkaard zen entrenatzailea.

Messi, gaur, agurreko agerraldian. Andreu Dalmau / Efe

Hurrengo denboraldian, 2005-2006koan, hamaikakoan egonkortu zen, eta Txapeldunen Ligan agerraldi ikusgarri eta ahaztezinak egiten hasi zen; esaterako, Stamford Bridgen, Chelsearen zelaian. Sasoi hartako azkeneko hilabeteetan, ordea, ez zuen jokatu, lesio bat medio. Hortaz, ez zuen jokatu Bartzelonak Arsenali irabazitako Txapeldunen Ligako finala. Hura barne, Messik lau Txapeldunen Liga irabazi ditu. «Nire helburuetako bat Txapeldunen Liga gehiago irabaztea da; [Bartzelonarekin] gehiago ez irabazi izanaren arantza daukat», aitortu du, gaur.

Azkeneko 17 denboraldietan 778 partida jokatu ditu Bartzelonarekin, eta 672 gol sartu. Guztira 35 titulu irabazi ditu: Espainiako hamar liga, lau Txapeldunen Liga, zazpi Espainiako Kopa, sei Urrezko Baloi, eta bost Urrezko Bota. Eta guztiaren gainetik, futbolari ikusgarri eta erabakigarri bat izan da.

«Konforme baino gehiago noa lortutakoarekin», esan du. Pena bat dauka, ordea: ezin izan dituela zaleak agurtu. Esker ona adierazi die taldekideei eta jarraitzaileei, eta adierazi du klubera bueltatzea gustatuko litzaiokeela, arloren batean bere «ekarpena» egin ahal izateko.


Summary: Bidasoa ibaia zeharkatzen ari zen migratzaile bat hil da. Gertatutakoa salatzeko, Irungo Harrera Sareak elkarretaratzera deitu du, gaur, 19:00etarako, San Juan plazan.«Erantzule batzuk daude», adierazi dute.

Bidasoa ibaia (Gipuzkoa) zeharkatzen ari zen migratzaile bat hil da. Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Sailaren arabera, Irundik abiatuta Biriatura (Lapurdi) heltzeko ahaleginean ari zen pertsona hori, beste batekin batera. Lagun hori Lapurdira heldu da. Bestea, ordea, Jaurlaritzaren oharrak dioenez, uretara sartu eta berehala hondoratu da. Gertatutakoa salatzeko, gaur elkarretaratzera deitu du Irungo Harrera Sareak: 19:00etarako, San Juan plazan.

09:45 inguruan ito da pertsona hori. Oharrean adierazi dutenez, lekuko batek laguntzeko asmoarekin uretara jauzi egin du bi pertsona horiek ikusi dituenean, baina ur-lasterraren indarra zela-eta lehorrera itzuli behar izan du atzera.

SOS Deietara deitu dute, eta jarraian Ertzaintzako agenteak, Gurutze Gorrikoak eta suhiltzaileak joan dira gertakarien lekura. Handik gutxira agertu da uretan hildakoaren gorpua. Uretatik atera dute, baina ezin izan dute bere onera ekarri.

Hildakoa nor zen argitzeko ikerketa bat hasi du Ertzaintzak. Oraindik ez dute identifikatu.

Joan den maiatzean etorkin bat hil zen Bidasoa ibaian, ustez itota. Eta hilabete bat lehenago, jatorri eritrearreko gazte baten gorpua topatu zuten Irunen, Bidasoa ibaian. Jaurlaritzaren arabera, bere buruaz beste egin zuen.

Etorkinen eskubideak bermatuak izan daitezen eskatzeko, joan den maiatzaren 29an manifestazio bat egin zuten Irundik eta Hendaiatik abiatuta. Irungo Harrera Sareak eta Diakite, La Cimade eta Etorkinekin elkarteek deitu zuten, eta, hain esanetan, 3.000 lagun bildu zituen mobilizazioak.

«Ez da ustekabeko bat»

Irungo Harrera Sareko bozeramaile Anaitze Agirrek ohartarazi du gertatutakoa ez dela «ustekabeko bat» eta «erantzule batzuk» dituela. Gertatutakoaren harira SER irrati kateari emandako elkarrizketa batean eskatu die instituzioei «ahalegin gehiago» egin ditzatela harrera egitean, «eskubide urraketa egoeran dauden pertsonak babestea baita auzia».

«Badakigu Frantziari eta Europako Batasunari ez zaizkiela inporta migratzaileak, eta hain bizitza zein eskubideak. Gure instituzioek gure gizartearen mailan egon behar dute, zein harrera egitekoa eta solidarioa den», azpimarratu du Agirrek. Haren iritziz, migratzaileak ez dituzte «pertsona moduan» tratatzen. «Giza eskubideetan jarri behar da azpimarra. Horrek esan nahi du bide seguruak edukitzea, pertsona horiek bidaiatu dezaten hiltzeko arriskurik gabe». Ohar bat kaleratu du harrera sareak, eta eskatu die erakundeei hildako migratzailea ez dadila bihurtu «izenik gabeko» gorpu bat. «Ez dadila egon bere senideari gertatu zaionaren berri emango ez zaion familiarik».

«Guk, gure hurbileko erakundeei esaten diegu, Eusko Jaurlaritzak, Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Irungo Udalak osatzen duten Erakunde arteko Harrera Mahaiari, ahaleginak areagotu ditzatela eta harrera duina aplika dezatela», nabarmendu du sareak ohar batean.

Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak gertatutakoarengatik «atsekabea» agertu du, komunikatu baten bidez. Adierazi du iruditzen zaiola «injustizia» egoera baten «ondorio zuzena» dela. Ahaldun nagusiak esan du «premiazkoa» dela «konpartitutako elkartasun bat», gertatutakoa berriro gerta ez dadin. «Pertsona migratzaileen errealitateari heldu behar zaio giza eskubideak, elkartasuna eta giza duintasuna hertsiki errespetatuz»

Eusko Jaurlaritzak ere «atsekabea» agertu du. «Aukera bat bilatzeko ahaleginean pertsona batek bere bizitza galtzea... zirrara eragiten du», esan du Xabier Legarreta Migrazio eta Asilo zuzendariak. «Gertatu dena porrot kolektibo bat da, gizarte moduan». Iruditzen zaio «premiazkoa» dela migratzaileek «igarotze seguruak» egin ahal izatea.

Jose Antonio Santano Irungo alkateak Twitterreko bere kontuan idatzi duenez, Europako Batasunak ezin du «ez jakinarena» egin daukan erantzukizuna edukita.


Summary: Beste 1.000 kutsatu Hego Euskal Herrian, eta 43 ospitaleratu. Hegoaldeko ZIUetan 85 pertsona daude gaitzak jota.

Azkeneko 24 orduetan 1.000 kutsatu detektatu dituzte Hego Euskal Herrian. Horrek esan nahi du birusaren transmisioak azken egunetako joera mantentzen duela; hau da, pixkanaka bada ere, apaltzen ari dela. Ostiralean 1.118 kasu atzeman zituzten, 9.894 proba diagnostiko eginda; azken orduetan, test gutxiago egin dituzte, PCRak eta antigenoak aintzat hartuta: 8.452.

Lurraldez lurralde, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak emandako datuen arabera, Bizkaian 472 positibo atzeman dituzte, Nafarroan 189, Gipuzkoan 188, Araban 114, eta EAEtik kanpo bizi diren 37.

Ospitaletako egoerari dagokionez, Hegoaldeetako ospitaleetara beste 43 lagun eraman dituzte. ZIU zainketa intentsiboen unitatean 85 pertsona daude gaitzak jota: bezperako kopuru bera.

Bada aintzat hartzeko datu bat. Izan ere, joan den uztailaren 2tik aurrenekoz, 200 kasu baino gutxiago detektatu dituzte Nafarroan.


Summary: Santurtzik lidergoa sendotu du, Boiron irabazita. Sotera ontzia izan da azkarrena, Hondarribiari bi segundoren aldea aterata.

Santurtzik Eusko Label ligako lidergoa sendotu du, gaur, Boiroko bandera irabazi eta gero. Lehiaketa amaitzeko sei jardunaldi falta direla, Iker Zabalak entrenatutako taldeak 129 puntu dauzka. Hondarribia bigarren izan da, gaur, Galiziako uretan, eta, hain zuzen, Ama Guadalupekoa da bigarren sailkapen nagusian, 120 punturekin. Iaz, Eusko Label liga aurrenekoz irabazi zuen Sotera ontziak, eta, aurten, bide beretik doa. Orain arte jokatutako hamabi jardunaldietatik lau irabazi ditu Bizkaiko traineruak.

Larunbatean, Arousan, bigarren izan zen. Orduan espero baino motelago ibili zen Hondarribia, eta, hori dela eta, bigarren txandan arraun egin du, gaur, Mikel Orbañanosek entrenatutako taldeak. Horretan jaun eta jabe izan da, eta hirugarren txandako ontziei lanak zaildu dizkie.

19.23.56 zen hobetu beharreko denbora, eta, aurreneko bi ziabogetan, Santurtzik ez ditu hobetu Hondarribiak egindako denborak. Hirugarrenean, denbora bera egin dute (14.40), baina azkeneko luze azkarragoa egin du Santurtzik, eta Boiroko 31. Bandera irabazi: 19.21.44

Hurrengo bi jardunaldiak Zarautzen jokatuko dituzte datorren astean. Larunbatean eta igandean Zarauzko Ikurrina egongo da jokoan.

KAE 1 ligan, Getaria

KAE 1 ligako 11. jardunaldia jokatu dute, gaur, Getarian (Gipuzkoa), eta etxeko ontziak irabazi du estropada. Modu horretan lidergoa indartu du Ion Larrañagak entrenatutako taldeak. 20.58,56ko denbora egin du. Bigarren Pedreña izan da, segundo eskas batera (20.59,69). Bi traineruak, KAE 1 ligako orain arteko erregularrenak, nor baino nor gehiago aritu dira estropada guztian. Getariak 11,27 puntu dauzka sailkapenean, eta Pedreñak 11,09. Oraintxe, haiek dira igotzeko kanporaketa jokatzeko hautagai nagusiak. Castron (Espainia) egingo dute hurrengo estropada, datorren larunbatean.


Lekukoa Parisi pasatu dio Tokiok

Summary: Lekukoa Parisi pasatu dio Tokiok. Itxiera ekitaldiko hitzaldian, NOBeko presidenteak eskerrak eman dizkie japoniarrei. Irabazitako dominen sailkapenean AEBak nagusitu dira, berriro

Tokioko olinpiar estadioan egindako itxiera ekitaldiarekin amaitu dira 32. Olinpiar Jokoak, COVID-19ak eragindako pandemiak guztiz baldintzatutakoak. «Tokioko Olinpiar Jokoak itxaropenarenak, bakearenak, eta elkartasunarenak izan dira», adierazi du NOB Nazioarteko Olinpiar Batzordeko presidente Thomas Bachek, joan den uztailaren 23an hasitako jokoak ixteko ekitaldian. Bien bitartean, estadioaren kanpoaldean, protesta egin dute hainbat herritarrek, ez baitira ados egon jokoak pandemia egoera batean egitearekin. Japoniako hiriburuak Parisi pasatu dio lekukoa. 2024an Frantziako hiriburuan dira egitekoak jokoak.

