Summary: Azkaineko gizon bat zigortu dute bizilagunari lau urtez jazartzeagatik. Jazarria izan den emazteak salaketa aurkeztu zuen, eta 47 urteko gizona abuztuaren 4an atxilotu zuten. Atzo, zortzi hilabeteko atxiloketa zigorra ezarri zioten, gibelapenarekin.

Emazteak 2019ko urtarrilean jarri zuen salaketa, Sud Ouest-en arabera. 11 urte ziren bikote zirela, eta, azken lau urteetan, irainak, umiliazioak, bekaizkeria eta esku hartze psikologikoak abiatu ziren. Salaketa jarri eta lau urtera atxilotu dute gizona, aurtengo abuztuaren 4an; zortzi hilabeteko atxiloketa zigorra ezarri diote, gibelapenarekin eta bi urteko probaldiarekin.

Jakin denez, ez da 47 urteko gizona zigortu duten lehen aldia. Duela urte batzuk, emazte ohiarenganako bortizkeriagatik kondenatu zuten, eta baita familia uzteagatik ere. Atzoko auzian, gizonak erantzukizuna ukatu zuen: haren arabera, medikuak agindu txarrak egin izan dizkio, eta hartzen dituen tratamenduek dizkiote halako portaerak eragiten.


Planetak testuen argitan

Summary: Planetak testuen argitan. XX. mende hasierako andre abertzaleei begiratu izan zaienean, batik bat, soziologiatik begiratu izan zaie, baina urria da haiek idatzitakoari buruz egindako ikerketa. Idatzi zutena apenas jarri den erlazioan orduko beste testu batzuekin, eta, jarri izan denetan, ezustekoak topatu izan dituzte aztertzaileek: modernitatearen lehen oihartzunak, esate baterako.

«Hau da zailena», abisatu dio lehen gauza Amaia Alvarez Uriak kazetariari. «Idatzi zutenei buruz bainoago, idatzi zutenari buruz hitz egitea». Eta horregatik hitz egiten dute hitz egiten dutenek, hein batean, oinak oso lur ziurrean sentitzen ez dituenaren zuhurtziaz. Gerraurreko emakume idazleak berreskuratzeko lehen urratsa haien izenak eta bizi-ibilbideak azaleratzea izan baita, baina urri baitira oraindik ere haien testuetan sakon murgil egin duten saioak.

Xabier Altzibar EHUko irakasle ohiarena da horietako bat. Julene Azpeitiaren biografia eta obrari buruzko lan mardula plazaratu zuen duela bi urte —Askatasun eguzkia baino beharrago—, eta Azpeitiaren eta belaunaldikideen idatziek ageri duten «taldetasuna» nabarmendu du lehenik: «Elkarren arteko atxikimendua oso garbi nabari da testuetan. Nolabait, euskararen aldeko militanteak dira, eta ideologia abertzalean euskarak duen rolaz jabetuak. Ikusten dute hor badutela zer egina; konfiantza erakusten dute beren buruengan, eta, aldi berean, deskonfiantza gizasemeen politikagintzan». Gaiak, aldiz, lau dira harentzat: «Doktrina abertzalea, emakumeen antolaketa, gizarte gaiak —klase ezberdintasunak, umeen heziketa, jatorriari buruzko aurreiritziak, senide arteko liskarrak...—, eta erlijioa».

Luzearren 1930eko deiaren ostean ugaritu baziren ere andrazkoak letren plazan, lehenagotik ere hasiak ziren batzuk argitaratzen; Tene Mujikak eta Katalina Eleizegik, esate baterako, 1910eko urteetan eman zituzten euren estreinako piezak. 1920ko hamarkadan, berriz, aurten duela ehun urte argitaratu zuen Mujikak Miren Itziar'i idazkiak eta olerkiak, eta «mugarritzat» jo du Altzibarrek. «Abertzaletasun konfesionalaren alde jarduteko beldur den emakumea irudikatu zuen Tenek, eta jarraibideak eman zizkion: haurrei euskaraz irakastea, euskal ohiturak indartzea, aukeran senartzat gizaseme euskotarra aukeratzea... Mugarria da doktrina bat formulatu zuelako, eta liburu bat delako, emakume oso gutxik lortu zutena».

