Summary: Elisa Loncon maputxeak zuzenduko du Txileko konstituzioa idazteko biltzarra. «Txile berri plurala, ele askotakoa sortu da, herri guztiekin», esan du Elisa Lonconek izendapena jaso ostean.

Bitzar Konstituziogilea eratzeko saioa egin dute Txileko Kongresuan. Ekitaldi ofizialean sortu dute datozen egunetan herrialdearentzat beste konstituzio bat idatziko duen erakundea. Elisa Loncon maputxea izendatu dute biltzarreko buru.

Loncon maputxea da (Lefweluan, Txile, 1963), doktorea da humanitateetan eta literaturan, eta hizkuntzalaria. Mapudungun hizkuntza irakasten du Santiagoko Unibertsitatean. BERRIAk elkarrizketatu zuen ekainean. «Maputxeok gure patua erabakitzea autodeterminazio ariketa politiko bat da», esan zuen orduan. Presidente izateak duen alde onaz eta txarraz ere hitz egin zuen elkarrizketan.

155 kide ditu biltzarrak. Lehenengo bozketan inork ez du lortu behar bezalako sostengua. Baina bigarrenean, Lonconek 58 boto jaso ditu, eta Harry Jurgensenek 36. Azkenean, hizkuntzalaria nagusitu da. «Txile berri plurala, ele askotakoa sortu da, herri guztiekin», esan du izendapena jaso ostean.

Azaroan Pinocheten garaiko konstituzioa atzean uztea erabaki zuten txiletarrek. Estatuarentzat beste marko juridiko bat sortzearen alde bozkatu zuten %78k. Txileko laugarren konstituzioa idatziko du herritarrek hautatutako biltzarrak. Gero, herritarrek berretsi beharko dute testua, bozketa bidez.

Pinocheten garaiko konstituzioa ordezkatzeko eskatu zuten ezkerreko indarrek, herrialdeko eredu sozioekonomikoa aldatzeko urrats garrantzitsua izango delakoan. Gizarte desberdintasunen kontrako herritarren protestek bultzatuta egin zen galdeketa. Izan ere, 2019ko udazkenean piztu ziren protestak: Txileko Gobernuak metro bidaiak garestitu egingo zirela iragarri zuenean.

Iazko azaroaren 15ean, greba orokor baten eta dozenaka hildakoren ondoren, gobernuak eta oposizioak galdeketa egitea adostu zuten.


Summary: Aurkitu dute Lekeition desagertu zen urpekariaren gorpua. Igande arratsaldetik zegoen desagertuta, eta hilda topatu dute gaur. Zarauzkoa (Gipuzkoa) zen, eta 24 urte zituen.

Hilda aurkitu dute igande arratsaldean Lekeitio (Bizkaia) parean desagertu zen urpeko arrantzalea. Zarauzkoa (Gipuzkoa) zen, 24 urte zituen, eta urpekari aditua zen, urte askoan ibilitakoa.

Igandean bertan hasi zituzten erreskate lanak, eta atzo eta gaur jarraitu dute. Aditu talde zabala ibili da bilaketan; izan ere, Ertzaintzari eta Gurutze Gorriari Guardia Zibilen erreskate talde bat eta AZTI ikerketa zentroaren itsasontzi bat gehitu zitzaizkien azken orduetan.

Igandean, bi lagun zebiltzan arrantzan Santa Katalina itsasargiaren parean, eta batek bestearen arrastoa galdu zuen. Ertzaintzari abisua 17:45 aldera eman zion. Berehala jarri ziren abian bilaketa lanak, baina ez herenegun, ez atzo ez zuten arrantzalea topatu.


Summary: Gutxienez 50 lagun hil dira Filipinetan, hegazkin istripu batean. Argitu gabeko arrazoiengatik, hegazkin militar batek lurra jo du Jolo uhartean. Hildako gehienak militarrak dira.

Filipinetako Gobernuak jakinarazi duenez, gutxienez 50 lagun hil dira atzo hegazkin militar batek izaniko istripuaren eraginez, eta beste 53 pertsona zauritu. Bidaiarien gehiengoa militarrak ziren arren, hegazkinak lurra jo zuen eremuan zeuden hiru zibil ere hil dira, eta beste hainbat zauritu. Defentsa Ministerioa kaxa beltzaren bila ari da, ezbeharraren arrazoiak argitzeko asmoz.

C-130 Hercules motako hegazkina lur hartzeko maniobrak egiten ari zen, Jolo uharteko aerodromoan, baina pista amaitu zitzaion eta ez zen berriz aireratzeko gai izan. Hala, inguruko landa eremu batean jo zuen lurra. «Pista galtzean, potentzia hartzen saiatu zen, baina ez zuen lortu eta istripua gertatu zen», adierazi du Cirilito Sobejana Filipinetako Indar Armatuetako komandanteak. Defentsa ministerioaren arabera, hegazkinean zeuden militarren gehiengoa graduatu berriak ziren, eta Jolo uharteko «muturreko talde islamisten» aurkako borroketan parte hartzea zuten helburu.

Istripuak jomugan jarri du Filipinetako Armadaren tresneriaren kalitatea. Izan ere, bigarren eskuko hegazkinak eta helikopteroak eraso ohi dituzte. Kasu honetan, urtarrilean eskuratutako hegazkin bat zen, AEBek 1988tik 2016ra bitartean erabilia. Ez da, ordea, azken hilabeteetan izaniko mota bereko lehen istripua. Ekainean, sei lagun hil ziren entrenamendu maniobra batean, S-70i Black Hawk helikoptero batek lurra jo ostean, Manilatik gertu. Urtarrilean, berriz, zortzi lagun hil ziren UH-1H helikoptero baten kontrola galdu ostean. Mota horretako helikopteroak Vietnamgo gerran (1955-1975) erabili ziren. Gauzak hala, armategia berritzeko 5.000 milioi euro bideratzeko konpromisoa hartu zuen Filipinetako Gobernuak 2018an.


Summary: Martxoak 3 elkarteak salatu du Biktimen Oroimenezkoan jartzen duela haien kide eta senideek «bizia galdu zutela». 1976an Espainiako Poliziak Gasteizen hil zituen bost langileen omenez sortutako taldearen ustez, aipamen horrekin inork baldin bazuen Gasteizko zentroak hauspotzen duen «kontakizun baztertzailea zuritzeko asmoa», kontrakoa lortu du. «Lotsagarria eta amorragarria da»

Haserre daude Martxoak 3 elkartekoak, Gasteizko Biktimen Oroimenezko Zentroak haien kide eta senideak aipatzeko moduarekin. 1976an Espainiako Poliziak Gasteizen hil zituen bost langileen omenez sortutako taldeak salatu du memorialean 1976 eta 1983 artean gertatutakoari egindako tokian jartzen duela haien kideek eta senideek bizia galdu «zutela». Txio batean nabarmendu dute kontrako efektua eragin duela aipamen horrek, haren asmoa baldin bazen 1960tik 2021era indarkeria mota ezberdinek eragindako biktimen omenezko memorialak hauspotzen duen «kontakizun baztertzailea zuritzea». Hain zuzen, Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministroa zentrora joan da gaur, Historia y Memoria del Terrorismo en el País Vasco (Terrorismoaren Historia eta Memoria Euskal Herrian) ikerketa proiektuaren aurkezpenean parte hartzera. Zentroaren partzuergoak berak sustatu du proiektua.

Oztopoak demokraziarako bidean izeneko atalean egin dute Poliziak hildakoen aipamena, eta Martxoak 3 taldearentzat «lotsagarria eta amorragarria» da bizia galdu «zutela» jartzea. «Euskal erakundeek partzuergotik atera beharko lukete inpunitatearen eredu espainiarra ez elikatzeko», nabarmendu du elkarteak sare sozialetan.

Grande-Marlaskak hitza hartu du gaur zentroan egindako aurkezpenean, eta adierazi du gizarteak askotan ahaztu dituela «terrorismoaren biktimak», ez dituela kontuan hartu. Espainiako Barne ministroaren esanetan, biktima horiek dira, hain zuzen, «terrorismoaren akatsari» aurre egiteko «beharrezko gotorlekua». Esan duenez, Biktimen Oroimenezko Zentroaren helburua da «demokrazia, etika publikoa eta balio demokratikoak» zabaltzea, eta gogoratzea mende erdi baino gehiagoz gertatu zen «terrorismoa», ETArena zein «beste terrorismo batzuk», ezin direla errepikatu.

Joan den ekainaren 1ean inauguratu zuten memoriala Gasteizen, eta ekitaldian parte hartu zuten, besteak beste, Espainiako errege-erreginak, Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak eta Iñigo Urkullu EAEko lehendakariak. Egun horretan bertan, elkarte memorialistek salatu zuten ikuspegi «partziala» duela zentroak eta estatuaren biktimak ahaztu dituela.

Berria-k ibili egin zuen museoan, eta frogatu zuen ETAren indarkeria luze eta zabal jorratu dutela han, baina estatuaren biktimak apenas ageri direla.


Summary: Gutxienez 31 hildako eragin ditu Myanmarko armadaren azken erasoaldiak. Euren etxebizitzak utzi dituzte Depayin eskualdeako 10.000 biztanlek. Armadak 880 lagun hil ditu otsailaren 1eko estatu kolpetik, AAPPren arabera.

Asteburuak ondorio larriak utzi ditu Myanmarko Depayin eskualdean. Armadak ofentsiba bat hasi du eremuan, eta 31 lagun hil dituzte, gehienak FDP Depayingo Herri Defentsarako Indarretako kideak. Horrez gain, 10.000 lagunek euren etxebizitzetatik ihes egin behar izan dute. Izan ere, otsailaren 1ean estatu kolpea gauzatu zutenetik, junta militarraren aurkako manifestazioak areagotzeaz gain, nabarmen egin dute gora armadaren eta mugimendu independentisten aurkako borrokek.

Armadaren eta herrialdeko junta militarraren aurkako milizien arteko borrokak ostiralean hasi ziren Myanmar iparraldeko eremu hartan. FDPk salatu dutenez, 150 militar inguruk Stpyarkyin hartu zuten, eta «armamentu astuna» erabili herritarren aurka. Larunbatean eman ziren liskarrik handienak, eta orduan hil zituzten herritar gehienak, FDPk jakinarazi duenez: «Gorpuak jasotzera joan zirenek 31 zenbatu zituzten». Halere, hildako gehiago egon daitezkeela uste dute.

Global New Light of Myanmar egunkariaren arabera âÂÂjunta militarraren aldekoa daâÂÂ, soldaduek «terrorista armatuen» erasoak jasan zituzten ostiralean, Depayinen, Minginen, Kawlinen eta Htigyaingen. Denak ere iparraldeko Sagaing estatuko eremuak dira. Eraso horietan militar bat hil zela jakinarazi dute, eta beste sei zauritu.

Otsailaren 1eko estatu kolpetik, junta militarraren aginduetara dauden segurtasun indarrek 880 lagun hil dituzte, AAPP Preso Politikoen Babeserako Erakundearen arabera. Horrez gain, 5.104 lagun atxilotu dituzte, iazko iraileko bozetan iruzurra egiteagatik eta kolpearen aurkako protestetan parte hartzeagatik.

Atxilotuen artean daude otsailera arte agintean zegoen NLD Demokraziarako Liga Nazionaleko buruzagiak ere. Alderdi hark aise irabazi zituen bozak, baina herrialde armadak ez zituen ontzat jo, eta hainbat delitu egozten dizkie. Auzitegitik hainbat aldiz igaro behar izan dutenen artean dago NLDko lider eta Myanmarko Estatu kontseilari ohi Aung San Suu Kyi. Besteak beste, istiluetara bultzatzea, ustelkeria, koronabirusaren aurkako neurriak ez errespetatzea eta inportazio eta esportazio legeak urratzea leporatzen dizkiote.

NBE Nazio Batuen Erakundeak eta Asean Asiako Hego-ekialdeko Nazioen Erkidegoak hainbat aldiz eskatu diote Myanmarko junta militarrari «herritarren aurkako erasoak» geratzeko, baina, apirilaren hasieran su-eten bat iragarri arren, haiek ez dira eten. Nagusiki Kachin eta Karen estatuetako mugimendu independentisten aurkako borrokak eta aire erasoak izan dira, baina herrialde osora hedatu dira.


Summary: Espainiako lan ministroa Sanchez presionatzen ari da gutxieneko soldata igo dezan. Yolanda Diazek «ausardia» eskatu dio gai horretan, eta ziurtzat jo du aldi baterako erregulazioetarako baldintza bereziak irailetik haratago luzatuko direla

Yolanda Diaz Espainiako Lan ministroak «ausardia» eskatu dio Pedro Sanchez Espainiako presidenteari gutxieneko soldata igo dezan. KPIa %2,7 igotzea espero da, eta argindarra eta gasa «etengabea» garestitzen ari direnez, ministroak funtsezkotzat jo du gutxieneko soldata igotzea: «Gobernu aurrerakoi batek ahulenak zaindu behar ditut. Eztabaida ez da zenbat igoko den soldata, igo dadila baizik. Baldintza hauetan erosmen ahalmena galtzen ari dira». Espainian, egun, gutxieneko soldata 950 euroko hamalau ordainketa dira.

Diazek eta Sanchezek bilera bat egin dute gaiari buruz hitz egiteko, eta, ministroak hari buruzko xehetasun handirik eman ez zuen arren, garbi utzi du gutxieneko soldataren igoera eta lanpostu galera uztarri berean lotzea «hanka sartze handia» dela: «Datuek aurkakoa diote. Kataluniako indultuekin izandako ausardia bera izan behar dugu gutxieneko soldata igotzeko. 2023an epaitzen gaituztenean ahulenengatik eginikoagatik epaituko gaituztea».

Ministroak aldi baterako erregulazioek ere izan ditu hizpide, eta argi utzi du baldintza bereziak irailetik aurrera ere luzatuko direla. «Ez du zentzurik orain erortzen uztea», azaldu du. Izan ere, nazioarteko turismoa oraindik ez da pandemia aurreko datuetara itzuli, eta horrek luzatzea behartuko du. Irailekoa azkeneko luzapena izango den esatera ez da ausartu. Luzapen horien muina Espainiako Gobernuak enpresei aldi baterako erregulazioetara joateko erraztasunak dira, besteak beste, soldataren ordezko diru saria eta kotizazioen zati bat bere gain hartuz. Enpresek, trukean, ezin dute kaleratzerik egin.


Elduain Uemako 91. udalerria izango da

Summary: Elduain Uemako 91. udalerria izango da. Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kide izatea erabaki duen Tolosaldeko 19. herria izango da

Uema Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko 9. udalerria izango da Elduain (Gipuzkoa). Udalaren osoko bilkurak joan den maiatzaren 31n hartu zuen erabakia, eta Gipuzkoako Aldizkari Ofizialak aurreko asteburuan kaleratu zuen ebazpena. Horrenbestez, mankomunitateko kide bihurtuko den Tolosaldea eskualdeko 19. herria izango da.