Azkeneko bi asteotan estadioan zintzilik egondako NOBen bandera eraitsi dute, eta jokoen antolakuntza batzordeko buru Seiko Hashimotok Anne Hidaldo Parisko alkateari eman dio bandera. Itxiera ekitaldian Parisekin konektatu dute, han lekuko aldaketa zuzenean ikusteko ekitaldia prestatu baitute. Bien bitartean, pixkanaka itzali da joan den uztailaren 23an piztutako su olinpikoa.

Anne Hidalgo, banderarekin. Efe

Bach japoniarrez oroitu da diskurtsoan: «Lortu duzuenaz harro egon zaitezkete. Garai zailotan, oparirik preziatuenetakoa eman diozue munduari: itxaropena». Estadioan hitz horiek entzuten ari ziren, hain zuzen, Jokoetan parte hartu duten selekzioetako ordezkariak.

Eta behin gaur lehiaketa guztiak amaituta, AEBak nagusi, Rio 2016an bezala, dominen sailkapenean. Jokoen erdiak jokatuta, Txina zegoen lehen tokian sailkapenean, urre gehiago lortuta. Baina, azkenean, bai urrezko domina gehiago eta baita domina gehiago ere irabaz ditu AEBetako selekzioak: 39 urrezko domina, zilarrezko 41, eta brontzezko 33 (113 guztira). Rion 46 izan ziren urrezkoak, eta, orotara, 121 domina kolkoratu zituzten estatubatuarrek.

Txina sailkatu da bigarren tokian: urrezko 38, zilarrezko 32, eta brontzezko 18 (88 guztira). Japonia herrialde antolatzailea sailkatu da hirugarren tokian dominen sailkapenean: urrezko 27, zilarrezko 14, eta brontzezko 17 (58 guztira).

Errusia garaile, emakumezkoen eskubaloian

Hainbat final jokatu dira, gaur, Olinpiar Jokoak bukatzeko. Atletismoan, Eliud Kipchogek (Kenya) irabazi du urrea maratoian. Abdi Nageeye (Herbehereak) izan da bigarren, eta Bashir Abdi (Belgika) hirugarren. Emakumezkoen eskubaloian Errusiako Olinpiar Batzordeak irabazi du urrea, Frantziari 25-30 irabaziz. Brontzerako lehian Norvegiak 36-19 irabazi dio Suediari. Saskibaloiko finalean, AEBetako selekzioa 90-75 gailendu zaio Japoniakori.

Gimnastika erritmikoko taldekakoan Bulgariarentzat izan da urrea, Errusiako Olinpiar Batzordearentzat zilarra, eta Italiarentzat brontzea.

Bulgariako gimnastika erritmikoko taldea, gaur, lanean. Efe

Emakumezkoen boleibolean Brasilek aurreikuspenak bete ditu, eta, finalean, 3-0 nagusitu zaio AEBetako selekzioari. Brontzerako neurketan, Serbiak 0-3 irabazi dio Hego Koreari.

Eta gizonezkoen waterpoloan ere gaur jokatu dira dominak banatzeko partidak. Finalean, Serbiak 10-13 irabazi dio Greziari; eta brontzerako lehian, 9-5 gailendu zaio Hungaria Espainiari.


Tokio 2020, ameskeria bat

Summary: Tokio 2020, ameskeria bat.

Bukatu dira Tokioko Olinpiar Jokoak. Antolatzaileek normaltasun itxura eman nahi izan badute ere, COVID-19 kasuak bikoiztu egin dira Japoniako hiriburuan. Antolakuntza arazoak nabarmenak izan dira, komunikazioan eta garraioan batez ere. Kirolariek mezu indartsuak zabaldu dituzte.

Tokioko Olinpiar Jokoak ameskeria bat izan dira, errealitate itxurako irudipen bat. Jokoei normaltasun itxura eman nahi izan diete, baina ezer ez da ohi bezalakoa izan. Ezta normaltasunetik gertuen egon den elementua ere: lehiaketa eta kirolarien ahalegina. Jendea, ikusleak, faltatu baitira. Taupadak. Txaloak. Oihuak. Giroa. Kirolariek beren onena eman dute kirol gune huts eta hotzetan. Antolakuntza saiatu da ikusleak musika ozenarekin eta esatarien hitz jarioarekin ordezkatzen; baina lehiaketa askok lagunarteko lehiaketak eman dute.

Tokioko Olinpiar Jokoak ameskeria bat izan dira, egin diren hiritik eta gizartetik at antolatu eta jokatu direlako. Errealitate paralelo bat sortu delako jokoak aurrera ateratzeko. Atzerritarren eta atzerritarrentzako burbuila bat zentzu guztietan, ez bakarrik COVID-19aren zabalkundea eragozteko.

Tokioko Olinpiar Jokoak ameskeria bat izan dira, inoiz baino gehiago, telebistentzat antolatu direlako. Joko katodikoak, joko birtualak.

Negozioa, ordea, benetakoa da: NOB Nazioarteko Olinpiar Batzordeak ez ditu galdu nahi izan telebisten eta babesleen diru sarrerak; era berean, saihestu egin nahi izan ditu jokoak bertan behera utziz gero haiei ordaindu beharreko kalte-ordainak. Dirua irabazteko asmorik gabeko erakundea da NOB. Oraindik ikusteko eta zehazteko dago japoniarrek zenbateko ordainagiria ordaindu beharko duten.

COVID-19a Jokoak hasi aurretik arrisku bat, beldur bat, zegoen: kanpotik Japoniara iritsitako milaka bisitarik (kirolari, laguntzaile, ordezkari eta kazetari) COVID-19aren zabalkundea eragingo zutela edo birusaren aldaera berriren bat sartu. Ondorioz, osasun sistemak gainezka egingo zuela. 90.000 bisitari inguru izan dira, horietatik 11.500 kirolariak.

Japoniako eta Tokioko kutsatzeen kopuruak nabarmen egin du gora jokoek iraun duten bitartean: Tokion uztailaren hasieran eguneko kasuak 600-700 inguru ziren; jokoak hasi ziren astean, uztailaren 19tik 25era, milatik gora; eta bukatu diren astean lau mila baino gehiago.

Japonian asteko kopuru metatuetan jartzen dute arreta batez ere: uztaileko lehen astean kopurua ez zen lau milara iristen; jokoak hasi zirenean hamar milaren bueltan zeuden; eta azken astean hogei milatik gora. Bi aste barru hasiko dira Paralinpiar Jokoak.

Datuek esan nahi dute Olinpiar Jokoek eragin dutela igoera? Ez. Oraingoz ez dago lotura zuzenik bataren eta bestearen artean. Izurritearen bilakaera eta jokoetako parte hartzaileen datuak hobeto aztertu beharko dituzte horretarako. Zenbait osasun adituk nabarmendu dute, ordea, Olinpiar Jokoen inguruko festa giroak eraginda, herritarrek ez dituztela ohi bezain zorrotz bete COVID-19aren kontrako neurriak.

Antolatzaileek burbuila batean sartu dituzte Olinpiar Jokoengatik herrialdera iritsitakoak: hotel ofizialen sare bat (kirolariak Olinpiar Hirian), garraio sistema propioa, listu testak, parte hartzaileen ibileren berri izateko aplikazio bat eta bertakoekin harremana saihesteko agindua. Eta, jakina, ikuslerik ez kirol guneetan. Burbuilak izan ditu zirrikituak, baina nahiko ondo funtzionatu du: uztailaren 1etik 404 positibo izan dira jokoen inguruko pertsonetan; 624.000 listu test egin dituzte, eta kutsatze tasa %0,02 izan da. Arrakasta horretan aintzat hartu beharreko datua da Olinpiar Jokoengatik iritsitakoen %70 txertatuta zeudela. Japonian proportzioa %30 inguru da.

Koronabirusak guztiz baldintzatu du antolaketa, baina ez lehiaketak. Olinpiar Jokoetan parte hartu edo lan egin dutenen artean 430 kasu izan dira. Horietatik 286 Japonian bizi direnenak. Oso kirolari gutxik eman dute positibo. Ezagunena, Jon Rahm Barrikako (Bizkaiko) golflaria.

IRIZPIDE ETIKOAK Olinpiar Jokoek Tokioko kutsatzeetan eraginik ez dutela izan baieztatuz gero ere: zilegi al da halako ekitaldi bat antolatzea COVID-19agatik larrialdi egoera ezarri duen hiri eta eskualde batean? Bertakoek gozatu ezin dutenean? Mugak eta murrizketak jasaten ari direnek etxe ondoan halako ekitaldi bat normaltasunez egiten ari dela ikustea? Haien hirian aste batzuetarako mundu paralelo bat sortu dutela ikustea? Funtsean, Olinpiar Joko batzuk hiri eta herrialde bati bizkarra emanda antolatzea? NOBek eta Japoniako Gobernuak erabaki dute baietz.

ANTOLAKUNTZA Japonia sarritan bisitatzen duen kazetari txinatar batek oso ondo laburbildu zuen Tokioko Olinpiar Jokoen antolakuntzak eragin zion sentsazioa: «Olinpiar Joko hauek ez dira oso japoniarrak. Ez da nik ezagutzen dudan Japonia». Antolakuntzaren akatsei, hutsuneei eta arazoei buruz ari zen.

Hiru arazo nagusi izan dira: komunikazioa, garraio sistema eta beroa. Komunikazio arazoak izan dira antolakuntzarekin. Zaila izan da arazo zehatzak konpontzeko arduradunak topatzea. Antolakuntzak jarritako helbide elektronikoetara mezua bidalita ere, normalean ez da erantzunik jaso; jasoz gero, oso berandu. Horrez gain, kirol guneetako eta bestelako zerbitzuetako langile eta boluntario gehienak ez dira oso lagungarri izan. Nagusiki, gehienek ingelesik ez zekitelako.

Boluntario asko egon dira. Guztiak adeitsuak izan dira, eta laguntzeko borondatea izan dute; baina zerbait galdetuz gero, haien ohiko erantzuna izan da ez zekitela edo galdetzeko beste bati.