Alvarezek, berriz, Eleizegi du sakon aztertua. Doktore tesia eskaini zion, eta, haren antzezlanek eredu tradizionalari segitu bazioten ere, «emakume izateko modu desberdinak» garatu zituela defendatu izan du. Berriki, Ehazek argitaratu duen Ekin eta joka. Azken ikerketak euskal teatroaz (2018) liburuan garaikide izan zituen beste obra batzuekin erkatu ditu Eleizegiren antzezlanak —«hauekin falta dena hori da: dialogoan jartzea beste obra batzuekin»—, eta han ere sakondu du aurreko ideian. Hala idatzi du: «Bere azken lan ezagunean, taula gainera eraman zuen egokitu zaion rola gainditzen duen Katalina Erausoren bizitza; protagonista bihurtu zuen ezkondu ez zen, ama izan ez zen, moja izatetik ihes egin zuen eta gizon moduan aske bizi eta bere ametsaren atzetik zorionaren bila joan zen pertsona». Garai hartan pil-pilean ziren gaiei —nazioa, generoa, klasea— leku egin ziela eta «girotze historiko aberatsa» landu zuela ere nabarmendu du liburuan lehen kapituluan.

Zalantzak eta esan indarra

Olerkigintzan, bestalde, Jon Kortazar EHUko irakasleak aztertu zituen gerraurreko bi emakume poeta literatur kritikatik estreinakoz, 1995ean: Frantziska Astibia Onintze eta Sorne Unzueta Utarsus. «Garbi zegoen izarrak aztertuak genituela, Lauaxeta eta Lizardi, baina planetekin zer gertatzen zen ikertzea falta zen; Aitzolen inguruan zegoen Yakintza aldizkarian zer zegoen begiratzea otu zitzaidan, eta beste horrenbeste Lauaxetaren inguruko Euzkerea aldizkariarekin». Hor agertu zitzaizkion bidera Onintze eta Utarsus, eta haien testuetan, berriz, «irudi topikoetatik aparteko zerbait». Hots, modernismoaren zantzuak.

Onintzeri dagokionez, zera nabarmendu zuen: obra murritza bada ere, fedearekiko zalantza agertzen duen joera existentzialista bat ageri dutela haren olerkiek—«Gure biyotzetik ken lizuna», eskatzen dio lerro batean Jainkoari, esate baterako—. Horrekin batera, erotismoaren, bitalismoaren eta gaztaroaren gorazarrea ere aurkitu zuen Kortazarrek haren lerroetan, baita «lirismoaren» arrasto zenbait ere. «Bere bidez agertzen dira Euskal Herrian existentzialismo eta modernismo sentikor baten lehenengo oihartzunak».

Eta antzeko bideak urratzen ikusten du Utarsus ere. Hark «olerki aberkoia» gehiago landu bazuen ere —Itxartu, euzko alabea! (1931) da haren testurik ezagunenetako bat—, estetika modernistaren koordenatuetan kokatu zuen Kortazarrek; hiztegiaren berritasuna, «metrikaren iraultza» eta modernisten giro zehaztugabea jarri zituen horren erakusletzat. «Dena laino mehe batek estaltzen du [Utarsusen poesian] eta errealitatearen ikuspegia ez da inoiz garden agertzen».

Aurrerago, iragan mendeko beste emakume idazle batengana ere eraman zuen beste lan batek Kortazar. 1938an Bartzelonan argitaratu zen Euzkadi egunkaria aztertu zuen orduan, eta Errose Bustintza Mañariko-ren gerrari buruzko testuak topatu zituen: «Gerra eta gerraren mina adierazteko erabiltzen duen sentsibilitatea nabarmendu nahi nuke», esan du. «Bartzelonatik idazten du, baina oso begi zuzena du gerrak sortzen duen sufrikarioa adierazteko. Asko estimatzen dudan kasu bat da». Denera, ehun ipuin baino gehiago plazaratu zituen Euzkadi-n Mañarikok.