Villabona-Amasak eta Zizurkilek hartutako bideari jarraitu dio Elduainek. Hain zuzen, Tolosaldeko bi herri horiek maiatza bukaeran bilakatu ziren Uemako kide. Elduaingo alkate Oihana Amundarainek Uemaren webgunean adierazi duenez, «pozgarria» da Tolosaldeko udal gehienek Uemako kide izatea erabaki izana.

Elduaingo datu soziolinguistikoei dagokienez, 2016an argitaratutako datuen arabera, euskaldunak %94 dira Elduainen. Oro har euskaraz bizi dira bertako herritarrak, baina udalerri euskaldun gehienetan bezala beheranzko joera islatzen dute datuek, Elduaingo kasuan beherakada apala baldin bada ere. 239 biztanle ditu.


Summary: ELA: «Erregimenaren txiringitoak berpiztu dira». Nafarroako enplegu planean «langileen onerako» sail zehatz bakarrak CCOO eta UGT sindikatuak finantzatzeko balioko dutela salatu du ELAk.

Enplegu planaren sinadurak areagotu egin du ELAk Nafarroako Gobernuarekin duen haserrea. Sindikatu horrek uste du Miguel Sanz eta Yolanda Barcina presidente zireneko garaietara itzultzen ari dela Maria Txibite egungo lehendakaria, «erregimenaren irizpide antidemokratikoetara». Planaren eskutik hainbat organo sortuko direla gogorarazi du: «Iruzurraren aurkako mahaia, Hezkuntza Kontseilaritzarekiko LHri buruzko lantaldea, Laneko Ikuskaritzarekiko hirutarako espazioa...». ELAk badu definizio bat erakunde horietarako: «Erregimenaren txiringitoak berpiztu dira».

ELAk gogorarazi du urtetik urtera indarra galtzen ari direla UGT eta CCOO hauteskunde sindikaletan, eta dagoeneko ez dutela ordezkaritzaren erdia: 2011tik 2020ra %54,9tik %48,5ra jaitsi da haien babesa hauteskunde sindikaletan. Horrek «zilegitasun demokratikoa» kentzen dio planari.

Sindikatu abertzaleak uste du enplegu plana sindikatu horien ordezkaritza handitzera bideratuko dela. Horrela, ELAk salatu du, planean «orokorkeriak» nagusi diren arren, «langileen onerako omen diren aurrekontu sail bakarrak UGTren eta CCOOren koadroek jasoko dituzten soldatak ordaintzeko izango dira». Prebentzioko lurralde ordezkariek 1,2 milioi euro jasoko dituzte, eta 600.000 euro, berriz, berdintasun agenteek.

Prebentzioko lurralde ordezkariak aurretik ere egon zirela eta lan istripuak eragozteko «erabat alferrekoa» izan zela ziurtatu du ELAk, «baliatzen zen UGTk eta CCOOk hauteskunde sindikalak antola zitzaten beste sindikatuek sartzeko arazoak zituzten enpresetan». Konparaziorako, ELAk nabarmendu du eraikinetatik amiantoa kentzeko planak 120.000 euro baizik ez dituela, hamar aldiz gutxiago.

UGTren eta CCOOren egoitza berriak

Zehazten diren beste sailak «enpresen etekinak puztera bideraturikoak dira», ELAk dioenez. «Begi bistakoa da enpresei zuzendutako laguntza horiek ez dutela enplegurik sortzen; aitzitik, pribilegio gehiago ematen dizkiete eta diru bilketa publikoa urritzen dute. Onartezina da enplegua sortzeko huts egindako bideei eustea, esaterako, kontratatzeko pizgarriak eta ustezko nazioartekotzea sustatzekoak».

Proiektu zehatz bat aipatu du ELAk egoera berriaren erakusgarri: Iruñeko Udaleko Navarra Sumak eta PSNk akordio bat lortu dutela Azpilagaña auzoan merkataritza gune handi bat egiteko eta hara eramateko CCOOren eta UGTren egoitzak. Proiektu horrek denda txikiei eragingo dien kalteari buruz kezkatuta azaldu da ELA, eta gogorarazi du 30 merkataritza elkarte aurka azaldu direla.


Summary: Nafarroako zahar etxeetako neurriak malgutuko dituzte. Bisita kopuruak eta ordutegiak leunduko dituzte, eta egoiliarrak nahi dutenean irten ahalko dira egoitzatik.

Nafarroako Gobernuko Eskubide Sozialen departamenduak malgutu egingo ditu adineko egoitzetako bisitak eta irteerak, txertaketaren ondorioz zentro horietako egoera epidemiologikoak hobera egin duela ikusita. Lau hilabete dira Nafarroako egoitzetan txertatutako egoiliarren artean gaitzagatik hildakorik ez dela, eta bi hilabete igaro dira positiborik detektatu gabe. Hori horrela, erresidentzietako neurriak arintzeko foru araua onartu du gobernuak, eta datorren egunetan sartuko da indarrean, Nafarroako Buletin Ofizialean argitaratzen denean. Adinekoen eta mendekotasunak dituztenen erresidentzietako egoiliarrek nahi adina bisita jaso ahalko dituzte, maiztasun eta iraupen mugarik gabe. Zentro bakoitzaren esku geratuko da aldez aurretik ordua hartzeko sistemak eta antolaketa neurriak mantentzea.

Horrez gain, txertoaren pauta osoa duten pertsonei aukera emango zaie bisitetarako guneetatik at egoteko, eta erabiltzaileen %80tik gora txertatua diren zentroetan, egoiliarrak maskararik gabe egon ahal izango dira –langileek, berriz, beti jarrita eraman beharko dute–. Gainera, egoiliarrak nahi dutenean irten ahal izango dira egoitzatik paseatzera.

Adinekoen klubetan berriro jarriko dira martxan ohiko zerbitzuak, prebentzio neurriak mantenduta. Hala nola, ostalaritza instalazioak dituzten kluben kasuan, tabernek bete beharreko neurri berberak errespetatu beharko dituzte.


Summary: Gaueko ordubatetara aurreratu dute ostalaritzaren itxiera Nafarroan. Asteazkeneko gaueko 00:00etan, uztaiaren 7an, sartuko da indarrean neurri berria.

Nafarroan, kutsatuen kopuruak gora egin du nabarmen egunotan. «Egun gutxiren buruan» eguneko 50 kasu baino gutxiago izatetik gaurko 500 pasatxora heldu da, Santos Indurain Nafarroako Osasun kontseilariaren hitzetan. Kasuen gehiengoa 17 eta 29 urte bitartekoen artean izan da, «batzuetan hamar kasutik bederatzi izan dira adin tarte horretan», azaldu du Indurainek. Joan-etorri gehiagorekin eta eremu itxietako sozializazioarekin lotu dute igoera hori, eta, horregatik, neurriak zentzu horretan hartuko ditu Nafarroako Gobernuak: uztailaren 7ko gaueko 00:00etatik aurrera, ostalaritzako establezimenduek goizaldeko ordu batean itxi ahalko dute gehienez jota.

Duela astebete onartu zuen gobernuak ostalaritzako eta kirol eta kultur jardueretako neurriak leuntzeko foru dekretua, baina kasuen igoera esponentzialak hori geldiaraztera behartu du. Orduko hartan goizeko lauak arte irekitzeko baimena eman zien gaueko aisialdiko establezimenduei, eta kafe antzokiak bezalako establezimenduei goizeko ordu biak artekoa. Dena den, ostalaritzako ordutegiak soilik mugatuko dituzte, eta gaur bertan onartuko dute foru dekretu hori behin-behinean geldiaraziko duen dekretua, eta «gutxienez hamabost egunez» egongo da indarrean.

Egungo Nafarroako egoera «nahiko kritikoa» dela adierazi du Indurainek gaur eskaini duten prentsaurrekoan. Gertaera «superkutsatzaile» baten aurrean daudela iritzi dio: Saloun (Herrialde Katalanak) ikasturte bukaerako bidaian izandako gazteen agerraldiarekin lotu du kasuen igoera, eta zenbait egunetan baheketan egindako proben ia erdiak positibo izan direla azaldu du. Uste du Delta aldaera nagusitzen ari delako gertatu dela hori, aldaera hori kutsakorragoa delako, eta gehitu du kasu gehienak asintomatikoa direla.

Baztertu egin du, oraingoz, beste motatako neurririk ezartzea, herrialdearen itxiera perimetrala, esaterako. Dena den, zuhurtziaz jokatzen jarraitzeko eta segurtasun neurriak errespetatzeko deia zabaldu die herritarrei.


Summary: Birusa harrotua da Hegoaldean: 874 positibo atzeman dituzte. COVID-19 kasuak gora eta gora ari dira, eta positiboen ehunekoa %12 da.

Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak gaur emandako transmisioari buruzko datuek erakusten dute gaitza hanpatu egin dela nabarmen Hego Euskal Herrian. Egun bakarrean zenbatutako kasu kopuruak 800 positiboren langa gainditu du; zehazki, osasun agintariek emandako informazioaren arabera, atzo 874 COVID-19 kasu zenbatu ziren Hegoaldean egindako probetan, eta, hain zuzen ere, maiatzaren 6tik erregistratutako kutsatu kopururik handiena da hori. Birusa harrotua da berriro, eta kutsatuen kurbak gorako bidea hartu du.

Atzemandako kasuak lurraldez lurralde aztertuta, hauek dira igandean egindako testen datuak: Nafarroan 507 positibo zenbatu ziren; Bizkaian, 178; Gipuzkoan, 146; eta Araban, 34.

Egun bakarrean zenbatutako kasu kopuruaren gaineko aldagaian ez ezik, positiboen ehunekoari dagokionez ere bada kezkarako arrazoirik. Hegoaldeko osasun sistemek emandako azken datuen arabera, herenegun 7.151 diagnostiko proba egin ziren COVID-19a atzemateko, eta, beraz, %12 izan zen positiboen portzentajea. Nafarroako positibo tasa bereziki altua da: %27,5.


Agur, Sudan, agur

Summary: Agur, Sudan, agur. Sudango iparraldea eta hegoaldea duela hamar urte bereizi ziren, hegosudandarrek independentzia bozkatu ostean. AEBek, Erresuma Batuak eta Norvegiak sustatu zuten prozesua.

Afrikar kontinentean estatu berri bat sortu zen 2011ko uztailaren 9an, Hego Sudanek independentzia aldarrikatu zuenean. Bidea zazpi hilabete lehenago hasi zuen, baina: urtarrilaren 9an, erreferendum batekin. Han, independentzia edo Bye, bye, Sudan (agur, agur, Sudan) berresteko ilaretan, Sudan Askatzeko Herri Armadako (SPLA) agintariek eta estatu-nazio berriaren nazioarteko babesleek bultzatutako irudikapen sinplistarekin bat zetozen erantzunak ematen zizkieten kazetariei boz emaileek. Haien esanetan, Sudango hegoaldean bizi ziren «afrikarrentzat» beharrezkoa zen urrats hura, iparraldeko arabiar islamisten eskutik jasandako zapalkuntza eta bazterketa historikoari aurre egiteko. Argudiatzen zuten 1983az geroztik gerran arituak zirela estatu federal baten alde, eta, «Khartumen maltzurkeriaren ondorioz», ezinezkoa zela batasun gobernu bat, nahiz eta 2005ean Sudango Gobernuak eta SPLAk Bake Akordio Orokorra sinatu zuten.

Bake akordio horren arabera, aurreko sei urteetan ustiatutako petrolioaren irabazien erdia hegoaldeko trantsizio gobernuari zegokion arren, Khartumek %74 beretzat hartzen jarraitzen zuen —halaxe jasotzen zuen Global Witness elkartearen argitalpen batek—. Hori ere hizpide zen bake akordioak jasotako sezesio aukera egikaritzeko unean Juban nagusitu ziren aho batezko garaipen ospakizunetan.

Akordioak sinatu eta sei urtera, trantsizio gobernua eratu zenean, eta NBE Nazio Batuen Erakundea eta Mendebaldeko bestelako laguntza erakundeak iristearekin batera, 4x4 ibilgailuen buxadurak egundokoak ziren Jubako erdigunean; kanpoko laguntzak eta inbertsioek ekarri behar zuten garapen bizkorraren adierazle zirela sinetsi nahi zuten herritarrek. 2005ean Hego Sudan guztian asfaltatutako kilometro bakarra zegoen, eta auto bakan batzuk besterik ez; hori esaten zien Garraio ministroak kazetariei, herrialdea zer egoeratik zetorren ohar zitezen, nahiz eta 2011n ere asfaltatutako bideak ez ziren askoz gehiago.

Hego Sudango herriek munduko errealitate gordin azpigaratuenetako bat zuten, osasun, hezkuntza eta garapen gabezien ondorioz. SPLAk —dinka eliteen esku zegoen— eratu zuen Batasun Nazionaleko Gobernua, AEBek, Erresuma Batuak eta Norvegiak buru-belarri sustatutako bake akordioaren bidez. Hego Sudango Gobernua herri aniztasuna egituratu eta herritar xumeen beharrei erantzuteko gai ez bazen, Sudango presidente Omar Al-Baxirren eta haren NCP Kongresu Nazionalaren Alderdia jotzen zituzten traba nagusitzat, eta garrantzitsuena sezesioa bultzatzea zen.

Dinkak eta nuerrak

Nazioarteko troikak ontzat emandako propagandaren itzalean, beldurrak menderatutako eremu isiletan, esan gabe geratu ziren egia osoaren zati gehienak. Jubako herri indigenen auzo xume batera joan zen kazetari hau erreferendumaren egunetan eta, oinarrizko baliabideak eskuratzeko zituzten zailtasunak erakutsi ondoren, beste galderak erantzuteari uko egin zioten nabarmenki. Inork ez bide zuen gogoratu nahi gerraren azken urteetako borrokak hegosudandarren artekoak ere izan zirela —iparraldeko armadaren zeharkako esku hartzearekin, bestalde—, batez ere John Garang eta dinken SPLAren eta SSDF Hego Sudango Defentsa Indarren taldeko nuerren artekoak.

Hala ere, bake prozesua bizkortzearren, SSDF —hegoaldeko beste talde eta milizia guztiak bezala— bake negoziazioetatik at geratu zen. Esan gabe geratu zen, baita ere, SPLAk irabazi eta aldarrikatzen zituen eskualde gehienak atzerriko armadek askatu zituztela; eta Ekuatoriako leinuen eta beste gutxiengoen ordezkaritzarik ez zuela trantsizio gobernuak; eta eliteek bereganatutako boterea eta haien balizko ustelkeriak eragozteko gaitasunik gabe zegoela gizartea; eta azken hamarkadetan sortu ziren tokiko ekimen armatu anitzak euren buruak defendatzeko sortuak zirela, eta ez bakarrik iparraldeko armadaren aurka, baita SPLAren aurka ere.