Garraioa da parte hartzaileek gehien kritikatu duten zerbitzuetako bat. Autobus bidezko sistema erraldoi bat antolatu dute, gune batean zentralizatua. Ez da oso praktikoa izan. Gainera, Tokioko ohiko trafikoarekin lanean hasi denean, atzerapenak izan ditu. Joan aurretik antolatzaileek esan zuten garraio sistemak bide propioak izango zituela, azkarrago ibiltzeko, baina praktikan ez da hala izan.

Jakina zen Tokion bero eta hezetasun handia egiten duela udan: 30 gradutik gorako tenperaturak eta %60tik gorako hezetasuna. Baldintza txarrak aire librean kirola egiteko. Hala ere, jokoak udan egitea erabaki zuten, lehentasuna kirolarien osasunean eta lehiakortasunean jarri beharrean, telebisten egutegien interesetan ezarriz.

Olinpiar Jokoak Japonian egin dira, baina, antolakuntzari dagokionez, ez-japoniarrak izan dira.

MEZUAK Tokioko Olinpiar Jokoetan ez da soilik kirolaz, markez eta COVID-19az hitz egin. Bestelako gai batzuk plazaratzeko eta haiei oihartzuna emateko balio izan dute. Gainera, kirolariek hitz egin dute zuzenean, ez beste batzuek haien izenean.

Olinpiar Jokoak hasi aurretik jakina zen Simone Bales gimnasta protagonista izango zela. Hark egindako ariketengatik edo lortutako dominengatik. Biles protagonista izan da, aldiz, agerian utzi duelako goi mailako kirolarien buru osasuna zaintzearen garrantzia eta goi errendimenduko kirolariek jasaten duten presioa.

Beste kirolari batzuek Olinpiar Jokoak baliatu dituzte bazterkeriaren eta zapalkuntzaren kontrako mezuak zabaltzeko. Raven Saunders pisu jaurtitzaile estatubatuarrak besoak altxatu eta eskuak gurutzatu zituen, podiumean, zilarrezko domina jaso eta gero: «Zapaldutako jende guztia elkartzen den bidegurutzea da». Olinpiarko Jokoetako irudirik indartsuenetakoa izan da.

«Oso harro sentitzen naiz gizon gaya eta olinpiar txapelduna naizela esateaz». Tom Daley jauzilari ingelesak urrezko domina irabazi zuen hamar metroko plataformako bikotekako jauzietan. Bere homosexualtasuna aldarrikatzeaz gain, LGTBI gazteei mintzatu zitzaien: «Espero dut ikus dezatela ez duela axola zein bakarrik sentitzen zaren. Ez zaude bakarrik eta nahi duzuna lor dezakezu. Gazteagoa nintzenean ez nuen uste inoiz ezer lortuko nuenik, nintzena nintzelako. Orain, txapeldun olinpiko izateak, erakusten du edozer lor dezakezula».

Alemaniako gimnastikako taldeak emakumeen sexualizazioaren kontrako mezua zabaldu du, gorputz osoko jantziak erabiliz. «Erakutsi nahi genuen emakume bakoitzak erabaki beharko lukeela zer jantzi», azaldu zuen aldaketa Elisabeth Seitz gimnastak.

PARIS 2024 Parisen izango dira hurrengo Olinpiar Jokoak, 2024an. Olinpiar Joko arruntak izango dira? Ezin da jakin. Tokioko antolatzaileek uste zuten, 2020an jokoak atzeratu eta gero, 2021eko ekitaldia ohikoen antzekoagoa izango zela. Ez da gertatu.

Pariskoak hiru urte barru egingo dira. Denbora asko dirudi eta, logikaz, koronabirusaren eragina, eraginik baldin badu, askoz ere apalagoa izango da. Baina inork ez daki. Badaezpada, horretarako ere prestatu beharko dute. Eta Tokion ondo eta gaizki egin dituztenetatik ikasi.


Summary: Hainbat mendez nabarituko dira klima larrialdiaren ondorioak. IPCCk argitaratu berri duen txostenean ohartarazi du mende amaierarako tenperatura 2,7 gradu igoko dela industria aurreko aroarekin alderatuta, eta, ordurako karbono neutraltasuna lortuta ere, itsasoaren maila 28 eta 55 zentimetro artean igoko da.

IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldearen azken txostenak alerta maila gorena piztu du. Bertan jasotzen diren datuek ikuspegi iluna marraztu dute mende amaierarako, eta gizakia egiten dute %90 gertatzen ari denaren erantzule. Hala, iragartzen dute orain arte eragin diren aldaketen ondorioak mendeetan edo milurtekoetan nabarituko direla: itsasoen azidotasun maila handituz joango da, edota mendietako glaziarrek urtu egongo dira aurrerantzean ere. «Ondorioak okerragotuz joango dira tenperaturak igo ahala; eta zenbait galera ezin izango dira berreskuratu», adierazi du Ed Hawkingsek, Readingeko [Erresuma Batua] Unibertsitateko irakasle eta dokumentuaren egileetako batek.

Herrialdeek euren konpromisoak bete eta mende amaierarako karbono neutraltasuna lortuko balute ere, itsasoaren mailak 28 eta 55 zentimetro egingo luke gora; aldiz, Parisko Akordioak jaso bezala, tenperaturak industria aurrekoekin alderatuta, 1,5 gradu igotzen badira, itsasoak bi eta hiru metro artean egingo du gora datozen 2.000 urteetan, eta hogei metroraino, berriz, tenperaturak bost gradu egiten badute gora. Egungo neurriekin, 2,7 graduko berotzea aurreikusten dute adituek 2100erako.

Atzera begiratuz gero, azken 2.000 urteetan tenperaturak goranzko joera nabarmena izan du; egungo klima, duela 6.500 urtekoarekin parekatzen dute adituek, azken 100.000 urteko garairik beroena jotzen dena. Hala, industria aurreko garaiarekin alderatuta, 1,1 epelagoak dira egungo tenperaturak, eta igoera horretatik 1,07 gradu gizakiaren esku hartzeari egozten dizkiote. Gizakia jotzen dute prezipitazioetan izandako aldaketen eta itsasoaren gazitasuna handitu izanaren erantzule ere.

«Kirolez ariko bagina, esan ahalko genuke atmosferak dopina hartu duela; horrek esan nahi du lehen baino maizago ikusiko ditugula muturreko fenomenoak», azaldu du dokumentuaren aurkezpenean Petteri Taalasek, Munduko Meteorologia Erakundeko presidenteak. Datu esanguratsu bat ere nabarmendu du Taalasek: 1970etik, lurrazaleko tenperaturak azken bi milurteko 50 urteko beste edozein tartetan baino azkarrago igo dira, eta berotzearen ondorioak «munduko txoko guztietan» nabari dira dagoeneko: «Gizakiak zuzeneko eragina du, bai Greziako edo Ipar Amerika mendebaldeko suteetan, baita duela gutxi Txinan eta Alemanian ikusitako uholdeetan ere».

«Gaurko txostena alerta gorria da gizadiarentzat. Indarrak elkarrekin banatzen baditugu saihestu ahal izango dugu klima hondamendia, baina, dokumentuak argi uzten duenez, ez dago denbora galtzeko tarterik, ez aitzakiarik. Dei egiten diet gobernuburu eta interesatu guztiei COP26a arrakastatsua izan dadin», nabarmendu du NBE Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusi Antonio Guterresek.

Neurriak berehala

Badira sei urte munduko goi agintarietatik gehienek Parisko Akordioa sinatu zutela. Bertan adostu zuten zenbait neurri hartzea mende amaierarako tenperaturak bi gradu baino gehiago igo ez zitezen, eta ahalegin berezia egitea igoera ez zedin izan 1,5 gradu baino handiagokoa. Azken txostenaren arabera, ordea, aurreikusitako bi testuinguruetatik bakar bat ere ez da beteko, baldin eta berehala neurriak hartu eta karbono dioxido isuriak kolpetik murriztu ezean. Zientzialariek uste dute, egungo joerak mantentze badira 1,5 graduko igoera beranduenez ere 2040rako helduko dela. Hori bera ohartarazi zuen IPCCk 2018ko txostenean, eta berretsi egin du gaurkoan. Gradu eta erdiko berotzeak ondorio larriak eragingo lituzke, eta, besteak beste, muturreko fenomenoak ugarituko, tartean bero boladak, kolpeko eurite handiak edota lehorteak.

Hala ere, adituek ez dute itxaropena galdu, eta nabarmendu dute klima larrialdiak okerrera egitea eragotz daitekeela herrialdeek mende erdirako karbono neutraltasuna lortzen badute, eta aurrez, 2030erako, isuriak nabarmen murrizten badituzte. Karbono neutraltasunera heltzeko estatuek ahalik eta gehiena murriztu beharko lituzkete isuriak, teknologia garbia deritzona erabiliz.


Summary: Txertoak jartzeari berrekin diote Casillan eta BECen. Asteburuan ez da ziztarik eman Bilboko txertaketa gune handian, «dosi faltagatik». Barakaldoko BECen, kanpaina larunbat goizean eta igandean egon da etenda. Berriz hasi dute kanpaina; motel, halere.

COVID-19aren kontrako txertoaren dosi askirik izan ez, eta Bilboko Casilla eta Barakaldoko BEC (Bizkaia) itxi egin behar izan dituzte asteburuko zenbait ordutan. Ordura arte, txertaketa kanpaina hasi zenetik hona, Osakidetzak sekula ez zuen eten prozesua gune horietan. Gaur goizean jarri dute martxan atzera ere.

Dena dela, ohi baino abiada motelagoan berrekin diote txertatzeari. Joan diren asteotako datuekin konparatuta, gaur pertsona gutxiagok dute zizta hartzeko ordua. Esaterako, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak zehaztu duenez, Bilboko Casillan Janssen txertoak baizik ez dira jarriko datozen orduetan, eta soilik 275 pertsona daude gaur hori hartzera deituta. Orain arte, eguneko 3.000 txerto inguru jartzen ziren txertaketa gune horretan.

Gaur goizean, txertoaren dosi sorta gehiago ailegatu dira Forondako (Araba) aireportura. Zehazki, Pfizerren eta Modernaren 180.000 dosi inguru jaso dituzte; ohi baino 60.000 gehiago, alegia.


Hiru domina, ezuste bat eta lan ona

Summary: Hiru domina, ezuste bat eta lan ona. 29 euskal kirolari aritu dira onenen artean lehian Tokioko Olinpiar Jokoetan. Batzuek domina bat daramate etxera, eta beste batzuek diploma bat. Baina, batez ere, bost urte hauetan egin duten lanari amaiera eman diote. Estreinakoz aritu direnek, Joko batzuetan egotearen bizipenak izan dituzte, eta etorkizuna badela berretsi.

Itzali da zuzi olinpikoa, eta horrekin amaitu dira Tokioko Jokoak. Euskal kirolariek bildu dute bost urteetan ereindako uzta. Egindakoa barneratu, atseden hartu eta hurrengo ziklo olinpikora begira jartzea izango dira hurrengo urratsak. Izan ere, inoizko laburrena izango da. Paris 2024 hiru urtera dago.