Sentsibilitatea goratu du Altzibarrek ere Azpeitiaren idazkeratik. «Sentiberatasun sakoneko idazlea da, deskripzioez eta elkarrizketa biziz baliatzen dena sentimenduak adierazkortzeko. Grazia eta espresio indar handia dauzka; ahozko tradiziotik datorren kontaera bat, baina euskara landua erakusten duena».

Osatu zituen itzulpen lanak ere oroitu ditu, eta erantsi garai hartako idazleek beste ezaugarri komun bat dutela, neologismoak. «Kuriositate filologikotik bada ere», hitzen lanketa hori aipagarritzat jo du Alvarezek ere: «Horrek ere badu sormenetik».

Irizpideak eta baldintzak

Haien obraz aritzean, galderarik arantzatsuenetako bat kalitate literarioaren zenbaterainokoa izaten da —batik bat, helburu politikoei segika idatzi zutelako—. Hori, baina, euskal literaturaren historiako «gatazka klasiko bat» dela dio Alvarezek. «Apaizek idatzi zutena literatura da ala XX. mendean hasten da benetako literatura? Gaur egungo galdera da: autofikzioa literatura-literatura da? Hor geruza asko daude, eta jakina da irizpide literarioak boterea duenak ezartzen dituela».

Haren ustetan, beste bat da idazle hauen lana baloratzeko hartu beharreko ikuspuntua: «Garai hartan emakume idazleek lortu zuten legitimazioa beren testuak argitaratzeko, hain zuzen, helburu politikoa zeukatelako. Horri esker eman zioten baimena, bai besteek eta bai eurek euren buruei, sortzeko eta bide bat egiteko. Batzuk geratu ziren idatzi politikoak idazten, eta beste batzuek bide luzeagoa egin zuten». Aurreiritziak indarrean daudela dio; eta «kritikatu» aurretik, haien lanak irakurri behar direla uste du.

Halaber, eta testuz kanpoko elementua izan arren, obrak beren testuinguruan aztertzeko baldintza materialak begiratzea ere inportantea dela aipatu du Alvarezek; esaterako, edo batik bat, idazten jardun zuten andreetatik zenbat ez ziren ezkondu, zenbatek ez zuten izan haurrik. «Emakume idazleen historian agerikoa da horren eragina. Dirua, zaintza lana, denbora... egungo gaiak dira, baina betiko gaiak dira».

Mujikaren eta Eleizegiren kasua izan zen hori, besteak beste, eta biengan ikusten du «idazle bokazioa» Altzibarrek. Baita Azpeitiarengan, Mañarikorengan eta Jule Gabilondo Maite-rengan ere. «Argi ikusten dut, asko eta jarraitutasunez idatzi zutelako, batzuk baita gerraostean ere».


Summary: Euskararen Legea berritzeko aukera hitzartu dute. 1986ko Euskararen Legea garatzeko eta, beharrezkoa balitz, aldatzeko aukera adostu dute PSNk, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak gobernu akordioan.

Hizkuntza politikari dagokionez, zortzi puntu adostu dituzte gobernua osatuko duten hiru alderdiek, eta horien artean dago 1986tik Nafarroan indarrean den eta euskara hiru gune linguistikotan banatu duen Euskararen Legea aldatzeko aukera.

Ikusi gehiago: Sinatu dute Nafarroako Gobernurako akordio ituna

Ez dute legea alboratu. Areago, «kontsentsurako arau gisa» mantentzeko beharra ere aipatu dute. Baina, hura garatu eta, beharko balitz, aldatzeko aukera ere aurreikusi dute. Nafarroako Foru Hobekuntza eta hainbat printzipio errespetatu beharko lituzkete horretarako: besteak beste, Nafarroako errealitate soziolinguistikoa islatzea, eta Nafarroan erabiltzen diren hizkuntzen arteko elkarbizitza bermatzea. Ildo horretan, helburu bat ere aipatu dute: euskara alderdien arteko eztabaidetatik ateratzea, eta herritarren artean egon daitezkeen bazterketa sentimenduak aldentzea.

Euskararen foru legea garatuko litzateke, egiten bada, Nafarroako errealitate soziolinguistikoak aintzat hartuko lituzkeen parte hartze prozesu baten bidez.