Bake akordioa eta estatu berriaren sorrera prestatu zuten diplomatikoek bigarren mailako arazotzat hartu zituzten horiek. Errealitatearen azterketa sakon eta egiazalea, Al Baxirren oposizioak landutako Sudan Berriaren ametsa bezala, John Garangekin batera ehortzita geratu zen, 2005eko akordioa sinatu eta berehala —istripu batean hil zen—.

Sei urtez Juba berriaren kontrola hartu zuten dinkek bezala, nuerrek ere itxaropen handiak zituzten. Salva Kiir SPLAren eta trantsizio gobernuaren nagusi berriak 2006ko urtarrilean sinatu zuen Jubako Adierazpena Paulino Matieb SSDFko buruarekin, armadan nuer taldeen integrazioa bideratzeko. Barrakoi bereiziak izaten jarraitu zuten dinkek eta nuerrek eta elkarren arteko mesfidantzak nagusi ziren, baina armaden bat egite ofizialak garrantzi handia izan zuen hainbat eskualdetan bakea bermatzeko. Botere posizioetan dinkak ziren nagusi, baina indar armatu nuerren kopurua handiagoa zen, eta kanpora begira Bye, bye, Sudan leloari eusten bazioten ere, hiriburura iritsitako nuerren arteko bilera itxietan ikusten zen boterea hartzeko txanda eske ari zirela.

Hego Sudango Gobernuaren legezkotasuna bermatzearren, Mendebaldeko troikak finantzatutako Garapenerako Gobernuen Arteko Agintaritzak (IGAD) sustatu zuen bake prozesua, eta Mendebaldeko estatuetako erakundeez hornitu zuen trantsizio gobernua. Itxurazko zuzenbide estatuak handik gutxira ezagutuko zuen desastrea kontuan hartuta, kopiatutako erakunde eredu horiek bertako errealitatean egokitu gabeak suertatu dira, helburu ezkutua aberastea eta lurrak harrapatzea ez bazen behintzat.

Hego Sudanen gerra zibila sortuko zela ez genekien oraindik. Lurraldera egokitutako demokrazia bat lantzen ari zirela esaten zuten agintariek eta haien nazioarteko lagunek. Ez genekien justizia ekonomikoa landu eta ezberdintasunen aurka eraginkorki borrokatuko zuten ala ez. Babesteko erantzukizunaren dotrina zen hizpide AEBetako politikarien artean, esku hartzea justifikatzeko.

Erreferendumerako boto bulegoetan Jimmy Carter agertu zen, AEBetako presidente ohia. Zera galdetu nion: «Sahararrek ere eskatzen dute autodeterminazioa, baina Estatu Batuek ez dute berdin jokatzen han. Zergatik?». James Baker bere lagunaren lana aipatuz atera zen estualditik, Al-Baxirri buruz ezer esan gabe.

XIX. mende bukaera arte herri sakabanatuak ziren Sudangoak. 1956an independentzia lortu zuen herrialdeak, baina gatazkak amaigabeak izan dira harrezkero iparraldearen eta hegoaldearen artean.

Gaurko Hego Sudango herri nekazari eta artzainak beren baitan isolatuta egon ziren, XIX. mendean Mahdiya erakunde politiko eta erlijiosoa lurraldean zabaltzen hasi zen arte. Armada britaniarrak Mahdiya Khartumetik bota zituen 1898an, baina administrazio kolonialak hamarkadak behar izan zituen lurraldean agintea ezartzeko. Hegoaldean misiolariak zabaldu zituzten, iparraldeko islamaren hedapena oztopatzeko; Young ikerlariaren arabera, misiolari haiek arabiarren aurkako sentimenduak zabaldu zituzten batetik eta bestetik. Eta administrazio kolonial britaniarrak iparraldean nekazaritza eta garapen proiektuak bultzatzen zituen bitartean, hegoaldea itxi eta ahaztu egin zuten berriz ere.

Sudango independentziaren garaian (1956), hegoaldeko eliteek iparraldeko militar talde eta eragile askorekin bat egin zuten, federalismoa helburu, eta garapena zabaltzea lehentasun bihurtu zuten. Baina Khartumeko eliteek eutsi egin zioten islamari Sudango herri anitzak batzeko, hegoaldeko herri asko musulmanak ez baziren ere. Federalismoa alboratu zuten, gainera, eta estatu independentearen administrazioan hegoaldeko ordezkariak baztertu zituzten.

1960ko hamarkadan dinken SSLA talde armatuak Anyanya matxinada piztu zuen, Joseph Laguren gidaritzarekin eta Israel eta kanpoko beste armada batzuen laguntzarekin: lehenengo aldiz, Hego Sudango independentzia aldarriak esnatu ziren. 1969an Jafaar Nimeirik estatu kolpea jo ondoren, 1972an SSLArekin bake akordioa sinatu zuen Addis Abeban; hala, sezesioari ateak itxi eta hegoaldearen autonomia bermatu.

Dinkek gobernu autonomoa eratu bezain laister, barne gatazkak azaleratu ziren. Ekuatoriako eliteek zatiketaren banaketa eskatu zuten, eta Nimeirik haiei ere lurralde autonomoa bermatu zien. Dinkek begi txarrez ikusi zuten Ekuatoriarren ekimen hura, federalismoaren aitzakiaz sezesioa bultzatu nahi zutela sumatzen baitzuten, Khartumek dinkei sumatzen zien bezala. Bitartean, Jafaar Nimeirik hamaika akordio sinatu zituen AEBekin, gerra hotz betean, Libiaren eta Egiptoren aurrean; laguntza ekonomiko handiak erakarri zituen, AEBen aliatu bihurtzearen truke.

Ia hogei urteko gerra

1972ko Addis Abebako akordioaren edukia bete gabe geratu zelakoan, John Garangen SPLAk gerrari eutsi zion berriz 1983an, gerra hotzeko ekialdeko blokean kokatutako estatuen laguntzaz. Estatu kolpe berri bat sorrarazi zuen horrek Sudanen 1985ean. Ordukoan, junta militarrak hauteskundeak antolatu zituen berehala, eta Sadih al Mahdi lehen ministroak hartu zuen Khartumeko gobernuaren gidaritza, eta koalizio handi bat osatu zuen, Hassan al Turabik gidatutako NIF alderdi islamista ere erakarrita.

John Garang erakartzen ere saiatu zen junta militarra, eta su-eten bat eskaini zuen. Koka Dameko akordioan urratsak egin zituen, eta oposizioko alderdi batek, DUP Batasun Demokratikorako Alderdiak, SPLArekin aurreakordio bat ere sinatu zuen. Khartumeko kaleetan aukera haren balioa aldarrikatu zenean, DUP alderdia gobernu koalizioan sartu zen. Baina NIF alderdia koaliziotik atera zen, eta beste estatu kolpe bat prestatzen hasi zen —xaria legea indargabetzea eskatzen zuen, besteak beste, SPLAk—.

Beste aldera, Al Mahdi lehen ministroa AEBen arerio bihurtu zen, Gadaffirekin zituen harremanengatik eta AEBen aginduei uko egiteagatik. Khartumen eta Washingtonen arteko harremanak are gehiago okertu ziren gero, NIFen estatu kolpearekin Omar Al Baxirrek boterea hartu zuenean. Gobernu berriak SPLA Ugandara eta Etiopiara kanporatzea lortu zuen, hegoaldeko matxinoen aurka jihadaren teoria erabilita. Eta horrek itxuraldatuko zuen gatazka betirako, orduan irabazi baitzuen John Garangek AEBen eta haren aliatuen laguntza militar eta politikoa, estreinako aldiz.


Summary: Hiru pertsona atxilotu dituzte Tolosan, txertaketa gunean lapurtzen saiatzea egotzita. Goizaldean sartu dira Beotibar pilotalekura, eta ordenagailuak lapurtzen saiatu dira. Tolosako Udalak adierazi du txertaketak ez direla eten.

Ertzaintzak eta Udaltzaingoak hiru pertsona atxilotu dituzte Tolosako (Gipuzkoa) txertaketa gunean, ordenagailu batzuk lapurtzen saiatzea egotzita. Goizaldean sartu dira Beotibar pilotalekura, eta ustez bertan zeuden zenbait ordenagailu ebatsi dituzte. Ertzaintzak azaldu duenez, atxilotuak txertaketa gunetik gertu aurkitu dituzte, eta denbora gutxian berreskuratu dute materiala. Ertzaintzak ez ditu xehetasun gehiago eman, gertatutakoa ikertzen ari baita.

Tolosako Udalak adierazi duenez, gune horretan ez da txertorik gordetzen, eta, beraz, txertaketak ez dira eten.


Summary: Donibane Lohizuneko auzapeza: «Euskara ez da negoziatzen». Joan den asteburuan gertatutako eraso euskarafoboa salatzeko bihar arratsaldean antolatu duten elkarretaratzean parte hartzera deitu du Jean François Hirigoien Donibane Lohizuneko auzapezak. Euskal Konfederazioak ere elkarretaratzean parte hartzera deitu du.

Harridura eta haserrearen ondotik, salaketa. Donibane Lohizuneko (Lapurdi) ez-festetan gertatutako eraso euskarafoboaren ondotik, hura salatzeko elkarretaratzea antolatu du Donibane Ziburuko Gaztetxeak, bihar arratsaldean, 19:00etan, Louis XIV. plazan. Jean François Hirigoien Errepublikanoetako auzapezak ere gertakariak salatu ditu, eta euskaraz bizitzeko eskubidea defendatu du, agiri batean: «ez da negoziagarria», adierazi du. Gehiengoko hautetsiek elkarretaratzean parte hartuko dutela baieztatu du. Euskal Konfederazioak ere protestan parte hartzera deitu du agiri batean: «Gertakari hau Kontseilu Konstituzionalak erabakia hartu eta hilabetera izan denez, iduri du nolazpait batzuk babesturik sentitzen direla beren gorrotoa inpunitate osoz adierazteko. Baina erasoek, mehatxuek, irainek... ez gaituzte isilaraziko! Karrikan, etxean, eskolan, lanean, administrazioan, saltegietan... euskaraz bizi gira eta euskaraz bizitzen segituko dugu!», adierazi dute, eraso «larri» hori, eta, oro har, «azken aldi hauetan euskararen eta euskaldunen kontrako erasoak salatzeko», mobilizaziora deituta. «Euskal Herrian euskaraz biziko gira!»

Besta egunak zituzten berez joan den asteburuan Donibane Lohizunen, eta, bestarik ez egiteko deia zabaldua bazen ere, jendetza handiak elkartu ziren kalean; liskar handiak izan ziren, tartean taldeen arteko borrokak, baita labanekin ere. Giro horretan, euskaraz mintzatzeagatik jipoitu zutela salatu zuen Jean Louis Iratzoki donibandarrak lehengo astean. Ostatu batean afaltzetik etxera zihoala, balkoian zegoen bere ilobarekin mintzatzen gelditu zen, euskaraz. Kaletik zihoazen hiru gizonezkok Iratzokiri bortizki galdetu zioten zer ote zen hitz egiten ari zen patois hori —tokiko hizketa edo hizkera basa esan nahi du, normalean gutxiesteko erabilia—; «Frantzian» zirela, eta frantsesez behar zuela hitz egin. Bera euskalduna zela esanez defendatu zen Iratzoki, eta hiru gizonak oldartu egin zitzaizkion bet-betan. Hebainduta utzi zuten: orkatila hautsirik, eta Baionako erietxera eraman behar izan zuten, artatzeko. Asteburu berean gisa bereko bestelako erasoak ere izan zirela agertu dute zenbait lekukotasunek.

Uztailaren 2ko herriko kontseiluan aipatu zuten, eta, gaur, agiria bidali du Jean François Hirigoien Donibane Lohizuneko auzapezak: «Donibandar anitz bezala inarrosia izan naiz, euskaraz mintzatzeagatik gure herrikide batek pairatu duen erasoarekin. Arrazoirik gabeko ekintza higuingarri horri buruzko elementu guziak ez baditut ere, halako jarrerak onartezinak iruditzen zaizkit», adierazi du. Azken asteetan izandako beste eraso batzuen testuinguruan ezarri ditu gertakariak, «intolerantziaren igoera orokor baten isla» direla erranez.

Hirigoienen hitzetan, euskaldunek «harrera eta tolerantzia» tradizio bat dute: «Euskal Herrian instalatzen diren guziei, bisitatzera heldu diren guziei, atseginez egina zaie harrera. Haatik, gure kultura, tradizioak eta hizkuntza gaitzesten dituztenak ez dira ongi etorriak», adierazi du. «Inkestaren ondorioen beha zuhur egonez, eta errekuperaketa politiko oro saihestuz», babes osoa agertu dio bere talde munizipal osoaren izenean, Donibane Ziburuko Gaztetxeak bihar arratsalderako antolatu duen elkarretaratzeari.


Summary: EH Bilduk «kezka» adierazi du 13/13 auziagatik. Heldu den astean iraganen da zortzi euskal herritarren aurkako makroepaiketa, Madrilen. 77 urteko espetxe zigorra eskatu dute denera auzipetuentzat, ETArekin lotura edukitzea leporatuta.

Gaur zortzi Espainiako Auzitegi Nazionalera joan beharko dute Arantza Zuluetak, Iker Sarriegik, Jon Enparantzak, Julen Zelarainek, Naia Zuriarrainek, Saioa Agirre Araukok, Nerea Redondo Otamendik eta Juan Maria Jauregik, eta EH Bilduk «kezka» adierazi du Madrilen iraganen den auziarengatik. Gaur goizean egindako agerraldian, Maddalen Iriartek eta Julen Arzuagak 1998an hasitako makroepaiketen multzoan kokatu dute 13/13 auzia, eta salatu dute epaiketa «politikoak, orokorrak, berariaz ad hoc sortutakoak, jarduera politikoak, sozialak, komunikatiboak, elkartasunekoak eta nazio eraikuntzakoak kriminalizatzeko eta zigortzeko sortutakoak» izan direla horiek guziak: «Gure kalkuluen arabera, 426 pertsona akusatu dituzte beren jarduera politikoagatik, beren ideiengatik, eurak izateagatik edo ordezkatzen zutena ordezkatzeagatik».

EH Bilduko eledunek halaxe ikusten dute heldu den astean zortzi euskal herritarren aurka eginen den auzia ere, haien «jarduera profesionalagatik eta motibazio politikoko presoei elkartasuna adierazteagatik» eskatu baitiete guztira 77 urteko zigorra, ETArekin lotura izateaz akusatuta: «Tamalez, 'dena ETA da'-ren interpretazio estrafalario hura indarrean dago oraindik hogeita bost urte geroago, erakunde horrek jarduera armatuaren amaiera iragarri zuenetik hamar urtera, eta armagabetu eta behin betiko desagertu zenetik hiru urtera». Gaitzetsi dute, halaber, «aitzakia» beraren pean «estatu sakoneko kontrolik gabeko botereek eremu politikoa lokaztu» nahi dutela, «herri hau etengabeko xantaiaren pean mantentzeko», «errepresio eta kartzelaren etengabeko mehatxupean».