Maialen Chourraut Olinpiar Jokoetan onena

Beste behin, behar zuenean agertu, eta zilarra lortu zuen. Olinpiar Jokoetan inoiz izan den euskal kirolaririk onena da, hiru dominarekin. Aurretik brontzea kolkoratu baitzuen Londresen (2012), eta urrea Rion (2016). Finalean jo zuen kolpea. Behar zuen pazientzia izan zuen hasieran, hutsik egin gabe jardun zuen erdialdean, eta ikusgarri gainditu zituen azken ateak. Trabaz eta zailtasunez betetako bost urte egin eta gero, ametsa zirudiena betea zuen: «Agian ez nintzen bizkorrena izango, baina bai eskarmentu handiena zuena».

Ander Elosegi Berriz ere diploma

Laugarren diploma eskuratu du C-1 kategorian. Koska bat falta izan zitzaion podiumean egoteko. Denbora onenen artean hirugarrena lortuta iritsi zen finalera, baina seigarren amaitu zuen: «Une batzuetan zehaztasuna falta izan zait, huts txikiak egin ditut».

Iñigo Peña Ezin dominarekin biribildu

Seigarren lekuan amaitu zuen K2-1.000ko proba, Paco Cubelosekin. Bikoak ezin izan zion ginga jarri aro olinpiko onari. Finalerdietan nahiago izan zuten indarrak apur bat gordetzea, eta finalean zortzigarren kaletik arraun egin behar izan zuten. Haizeak kalte egin zien, eta ezin izan zuten hasieran galdutako denbora berreskuratu. Amaieran, «penatuta» zegoen, baina kontzientzia lasai zuen: «Estropada oso ona egin dugu, eta dena eman dugu».

Mikel Oiartzabal, Martin Zubimendi, Mikel Merino, Unai Simon eta Jon Moncayola Sufritutako zilarra

Zilarrezko domina zintzilikatuta itzuli dira. Ondo kostatako zilarra. Multzoetako partidetan bi berdinketa eta garaipen bat erdietsi zituzten, eta luzapenean azpiratu zituzten Boli Kosta (5-2), eta Japonia (1-0). Luzapenean galdu zuten Brasilen kontra: 2-1. Oiartzabal nabarmendu zen: erabakigarria izan zen hainbat partidatan, eta hiru gol sartu zituen. Merinok eta Zubimendik zelai erdiko agintea izan zuten; Simonek gorabeheratsu jardun zuen; eta Moncayolak gutxi jokatu zuen. «Sari handi bat da», adierazi zuen Oiartzabalek.

Julen Aginagalde eta Eduardo Gurbindo Merezitzako brontzea

Balio bereziko brontzea lortu dute. Aginagaldek agur esan die selekzioen arteko txapelketei, eta irabazi gabe zeukan domina olinpikoa lortu zuen. Gurbindorentzat erronka bat zen Tokion egotea. Jokoak iaz izan balira, ez zen bertan egongo, lesio larri batengatik. Biak «oso pozik» ziren, Egiptori 33-31 irabazi ostean. «Urte asko izan dira. Horrela amaitzea izugarria izan da», nabarmendu zuen Aginagaldek. Orkatila minduta amaitu zuen. Hunkituta zen Gurbindo. Defentsako lana eta txandakatzeak izan ziren haren ekarpena.

Nerea Pena eta Ainhoa Hernandez Ez dute helburua bete

Final-laurdenetarako sailkatu, eta, ahal izanez gero, dominen borrokan egoteko ilusioa zuten. Baina ezin multzoen fasea gainditu. Une erabakigarrian, Hungariaren aurkako partidan, huts egin zuten: 29-25. Gero, ezin izan zioten Errusiari irabazi. 31-34. «Hungariaren aurka ez genuen gure maila eman», onartu zuen Penak. Ez zegoen gustura bere lanarekin: «Hustuta amaitu ditut Jokoak». Hernandezek azpimarra hau egin zuen: «Gehiago eman genezakeen».

Asier Martinez Jokoetako ezustea

Estreinako Olinpiar Jokoetan handia egin zuen 110 metroko hesidunetan. Korritutako hiru lasterketetan ezarri zuen mugarriren bat: lehenengoan, sailkatze proba irabazi zuen, eta finalerdietan izan; bigarrengoan, finalerako sailkatu zen, bere marka pertsonala hobetuz; eta finalean, seigarren izan zen. Diploma olinpikoa irabazi zuen, eta beste bost segundo jan zizkion marka pertsonalari, 13.22n utziz. Pistan zein hortik kanpo erakutsitako gertutasuna eta naturaltasuna nabarmendu behar dira. «Ezin sinetsita nago».

Elena Loyo Gozatuta bueltatu da

Maratoiak berezkoa du sufrimendua. Baina gozatu egin zuen: «Ederra izan da esperientzia». Lasterketa oso ona egin zuen. Hasieratik erritmo egoki bat ezarriz, eta azken 12 kilometroetan erritmoa handituz. 29. helmugaratu zen. Haren marka: 2.34.38

Teresa Errandonea Arantzarekin bueltatu da

Ez zen finalerdietarako sailkatu 110 metroko hesidunean. Seigarren izan zen bere sailkatze lasterketan. 13.15eko denbora egin zuen, bere marka onena baino hamaika ehunen gehiago. «Triste eta minduta nago neure buruarekin, nire marka onenarekin [13.04] finalerdietarako sailkatu delako atleta bat». Ez zuela ondo korritu onartu zuen.

Odei Jainaga Lesioak baldintzatuta

73,11 metro jaurti zuen, eta xabalinako finaletik urrun geratu zen. Eskuin sorbalda mindua zuela iritsi zen Tokiora. Anestesia jarri zioten, baina ez zuen funtzionatu. «Espero baino dezente okerrago atera zaizkit gauzak». Gustura zen olinpiar esperientziarekin.

Sergio Fernandez Gurutzebideak ez du etenik

Azken bi urteetan lesioekin izandako gurutze bidearen beste kapitulu bat izan ziren Jokoak. Ekainean Tokiorako sailkatu arren, iskion-tibietako lesioak ez zioten entrenatzen utzi, ezta 400 metroko hesidunean sailkatze proba gainditzen.

Clara Azurmendi Azken orduko ametsa

Hasi baino hilabete lehenago jaso zuen Jokoetan egoteko deia. Gozatzeko eta bere ohiko jokoa egiteko asmoz joan zen. Helburua beteta itzuli zen. An Se Young (Korea) multzoburuaren kontra galdu egin zuen; baina Dorcas Ajoke Adesokanen (Nigeria) kontra gailendu egin zen. «Onenak ez daudela horren urruti ikusi dut. Niretzat ametsa izan da hau bizitzea».

Virginia Diaz Ahaleginak zamatuta

Aina Cidekin batera, lemazainik gabeko binakako finalerako sailkatu zen, eta seigarren amaitu zuten. Diploma olinpikoa. «Finalerdietan egindako ahalegina ordaindu dugu, eta alboko haizea».

Ion Izagirre, Gorka Izagirre eta Omar Fraile Jokoak, amesgaizto

Errepideko probaren bezperan, Espainiako selekzioko masaje emaileetako batek positibo eman zuen COVID-19an, eta itxialdian pasatu zuten eguna, proban parte hartuko zuten jakin gabe. Azkenean, lehiatzeko moduan izan ziren, baina gertatutakoak, nahiz ibilbidearen zein eguraldiaren gogortasunak, erabat baldintzatu zieten jarduna, lasterketa amaieran Gorka Izagirrek onartu bezala: «Sufrikarioa bizi izan genuen atzo, eta bagenekien gaur gaur oso zail jarriko zitzaizkigula». 28. izan zen sailkapenean, Ion anaia 79. Fraile erretiratu egin zen. Ionek erlojupekoan hartu zuen parte, baina ez zuen amaitu, arazo fisikoengatik.

Ane Santesteban Presiorik gabe, gustura

Presiorik gabe, eta goi mailan finkatuta iritsi zen Tokiora, eta horrek emandako lasaitasunarekin lehiatu zen. 27. amaitu zuen errepideko proba. «Taktikoki oso lasterketa gogorra izan da, baina asebeteta amaitu dut. Zerbait gehiago egiteko hankak nituen».

Carlota Ziganda Onenengandik urrun

2016ko Rioko Jokoetan baino hamar postu gorago amaitu zuen bere jarduna: 29., onenengandik aparte. Lehen egunean oso lan ona egin zuen, laugarren. Hurrengoetan, okerrago. Gustura zegoen, hala ere.

Jose Maria Basterra Ikasgaia, Parisera begira

Ez zuen espero Tokion egotea. Burua 2024an zuen, Parisen. Saria eta ikasgaia izan dira Joko hauek harentzat: «Onenekin lehiatu, eta nire akats eta ahulguneak ikusteko balio izan dit». Multzo fase gorabeheratsu baten ostean, final-laurdenetan Belgikaren galdu zuten (3-1), gerora urrea lortu zuen selekzioa.

Pauline Ado Estreinakoa denentzat

Lehen aldiz izan da surfa olinpiar kirola, eta Ado izan zen euskal surflari bakarra Japonian. Aurreneko bi kanporaketak gainditu zituen, baina galdu egin zuen Sally Fitzgibbonsen aurka, eta ez zen sartu final-laurdenetan.

Kevin Peponnet Espero baino makalago

470 espezialitatean aritu zen, Jeremie Bionekin batera. Domina lortzeko hautagaiak ziren. Azken bi probetara finalean sartzeko aukerekin iritsi ziren, baina ez ziren fin aritu. «Nabigatzeko moduak ez digu emaitzarik eman». Sailkatze fasea hamaikagarren postuan amaitu zuten, eta hamar sailkatzen ziren.

Alberto Munarriz Azken bi lehietan, kale

Tokiotik domina batekin itzultzeko itxaropena zuen. Multzoen faseko partida guztiak irabazi zituzten, baina finalerdietan kolpea jaso zuten, azken jokaldian Serbiaren aurka galduta. Brontzezko domina lortzeko partida kaskarra egin zuten Hungariaren kontra: 9-5. Munarriz taldeko zutarrietako bat izan zen, hamabost gol sartuz. «Azken bi partidetan errematatzea falta izan zaigu».

Xabi Lopez Arostegi Egote hutsa, sari

Azken unean, oporretara bidean zela, jaso zuen Tokion egoteko deia, «saria»: «Asko ari naiz ikasten. Gainera, Espainiako selekzioan belaunaldi aldaketa bat dator, eta hemen egotea garrantzitsua da etorkizunari begira». Jakitun zen ez zuela asko jokatuko. Azkenean hiru minutu eta erdi izan ziren. Final-laurdenetan esan zion agur, kale edo baleko lehen kanporaketa AEBen kontra jokatu eta gero: 81-95.