Adostutako zortzi puntu horietan ere adierazi dute euskararen ezagutza sustatu nahi dutela, herritarren borondatea eta berdintasun aukeren printzipioak errespetatuta. Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutunaren aholkuei eta Europako Kontseiluak egiten dituen gomendioei erreparatzeko asmoa ere azaldu dute, baita inguruko beste eskualde eta erkidegoekin dituzten elkarlan esparruei eustekoa ere.

Azkenik, Euskarabideari eutsi diote hizkuntz politika aurrera eramateko erakunde autonomo gisa.

Desadostasunak

Esanguratsuak dira, gai honi dagokionez, gobernukideen artean izan diren desadostasunak ere. Haietako batzuk jaso dituzte gobernu akordioaren atzeko aldean, hitzartu gabekoen atalean, hain justu ere. Hor ikusten da, bereziki, PSNk eta Geroa Baik zer talka izan duten gai honi buruz. Geroa Baik planteatu du zonifikazioa amaitu egin behar dela, eta horretarako premiazkoa dela Foru Hobekuntza berritzea. PSNk, berriz, Euskararen Legearen balioa azpimarratu du, Nafarroaren errealitate linguistikoarekin «bat» datorrelakoan.


Summary: NBEk salatu du azken urtean ugaritu egin direla gerra krimenak Myanmarren. Iazko uztaila eta aurtengo ekaina bitarteko epea aztertu du Myanmarrerako Ikerketa Mekanismo Independenteak. Zibilen hilketak eta preso hartutako milizianoenak jasotzen ditu txostenak, baina baita sexu indarkeriako kasuak ere.

Azken urtean ugaritu egin dira gerra krimenak Myanmarren, eta «gero eta nabarmenagoak» dira. Hala ondorioztatu du IIMM Myamarrerako Ikerketa Mekanismo Independenteak gaur argitaratutako azken txostenean. Iazko uztaila eta aurtengo ekaina bitarteko tartea ikertu du NBE Nazio Batuen Erakundearen barne lan egiten duen taldeak, eta, dokumentuaren arabera, junta militarrak «zibilak eta preso hartutako milizianoak» hil ditu, baita sexu indarkeria eta torturak baliatu ere «oposizioa makurtzeko».

«Zibilen heriotza oro da zorigaiztokoa Myanmarren, baina bereziki ankerra da bonbardaketek eta herrietan eragindako suteek komunitateetan eragindako hondamena», salatu du IIMMko buru Nicholas Koumjianek. Ikerketa lanaren helburua da frogak biltzea epaiketa batean erabili ahal izateko —Nazioarteko Justizia Auzitegiarekin eta Nazioarteko Zigor Auzitegiarekin elkarlanean ari da erakundea—.

Txostenean aipatzen diren krimenetako bat 2023an Sagaing herrian egindako bonbardaketa da. Ordu hartan 155 pertsona hil zituzten. Junta militarrak «zuritu» egin ditu eraso horietako asko, «terrorismoaren aurka» ari dela argudiatuta. Ikertzaileen arabera, ordea, eskolak eta santutegiak izan dira eraso horietako askoren helburu, gune militarrekin batera. «Militarrek jakin behar zuketen edo bazekiten zibilak zeudela gune militar horietan edo inguruetan».

Nazioarteko legediaren arabera, agintarien eginbeharra da euren agindupean daudenek gerra krimenak egitea eragoztea, edota horiek zigortzea; hori egin ezean, eurak bilakatuko lirateke krimen horien erantzule. «Krimen horiei entzungor egiteak iradokitzen du junta militarrak jakin bazekiela zer gertatzen ari zen», ondorioztatu dute dokumentuan.

Orotara, 700 iturriren bitartez jaso du informazioa ikerketa taldeak, tartean 200dik gora lekuko. Horrez gain, hainbat argazki, bideo eta dokumentu ere bildu dituzte, krimenen erantzuleen aurkako epaiketa batean baliatu ahalko liratekeenak —orain arte, ikertzaileek ez dute izan herrialdera sartzeko aukerarik—. Dokumentu horietako askok jasotzen dute rohingya etniako kideen aurkako sexu indarkeria. «Krimen horietan orain arte ikusi gabeko ankerkeria baliatzen dute, biktimari ahalik eta oinaze handiena eragiteko asmoz», salatu du Koumjianek.