Iriartek eta Arzuagak nabarmendu dute, gainera, «frogaren praktikaren irregulartasunak, salaketa bitxien fabrikazioa eta torturaren itzala» daudela 13/13 prozeduraren oinarrian: «Atxiloketa, inkomunikazio eta espetxeratze haietatik 11 urte igaro ondoren, horietako askorentzat berriro epaitzen dira dagoeneko zigorra bete duten gertaerak».

EH Bilduk elkartasuna adierazi die auzipetuei eta haien senide eta hurbilekoei, eta larunbat eguerdian Bilbon eta Donostian eginen diren manifestazioetan parte hartzeko deia egin die «balio demokratikoetan sinesten duten eta bakea eta bizikidetza eraikitzeko bidean aurrera egin nahi duten euskal herritarrei». 12:00etan hasiko dira protestak, Jesusen Bihotzatik eta Saguesetik.


Summary: Sei mendate izango ditu aurten Donostiako Klasikoak. Uztailaren 31n egingo da, eta bi kilometro gutxiago izango ditu aurten.

Iaz bertan behera geratu ostean, aurten hilaren 31n egingo da Donostiako Klasikoa. Gaur aurkeztu dute ibilbidea, eta, duela bi urtekoarekin alderatuta, bi kilometro motzagoa izango da. Sei mendate izango ditu: hirugarren mailako bi, bigarren mailako hiru eta lehen mailako bat, Erlaitz. Ohi bezala, Orio eta Donostia arteko zatia erabakigarria izan daiteke, nahiz eta aurten bi kilometro gutxiago izango dituen ibilbideak azken zati horretan.

"Iazkoarekin alderatuta, aurten soilik behin pasatuko dira Murgildik, eta puntuagarria izango den mendate bat gutxiago izango du, ondorioz", esan dute antolatzaileek. Azaldu dute Igeldotik Oriora doan errepidearen egoera dela-eta erabaki dutela zati hori kentzea, txirrindularien segurtasuna ziurtatzeko. Tarteko helmugak Hondarribian eta Donostiako Bulebarreko lehen zeharkaldian egongo dira.

Remco Evenepoelek irabazi zuen azken klasikoa, 2019koa.


Summary: 25 urte bete dira Dolly ardiaren jaiotzatik: zelula helduekin klonatu zuten lehen ugaztuna. 1996. urtean klonatu zuten, eta gertaera hori mugarri izan zen biologian. Ian Wilmut eta bere lantaldeak sortu zuten, Eskoziako Roslin Institutuan.

Batzuek ez dute gogoratuko; beste batzuek oroitzapen lauso batekin oroituko dute; eta beste batzuek, berriz, 1996. urtean izan zen mugarri garrantzitsu gisa proiektatuko dute. Horiek eta gehiago dira Dolly ardiak eragin ditzakeen oroitzapen ugariak: zelula helduekin klonatu zuten lehen ugaztuna izan zen, 1996. urtean jaio zen, eta ordutik 25 urte bete diren honetan, gertakari hark biologian izan zuen eragina nabarmendu dute.

Uztailaren 5ean jaio zen Dolly, ugaztun heldu baten zelula batetik abiatuta eta nukleo transferentzia deituriko prozedura bat erabilita. Gertakari hori mugarri izan zen biologian, eta, ez klonazioagatik bakarrik, enbrioiak informazio genetiko jakin batekin diseinatzeko ahala posible egin zuelako baizik.

Dolly sortzeko, ardi baten DNA hartu —adibidez, azaletik— eta beste ardi baten obuluari txertatu zioten, obuluak berez zekarren DNA kenduta. Hots, ardi bakar baten informazio genetikoa zuen obulu bat sortu zuten —ernaltze arruntean, arraren eta emearen DNA informazioak batzen dira obuluan—. Eta, hala, obulu hori beste ardi bati txertatuta jaio zen Dolly.

Iraultza gisa izendatu zuten haren jaiotza; izan ere, gertakari horri esker, aurrez esploratu ez ziren beste hainbat ate ireki zituzten mediku eta zientzialariek, batez ere birsorkuntzaren gaia lantzen duen medikuntzaren, biologiaren eta nekazaritzaren arloan. Hala adierazi du, adibidez, Lluis Montoliu ikerlariak: «Funtsezko gertaera izan zen biologiaren munduan, XX. mendean izan zen garrantzitsuenetariko bat. Erakutsi zuen garun, giltzurrun edo gihar baten zelula heldu batetik abiatuta, nukleoak enbrioi garapenaren urrats guztiak errepikatu ditzakeela».

Ian Wilmut eta bere lantaldeak sortu zuten, Eskoziako Roslin Institutuan, eta PPL Therapeutics lantegiak eta Nekazaritza Ministerioak finantzatu zuten. Mundu zabalean egin ziren ezagun, eta hedabide ospetsu ugariren albiste nagusi bilakatu zuten Dolly –1996. urtean jaio baldin bazen ere, 1997. urtean agertu zen lehen aldiz hedabideetan, haren berri lehen aldiz eman zutenean–. Eta hain izan zen zabala albisteak izan zuen hedapena, ezen telebista iragarki bat egin zuten Dolly ardiarekin eta hura egin zuten zientzialariekin. Beste hainbat hedabidetan ere trataera berezi batekin landu zuten gaia, eta Science aldizkariak urteko aurkikuntza gisa izendatu zuen.

Sei urte bizi izan zen

Dolly ardiak Roslin Institutuan igaro zituen goiz, arrats eta gau guztiak, jaio zenetik hil zuten arte. Bertan, umeak izan zituen Galesko ahari batekin, eta sei bildots izan zituzten: Bonnie, Sally eta Rosie bikiak, eta Lucy, Darcy eta Cotton hirukiak. Gero, 2001. urtean, artritisa diagnostikatu zioten, eta, denbora pasatu ahala, txarrera egin zuen. Azkenean, 2003. urtean hil zuten, artritisaz gain biriketan ere arazo ugari zituelako.

Hil zutenean, askok eta askok jarri zuten zalantzan bere heriotza, baina hil ondoren egin zizkioten azterketen arabera, biriketako minbiziaren ondorioz ahuldu zen Dolly. Roslin Institutuko zientzialarien esanetan, baina, Dolly ez zen gaixotu ardi klonatu bat izateagatik, eta nabarmendu zuten Dollyren gisako ardiek sarritan garatzen dutela gaixotasun hori, eta harekin ibili ziren beste hainbat ardiek ere gaixotasun bera garatu zutela.

Mugarri bat bai, baina zeren aurrekari?

Eztabaidaezina da mugarri bat izan zela Dollyren jaiotza, bai biologian izan zuen eraginagatik, bai albisteak mundu zabalean izan zuen oihartzunagatik. Baina, mugarri askoren antzera, askotariko iritziak eragin zituen. Beldurra erein zuen askorengan; izan ere, aurkikuntza hori zeren aurrekari izan zitekeen pentsatzen hasi ziren asko eta asko, eta buruan irudikatu zutena ez zitzaion jende askori gustatu: Dollyren jaiotza gizakien klonaziotik gertu kokatu zuten, eta, hori aurreikusita, horrelako jardueren aurka egin zuten.

Hain zuzen, saiatu ziren Dolly ardiarekin erabilitako metodo berbera gizakiekin ere erabiltzen, baina zorionez edo zoritxarrez, huts egin zuen. 2003. urtean egin zuten saiakera: hiru umeki sortu zituzten, baina bost hilabete bete aurretik hil ziren hirurak. Guztira, bost emakumerekin saiatu zen metodo hori jarraitzen, baina bakarra gelditu zen haurdun. Dolly ardiaren gertaeraren antzera, hiru umekien kasuak ere harrabotsa sortu zuen jendartean, eta klonazioaren gainerako zalantza ugari erein zituen. Hain justu ere, BERRIAk erreportaje batean bildu zituen esperimentu horren nondik norakoak, eta jendearen zalantza askotarikoak argitzeko kontzeptuen zerrenda bat osatu zuen. Lotura honetan irakur daiteke, amaiera aldean (Infografia, 2003).


Summary: 25 urte Indurainen gainbehera hasi zenetik. Gaur bete dira 25 urte Indurainek Les Arcs-era bidean txakalaldia eduki zuenetik eta Tourra seigarrenez irabazteko aukerari agur esan behar izan zionetik.

Orduan pentsaezina zen zerbait gertatu zen 1996ko uztailaren 6an, duela 25 urte gaurko egunez, Les Arcs-eko eski estaziorako bidean (Frantzia), Frantziako Alpeetan: Miguel Indurainek ezin izan zion eutsi bere kontrarioek aldapa ez hain tentean gora jarritako erritmoari, eta lauzpabost kilometro geroago, helmugan, hiru minututik gorako aldea atera zioten Tony Romingerrek, Abraham Olanok, Richard Virenquek, Bjarne Riisek eta Jan Ullrichek, esaterako. Ia-ia agur esan zion Frantziako Tourra seigarrenez irabazteko aukerari —artean inork lortu gabeko balentria—, eta bere gainbehera hasi zen. Espainiako Vueltan parte hartu zuen gero Banesto bere taldeak behartuta, baina 13. etapan jaitsi zen bizikletatik, gaixo, Cangas de Onis (Asturias, Espainia) inguruan, Capitan izeneko hotelaren parean. Irailaren 20 hartan azkenekoz jarri zuen dortsal bat, eta hilabete batzuk geroago, 1997ko urtarrilaren 2an, erretiroa hartzen zuela iragarri zuen prentsa agerraldi batean. 32 urte zituen.

Atarrabiakoak (Nafarroa) pairatutako txakalaldi hark atentzioa eman zuen, orduan zaila zelako imajinatzen kontrarioek Indurain gurpiletik atera zezaketela. 1,88 metro zen luze, eta 78 kilo pisatzen zituen puntuan zegoenean; alegia ez zuela inondik ere igotzaile gorpuzkera. Igotzaile onenaren pare ibiltzen zen, ordea, sasoiko zegoenean. Eta, ustez, sasoiko heldu zen Tour haren hasierara, Bolduquera (Herbehereak): aste bakan batzuk lehenago Dauphine Libere eta Euskal Bizikleta ondo irabazita. Ez zegoen motiborik pentsatzeko Indurainek ez zuela Tourra seigarrenez jarraian irabaziko.

Baina aurreko urteekin alderatuta, baziren gutxienez bi aldagai aintzat hartu beharrekoak 1996ko Tourreko mendiko lehen etapari, zazpigarrenari, ekin aurretik. Batetik, eguraldi oso txarra egin zuela aurreneko astean: euria eta hotza. Seigarren etapa bukatu ondoren txirrindulariek Aix-les-Bainseko helmugan mela-mela eginda zeudela esandakoak dira hauek: «katastrofikoa», «infernua», «beldurgarria». Indurain gusturago sentitzen zen beroarekin eta eguraldi lehorrarekin. Bestetik, aurreko urteetan ez bezala, mendiko lehen etapa heldu zela erlojupeko luze bat jokatu aurretik, eta nafarra, erlojupekoetan espezialista izanda, abantaila hartuta heldu ohi zen Alpeetara edo Pirinioetara. 1996an, aldiz, kasik aitzinetaparen ondorio zen sailkapen nagusia, Chambery-Les Arcs (200 km) etapa hasi aurretik.

San Fermin egun hartan ere euria goian behean egin zuen, eta, gainera, 2.000 metroko garaierara heldu ziren Madeleine eta Cormet de Roselend mendateetan. Hau da, txirrindulariek ederki berotuko zituzten gorputzak aldapa gora, baina jaitsiera luze eta hotzei ere aurre egin beharko zieten. Eta gehitu hoztutako gorputzei gisa horretako egunetan ziklistek behar bezala jateko eta edateko eduki ditzaketen zailtasunak.

Erorikoak, negar malkoak...

Alex Zuelle Indurainen kontrario handienetako bat ez zen trebeegia aldapa behera, eta bi aldiz erori zen Cormet de Roselend jaisten. Stephane Heulot sailkapen nagusiko lider zenak, bien bitartean, etsia hartuta egin zituen Roselandetik aurrerako kilometroak, behin faboritoen gurpiletik aterata. Negarrez hasi zen, eta bizikletatik ere jaitsi zen, baina, bere zuzendariak animatuta, lortu zuen helmugara iristea. Ez zen ohikoa halakoak ikustea. Ohikoena zen, ordea, Indurain faboritoen tropelean ikustea, eroso; sufritu ere ez zuela egiten ematen zuen.

Hasi ziren azken mendatea igotzen atera zela, eta helmugara iristeko lauzpabost kilometro falta zirenean Laurent Dufaux eta Luc Leblanc mugitu ziren, baita Rominger ere. Eta Indurainek ezin ziela eutsi. Harrigarria zen hura. Egarri denaren keinua egin zuen, bi aldiz. Eta saiatu arren, ezin mingainarekin txistu apur bat ere topatu oinazea, eldarnioa, arintzeko. Deshidratatuta zegoen. Etapa garaipena apur bat aurrerago ari ziren jokatzen, baina Indurain azaltzen zen telebistan: haren kalbarioa ikusi behar zen, haren gainbeheraren hasiera.

Arrastaka Parisera arte

«Kontrara egin nuen Tour guztia. Ezin nuen gorputza bere onera ekarri. Faboritoekin nengoen, baina ezin izan nien denborarik kendu», adierazi zuen Indurainek gerora, gertatu zena gogoratuz. Eta hala izan zen. Alpeetan beste bi etapa gelditzen ziren: kronoigoera bat eta Sestrieresekoa (Italia), eguraldi txarra medio moldatu egin behar izan zutena. Bietan nola edo hala moldatu zen: ez zuen denbora gehiegi galdu faboritoekiko, ez, baina ezin izan zituen atzean utzi. Nolanahi ere, inor ez zen ausartzen esatera Indurainek ezingo zionik egoerari bueltan eman.

Baina Pirinioetan argi geratu zen Indurain ez zegoela Tour hura irabazteko moduan, eta ez zituela hurrengo urteetakoak irabaziko. Hautacam gainean amaitzen zen 16. etapa; hain justu, uztailaren 16a zen, Indurainen urtebetetze eguna. Igoeraren erdi partean zirela, Riis liderraren taldekide Ullrichek erritmoa bizitu zuen, eta bateko ilaran jarri zuen faboritoen tropeltxoa. Alemaniarrak, 1997ko Tourra irabaziko zuenak, Indurain zuen gurpilean. Atzetik aurrera eginez, baina, eta dezenteko pendizeko maldetan plater handia jarrita, Riis agertu zen erritmoa bizitzeko, ahotik aparra zerion bitartean. Indurainek pare bat aldiz eutsi ahal izan zion bizikletaren heldulekuari behetik helduta, gutxitan bezala okertuta. Danimarkarra nafarrarekin jolasean ari zela zirudien. Eta hirugarren kolpean bai, orduan alde egin zuen eta garaile sartu zen helmugan.