Summary: Osasun ziurtagiria Ipar Euskal Herrian: zalantzak eta erantzunak. Gaurtik aurrera, eguneroko hainbat egoeratarako beharrezkoa izango da COVID ziurtagiria. Osasun langileek derrigorrez hartu beharko dute txertoa.

Gaur sartu da indarrean Ipar Euskal Herrian COVID ziurtagiria. Ekainaz geroztik ekitaldi jendetsuetara sartzeko zen beharrezkoa, baina orain beste eremu askotara zabaldu da, eta esan daiteke eguneroko bizitzarako ere ezinbestekoa izango dela.

Nola lortu dezaket ziurtagiria?

Ziurtagiria lortzeko, baldintza hauetarikoren bat betetzea derrigorra izango da: Koronabirusaren aurkako txerto guztiak jasota izatea, duela sei hilabete baino gutxiagoko epean birusa gainditu dela egiaztatzen duen QR kodea izatea, edo, bestela, test diagnostiko bateko emaiza negatiboa izan dela egiaztatzen duen mota bereko kodearen jabe izatea.

Proba negatibo hori azken 72 ordutakoa izan beharko da, eta PCR probak zein antigenoak baliogarriak izango dira. Horrez gain, farmazian erositakoa ere egin ahal izango da, baina hori bai, beti ere «osasun profesional batek gainbegiratuta» egin beharko da proba hori.

Zertarako beharko da ziurtagiria?

- Taberna eta jatetxeetara sartzeko, eta baita terrazetan egoteko ere.

- Kirol instalazioetara eta merkataritza guneetara sartzeko. Hala ere, Pirinio Atlantikoetako Eric Spitz prefetak zehaztu du departamenduan ez dela beharrezkoa izanen merkataritza guneetara sartzeko. Izan ere, prefetaren esku dago zenbait gunetarako sarbidea mugatzea. Ipar Euskal Herrian, beraz, oraingoz ez da beharrezkoa izanen merkataritza guneetan ziurtagiria erakustea.

- 50 pertsona baino gehiago biltzen dituzten kultur guneetara sartzeko.

- Hotel, kanpin edo ostatuetan aterpe hartzeko.

- Ibilbide luzeko trenetan bidaiatzeko.

- Herrialde barruko hegaldiak hartzeko.

- Adinekoen egoitzetan sartzeko.

- Osasun zentroetan eta ospitaleetan larrialdiak ez diren gauzengatik artatuak izateko.

Medikuarengana joateko ere ziurtagiria beharko da orduan?

Familia medikuarengana joateko ez da beharrezkoa izango, baina bai ospitaleetan artatuak izateko. Hala ere, Frantziak iragarri du horrek «inolaz ere» ezingo duela galarazi larrialdi egoeretan pazienteak modu egokian artatzea.

Eta osasun langileekin, zer gertatu da azkenean?

Eztabaida iturri izan da osasun langileen txertaketa zein pertsona zaurgarriekin lan egiten dutenen txertaketa. Azkenean, Frantziako Gobernuak zehaztu du txertoa derrigorrez jarri beharko dutela, eta horretarako azken eguna ere zehaztu du: irailaren 15a. Beharginek ez badute agindutakoa betetzen, lanik edo soldatarik gabe gera daitezkeela iragarri du gobernuak, baina, hala ere, ezin izango dira arrazoi horregatik kaleratuak izan.


Summary: Johnny Deppek jasoko du Donostia sarietako bat 69. Zinemaldian. Aktore estatubatuarrari irailaren 22an emango diote ibilbide artistikoa aitortzen duen garaikurra.

Johnny Depp aktore estatubatuarrak (Owensboro, AEB, 1963) jasoko du 69. Zinemaldiko Donostia sarietako bat. Ibilbide artistikoa aitortzen dute aipamen horren bitartez, eta gaur goizean iragarri dute nor izango den irabazleetako bat —ohikoa izaten da edizio bakoitzean aktore bati baino gehiagori egokitzea—. Irailaren 22an egingo den ekitaldi batean emango diote garaikurra Deppi, eta, ondoren, Manuel Martin Cuencak zuzendutako La hija filma pantailaratuko dute, Sail Ofizialean lehiaketatik kanpo. Irailaren 13an jarriko dituzte salgai galarako sarrerak.

1998an izan zen lehenbizikoz aktorea Donostiako Zinemaldian, Terry Gilliamek zuzendutako Fear and Loathing in Las Vegas pelikularekin —aldi hartan atzera begirakoa eskaini zioten zuzendari britainiarrari—. Iaz itzuli zen, Julien Templek gidatutako Crock of Gold: A Few Round with Shane MacGowan dokumentalarekin.

Hiru hamarkadako bidea

Karrera oparoa du Deppek zineman: 21 urterekin debutatu zuen A Nightmare on Elm Street pelikulan (1984), eta izen handien zuzendaritzapean aritu izan da: protagonista izan zen John Watersen Cry-Baby-n (1990), baita urte bereko Tim Burtonen Edward Scissorhands-en ere. Hiru aldiz izendatu dute Oscar sarietarako, ohorezko Zesarra irabazi zuen 1999an, eta hainbatetan izan da Golden Globe sarietako ekitaldian ere: guztira, hamar izendapen izan ditu, eta, 2008an, Komedia edo Musikal bateko Antzezlerik Onenaren kategorian gailendu zen Sweeney Todd pelikulan egindako lanari esker.

Azkenaldian, Pirates of the Caribbean sagako Jack Sparrow kapitainaren interpretazioarekin izan du oihartzuna Deppek: 2003tik 2017ra bitartean, guztira bost filmetan aritu da pirataren larruan. Askotariko rolak antzeztu ditu, oro har: idazlea, polizia infiltratua eta bidelapurra izan da, besteak beste.


Summary: Eguneko positiboak milatik behera dira, hilabetean lehen aldiz. Osakidetzak eta Osasunbideak 773 kutsatu detektatu dituzte, 7.000 test inguru eginda. Hegoaldeko ZIUetan 86 paziente dira gaitzarekin.

Tentuz aztertu beharreko datuak dira asteburuen ondotik Hego Euskal Herriko osasun sistemek plazaratzen dituztenak. Egun bakarrean atzemandako COVID-19 kasuei dagokienez, ohikoa da astegunetan baino kopuru txikiagoak jakinaraztea, birusa detektatzeko proba gutxiago egin ohi baitira larunbat eta igandeetan. Edonola ere, faktore hori aintzat hartu arren, osasun agintariek gaur emandako datuek joera aldaketa bat erakusten dute: atzo 773 positibo zenbatu ziren Hegoaldean. Uztailaren 9tik izandako kopururik apalena da hori. Guztira, 6.756 proba diagnostiko egin ziren, eta, beraz, %11,4 izan zen positiboen ehunekoa.

Lurraldeka, Bizkaian zenbatu zuten kasu gehien: 313 izan ziren. Gainera, Nafarroan 191 detektatu dira; Gipuzkoan, 172, eta Araban, berriz, 78.

Erietxeei dagokienez, Osakidetzak eta Osasunbideak COVID-19arekin eri ziren 34 gaixo ospitaleratu zituzten atzo. Horiek kontuan izanik, oraintxe bertan guztira 459 lagun daude Hegoaldeko zentroetan sartuta. Horietako 86 ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan dira.


Summary: Donostiako Piratek Kabotajea antolatuko dute hilaren 19tik 22rako. Aste Nagusi Pirataren ordez, lau eguneko egitaraua prestatu dute Donostiako Piratek.

Kabotajea deituko diote, eta hilaren 19tik 22ra egingo dute, Donostiako Trinitate plazaren inguruan. Denetariko ekitaldiak antolatuko dituzte: bertsolariak, tailerrak, haurrentzako ekintzak eta musika emanaldiak. Egitarau zehatza eta ordutegiak datozen egunetan zabalduko dituzte, sare sozialen bidez.

Edukiera mugatua izango da, eta ekintza guztietan segurtasun neurriak beteko direla ziurtatu du Andoni Iriondo Donostiako Piratetako kideak. Azaldu du nahitaezkoa izango dela une oro maskara jantzita eramatea. Gainera, sarreran gel hidroalkoholikoa jarriko dute, eta eserlekuen artean segurtasun distantziak bermatuko dituzte.

Kabotajean, Naizen Adingabe Transexualen Familien Elkartea omenduko dute. Azken egunean, hilaren 22an, Naizen-ekoek hitzaldia emango dute 12:30ean, Trinitate Plazan. Bestalde, merchandising postua eta Puntu Morea egongo direla ere jakinarazi dute.

Osasun egoera zela eta, 2020an ezin izan zuten Aste Nagusi Pirata antolatu. Horren ordez, egun bateko egitaraua osatu zuten, Pirata Setioa. Aurten ere, «festa eredu masiboa alde batera utzita»; auzolana, elkarren zaintza eta euskara erdigune dituen egitaraua osatu nahi izan dutela adierazi du Ane Antxustegi Donostiako Piratetako kideak. Horrela, Iriondok zehaztu duenez, «lau eguneko egitarau bat segurtasun osoz» antolatzeko gai direla erakusteko asmoa dute, eta gazteak «kriminalizazioa» pairatzen ari direla salatu du.

Larunbatean, hilaren 14an, elkarretaratzea egingo dutela jakinarazi dute. Antxustegik adierazi duenez, «gure espazioak aldarrikatu eta defendatzeko» helburua izango du. 12:30ean elkartuko dira, Portaleta parean.


Summary: Bizkaiko hiru mendizale erreskatatu dituzte Palentzian. Horietako batek orkatilan hartu du min.

Guardia Zibilak 55 urteko mendizale bat erreskatatu du helikopteroz asteburu honetan, Pico Curavacasera (Palentina Mendian) igotzean orkatila batean lesioak izan zituelako; haren bi lagunak ere erreskatatu dituzte, 55 eta 58 urteko bi mendizale, guztiak Bizkaikoak.

Antza denez, hiru mendizaleak desnibel handiko gune batean zeuden Curavacasen, eta haietako batek orkatila batean hartu zuen min. Horregatik, laguntza eskatu zioten Gaztela eta Leongo 112 Larrialdi Zerbitzuari. Guardia Zibilak ohar baten bidez jakitera eman duenez, helikoptero batek eta mendiko espezialistek osatutako erreskate operazio bat martxan jarri zuten.

Lehenengo, orkatilan min hartu duen gizona erreskatatu dute, eta, ostean, harekin zihoazen bi lagunak.