2016an hasi zen ikerketa taldea Myanmarren lanean, rohingya etniako gutxiengo musulmanaren aurkako indarkeria oldea lehertu zenean. Operazio mililtar haien ondorioz, milioi bat pertsona baino gehiago kanporatu zituzten herrialdetik. Azken urtean, hala ere, lanak azkartu ditu ikerketa taldeak, krimenen erantzuleak identifikatu eta epe ertainean haien aurkako auziak zabaldu asmoz.

Borroka gogorrak

Duela bi urteko estatu kolpeaz geroztik ugaritu egin dira junta militarraren aurka armak hartzea erabaki duten zibilak, eta horiekin batera baita oposizioko milizien eta armadaren arteko borrokak ere. Hala, Batasun Nazionaleko Gobernuak zabaldu duenez, urtearen hasieratik 3.000 soldadu baino gehiago hil dituzte Herriaren Defentsarako Indarrek eta haien aliatuek.

Azken egunetan, Sagaing herriaren inguruetan izan dira liskarrak, hiribuaren iparraldera. Erbestean den gobernuaren esanetan, milaka zibilek ihes egin behar izan dute inguruetatik, junta militarren bonbardaketen beldur.

2021ean egin zituzten azken hauteskundeak Myanmarren. Ordu hartan, NLD Demokraziarako Liga Nazionala alderdiak irabazi zituen bozak, gehiengo zabalarekin —parlamentuko 476 eserlekuetatik 396 eskuratu zituen NLDk, eta 33 militarren aldeko Batasuna, Elkartasuna eta Garapena alderdiak—. Hasieran, armadak ontzat eman zituen emaitzak, baina, gobernuko kideek kargua hartu behar zuten egun berean, otsailaren 1ean, militarrek estatu kolpea eman zuten, argudiatuta «iruzurra» izan zela bozetan. Bi urte hauetan, gutxienez kolpearen aurkako 2.900 ekintzaile erail eta 17.000 atxilotu dituzte erregimeneko indarrek, AAPP preso politikoei laguntzeko elkartearen arabera.


Erresilientziaren ikasbideak

Summary: Erresilientziaren ikasbideak. Euskal ikasketak eta genero begirada uztartzen dituen pentsamenduan dabiltza Agirre eta Goikoetxea azken boladan, eta ez dute dudarik gerraurreko emakumeek arreta handiagoa «merezi» dutela. Bat datoz egun bizi-bizi diren eztabaidez pentsatzeko eta datozen erronkei heltzeko tresnak gorde ditzaketela haien bizi lekukotzek.

Elikagai denda bat izan zuen Tene Mujikaren sendiak sorterrian, Deban (Gipuzkoa), klandestinitatean lanean segitzeko leku bat bihurtu zena gerraostean. Etxerako gauzen denda bat dago egun, eta handik metro gutxira elkartu ditu BERRIAk Jakineko zuzendari Lorea Agirre (Beasain, Gipuzkoa, 1968) eta Mondragon Unibertsitateko irakasle Nekane Goikoetxea (Deba, 1970). Mujikari buruzko saioa idatzi du Goikoetxeak, eta XX. mende hasierako bederatzi andreren lan guztiak digitalizatu berri ditu Jakinek.

Zergatik uste duzue dela garrantzitsua emakume hauei buruz gaurtik pentsatzea?

LOREA AGIRRE: Hasteko, justizia egiteko. Lauaxeta, Lizardi... azaletik bada ere, ezagutzen ditugu, hezkuntzan sartuta egon daitezke; baina emakumeak, zero. Eta arrazoietako bat gure pentsamendu koloniala da. Abertzaletasuna pentsatzen dugulako Espainiako eta Frantziako abertzaletasunaren gaineko pentsamenduarekin; eta feminismoa, erdal feminismoaren epistemologiarekin.