«Guztia eman dut», esan zuen Indurainek helmugan. «Miguelek agur esan die Tour hau irabazteko aukerei, baina hor dira aurreko bost urteetako garaipenak», Eusebio Unzue Banestoko zuzendariak. Hurrengo egunean Iruñera heldu zen Tourra, eta bederatzi hilabete lehenago, ibilbidea aurkeztu zutenean, pentsa zitekeen Indurainek maillot horia jantziko zuela bere herrikideen aurrean. Oso litekeena zen. Baina ez zen hura gertatu, hasita zegoelako Indurainen gainbehera.

Indurain eta Riis podiumean, 1996ko Frantziako Tourra Iruñera heldu zenean.


Summary: Haunani-Kay Trask hil da, Hawaiiko autodeterminazio eskubideen aldeko aktibista. Hawaiiko subiranotasun mugimenduko buru, idazle, poeta eta irakasle emeritua izan zen. Larunbatean hil zen, 71 urterekin.

Haunani-Kay Trask (Kalifornia, 1949-Hawaii 2021) hawaiiarren eskubideen alde eta indigenen subiranotasuna sustatzeko lan egiten zuen indigena militantea zen. Larunbatean, uztailak 3, hil zen Honolulun (Hawaii), 71 urte zituela.

Hawaiiko subiranotasun mugimenduko buru izateaz gain, idazle, poeta eta irakasle emeritua izan zen Hawaii Manoa Unibertsitatean. KamakakÅ«okalani Hawaiiko Ikasketa Zentroa sortzen ere lagundu zuen, eta hango zuzendari izan zen ia hamar urtez. Aktibismoan eta mundu akademikoan egindako ibilbideaz gain, Traskek politikoki probokatzaileak ziren saiakeren bilduma bat, From a Native Daughter: Colonialism and Sovereignty in Hawaii —Jatorrizko alaba batena: kolonialismoa eta subiranotasuna Hawaiin—, eta bi poesia liburu ere idatzi zituen: Light in the Crevice Never Seen —Argia inoiz ikusi gabeko arrakalean— eta Night is a Sharkskin Drum —Gaua marrazo larruzko danbor bat da—.

Komunikatu batean, Jonathan Osorio Hawaiinuiakeako Ezagutza Eskolako dekanoak zera adierazi zuen: «Gure maistra, lankide eta laguna, Haunani-Kay Trask, gaur goizean hil da. Trask irakaslea Kanaka Maoliren defendatzaile ausarta izan zen, eta milaka hawaiiar bikain eta talentudunak Hawaiiko Unibertsitatera etortzera bultzatu zituen»

Haunani-Kay Traskek parte hartu zuen 2002an Donostiako Kursaalean egin zen Herrien Eskubideen Aldeko Nazioarteko Konferentzian. Konferentziaren aztergai nagusia herrien eskubideen aitortza izan zen, eta herri indigenen garapenerako ahalmena aipatu zuen bertan. Urko Aiartza abokatu eta politikariak Twitterren adierazi du Trask Euskal Herriaren laguna zela.


Summary: Nafarroako bi pertsona hil dira Almerian izandako istripu batean. Auto batek eta kamioi batek talka egin dute. Senar-emazteak dira hildakoak, eta larri ospitaleratu dituzte haien bi haurrak. Kamioi gidariak drogetan positibo eman du.

Nafarroako senar-emazte batzuk hil dira Almerian (Espainia) izandako istripu batean, kamioi batek eta auto batek talka egin ondoren. Haien bi haurrak, adingabeak, larri zauritu dira, eta ospitalera eraman dituzte.

Ezbeharra 12:10 aldera jazo da, Nijarren. Emandako informazioaren arabera, Guardia Zibilak atxilotu egin du kamioi gidaria, drogetan positibo eman duelako; substantzia estupefazienteen kontsumoan eman du positibo. Zuhurtziagabekeriazko bi giza hilketa, zuhurtziagabekeriazko bi lesio larri eta bide segurtasunaren aurkako delitu bat egotzi dizkiote.

Istripuan hildakoetako bat Maria Zandio da, NOG Nafarroako Ospitale Guneko asistentzia zuzendaria. Autoan zihoan gizonezkoa helikopteroz eraman dute Torrecardenako Unibertsitate Ospitalera, larri, eta han hil da. Zauritutako bi haurrak, berriz, oso larri daude ospitaleratuta, ZIU zainketa intentsiboetako unitatean.


Summary: Soilik Espainiako sindikatu nagusien babesa lortu du Icetaren proposamenak. Arlo publikoan behin-behinekotasuna murrizteko proposamenari baiezkoa eman diote CCOOk, UGTk eta CSIFek. ELAren ustez, akordioa «oso larria da». Eusko Jaurlaritzak joan den astean egin zion uko Espainiako Gobernuak proposatutakoari.

Administrazio publiko desberdinetan behin-behinean urteak daramatzaten ehunka milaka langileren etorkizuna baldintzatuko duen proposamenarentzat arloko sindikatu nagusien —CCOOren, UGTren eta CSIFen— babesa lortu du Miquel Icetak, Funtzio Publikoko Espainiak ministroak.

Akordioaren arabera, hiru urtetik gorako epean behin-behinean betetako egiturazko lanpostuak eskaintza publikora aterako dira. 300.000 lanposturen kopurua aipatu du Espainiako Gobernuak, nahiz eta sindikatuek askoz ere gehiago direla esan izan duten. Oposizio horietan konkurtso faseari %40ko balioa emango zaio, eta hor gehienbat esperientzia hartuko da aintzat, hots, bitarteko langileek puntu gehiago izango dituzte.

Oposizioan plazarik lortzen ez duten bitarteko beharginek lan egindako urte bakoitzeko 20 eguneko kalte ordaina jasotzeko eskubidea izango dute, hamabi hilabeteko soldata gehienera; eta era berean, lan poltsetan sartuko dira. Asmoa da ere Langile Publikoen Oinarrizko Estatutuaren erreforma bultzatzea, batez ere gehieneko hiru urteko muga jartzeko hutsik dauden plazak behin-behinean betetzeari.

Errege lege dekretua

Icetaren asmoa da proposamena bihar, asteartearekin, errege lege dekretu bihurtzea Ministroen Kontseiluan. Eta hala, beste prozedurarik gabe, hilabete baten buruan bozkatuko dute hura onartu ala ez Kongresuko diputazio iraunkorrean, udako oporraldiaren ondorioz, saiorik ez dagoelako. Ministerioaren arabera, presazkoa da aldaketa hauek onartzea, Europako Batzordeak ezarritako epeak bete behar direlako.

Akordioak, hala ere, ez du jaso bileran zeuden ELAren eta CIGen babesik jaso. «Guk ezezko biribila eman diogu», azaldu du Igor Eizagirre ELAko zerbitzu publikoetako arduradunak. Haren ustez, akordioa «oso larria da; milaka langile publikoren lanpostuak daude jokoan». Mobilizatzen jarraituko dutela esan du, eta funtzio publikoko azken greban parte hartu zuten aldeekin eta beste kolektiboekin hitz egiten ari direla. Madrilen adostutakoak ez du jasotzen bitarteko gisa jardun diren langileentzako aparteko eskaintza berezirik. Eta horrez gain, ELAren ustez, plazarik lortzen ez duten langileentzako kalte ordainak ez daude ziurtatuta, plazari lotuta daudelako, eta zaila izango delako horiek eskatzea hezkuntzan edota osasungintzan hainbat plazatan aritu eta bata bestearen atzetik kontratuak pilatzen joan diren langileentzat.

Babesetan murritz

Arazo handiena, hala ere, birjartze tasek hor jarraituko dutela da, eta ondorioz, eskainiko diren lanpostuen kopurua ezartzeko eskumena Madrilek izaten jarraituko duela. Hori da ELAren ezezkorako arrazoi nagusia.

Eta erkidego askoren ezetzarena ere. Joan den ostegunean erkidegoen babesik ez zuen lortu Icetak, horretarako deitu zen Sektore Konferentzian. Eusko Jaurlaritzak iritzi zion birjartze tasekin eta kontratuen iraupena hiru urtera mugatzearekin «euskal administrazioek beren funtzio publikoa antolatzeko duten eskumenaren inbasioa areagotzen» duela Espainiak.

Icetari tratuak besteen kontura egitea leporatzen diote erkidegoetako batzuek. Azkenean, politikari katalanaren oraingo negoziatuan, Espainiako Administrazio Publikoan, behin-behinekotasun tasak askoz txikiagoak dira erkidegoetan baino, eta beraz, ez luke hainbeste ordaindu behar kalte-ordainetan.

Erkidegoetako administrazioek, aldiz, behin-behinekotasun tasa askoz handiagoak dituzte, funtsean, haien eskumeneko direlako langile kopururik handienak hartzen dituzten zerbitzuak, hala nola, hezkuntza eta osasungintza.

Urteetan, krisia argudio, Madrilek zorrotz mugatu zizkien erkidegoei LEP lan eskaintza publikoetako plazen kopuruak. Birjartze tasekin, urte batzuetan, erretiro eta abarrekin hutsik gelditutako plazen %10 bakarrik atera ziren LEPetara, eta soilik azken urteetan orokortu dira %100eko eta %110 inguruko berritze tasak. Beraz, plaza askok urteak daramatzate eskaintza publikorik gabe, behin-behinean beteta. Hortik bereziki erkidegoetako itzelezko behin-behinekotasun tasak.

Zerbitzua kolokan

Kalte ordainetan dirutza pagatzera derrigortuak, eta gainera, behin-behinekotasunaren arazoa konpondu gabe geldituko diren beldur dira erkidegoak. Izan ere, Icetaren ministerioak agintzen jarraitu nahi du zenbat plaza atera ditzaketen eskaintza publikoetara.

Muga horrekin, erkidegoentzat eta tokiko administrazio askorentzat zaila da irtenbidea ematea dekretuaren beste neurri nagusiari. Ezin badituzte nahi beste/behar beste postu atera eskaintzetara, gertatuko dena da hiru urteren buruan hutsunea ezingo dutela bitarteko beste langile batekin bete, eta zerbitzua kolokan gera daiteke.


Summary: Caceresen hilketaren arduraduntzat jo dute elektrizitate enpresa bateko goi kargudun bat. Copinh elkarteak eta NBEk ikerketarekin jarraitzeko beharra nabarmendu dute, «egile intelektual guztiak» atzeman arte.

Berta Caceres ekintzaile ekologistaren hilketaren arduradun intelektualtzat jo dute Roberto David Castillo DESA elektrizitate enpresako zuzendaritzako kidea. Haren aurkako zigorra abuztuaren 3an ezarriko dute. Fiskaltzak «historikotzat» jo du auzitegiaren erabakia, eta nabarmendu du agerian utzi duela Castillok Caceresen hilketa agindu zuela «Gualcarque ibaian, Lenca herriaren lurraldean, DESA enpresak egin nahi dituen operazioetan oztoporik egotea eragozteko». Halere, fiskaltzak ez du ikerketa hor amaitu nahi, eta lanean jarraituko du «hilketan parte hartu zuten beste egile intelektual batzuk identifikatzeko».

Copinh elkarteak «Lenca herriaren eta Berta Caceresen familiaren garaipen» gisa irudikatu du ebazpena, eta Bertha Zuñigak, ekintzailearen alabak, gehitu du «giza eskubideena eta elkartasuna adierazi duen komunitateena» ere badela. Halere, ikerketak ez eteteko eskatu dute, «krimenaren egile intelektual den Atala Zablah familia» auzipetzea falta dela argudiatuta: «Ebazpenak adierazten du, kasu honetan, botere egiturek ez dutela lortu justizia sistema erostea, eta Atala Zablah familiaren egitura kriminalak ez dituela bere helburuak lortu».

NBE Nazio Batuen Erakundearen Giza Eskubideen goi mandatariak Hondurasen duen bulegoak ere erabakia txalotu du: «Ebazpena gakoa da biktimen eta gizartearen egiarako eta justiziarako eskubidea bermatzeko. Mugarri historiko bat da kontuak emateari eta Hondurasko zuzenbide estatua indartzeari dagokionez». Copinh elkarteak egin bezala, «arduradun guztiak» ikertu eta zigortu arte lanean jarraitzeko eskatu du.

Castillo herrialdetik ihes egiteko asmotan zela atzeman zuen Poliziak. Militar ohia, DESA enpresako presidente exekutiboa zen krimena gauzatu zen garaian. Gainera, Castillo ez da Caceresen hilketarekin lotuta ikertu duten DESA enpresako kide bakarra.

Berta Caceres ekintzailea 2016ko martxoaren 3an hil zuten, 43 urte zituela, La Esperanza herriko haren etxean, CIDH Giza Eskubideen Batzorde Interamerikarrak hura babesteko neurriak hartuak zituen arren. Azken urteetan mehatxu ugari jaso zituen ekintzaileak, Agua Zarca presaren eraikuntzaren aurkako mugimenduaren buruetako bat izateagatik. Hilketaren testigu bakarra Caceresen etxean zegoen Gustavo Castro ekintzaile ekologista mexikarra izan zen, eta hark ere tiro bat jaso zuen belarrian.

DESA enpresak Gualcarque ibaian —sakratua da Lenca herriarentzat— egin nahi duen azpiegiturak indigenen esku dauden lur eta basoak suntsituko lituzke, Lenca herriaren eledunen arabera. Ebazpenaren ostean, beraz, azpiegitura eraikitzeko kontzesioa bertan behera uzteko eskatu dute Caceresen familiak eta Copinh elkarteak, eragin ditzakeen kalteez gain, hura eraikitzeko baimena emateko garaian «ustelkeria» nagusi izan dela argudiatuta.


Summary: Gizonezko baten gorpua topatu dute sute batek kaltetutako Iruñeko etxebizitza batean. Atzo gauean piztu zen sutea, Arrotxapea auzoko Joaquin Beunza kaleko etxe batean.

Sute bat piztu zen atzo gauean Iruñeko Arrotxapea auzoko Joaquin Beunza kaleko eraikin bateko etxebizitza batean. Garrak itzaltzera joan ziren suhiltzaileak, eta etxearen barruan 44 urteko gizonezko baten gorpua topatu zuten.

Nafarroako Gobernuaren informazioaren arabera, SOS Deietara deitu zuten hainbat bizilagunek 21:00ak inguruan, jakinarazteko ke lodi bat ateratzen ari zela etxebizitzatik. Suhiltzaileak iritsi ziren, barrura sartu ziren, eta gorpua topatu zuten sarrerako atetik oso gertu. Bi koltxoi erretzen ari ziren logeletako batean, eta handik zetorren kea.