Summary: «Ez daukat estilorik, eta hori abantaila izan liteke». Bertsoa, musika, antzerkia, komikia, liburua... Diziplina eta lantegi askotan jarduten duenarengatik hiru gauza esan ohi dira gutxienez: dohain ugari ditu, oso saiatua da, lanok prekarioak direlako dabil batetik bestera.

Bertsolari gazteen artean 15 urterekin nabarmendu zen; Txapelketa Nagusiko finalean zen 19rekin, 1993an; eta hurrengo bost finaletan ere bai, 2013ra arte. 7 Eskale eta Gu ta gutarrak musika taldeetan kantatu zuen. Berandu da gelditzeko nobelaren egilea da, eta lau antzerki obraren idazlea. Bi komiki album berri lantzen dihardu orain.

Bi urte al dira Gara egunkarian tira grafikoa egiten hasi zinela?

Bai, 2019ko ekainean 3an, hain zuzen. Azkar pasatu dira. Umeekin bezala: urteak arin eta egunak luze. Ofizioan oso berria sentitzen naiz. Baina, bestetik, joan dira 700 tira baino gehiago, eta hori bada esperientzia metatu bat. Hasierako zalantza asko presente daude, lotuta daudenak nire espresio gaitasunari, marrazteko garaian, buruan daukadana adierazteko orduan. Edo gaia aukeratzean. Aurretik inoiz jardun gabeko ofizio batean nabilenez, oraindik ezin dut esan lasai ekiten diodala. Ni bertsotara joaten naiz lasai, badakit-eta bertsotan egiten. Tira grafikoa egunero egiten segitzea erronka bat da oraindik.

Estutasuna sortzen dizu?

Batzuetan bai. Zorionez, estutasuna orain da zeri buruz ariko naizen. Marrazteko nire gaitasuna erdipurdikoa izanda ere, horrek ez nau hainbeste kezkatzen. Eguneroko gimnasiak asko laguntzen dit, baina badakit oraindik ertz asko jo behar ditudala bidea topatzeko. Laster ohartu nintzen gauza batez: ez daukat estilorik. Eta hori abantaila izan liteke.

Ez duzu estilorik? Bai ote?

Unai Iturriaga. Aritz Loiola, FOKU

Pentsatu nahi dut gehiago dagoela begiradan, gero paperean agertzen den horretan baino. Horregatik batzuetan dira marrazkiak, beste batzuetan dira collageak, besteetan kalkatuak... Baina ez nau kezkatzen. Zuk ikusten duzu Olariaga edo ikusten duzu Zaldieroa, eta berehala badakizu irudia haiena dela. Nire abantaila da, marrazki batek funtzionatzen ez badit ideia bat irudikatzeko, utzi egiten dudala eta collage batekin hasten naizela. Libreago egiten nau.

Baina era batek edo besteak, nahi gabe ere lotu egiten du. Zureak zuri-beltzez eginda datoz.

Zuri-beltza hautu bat da. Niri bihar esanez gero, «aizu, kolorea sar zenezake?», ez, nik ez dut nahi. Hizkuntza bat da zuri-beltza. Nire gustuko hizkuntza da, eta zaila era berean. Gustuko ditudan marrazkilariek zuri-beltzez egiten dute. Eta erronka itzela da. Hautu horrek asko markatzen du. Bertsotan antzera... sartu behar dut tiraren neurrietan, badaukat zuri-beltzaren baldintza, eta hirugarren kondizioa da egunero egin beharra. Hori da nire kaiola.

Pertsonaiak ere baliatzen dituzu. Esate baterako, Jack Orojakiller eta Betty Valeky. Baita pertsonaia politiko publikoak ere.

Esan zidaten ez sortzeko pertsonaia bat; demagun, Zakilixut bat. Horrek beti haren begirada eskatzen du. Baina Jack eta Betty sortu nituen bi arrazoirengatik: batetik, ideia etorri zitzaidalako; bestetik, astelehenetarako. Igandetan badakit zer egin behar dudan. Astelehenez astelehen entitate bat hartzen doaz. Eta gainera, bai, badaude gure inguru politikoko pertsonaiak ere; haiek nolabaiteko fikzio batera ekartzen saiatzen naiz.

Begiratzen al dituzu beste egunkarietako tira grafikoak?

Oroz oso ona iruditzen zait, Diario de Navarra egunkarikoa. Eta zelan esango dizut... gure etxean Egin hartzen zen, eta umetatik Olariaga eta Zakilixut nire bizitza osoan egon dira. Olariaga iritsi zitzaidan Ipurbeltz bidez ere, kartelen bidez; eta liburu azaletan. Euskal Herriko artistarik handienetako bat da, erreferente bat da estetikan. Patxi Huarte gertuago eduki dut, berarekin harremana izan dudalako; sekulako meritua da nola lotzen zaion egunerokotasunari hainbeste urtean.

Jakin aldizkariko kontrazalak egiten dituzu.

Zazpi urte izan dira. Esperientzia polita izan da. Bukatu da hori. Lan asko gurutzatzen ari zaizkit, gainezka egiten didate, eta ezin dut denetan jardun. Pandemiak niretzat ekarri duen gauza on bakarretako bat izan da... geratu, pentsatu eta esan: «Zertarako bizi txarto, erdi ondo bizi ahal bada!». Sentimendu txarra da zorretan ibiltzea; lan epea betetzen ez duzunean, beste batzuei eragiten die, eta kontziente zara horrek zer suposatzen duen. Beste alde batetik, lankidetza ugaritan jardun dut urtetan, ederrak izan direnak, ikasbide handiak, baina zelanbait beti besteen proposamenen arabera mugitu naiz eta kooperatu dut; eta orain marra bat egin eta ikusi nahi dut ea zer edo zer badudan kontatzeko.

Alex Sanvirekin Udaberririk ankerrena albuma egin zenuen 2011n. Ondoren Haur besoetakoa serieko beste bi: Litxarrerien jauna (2014) eta Paristik datorren artista (2018).

Oker ez banago, Alex eta biok 2007an hasi ginen. Dani Fanok deitu zidan. Hark koordinatzen du Xabiroi komiki aldizkaria. Ni beti izan naiz marrazki zalea, komikiak irakurri ditut, Arte Ederretan ere ibili nintzen, eta utzi nuen. Irudiaren mundua albora lagata neukan, Danik deitu zidan arte, esanez gidoi bat egiten hasteko Alexekin, froga moduan. Eta gaur arte. Betiko zorretan egongo naiz Danirekin, hark ekarri baininduen komikiaren mundura: jendea ezagutarazi, Angulemara joan... Eta asko gustatu zitzaidan giro hura.

Haur besoetakoa serieko hirugarrena noiz?

Laster dator Xabiroi aldizkarian azken entrega; ondoren albuma osatuko da, 2022an agian. Alex Sanvi marrazkilari bikaina da. Gallartakoa da. Harreman oso ona daukagu. Konpartitzen ditugu gauza asko, nire gainontzeko kolaborazioetako jendearekin konpartitzen ez ditudanak. Eta badakizu, kolaborazio batzuk konplexuak izaten dira; baina Alexekin dena erraza da. Euskal kulturaren unibertsoan komikiak oihartzunik ez daukan arren, halako kalitateko album argitalpenak benetan garrantzitsuak dira niretzat, nire lorpen handienen pare dauzkat. Asko betetzen nau horrek.

Nor da Haur besoetakoa?

Ume bat da pertsonaia nagusia. Hasieran, nolabait esanda, umeen munduko mafioso bat zen. Haur besoetakoa... badakizu, Coppolaren Aitajauna filmetako giro beltz hori umeen mundura ekarria, ispilu bat ipintzeko helduen munduaren aurrean. Gaur egun ez dauka mafia kutsu hori. Jarraitzen duena da umeen munduaren bitartez nagusiena islatzen. Pertsonaia ume bat da, eta beti izango da umea. Ni oso koadratua naiz, eta baneukan kezka bat pertsonaiaren denborarekin, eta banindoan beti kronologikoki aurrera; Danik esan zidan arte: «Baina zu tontoa zara? Mafalda beti da umea».

H28 proiektua zergatik izan zen garrantzitsua?

Komiki arloa nahiko sakabanatua da. Eta iniziatiba espontaneoa izan zen, Parisen Charlie Hebdo aldizkarian 2015eko urtarrilean atentatua izan ondoren. Uste dut hogei egun geroago argitaratu genuela askoren arteko aldizkaria sarean. Eta ondoren hiru bat urtez, hilero, hilaren 28an beti. Marrazkia lehenengoz argitaratzen zuen jendea ginen batzuk han. Marrazkilarien komunitatea saretzeko balio izan zuen esperientzia hark.

Unai Iturriaga. Aritz Loiola, FOKU

Mikel Laboari buruzko proiektuan sartuta zaude.

Mikel Laboa Katedratik enkargua izan genuen komiki bat egiteko. Proiektu horretan gabiltza, Joseba Larratxe Josevinsky marrazten eta Harkaitz Cano eta biok gidoian. Ez da izango biografia bat. Ugariak direnez Laboaren lanak eta izan zituen bizipenak, kontakizun berezi bat osatzeko aukera zabala daukagu.

Errautsak (2010), Francoren bilobari gutuna (2016) eta Zaldi urdina (2019), hiru antzezlan idatzi dituzu Igor Elortzarekin batera. Ander Lipusentzat Hozkailua (2018) idatzi zenuen.

Artedrama, Dejabu eta Axut, hiru antzerki taldeen artean sortutako proiektuak dira. Errautsak obran sartu ginen nahiko aurreratuta zegoela: kontakizuna, pertsonaiak, testu konkretuak... Beste bietan hasieratik egon gara. Ez da guk gidoi bat idatzi eta haiek obra egin, baizik hasieratik elkarrekin egon, zein izango den gaia erabaki, irakurri eta komentatu, lanketa bat egin, inprobisazioak ikusi, eraikuntzan parte hartu. Gauza kolektibo bat da. Ondoren, bai, paperera etortzen da. Lan polita da. Asko ikasi dut. Prozesu luzeak dira. Eta idazterakoan lau esku. Aberasgarria da beti, baina konplexua ere bai. Inportantea da, ikasteko zein den norberaren lekua sorkuntzan.

Teatroaren oholtza exijentea da, ezta?

Obraren zerbitzura egon behar da. Norberaren eskua ez da garrantzitsua. Testuetako asko aktoreek inprobisazioetan sortutakoak izaten dira. Esateko idatzi behar da, eta pertsonaiak eraiki behar dira digresioetarako tarte barik. Aurrera joan behar du beti, koherentzia batekin, logika batekin. Gorputzezkoa denez, gertatzen den guztia ere ez da idatzi behar. Horrenbestez, egitura da oso garrantzitsua.

Zugan pentsatu duenak zugandik zer espero duen zehazki jakin barik, ea ondo emango duzun, hori da beste batekin kolaboratzen duzun bakoitzean izaten den beldurra. Espektatiba beteko ote duzun, larritasun hori hor dago beti. Zeure buruari tranpak egitea eguneroko ariketa bat da, baina beste batzuei ezin diezu halakorik egin. Horrek asko estutzen nau. Eta orain, bolada batean, ez dut era horretako estutasunik nahi.

Bertsolaria ere eszenakoa da?

Jendaurrean jartzen zaren momentutik dago eszena. Sagardotegia, bazkalostea... eszena da, esposizioa da: fisikoa batetik, dohainena bestetik. Ez da gauza bera BECen kantatzea edo gaztetxe batean kantatzea. Eta ez da gauza bera norberaren bizitzako une ezberdinetan. Eszena horretan zu non kokatzen zaren, aldatu egiten da. Horri dagokionez, momentu honetan oso ondo sentitzen naiz, hogeita hamar urteko jardunaren ondoren. Ez da beti gertatu den gauza bat.

Eszena batzuk norberak uzten ditu...

Beste batzuetatik apartatu egiten zaituzte. Orain bertsotan erraz egiten dut, gustatu egiten zait, ederra da, ez naiz zentrala, ez naiz geziaren punta. Baina Josu Zabalak [Hertzainak] erakutsi zidan: «Eszenan zauden bakoitzean oso inportantea zara. Ez baduzu hori onartu behar, ez igo». Noski. Baina orain nire posizioa errazagoa da: automobil klasikoen sailera pasatuta nago, taldean klasiko bat behar dutenerako. Disfrutatzen nabil bertsotan.

Kontu asko aldatu dira.

Bai, dudarik gabe. Ni hasi nintzenean beste bertsolaritza mota bat zegoen. Gaztetxoak ginen, eta bazegoen demostratu behar bat. Herri kiroletik gertu zegoen gauza askotan. Ordutik hona, onerako aldatu da bertsoa eta publikoa. Oso ezberdina da bertsozalea gozatzera doanean edo juzgatzera doanean. Inprobisatzerako orduan, kontu bat da urduri egotea, baina beste kontu bat da beldurra edukitzea; eta eduki izan dut momentu ezberdinetan, urte askotan. Orain ez, eta hori itzelezko lasaitasuna da.

Eszena gaineko edozein jardunetan, eta horretan bertsolaritza ez da salbuespen bat, garrantzitsua da feedbacka. Orain bertsolaritzan giro ona dago. Eta gauza hobeak ateratzen dira urterik urte. Ni bereziki saiatzen naiz rollo ona eramaten.

Bestelako perspektiba bat duzu gaur egun. Nola ikusten dituzu ondokoak bertsotan?

Maila jasoa eta gaitasun itzela dituzte. Ondo kokatuta ikusten ditut bertso kideak. Boom garaia ezagutu genuen. Basamortu bat igaro zen ondoren. Gero etorri zen BEC garaia. Orain jendea dabil bere lana serio hartzen, eta aldi berean gozatzen.

Bihar: Amancay Gaztañaga.


MOTZEAN

Summary: MOTZEAN.

Komiki bat. Erraondo (1991), Asisko Urmeneta.

Film bat. The Asphalt Jungle (1950), John Huston.

Arte obra bat. Amak (1923), Kathe Kollwitz.

Disko bat. Salda badago (1988), Hertzainak.


Summary: Gizon bat atxilotu dute Gasteizko etxebizitza batean, bikotekideari eraso egiteagatik. Bi bikotekideen bertsioak entzun ondoren, gizonezkoa atxilotu egin zuen Udaltzaingoak.

Erasoak joan den larunbateko arratsaldeko ordu bata pasatxoan izan ziren, Gasteizko San Martin auzoko etxebizitza batean. Udaltzaingoak astelehen honetan jakitera eman duenez, polizia patruila bat joan zen etxe hartara, eta bi bikotekideen bertsioak entzun eta lesioak ikusi ondoren, 46 urteko gizona atxilotu zuten.

Beste eraso bat

Egun horretan bertan, arratsaldean, 43 urteko beste gizon bat atxilotu zuten, indarkeria matxista dela-eta emandako babes agindua urratzeagatik. Gizon hori Gasteizko Herrandarren kalean aurkitu zuten, hanka batean zauri bat zuela, eta, Ertzaintzari esan zienez, inguruko lonja bateko obretan egin zuen zauri hori. Leku horretan, agenteek emakume bat aurkitu zuten ezkutatuta, eta gizon horrekiko babes agindua zuela egiaztatu zutenean, gizonezkoa atxilotu zuten.


Summary: Nafarroak etxeratze agindua luzatzeko eskea eginen die epaileei, berriz ere. Gobernuak bihar helaraziko dio neurriari eusteko eskabidea Nafarroako Auzitegi Nagusiari. Nafarroako Gobernuko presidenteorde Javier Remirezen hitzetan, muga «biziki eraginkorra» da.

Nafarroako Gobernuko presidenteorde Javier Remirezek egin du iragarpena: beste behin, asteburuetako eta jai egunetako etxeratze agindua ezarri beharra dagoela uste du gobernuak, izurriteari kontra egiteko. Hori dela eta, neurriak beste astebetez indarrean jarrai dezala eskatu diote Nafarroako Auzitegi Nagusiari, hark baitu horretarako eskumena. Oraingoz, arauak ostegunean du iraungitze data.

Neurriak orain arteko ezaugarri berberei eustea da asmoa. Hau da, etxeratze agindua COVID-19aren intzidentzia maila oso handiko udalerrietan izanen da indarrean, larunbatetan, igandeetan, jaiegunetan, usadioz herrietan festak egiten diren egunetan eta festa horien bezperetan. Ordutegiari dagokionez, aginduak 01:00etik 06:00ak arte debekatzen du kalean egotea.

Gaurko prentsaurrekoan, Remirezek nabarmendu du neurria «biziki eraginkorra» gertatzen ari dela. Gainera, gogora ekarri du datozen asteetan Nafarroako herri askotan ospatu ohi direla festak, pandemiarik izan ez denean, eta, beraz, inportantea dela kutsatzeak eteteko prebentzio neurriak ezarrita edukitzea.


Summary: Alga toxikoak atzeman dituzte Lapurdiko hondartzetan. Goiz honetatik geroz, Miarritze, Bidarte, Getaria eta Donibane Lohizuneko (Lapurdi) hondartzak publikoari hetsiak dira, Ostreopsis ovata deituriko alga toxiko bat aurkitu baitute.

Turismoaren garai bete-betea den honetan, Miarritzeko hiriak atzo komunikatu baten bitartez jakinarazi zuen hondartzak hetsi egingo direla, hainbat pertsonak sintoma patologikoak garatu baitituzte. Sintoma horien jatorrian Ostreopsis ovata alga dago. Dirudienez, «erreakzio epidermikoak eta gripe moduko bat» izan daitezke alga horren ondorioak. Sintoma horiek dituztenei «mediku baten ikustera» joan daitezela kontseilu eman diete.

Eskualdeko Osasun Agentziak analisiak egin ditu, eta, goizean, bilkura bat egitekoa zuen hunkiak izan diren hiriekin, Euskal Hirigune Elkargoarekin eta Frantziako Estatuko zerbitzuekin batera.


Summary: Langile batek bere buruaz beste egin duela deitoratzeko, protesta egingo dute Azpeitian. Uztailaren 30ean bere burua hil zuen langile batek lantokian. Ertzaintzak ikerketa bat zabalik dauka.

Elkar-ekin taldeak gutun baten bidez jakinarazi ditu gertakariak, Uztarria-n. Hildako langileak Luis Enrique Soriano zuen izena, eta dominikarra zen sortzez. Duela hiru urte iritsi zen Azpeitira, 17 urterekin. Manuel Aizpuru S. M. enpresan aurkitu zuen lana. Baina han presio handia zuela azaldu du Elkar-ekin-ek: «Hamabi orduko lanaldiak egiten zituen, eta baziren [ordu] gehiago sartzen zituen egunak. Larunbatetan ere lanera joaten zen: kontaezinak ziren astean egiten zituen lanorduak. Behartu egin zuten horretara».

Nagusiak oihu eta irain egiten bide zion «akatsen bat egiten zuen bakoitzean», elkarteak azaldu duenez. Piezaren bat gaizki egiteagatik soldata murriztu ere egin zioten inoiz. COVID-19 gaitzak jota egon arren lanera joatera ere behartu zuen nagusiak: «gauez eta bakarrik» aritu zen orduan, Elkar-Ekin taldeak jasotako testigantzen arabera. Hildakoaren senideekin elkartu ziren taldeko kideak, doluminak emateko, eta haiek emandako lekukotasunetan oinarritu dira auzia ezagutarazteko.

Taldeak esplikatu du uztailaren 30ean pieza bat gaizki atera zitzaiola Sorianori, eta nagusiak gogor hartu zuela. Gau hartan hilotz aurkitu zuten langilea, lantegian bertan. Elkarteak zehaztu du gazteak ez zuela arazo psikologikorik. Ertzaintzak zenbait diligentziaabiatu ditu, kasua ikertu du, eta epaileari entregatu dio txosten bat,eta ondorioztatu suizidio bat izan dela.

18:30ean plazan

Prekaritate eta jazarpen kasuak lantegietan sarritan gertatzen direla oroitarazi du elkarteak, eta migratzaileentzat okertu egiten direla baldintza horiek. Heriotza latz hau ez dute «ahanzturan galtzen» utzi nahi. Elkarretaratzea egingo dute abuztuaren 10ean (asteartea), 18:30ean, Azpeitiko plazan. ELA, LAB eta ESK sindikatuek atxikimendua agertu diote protesta horri. Ahanzturarik ez, Luis Enrique gogoan leloarekin egingo dute elkarretaratzea.


Tomateak barna ditu erroak

Summary: Tomateak barna ditu erroak. Tomateari atea nekez ireki zitzaion Euskal Herrian, Mexikotik jin zelarik. Alta, orain, eguneroko paisaia gastronomikoaren parte da. Fruitu-barazki interesgarria da osasunarentzat, haren hazkuntza ibilbidea oraindik ere koloniala baldin bada ere.

Eguneroko elikadura paisaiari kolorea ematen dio tomateak. Badirudi betikoa dela. Hain etxekoa kontsideratua bada ere, are Euskal Tomateak toki garrantzitsua hartzen badu ere, tomatea, berez, Ameriketatik ekarria izan zen. Historia bitxia izan du; oraingo begietatik ikusia sinesgaitza dirudi, baina ez bide zitzaion berehalakoan sukaldeko borta zabaldu.