Summary: Azkena Rock jaialdiak kontzertuak iragarri ditu udazkenerako. Hamar eguneko jaialdi berezi bat egingo dute Gasteizko Iradier Arenan. Bertan ariko dira, besteak beste, Liher, El Drogas, M clan, Lendakaris Muertos, Loquillo eta Ezpalak.

Bigarren urtez jarraian, ez da Azkena Rock jaialdirik egingo Gasteizen, izurriaren ondorioz, baina antolatzaileek kontzertu batzuk iragarri dituzte udazkenerako. Hamar eguneko jaialdi berezi bat egingo dute Iradier Arenan, irailaren 22tik urriaren 3ra bitarte, eta bertan ariko dira, besteak beste, El Drogas, M Clan, Liher, Ezpalak, Loquillo, Lendakaris Muertos, Los Enemigos, Carolina Durante eta Los Zigarros.

Iradier Arenako gunea martxan jarri zenean lau haizeetara zabaldu ziren Last Tour enpresa sustatzaileak formatu txikiagoko kontzertuak antolatuko ote zituenaren zurrumurruak; izan ere, Azkena Rock jaialdiaren antolatzaileak Gasteizko eta Arabako eragileek sortutako Kultura Bizia elkarteko kideak eta sustatzaleak dira. Bada, gaur baieztatu dute ahoz aho zebilena, ohar baten bidez: «Guri rock-and-rolla eta zuzeneko musika gustatzen zaizkigu, eta ezin genuen beste urte bat egon Azkena Rock zuzenean egin gabe».

Jaialdi berezia izango da, «gaur egungo garaietara egokitua, baina betiko espirituarekin», antolatzaileen esanetan. Hau da, letra larriko rocka izango da jaialdiaren ardatz nagusia ohi legez, baina hura inguratzen duten bestelako moldeek ere lekua izango dute, punkak edo rockabillyak esaterako. Izen handiko musikariak arituko dira, baita hasiberriak edo gazteagoak direnak ere. Denera, 21 musikari edo taldek joko dute.

Sarrerak ostiralean jarriko dituzte salgai, azkenarockfestival.com webgunean.

Hona hemen egunez eguneko egitaraua:

Irailak 22: Lendakaris muertos + Ezpalak Irailak 23: Los Enemigos + Liher Irailak 24: El Drogas + The Lizards Irailak 25: Carolina Durante + Biznaga Irailak 26: Johnny Burning + The Soul Jacket Irailak 29: Kaotiko + Puraposse + The Wax Irailak 30: Ray Collins Hot Club + Micky & The Buzz Urriak 1: Loquillo + Seda Urriak 2: Los Zigarros + Los Estanques Urriak 3: M Clan + Razkin


Summary: Gizarte «irekia» baina diskriminatzailea, batik bat ijito, etorkin eta emakumeekin. Ikuspegik diskriminazioaren inguruan dauden pertzepzio eta jarrerei buruzko azterketa egin du Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Herritarren %24,4ak adierazi du bizitzako uneren batean diskriminatu egin dutela; %28,9ak emakumeen kasuan.

EHUko Ikuspegi Immigrazioaren Euskal Behatokiak Diskriminazioa eta aniztasuna EAEn: perspektibak, esparruak eta kolektiboak izeneko azterketaren emaitzen berri eman du, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako herritarren artean diskriminazioaren inguruan dauden pertzepzio eta jarrerei buruzko balorazio soziologikoa plazaratzeko.

Azterketaren arabera, «herritarren %24,4ak adierazi du bizitzako uneren batean diskriminatu egin dutela», eta ehuneko hori handiagoa da emakumeen kasuan (%28,9) gizonen artean (%19,6) baino. Hala, diskriminaziorako arrazoien artean gehien aipatzen direnak emakume izatearekin, jatorriarekin edo adinarekin lotutakoak dira.

Eusko Jaurlaritzaren EPADE 2020 azterketaren baitan eginiko inkestan oinarrituta, BOPI (Basque Open-mindness Index) aniztasunarekiko irekitasunaren euskal indizeak 72,7 puntu eman dizkio euskal gizarteari 0tik 100era bitarteko eskalan, non 100ek aniztasunarekiko erabateko onarpena esan nahiko lukeen. Horri dagokionez, Ikuspegik hurrengoa adierazi du: «Datu hori, hobetzeko marjina dagoela adierazi arren, gizarte ireki, inklusibo eta tolerantziari dagokio, zalantzarik gabe, bere gizarte-dibertsitate osoarekin».

Herritarren jokabideari buruzko azterketa honek, ordea, agerian utzi du ere badirela jarrera «ez hain toleranteak» bi kolektibo jakinekiko: ijitoen komunitatea eta etorkinak. Gizarte talde horiek dira, hain zuzen, bizitegi-eremuan etxebizitzak eskuratzeko zailtasun handiena dutenak.

Azterketaren arabera, «bizitegi-diskriminazioa da, alde handiarekin, gehien hautematen dena, ziurrenik kolektibo batzuek nabarmen sufritzen dutelako eta bizitegi-merkatu basati batean kokatzen delako, non etxebizitza ia ez den eskubidetzat hartzen». Puntu honetan, Ikuspegiren azterlanak gazteak ere kaltetutzat jotzen ditu, eta zehazten du Araba, Bizkai eta Gipuzkoako biztanleen %82,2k uste duela herritar guztiek ez dutela aukera bera alokairuko etxebizitza bat eskuratzeko.

Diskriminazioa lan eremuan

Lan eremuari dagokionez, diskriminazioa emakumeen artean ere nabaritzen da, eta horrekiko pertzepzio orokor bat identifikatu du Ikuspegik: «Euskal gizarteak aitortzen du gizonen eta emakumeen arteko lan-desberdintasuna, batez ere erantzukizuneko lanpostuetarako sarbidean».

Hala, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako biztanleen %78,1ek badaki pertsona guztiek ez dituztela aukera berak lanpostu bat eskuratzeko orduan, eta %77,6k ezberdintasunak hautematen ditu ere erantzukizuneko lanpostu bat eskuratzeko garaian, alde hori emakumeen, atzerritarren eta ijitoen kasuan nabarmenagoa izanik.

Hain zuzen, emakumeen %42,5ek uste du emakume izateak kalte egiten diola lanpostu bat eskuratzeko orduan, eta erdiak baino gehiagok (%55,5) dio baldintza negatibo bat dela erantzukizuneko lanpostu batera heltzeko.


Summary: Richard Donner hil da, 'Superman', 'The Omen' eta 'Lethal Weapon'-en zuzendaria. Zinemagile estatubatuarrak 1970eko eta 1980ko hamarkadako filmik arrakastatsuenetako batzuk zuzendu zituen

«Zinema zuzendaria izatea jaso nezakeen oparirik ederrena izan zen». Ofizio izan zuena afizio ere izan zuen Richard Donner zinemagile estatubatuarrak (New York, 1930-2011), eta zaletasun hori bere lanean islatzen saiatu zen beti.

Bere belaunaldiko zinemagile asko bezala, telebistan eman zituen lehen pausoak, eta, 1960an hasita, hainbat telesail ikonikoetako atalak zuzendu zituen: The Twilight Zone, Perry Mason, Get Smart, The Fugitive, Ironside, Kojak... 1976an, berriz, zinemarako jauzia egin zuen beldurrezko ekoizpen handi batekin: The Omen. The Exorcist filmak urte batzuk lehenago izandako oihartzuna baliatu nahi zuen filmak, eta Gregory Peck nahiz Lee Remick zituen protagonista. Filmak arrakasta izan zuen, baina askoz handiagoa izan zen handik bi urtera Superman-ekin lortutako oihartzuna. Ekoizpenak 55 milioi dolarreko aurrekontua izan zuen, 300 berreskuratu zituen mundu osoan, eta, gainera, bidea eman zien superheroiaren pertsonaian oinarritutako eta Christopher Reevek protagonizatutako hainbat filmi.

80ko hamarkadan arrakastari eutsi zion Donnerrek Ladyhawke abenturazko film erromantikoarekin eta The Goonies komediarekin, eta batez ere Lethal Weapon film sailarekin. Gerora zuzendu zituen Scrooged, Charles Dickensen Eguberrietako ipuina-ren moldaketa (1988) Maverick umorezko westerna (1994), Assasins (1995) eta 16 Blocks (2006), bere azkeneko lana.


Summary: 911 kasu atzeman dituzte Hegoaldean, bi hilabeteko kopururik altuena. Nafarroa izan da kutsatu gehien izan dituen herrialdea, baina, aurreko eguneko datuekin alderatuta, txikitu egin da kopurua. Gainontzeko lurraldeetan gora egin dute kutsatzeek.

Bilakaera epidemiologikoak bi hilabete egin ditu atzera: 911 positibo zenbatu zituzten atzo Osakidetzak eta Osasunbideak, maiatzaren 1etik izandako kopururik handiena. Nafarroak ditu kasu gehien oraindik ere, 425 guztira. Hala ere, aurreko eguneko datuekin alderatuta, jaitsiera nabaritu da. Gainontzeko lurraldeetan, ostera, goraldia izan da beste behin ere: 220 kasu zenbatu dituzte Gipuzkoan; 194 Bizkaian, eta 57 Araban.

Datuen igoera nabarmena bada ere, horrek ez du islarik izan ospitaleratzeetan oraingoz behintzat. Guztira 119 lagun erietxeratu dituzte Osakidetzako eta Osasunbideko ospitaleetan, aurreko egunetako joera bertsuan: horietatik 38 daude ZIUetan, atzo baino sei gutxiago.

Atzoko datuek zerikusi gutxi dute duela astebete eskas kaleratu zituztenekin: 200 azpitik ziren orduan. Kutsatzeen igoera bat-batekoa, hain zuzen ere, oraindik txertatzeko dauden adin tarteetan gertatzen ari da: horietako asko oporraldietan edo ikasturte bukaerako bidaietan. Nafarroako Gobernuak atzo bertan jakinarazi zuen Saloun (Herrialde Katalanak) ikasturte bukaerako bidaietan izandako 700 ikasle baino gehiagok eman zutela positibo PCR proban: proba egin dutenen ia %50, Carlos Artundo Nafarroako Osasun zuzendariak jakinarazitakoaren arabera.

Eusko Jaurlaritzak ere PCR proba egiteko deia zabaldu die Mallorcan (Herrialde Katalanak), Saloun edo Conilen (Cadiz, Espainia) izandako 16 eta 18 urte bitarteko gazteei, lurralde horietan gertatzen ari diren kutsatzeen gorakada dela eta. Hain zuzen ere, Gipuzkoatik Mallorcara joandako ikasleen artean 267 kutsatu atzeman zituen Osakidetzak aurreko astean. Era berean, Deustuko Unibertsitateak jakinarazi du Bordelera (Akitania Berria) joandako unibertsitateko 30 ikaslek ere positibo eman dutela.


Summary: LAB ere ez dago gustura Icetaren proposamenarekin. Espainiako Gobernuak ezarritako arau aldaketen aurrean, kontsolidaziorako lege propioa «ozenago» aldarrikatu du sindikatu abertzaleak.

Euskal Herrian oposizio handia izango du enplegu publikoa egonkortzeko Madrilen lotutako proposamenak. Miquel Iceta Espainiako Funtzio Publikoko ministroak proposatutakoak CCOO, UGT eta CSIF sindikatuen babesa lortu du, baina ez, ordea, Hegoaldeko administrazio gehienetan gehiengoa duten sindikatuena.

Atzo, Madrildik bertatik, akordioa «oso larria» zela adierazi zion BERRIAri Igor Eizagirre ELAko negoziatzaileak. Gaur, berriz, LAB izan da haserre azaldu dena. «Aldaketek ez dute amaiarazten Hego Euskal Herriko milaka langileren prekaritate egoera, eta, espero bezala, ez ditu kontuan hartzen euskal administrazioen errealitatea eta beharrak».

LABek ez zuen askorik espero Icetak atzo sindikatuekin izandako bilerari buruz. «Euskal enplegu publikoaren arazoei irtenbidea ematea ez zen araudi zentralistetatik edo epaitegietatik iritsiko, baizik eta [...] negoziazio kolektiboaren bidez eta euskal erakundeek, errealitate espezifikoa eta gure administrazioen beharrak kontuan hartuta, beren ahalmen legegile osoa garatzeko daukaten aukera gauzatuz».

Sindikatuak Espainiako Gobernua bera egin du gaur egungo behin-behinekotasun handiaren arduradun, hainbat urtez aurrekontuak murriztu dituelako eta gastuak murrizteko ez dituelako ordezkatu erretiroa hartu duten milaka langile publiko. «Orain, Europako eskakizunari erantzuteko helburu bakarrarekin egin dituzte aldaketa hauek, aldi baterako langileen artean are babesgabetasun handiagoa sortuta, beren lanpostuak arriskuan jarriko direlako konpentsazio ekonomiko irrigarri batekin eta atzeraeraginezko izaerarik gabe».

Negoziazioa, Iruñean eta Gasteizen

«Madrildik etorritako esku hartzeen» aurrean, LABek aldarrikatu du Eusko Legebiltzarrak eta Nafarroako Parlamentuak erabaki behar dutela nola txikitu behar diren administrazio publikoetako behin-behinekotasun tasak. «Alde batera utzi behar dira nahikoak ez diren proposamenak, adibidez, EAJk oraindik mantentzen duen Kidego eta Eskalen legea». Gauzak horrela, Eusko Jaurlaritzari eta Nafarroako Gobernuari eskatu die lege berri bat prestatzea, eta sindikatuekin negoziatzea.

Bi baldintza bete beharko lituzkete euskal legeek. Lehenik, «tokian tokiko negoziazio prozesuen bitartez, lanpostu estruktural guztiak identifikatu eta lanpostuen zerrendan sartzea, gaur egungo iruzurrean dauden lanpostu guztiak aitortzea ezinbestekoa delako».

Bigarrenik, «salbuespenezko egoera bati, neurriko irtenbidea negoziatu. Administrazio ezberdinetan enplegua egonkortzeko beharrezkoak diren salbuespeneko neurriak negoziatu behar dira, errealitate ezberdinak kontuan hartuta: adina, antzinatasuna, sarbide mota, feminizatuta dauden kolektiboak».


Summary: Sanferminik gabe ere, jendea bildu da udaletxe plazan. Jairik ez dagoen arren, udalak agerraldi ofiziala egin du, eta Enrique Maia alkateak «zuhurtzia» eskatu die herritarrei

Gaur hasiko ziren sanferminak Iruñean, baina COVID-19ak eragindako izurria dela eta, bigarren urtez jarraian ez dute jaiei hasiera ematen dien txupinazorik bota udaletxe plazan, eta datozen bederatzi egunetan ez da, horrenbestez, jai ekitaldirik egongo. Udalak joan den apirilaren 26an iragarri zuen aurten ere ez zela jairik egongo; nolanahi ere, gaur eguerdian jende dezente bildu da udaletxe plazan.