Tomatearen ekoizpenak kezka sortzen du, harremanak kolonialak baitira oraindik. Guillaume Fauveau

Marc Badal Pijoan Aretxabaletako tomatea liburuaren (Haziera, 2018) egilea da, eta argiki azaldu du: «Tomateak gaur egun daukan erabateko arrakastak ez du zerikusirik mundu zibilizatuaren onarpena izatera heltzeko jarraitu behar izan zuen bide malkartsuarekin. Ehunka urtean, europar etnozentrismoaren itsukeria sarri kriminalak ostrazismora kondenatu zuen. Tomate landarea pozoitsutzat hartzen zen».

Amerikatik Europara XV. mendearen bukaera edo XVI.aren hastapenean heldu zen, Mexikotik Espainiara, hain xuxen ere.

Tomatea solanazeo landare loredun familiako kidea da; tabakoa, urriloa eta belaikia landare espezieak toxikoak diren bezainbat. Urriloa eta belaikiaren eite handia du tomate landareak, horregatik europarrak mesfidatu bide ziren hastapenean: «Hasieran heldu zenean, antz handia zuen hemen toxikotzat zeuzkaten bi landareekin: mandragora eta belladonna, biak familia berekoak baitira. Pozoitsuak ez dakit, baina bai, medizinalak ziren; beraz, erabilera oso neurtua behar zuten; bestela, arriskutsuak ziren», erran du Marta Barba Gassok, Hazi, barietate eta tomateen etnografia feminista Euskal Herrian tesiaren (EHU, 2021) egileak.

Hala ere, denek ez dute bat egiten tomatearen Europako hedapen geldoaren inguruan. Hipotesi batek dio, aipatu bezala, bertako landare toxikoekin zeukan antzak sortu zuela harekiko mesfidantza, eta, beraz, Badalek ohartarazi du: «Europako gorteen atsegin eta jolaserako gauza exotiko gisa zetorren». Herri xehetik urrun, beraz?

Barbak bertze hipotesi bat dakar: «Ez dago kontsentsu zientifikorik. Tomatea agertzen ez bada ere XV. eta XVI. mendeetako sukaldaritza eta medikuntza liburuetan, haren kontsumoa arrunta izan zitekeen klase herrikoietan; dokumentu horietan noblezia eta gorteetako usaiak biltzen baitziren. Izan ere, egile batzuek iradoki dute biztanle txiroenek produktu hau laboratu eta kontsumitzen zuela, batez ere Iberiar penintsulan eta italiar eskualdean». Eta Badalek ere bat egin du ideiarekin: «Seguruenik, XVI. eta XIX. mendeen artean, tomatea herri xehearena baizik ez zen elikagai bat izan zen. Letra larrizko historia idazten zutenen arretarik merezi ez zuen behartsuen jatekoa».

Hala, dokumentazio eskasak poxelu egiten dio dudak argitzeko bideari. Badalek gehitu du espezieen barietate-bereizte prozesuek denbora tarte luze samarrak behar izaten dituztela burutzen. Eta, ikusirik zenbat barietate europar atzeman daitezkeen oraingo egunean, bere ustez, tomatea jin-berritan lantzen hasi ziren: «Hiru-lau mende haietan, tomatearen laborantzak idatzizko iturriek jasotzen duten baino pisu handiagoa izan zuen. XX. mendean zehar egin ziren tokiko barietateen prospekzioek kopuru harrigarriak eman zituzten. Europan ehunka tokiko tomate barietate aurki daitezke, eta gertagaitza da hainbesteko aniztasuna hamarkada gutxi batzuetako kontua izatea. Ondorioz, tomatea Europako laborantza moduetara egokitzeko prozesuak iritsi berri samarretan hasi behar izan zuen». Horiek hola, Europan ez zen orokortu XVIII. mendearen bukaera eta XIX. mendearen hasiera arte.

Tomateak eztabaida ontologikoa sortzen du: fruitua ala barazkia dea? Aldi berean biak, eta aldi berean ez bata ez bertzea. Claire Marzin dietetikari eta nutrizionistak irriz laburtu du: «Botanikoki fruitua da, lili batetik baitator, biperra eta kuiatxoa bezala. Baina sukaldaritzan barazki gisa kontsumitzen da. Dietetikoki ez da fruitu bat, ez baitu azukre anitzik: %4; fruituek ez bezala, haiek %12-15 baitute. Ikuspuntuaren arabera, beraz, botanikoki fruitua da, baina dietetikoki barazkia. Erran genezake barazi fruitua dela».

Tomatea mugarik gabe kontsumitu daitekeela azpimarratu du, baina: «Tokikoa, sasoikoa eta kalitate handikoa kontsumitu behar da, ekainetik irailera, orduan gustua hobea izanen baitu eta antioxidatzaile, bitamina eta pigmentu gehiago ukanen. Ez neguko Marokoko horiek bezala, lurrik ezagutu ez duten horiek». Non ez den digestio arazoak dituztenen kasua: tomate gordinei haziak ken diezazkiekete, eta, ur irakinetan minutu pare batez murgildu ondoren, zuritu. Tomate egosiari azukre poxiño bat erantsi dakioke, azidotasuna apaltzeko. Horiek guziek digestioa errazten dute. Bertze gisaz, «Barazki gisa interesgarria da; C bitamina du, gordin kontsumituz gero. Koloreak erakusten du beta-karoteno franko baduela, zeina antioxidatzaile iturri baita, eta, horri esker, organismoa erradikal askeen kontra ongi lanean ari da, minbiziaren kontra adibidez», zehaztu du Marzinek.

Ikerketek diote tomate landare basak Andeetan dituela erroak; alta, etxekotzea non egin zen, hori ez dago oso argi: Mexikon edota Andeetan. Hori bai, oraingo egunean tomate gisa ezagutzen den fruituka eta XV. mendean Europara heldu zenak ez zuketen itxura bera.

Orduan, Mexikon bereizten zituzten tomateak eta jitomateak; nahuatlez, hurrenez hurren, tomatl eta xitomatl. Tomatea edo tomatl deitzen zioten eta diote Physalis generoko fruitu berdeari. Konkistaren garaian, Mesoamerikan, onarpen handiagoa zuen tomatl-ak jitomate-ak baino. Jitomate-ari oraingo egunean tomatea deitzen zaio Europan. Alta, ez zuen arrakastarik ukan garaian. Azken finean, Europan tomate terminoa gelditu da nahuatlez xitomatl deitzen dioten fruituari, alegia, oraingo egunean Mexikon jitomate gisa ezagutzen denari. Barbak tomatearen historia koloniala ikertu du: «Guretzat tomatea dena haientzat xitomatl da; eta tomatea izendatzen dute txikiagoa den beste fruitu bat. Esanguratsua dena da munduan tomate izenarekin izendatzen dela guk tomatetzat hartzen duguna, baina jatorrira bagoaz, tomatea beste zerbait da. Ikusten da gauzak izendatzeko boterea nork duen; toki batetik dator baina beste batzuek izendatu dute».

Mugarik gabe kontsumitu daiteke tomatea . Guillaume Fauveau

Gaur egun, Euskal Herriko baratze orotako lehen lerroko aktorea bilakatzera iritsi da tomatea. Eusko Label markak Euskal Tomatea sortzeraino, Jack tomate barietatetik. Hala, planetaren bertze puntatik ekarri haziak autoktonoak bilakatzera heldu dira. Alta, duela 60-70 urte arte landare apaingarriak ziren; gehienez ere, tomatea kontserben egiteko baliatzen zen, baina baratzeetan «bigarren lerroko» eta «noiztenkako» tokia zuten. Barbak bildu ditu laborarien lekukotasun batzuk bere tesirako: «Duela 60 urtera arte ez zen ohikoa tomatea jatea. Andaluziatik [Espainia] etorritakoak ikusi zituzten tomateak jaten, hemen ornamentaltzat zutelarik. Pentsatu zuten: 'Goseak daude'. Entsaladarako ez, boterako bakarrik erabiltzen ziren».

Gauzak hola, tomatea XX. mendearen bigarren erdialdeko euskal industrializazioarekin lotu daiteke, etorkin espainolen jitearekin batera orokortu zelako euskal baratze eta apairuetan. Barbak tesirako bildu dituen lekukotasunetako batean, haurraren harridura agertzen da, lehen aldikoz ikusi zuelarik etorkin espainol bat tomate bat hartzen loreontziko landaretik eta zuzenean jaten: «Jolin, hori gosez hiltzen da, ama, tomatea hartzen ari da eta jaten. Ikusiko bazenu bezala norbait arrosondo batetik arrosa lili bat hartu eta jaten, berdin».

Hala hasi ziren, beraz, euskaldunak ere tomatea kontsumitzen, lehenik egosirik janez, freskoan geroago. Baratzeetako protagonismo osoa kausitu arte.

Kanpokoa hainbertze etxekotu den, non kanpokoa izan denik ere ahantzi da. Horregatik, Barbak tomatearen historia oraindik ere kolonialadela azpimarratu du: «Bertakoaren historia kanpotik datozen gauzekin sortzen dugu. Hazien ekoizpen prozesua koloniala da, transnazionala. Zenbait lurralde artikulatzen dira: Peru, baina baita ere Murtzia, Andaluzia eta Almeria. Han ekoizten baitira euskal tomateen landaretxoak. Gainera, haien irudi txarra sortu dugu, gure ona erakusteko. Haienak kalitate txarrekoak dira; gurea, ordea, ez».

Oraingo egunean, tomatea da munduan gehien ekoizten diren barazkietan bigarrena, lursagarraren ondotik. FAO Nazio Batuen Erakundeko agentzia espezializatuaren datuen arabera, 2016an munduko tomate ekoizpena 177 milioi tonatik gora izan zen. Iturri berak salatu du tomatearen ekoizpenak manera adierazgarrian gora egin duela 1961tik gaur arte, mundu osoan, eta tomatearen ekoizpena proportzionalki barazki ekoizpen orokorra baino gehiago hazi dela, eta segitzen duela.

Tomatearen jatorrizko herrian, paradoxikoki, oraingo egunean, gordinik jaten den tomateari, beraz hoberenari, «tomate espainol» deitzen diote, etxekoa deserrotu dietelarik. Hala laburtu du Barbak: «Espoliazio bat izan da Hego eta Erdialdeko Amerikan. Ondotik, batez ere AEBen eta ekonomia globalizatuaren inposaketa pairatu dute, industriarako tomate mota jakin batzuk saltsarako ekoitziz eta bertako barietate eta sukaldaritzako ohitura ugariak galduz. Behin hori gertatuta, kanpotik iristen zaie birbaloratua mahaiko tomatea, tomate espainola deitzen zaiona».

Industrializazioak ekarri kalteek mundu osoari eragiten diote; konparazione, AEBetako Nekazaritza Departamenduak antzinako hamar mila tomate barietate zerrendatu bazituen 1903an, %20 baizik ez ziren gordetzen mendearen hondarrean.

Bihar: Tomateak (II): Tomate motak.