Azken egunetan kasuetan egon den gorakadari jarraiki, Nafarroan 425 positibo zenbatu dituzte azken orduetan, eta positibo tasa %17,9koa da uneotan. Ez dago sanferminik, baina Enrique Maia alkateak agerraldi ofiziala egin du udaletxean, festei buruzko kanpaina instituzional bat aurkezteko. Aitortu du azken egunetako positiboen hazkundeak «ezustean» harrapatu duela eta «ukituta» utzi duela. «Zuhurtzia» eskatu die herritarrei, baina aintzat hartu behar da hilabeteetan murrizketen kontra egin duela. Azpimarratu du, bide batez, izurriak sanferminak «birpentsatzeko» aukera ematen duela: «Txarra kendu eta onari eutsi».

Zazpi iragarki labur prestatu ditu udalak. Maia: «Festak duen alde ona erakusteko eta itzuliko garela gogorarazteko». Eta hitz egin du «sanferminen balioen garrantziaz». Bi aipatu ditu: «alaitasuna» eta «erlijioa». Hain zuzen, iragarri du sanferminetako ekitaldi erlijioso guztietara joango dela.

Festarik ez da egongo, baina gaur Iruñean baziren zuri-gorriz jantzi diren batzuk. Udalak Polizia operatibo bat ezarri du goizean goizetik, eta, horren ondorioz, Gazteluko plazaren eta udaletxearen inguruak poliziaz josirik daude. Kontrolak ezarri dituzte udaletxe plazara sartzeko.

Azken egunetan izurriak eragindako kutsatzeak ugaritu direnez, Nafarroako Gobernuak joan den astean hartutako neurriak aldatu ditu. Esaterako, bihartik aurrera ostalaritzako establezimendu guztiek 01:00etan itxiko behar dituzte ateak, gehienez jota. Aintzat hartu behar da diskotekek 04:00ak arte irekita egoteko baimena eduki dutela. Santos Indurain Osasun kontseilariak adierazi zuen, atzo, egoera «nahiko kritikoa» dela.


Summary: Osakidetzak ere emango die txertoa hartzeko ordua 16-29 urte artekoei. Ostiraletik aurrera horretarako modua izango dutela iragarri du Gotzone Sagarduik

Gazteen artean birusa izaten ari den zabalkundearen harira, Osakidetzak ireki egin dio txertaketarako atea falta zen adin tarteari: 16-29 urte arteko gazteenari. Osasun sailburu Gotzone Sagarduik jakinarazi du gaur erabakia, eta esan du ostiraletik aurrera aukera izango dutela ordua hartzeko. Onartu du, hala ere, bukatzen ari direla oraindik goragoko adin tarteen txertaketa ere, eta txertoak heltzen diren neurrian egin ahal izango dela gazteenen txertaketa. Eskari guztiak batera ezingo direla erantzun onartu du. Guztira 270.000 pertsona direla zehaztu du Sagarduik, eta astia beharko dela. «Agendak irekitzeak ez du esan nahi denak astebetean txertatuko ditugunik. Agendak zabalik egongo dira, eta txertaketak egingo dira txertoak ailegatzen diren neurrian».

Osasunbideak ere irekia die ja txertaketarako atea gazteei, eta Ipar Euskal Herriak asteak daramatzate adin mugarik gabeko txertaketa prozesuan.


Summary: Tubacexeko kaleratzeak indargabetu egin ditu EAEko Auzitegi Nagusiak. Enpresak berriz ere onartu beharko ditu lan erregulazio bitartez kaleratu asmo zituen 129 langileak. Berdina ebatzi dute Laudio eta Amurrioko plantetan. Enpresak helegitea jarriko du.

EAEko Auzitegi Nagusiak indargabetu egin ditu Tubacexek Laudioko eta Amurrioko (Araba) plantetan egin bi lan erregulazio espedienteak. Lan arloko sailak onartu egin du sindikatuek jarritako helegitea, eta enpresak onartu egin beharko ditu kaleratu asmo zituen 129 langileak. Sala horrek indargabetzen duen bigarren erregulazio espediente handia da, ITP Aero PCBk egin asmo zuenaren ondoren. Ebazpenak ez dira publiko egin oraindik, baina dagoeneko jakina da epaileetako batek boz partikularra eman duela. Enpresak Espainiako Auzitegi Gorenean helegitea jartzeko asmoa publiko egin du, eta boz partikular horrek onartua izateko aukerak handitzen ditu. Helegiteak, baina, ez du ebazpena bete beharra oztopatzen. Langileen erreakzioa zein den ere ikusi beharko da; 146 egun daramatzate greban.

Edu Ibernia langile batzordeko buruak azaldu duenez, langileak bilerara deituko dituzte, eman beharreko hurrengo pausoak aztertzeko. Lan erregulazioarekin batera enpresak aldi baterako erregulazio bat onartua zuen, eta ebazpenak haren inguruan zerbait esan duen jakin nahi dute. Izan ere, epaitegiak langileen tesia onartu du, eta, ondorioz, Tubacex jasaten ari den ekoizpen jaitsiera COVID-19arengatik dela ebatzi du, eta aldi baterako erregulazioa ere haren aitzakian eskatu zuela enpresak.

Aiaraldea.eus agerkariak azaldu duenez, langile ugarik lantegi aurreko piketean ezagutu dute albistea. Poza nagusitu da, eta ate aurreko zuhaitzean eskegita zituzten panpinak erre dituzte.

Enpresak helegitea jarriko du

Tubacexeko zuzendaritzak ebazpenari helegitea jarriko dio. Presazko lehen balorazio bat egin du, eta ebazpena aztertzeke duen arren, erabakia ez dela ezustekoa izan onartu du. Zuzendaritzaren arabera «ulertezina» da epaileek ez kontuan hartu izana petrolioaren eta gasaren sektoreak bizi duen aldaketa garaia. Era berean, eta Tubacexek bizi duen egoera larria ikusita, ez du ulertzen epaileen ustez krisia eragin duten arrazoiak behin-behinekoak izatea, COVID-19arengatik 2020an hasiak, eta ez egiturazkoak.


Summary: Errusian 28 bidaiarirekin desagerturiko hegazkinaren hondakinak aurkitu dituzte. Herrialdearen ekialdean gertatu da ezbeharra, eta, lehen informazioen arabera, inor ez da bizirik atera istriputik.

Errusiako erreskate taldeek 28 bidaiarirekin desagerturiko hegazkinaren hondakinak aurkitu dituzte, herrialdearen ekialdean dagoen Palana hiritik gertu. Abioiak lurraren kontra jo du, eta, agintariek emandako lehen informazioen arabera, inor ez da bizirik atera istriputik.

Aireko Garraioaren Agentzia Nazionalak jakinarazi duenez, hegazkina Palanako aireportuko lurreratze pistatik «lau-bost kilometrora» aurkitu dute, baina ez dute zehaztu non eta zer egoeratan atzeman duten hegazkina. Kostatik gertu izan da ezbeharra, eta horrek zaildu egin ditu erreskate lanak; itsasontziak ere bidali dituzte zeregin horretan laguntzeko.

Petropavlovsk-Kamtxatskitik atera zen abioia, Palanako aireportuan lurreratzeko, eta une horretan eten zen komunikazioa. Oraindik ez dago argi zergatik gertatu den istripua, eta agintariak bi hipotesi lantzen ari dira: segurtasun neurriak urratu dituztela edo baldintza klimatiko txarren ondorio izan dela. Izan ere, inguruan hodeiak eta behe lainoak ikusi dituzte.

Halere, Kamtxatka eskualdeko gobernadore Vladimir Solodovek eskatu du «presazko ondoriorik» ez ateratzeko. Horri begira, Errusiako lehen ministro Mikhail Mixustinek jakinarazi du ikerketa batzorde bat osatuko dutela gertaturikoa argitzeko, eta horren buru izango dela Vitali Saveliev Garraio ministroa.


Summary: Bizi Berri IV plana onartu du Jaurlaritzak. Urria bitartean izurriari aurre egiteko hartu ahal izango diren neurriak hor daude jasota

Eusko Jaurlaritzako gobernu kontseiluak gaur goizean Bizi Berri IV plana onartu du, eta bihar emango ditu horren gaineko argibideak Iñigo Urkullu lehendakariak, Labi batzordeak egingo duen bileran. Aurreratu dute plan hori urrira bitarterako pentsatuta dagoela; izurriari aurre egite aldera hilabeteotan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan hartu ahal izango diren neurriak hortxe jasota daude. Eta «juridikoki» guztiz onesgarriak izango direla nabarmendu dute, Eusko Legebiltzarrak onartu berria baitu halakoei aurre egiteko lege bat, eta hor jasotakoen arabera onduta baitago plan berria.

Bihar Labi eratzen duten gainerako erakundeetako ordezkariei emango die Urkulluk planaren berri. Birusaren transmisioaren arabera, eta erietxeetako egoeraren arabera, hiru egoera bereizten dira planean, eta horren araberako neurriak.

Transmisioa ez da, ordea, neurriak hartzeko irizpide bakarra izango; begiratuko zaie, baita ere, txertaketaren gaineko datuei, eta birusaren aldaerei, eragina baitute horiek ere izurriaren eboluzioan. Egoeraren larritasunaren arabera, establezimenduetako ordutegia mugatu egingo dute.


Summary: 'Aedes japonicus' eltxo inbaditzailea atzeman dute Donostian. Eltxo espezie horren ziztada beste espezie batzuena baino alergenikoagoa izan daitekeela ohartarazi dute, baina nabarmendu dute hiria ez dagoela izurrite arriskuan.

Donostiako Udalak duela ia aste batzuk abiatu zuen tigre eltxoaren populazioa kontrolatzeko urteroko kanpaina, eta jakinarazi du hirian izurriteak kontrolatzeaz arduratzen den Lokimica enpresak Aedes japonicus eltxo inbaditzailea atzeman duela tigre eltxoarentzat jarritako tranpetan.

Udalak 85 tranpa jarri ditu aurten hiriko hainbat gunetan. 300 mililitro urez betetako poteak dira, eta uretatik irteten den taula txiki bat dute. Tigre eltxo emeek ez dituzte arrautzak uretan erruten —beste espezie ugarik hala egiten dute—, uraren mailatik gora baizik. “Laginak jasota, larbak hauteman dira lagin guneetako batean, Aedes Japonicus eltxo espeziearekin bateragarriak. Larbak laborategira eraman ziren, eta eklosiora arte hazi ziren, eta ondoren teknika estereotiomikroskopikoen bidez identifikatu”, azaldu du Udalak.

(jarraitu irakurtzen, Irutxuloko Hitza-n)


Summary: Jesus Lizasoren ‘Ozeanoaren erroak’ eskultura kokatu dute Bilboko Itsasmuseumen parean. Bi metroko oinarria eta sei metroko altuera du piezak, eta Bilboren historia du hizpide: altzairuz eta egurrez egina dago, eta merkataritza ontziei eta arrantzaleen txalupei egiten diete erreferentzia materialek, hurrenez hurren

Aingura beltz mardulen bilduma oparo bat, altzairuzko kate pisutsuak, eta, orain, baita bi arrantzaleren eskultura monumental bat ere. Bilboren itsas- eta merkataritza-historia agertzen duten piezez lepo daude Itsasmuseumen inguruak, eta beste artelan bat batu berri zaio bildumari: Jesus Lizaso artista barakaldarrak ondutako Ozeanoaren erroak obra. 2010. urtean egin zuen Lizasok eskultura, eta dagoeneko ikusgai dago Euskaldunako dikeen alboan, ontzi historikoen, ponpa etxearen eta Carola garabiaren aldamenean.

Bi metroko oinarria eta sei metroko altuera du piezak, eta bi marinelek osatzen dute, modu eskematikoan irudikatuak; corten altzairuz taxututako bi lagunen gorputzak zutabe luzangak dira, eta horien gainean paratutako karratuak dira haien bisaiak; aldamenean, altzairuari itsatsita eta besoa irudikatzen duen zati lodi batek oratuta, hirugarren zutabe bat dago, luzeagoa eta zurez egina: arrauna. «Obrak bi pertsonaia irudikatzen ditu ortzi mugari begira, euren arraunarekin harmonia sakonean», azaldu du artistak goizeko aurkezpen prentsaurrekoan.

Ez dira ausazkoak ez itsasgizonak irudikatzea hautatu izana, ezta haiek moldatzeko erabilitako materialak ere. Bilboko alkate Joan Mari Aburtoren hitzetan, «artelana handia da tamainari dagokionez, baina baita esanahiari eta sinbolismoari dagokionez ere», corten altzairuz eta egurrez eginikoa izateagatik, batik bat. Bilboko historian «errotuta» dauden materialak direla adierazi du Jon Ruigomez Itsasmuseumeko zuzendariak, altzairuzkoak baitziren itsasadarretik irteten ziren merkataritza ontziak, eta, bestalde, zurezkoak baitziren arrantzaleen itsasontziak, hark azaldu duenez: «Obrak iraganean botatzen ditu sustraiak, eta orainaldian ditu adarrak».

Itsasadarra lekuko

Historiarekin ez ezik, ordea, tokiarekin ere lotura erdietsi du Lizasoren lanak, piezaren koloreak bat egiten duelako aurrez aurre duen Euskalduna jauregiko eraikinaren tonuarekin, Aburtoren hitzetan; corten altzairuz ondutako bi eraikuntzen arteko «elkarrizketa» eragin du Lizasok, alkatearen iritziz. Toki horretan egiten ziren, zehazki, merkataritzarako ontziak, museoko zuzendariak gogorarazi duenez. Ildo beretik, Ruigomezek adierazi du eskulturak «metafora polita sortzen» duela dagoen lekuan, baina iruzkinarekin ez dio inguruko arkitekturari erreparatu, ezpada hura baino lehenagoko elementu bati: «Itsasoaren zati honi itsasadarra deitzen zaio; ez da erreka, ezta ibaia ere, itsasoaren adar bat baizik». Eta Lizasoren obraren izenburuak, hain justu, ur gaziari egiten dio erreferentzia, ez ur gezari.

Bilboko merkataritzaren historiaz diharduen lan orok ezin dezake itsasadarra saihestu, alkatearen hitzei erreparatuta. «Beti izan da Bilboren ardatza», haren arabera, eta bada, ezinbestean, Lizasoren artelanaren testuinguruaren zati ere. «Merkataritza hiri bezala sortu zen Bilbo, 1300. urtean, eta 1511n mugarri bat ezarri zuten kontsulatuaren ordenantzek, gerora merkataritzaren kodea izango zenaren aurrekaria izan baitziren». Eta itsasadarra erreferentzia izan da ehunka urte horietan. «Bilbok munduarekin duen zilbor hestea da; sortu zenetik, portu askorekin izan ditu loturak. Gaztelako artilea irteten zen bertatik, besteak beste, eta produktu manufakturatuak sartzen ziren», zehaztu du zuzendariak.

Lizasoren itzulera

Lan kontuengatik, urteak eman ditu Bizkaitik kanpo artista barakaldarrak. Laster itzultzea aurreikusten du, baina, bitartean, artearen eskutik lortu du jatorrira bueltatzea. Aburtok kontatu duenez, behin artistak gogorarazi zion Bilbon aspaldian ez zela bere obra esanguratsurik erakutsi; Ozeanoaren erroak lanak hutsunea bete du, hein batean. Era berean, ez da Itasmuseumek bere obra bat hartzen duen lehen aldia ere. 2013an, bi eskultura utzi zizkion artistak museoari: El tuercebarros eta Remero. Lehena Campo Volantin pasealekura lekualdatu zuten iaz, Zubizuriren ondora; «itsasadarraren beste bazterrera», alkateak azpimarratu duenez. Beste artelan andana batekin batera osatzen du Euskal Artisten Eskulturen Pasealekua izenekoa; proiektuak «kultura herritarrei hurbiltzeko helburua» duela nabarmendu du Aburtok.


Iraganeko zauriak, berriz odoletan

Summary: Iraganeko zauriak, berriz odoletan. Estatu sortu berriaren esperantzak azkar zapuztu ziren. Independentzia aldarrikatu eta bi urtera, SPLM zatituta zegoen, eta gerra zibila piztu zen dinken eta nuerren artean. 400.000 hildako eta lau milioi desplazatu eragin zituen 2013tik 2018ra.

Aho batez independentziaren alde bozkatu eta bi urteren buruan, 2013an, gerraren atarian zegoen berriz Hego Sudan, SPLMk Sudango Herria Askatzeko Mugimenduak ordurako barnean zituen gatazka, mesfidantza eta banaketen eraginez. Estatuaren arduretan parte hartzeak onura ugari zekarzkien agintariei: petrolioaren irabaziak batetik —bake akordio orokorraren ondoren—, eta nazioarteko laguntzen azpikontratuak, negozio aukerak eta abarrak bestetik. Baina liderren arteko lehia eta borroka isilek elkarlana zapuzten zuten gobernuaren barruan, eta tribuen arteko bereizkeriak eta ustelkeria bultzatzen zituzten neurrigabe. Aldiz, herritarren artean hezkuntza eta gaitasunak hedatu edo sortzeari zegokionez, eta gizarte zerbitzuen alorrean, Hego Sudanek ez zuen aurkitzen aurrerabide garbirik. Elikaduraren segurtasunik ezaz eta behar humanitarioez NBE Nazio Batuen Erakundeko agentziak eta gobernuz kanpoko erakundeak arduratzen ziren, giza eskubideen aurrean zuloa sakontzen ari zirela ez balekite bezala, eta gizarte eragileen kritikak ere gutxituz joan ziren atxiloketen eta hilketen astinduz.

Hego Sudango soldaduak Jubako kaleetan, nuerren atxiloketak hasi zirenean.PHILLIP DHIL, EFE

Salva Kiir presidenteak, trantsizioko konstituzioari helduz betiere, botere gehiago bereganatu zituen SPLMren barruan, haren buruzagitzaren kontrako oposizioa eraginkorragoa bilakatu zenean. John Garangen SPLMren garaian eragilerik boteretsuenak ziren bor dinken eliteak —dinken arteko hegoaldeko taldea— eta nuerren lider bihurtutako Riek Machar presidenteordea ahalegindu egin ziren elkarrengana hurbiltzen, iraganeko liskarrak gaindituz; SPLMren barruan erreformak eskatu, eta Salva Kiirren alternatiba bat proposatu zuten, 2015eko balizko hauteskunde orokorrei begira.

Jubako deklarazioaren ondoren (2006), nuerren armada eta politikariak gobernuko alderdian barneratu zirenetik, 2008ko alderdiaren kongresutik gutxienez, Riek Machar zain zegoen bere hautagaitza noiz aurkeztu ahal izango zuen, eta 2013aren hasieran erabakia hartuta zuen. Hala ere, Salva Kiirrek beharrezkoa zatekeen erreforma blokeatu zuen, gerrilarien artean konnotazio garrantzitsua duen diziplinaren izenean, eta urte hartako uztailean, Riek Machar eta beste hogei ministro gobernutik kanporatu zituen, azalpen gehiago eman gabe. Abenduaren 6an, alderdiaren batzarraren aurretik, Riek Macharrek, beste hainbat politikariz inguratuta, prentsaurreko gogor bat egin zuen Salva Kiirren jokaera salatu eta SPLM demokratizatzeko galdatuz. Esan zuen, era berean, nabari zela Hego Sudango buruzagitzan NCP Kongresu Nazionalaren Alderdia infiltratu zela. Abenduaren 15eko gauean, berriz, Salva Kiirrek estatu-kolpe saiakera bat leporatu zion Riek Macharri. Haren ondoan agertutako politikariak atxilotu egin zituzten, eta Riek Macharrek ihes egin zuen Jubatik. Gau hartan, SPLM bitan zatituta geratu zen. Biharamunean, tiroketak eta hilketak zabaldu ziren Jubara lan eta etorkizun bila iritsitako nuer familien auzoetan. Armadako komandante nuerrek matxinadarekin bat egin ahala, gatazka ziztu bizian bilakatu zen gatazka etniko, eta aurretik ere elikaduraren segurtasunik ezagatik gordina zen egoera humanitarioa are gehiago okertu zen.

Adiskidetu, nor-norekin

2014ko urtarrilaren bukaerarako, desplazatuak 700.000 ziren, eta beste 100.000, mugaz kanpo alde eginak. NBEren laguntza humanitariorako buru Valerie Amosek halaxe azaldu zion kazetari taldeari. Gerra zibila saihesteko, berradiskidetzea bultzatu nahian zebilen NBE, eta kazetari batek zera galdetu zuen: «Nor-norekin adiskidetu nahi duzue, presidenteak konstituzioaren aurkako estatu-kolpe saiakera bat izan dela dioenean?». Toby Lanzerrek, NBEren izenean, zera erantzun zion: «Hegosudandarrak adiskidetzea da kontua, ez nik nor-norekin adiskidetu nahi dudan. Hau da, Hego Sudango eragile guztiek, maila guztietan, aitortu behar dute elkarrekin lan egin behar dutela etorkizuna bermatzeko». Laguntza humanitarioaren gaitasunak gainezka egin zuen aurreikusi gabeko desplazatu uholde harekin.

Adjumanin, Ugandako iparraldean prestatutako harrera zentro batera ehunka emakume eta haur iristen ziren egunero, gizonak gudalekuetan galdu ondoren, eta gaixotasunek jota eta oinarrizko behar itzelekin bazeuden ere, eguzkipean zain zeuden; «mantarik ere ez lo egiteko», zioen Jongleytik iritsitako Debora Akuaim dinkak. Urik ere ez zegoen aski. Bitartean, gutxienekoa baino gutxiago eman behar zuten dohaintza emaileen funtsen zain jarraitzen zuen UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariak.

Gerrarengatik ihes egindako milaka haien arteko bat, emakume gazte bat Adjumaniko harrera zentroan, gaixorik. OSKAR EPELDE

2014ko urtarrilean, Juban jarraitzen zuten nuer guztiak aireportuaren ondoko UNMISSen eremuan babestuta zeuden —NBEk igorritako soldaduen eremuan—, eta gabeziak izugarriak ziren han ere, baina ez zuten inongo gogorik etxera itzultzeko. Afrika ekialdeko erbestera ihes egiteko bitartekoak izan zituzten nuerrek, berriz, genozidioa salatzen zuten, Juban etxez etxe hil zituztela esanez eta 1991n nuerren SSDF taldeak bor dinken aurka egindako krimenak gogoraraziz Salva Kiirrek hilketen bezperan egindako irrati adierazpenak aipatuz. Nuerrak eta dinkak, batuta, ez ziren hegosudandarren erdiak ere, baina haien arteko konponezinak gerra ekarri zuen, eta, iraganeko bizimoduari eutsiz, armadak eta miliziak sortzeari ekin zioten tokian tokiko leinuek eta gizataldeek, eraginkortasun politikoa lortzeko.

Iraganeko zauriak odoletan ziren ostera. Ugandako armadak SPLA ofizialaren alde egin zuen berehala, Afrikako Batasunaren oniritzia ere itxaron gabe, eta IGAD Gobernu Arteko Garapenerako Agintaritza Addis Abebako elkarrizketak sustatzen saiatu zen. UPDF Ugandako armadak gudalekuetan emandako abantailarekin, baina, SPLA Sudango Herria Askatzeko Armada ofizialak Jubatik iparraldera bultzatu zuen matxinoen armada zuria —gero Oposizioko SPLA deitua izango zena—. 2014ko urtarrilaren 12an, Batasuna estatuko Bentiu hiriburua —gehiengo nuerra du— hartu zuen SPLA ofizialak.

Soldaduen poza, herri hutsa

Azkarki aurrera egiten zutela erakusteko, SPLAko militarrek kazetari talde bat eraman zuten hegazkinez Bentiura, azken segadek utzitako gorpuak oraindik ere eguzkipean usteltzen ari zirela, baina, horrek baino gehiago, bi gauzak harritu zuten kazetari hau: petrolio gordinaren milioika upel ematen duen lurralde hori zenbateraino azpigaratuta zegoen, eta soldadu taldeak bozkarioz batetik bestera zebiltzan arren hiriko etxe, denda eta banku xumeak zeharo hustuta zeudela eta bertako biztanle guztiek ihes egin zutela. SPLAk Jongleyko Bor hiria hartu nahi zuen jarraian, hegoaldetik eta iparraldetik ere eraso eginez. Aitzinatze militar azkarrak sakoneko adiskidetzea ez ote zuen atzeratzen pentsatuz, su-etena agendan ote zegoen galdetu nion James Mai SPLAko komandante nagusiari, eta honela erantzun zuen hark: «Ez dago. Agendari buruz Addis Abeban ari dira hitz egiten; guk ez dakigu zertaz ari diren hizketan».

SPLA ofizialeko soldadu batzuk, Bentiu herrian (Batasuna estatua), armatuta eta irribarrez. Herria hartu berri zuten, eta herritar guztiak ihesi joanak ziren. OSKAR EPELDE

Bentiutik Malakalera, Goi Niloko hiriburura eraman zuen armadak kazetari taldea; hango erdigunea ere azkar konkistatu zuten, baina han ere, biztanleriaren desplazamenduen ordainarekin. Nuerrak UMMISSen kanpalekuen ondoan pilatzen ziren babes bila eta laguntzaren zain, eta gaztetxo asko, nuerrak bereziki, armada zuriaren matxinadak harrapatzen zituen. Horren aurrean, Simon Kun Goi Niloko gobernadoreak zioen gerraren bitartez ez zela ezer lortuko eta azkenean denek galduko zutela. Hiria suntsitua eta arpilatua zegoen harrezkero, baina okerrena etortzekoa zen oraindik, Bentiu eta Malakal, beste hainbat leku bezala, aldiroko gudalekuak izan baitziren.

2013tik 2018ra arte iraun zuten Hego Sudango borrokek, eta, kalkulurik ilunenen arabera, 400.000 pertsonak galdu zuten bizitza, eta desplazatuen kopurua lau milioira iritsi zen. Borrokek Borreko dinken artean eragindako hondamendia dokumentatzea zen kazetarien ardura 2014ko urtarril hartan, baina oinazea erakusteko aukera errazik ez zegoen, horretan saiatzeari matxinoen aldeko ezkutuko lana baitzeritzoten. Borretik Jubara egunero soldadu zaurituak iristen zirela egiaztatu ahal izan zuen kazetari honek, ospitale militarreko zuzendaria zen jeneralaren ahotik. Ospitalea grabatzeko baimena eman zuen hark. Baina, tupustean, Defentsa ministroa agertu zen han. Zaurituei dinkeraz animoak ematera zetorrelakoan. Kazetaririk gabe eta presaka bezala alde egin zuenean, soldadu talde batek kazetari hau atxilotu zuen, eta Jubako kanpoaldean inteligentzia agentziak zuen eraikin batera eraman.

Tresna eta disko guztiak harrapatu eta kendu, eta, orduetako itxaronaldiaren ondoren, «armada desmoralizatzeko asmoa» leporatu zioten kazetari honi. 24 ordu Hego Sudandik alde egiteko; alferrik izan ziren kazetariaren eta haren lagunen ahalegin guztiak goitik iritsitako aginduaren aurka. Ordu luzeen ondoren, azken erabakia jakinarazi zion gizonak zera gaineratu zion: hegosudandarren laguna izan ez balitz kartzelara eramango zuketela.

Bakearen haziak

Bi asteren buruan berriz itzultzeko aukera izan nuen, ordea, Canterburyko gotzaina iritsi zelarik Jubara. Adiskidetzearen haziak ereiteko ordua zela zioen Eliza anglikanoko gotzainak, Hego Sudanen duen indarra baliatzearren, barkamenaren sustraiak botatzen hasteko. Baina gerrak aurrera jarraitzen zuen; eta Addis Abebako elkarrizketen bilerek, batzuetan, minutuak ere ez zuten irauten. Gerrak goratutako ahotsek baino egiazkotasun eta zilegitasun handiagoa zuten isilarazitako ahotsek. Izan ere, gerrak ezinezko bihurtzen zuen ustelkeriaren aurkako lana, eta estatu komuna inoren onurarako suntsitzen ari zen, gainera, hainbeste milaka hildakoren ondoren.

Bakea behar zuten, ez behin-behinekoa, baizik eta iraunkorra. Horretarako, «paper zati batean barik, bihotzetan inprimatzea da behar duguna», zioen Victor Kerik, 2005ean sortutako egunkari bateko zuzendariak. Militarrak nagusitu zirelarik, gizarte zibilak isilean egin behar zuen bere lana, nahiz eta inork baino zintzoago islatu hegosudandarren sakoneko nahia. Deng Rehanek, gizarte zibilaren aliantza baten izenean, nazioarteko komunitateari neutraltasuna eskatzen zion, eta herritarrei, pazientzia, etorkizuneko agintariak aukeratzeko 2015eko hauteskundeak egin ahal izango baziren. «Gizarte zibilak bere burua hezteko aukera behar du, eta garaia da». Ustelkeriaren aurkako epaitegiak behar zirela zioen, eta horretarako beharrezkoa zela herritarren batasuna, «banaketa nagusituko balitz ez baikenuke aukerarik izango eskubideez hitz egiteko ere». Elkarlanaren haziak ernaltzen ahalegintzen zen gizarte zibila, baina urteak beharko ziren sustraiak egiterako.