Miren Etxabek «emakumeok bordatxo bat behar dugu» idatzi zuen 1931n. Hori zer da, ezer ez ala kristorena? Abertzaletasunaren eta feminismoaren ideia hegemoniko batzuen galbahetik pasatzen ez denak ez du ekarpenik egiten, erreakzionarioa da... Guk geuk esan dezakegu hori, eta gure amona-birramonak dira. Begirada aldatuta, konturatzen zara asko dela egin zutena.

NEKANE GOIKOETXEA: Nik esango nuke ekarpen inportanteena hori dela: marko propioaren aldarrikapena. Homologazio beharrak gure errealitatea gutxiestera eramaten gaitu sarri, eta hor dago eztabaidaren parte handi bat. Horretaz aparte, eta justiziarena nire eginda, iruditzen zait emakume hauek aukera handia ematen digutela gaurko eztabaida batzuei buruz pentsatzeko. Intersekzionalitateaz, demagun; nola eraiki denontzako gizarte bat. Emakume hauek egin zuten euren konglomeratua horri abertzaletasunetik erantzuteko; Tenek, adibidez, lotura izan zuen Eibarko langile mugimenduarekin, diskurtso bat eraiki zuen Debako udatiarren fenomenoarekikoa...

Kristauegiak zirelako, ortodoxoegiak, leku askotatik izan dira baztertuak, eta ariketa bat iruditzen zait pentsatzea zer izan dezaketen gizarte berriari erakusteko antiheroiaren leku horretatik.

Zer, esate baterako?

GOIKOETXEA: Badago funtzionatzeko modu bat haietako askorengan. Ursula K. Le Guinen poltsaren teoria [The Carrier Bag Theory of Fiction] itzuli du lankide batek, eta hor ikusten dut nola bizi izan diren emakumeak poltsan intereseko zitzaiena gordetzen, hori beraiekin garraiatzen. Iraunkorra den jarrera bat da, erresilientziari lotua, arreta klase batzuei. Andre hauengan badaude ikasbide batzuk, erresistentzia modu batzuk, bizitzaren kalitateari lotutakoak, egungo krisi sozioekologiko honetan, etorkizuneko ikasbideak izan daitezkeenak.

Iruditzen zaizue gaurko feminismoak ez dituela jaso?

AGIRRE: Ez, baina abertzaletasunak, oro har, ere ez. EABko [Emakume Abertzale Batza] kideak ez ditu bere alderdiak ere errebindikatu. Euskal Herriko feminismoaren historia kontatu izan denean, emakume hauek ez dira kontatu. Eta aipatzekotan, esaten da izan zirela gizonen menpeko emakumeak, beraien jabe ez zirenak... eta ez da egia; hori ez da inoiz egia izaten. Andereño Idazleen I. Biltzarrean Miren Etxabek galdetzen du emakumea gutxiago ote den, emakumea burutsua ote den, emakumeen eskubideak aipatzen ditu... EABko kide batek emakume eta eskubide hitzak batera aipatzeak 1930ean ez dakit zer garrantzia duen, baina badakit ez genekien zerbait dela. Nik uste nuen ez zirela horretara iritsi.

Nekane, liburuan diozu, adibidez, katolizismoa eta ideologia kontserbadorea ospe onari eusteko estrategiak ere izan zirela euskaldunentzat.

GOIKOETXEA: Teneren azterketak bide eman dit baita ere pentsatzeko zer izan den kristau izatea euskaldunen artean. Zer izan den, adibidez, familian elizgizon bat izatea. Eta hor agertzen dira loturak klasearekin, naziotasunarekin, formakuntza eduki ahal izatearekin... Eliza gauza asko izan da euskaldunentzat; baita euskaldun izan ahal izateko gotorleku bat ere.

Nekane Goikoetxea eta Lorea Agirre. Idoia Zabaleta, FOKU

AGIRRE: Kontuan izan migrazioa ere badatorrela; horren aurrean zer izan pentsatu behar dute. Euskaldunon eta espainiarren arteko botere harreman desparekoaren aurrean, uste dut sortzen dutela emakume izateko beste eredu bat ezkerreko emakumeen irudi liberalagoarekin kontraposizioan, eta da emakume bertutetsuarena: arduratsua, zuzena, koloretako arropa gutxi, indar fisikoari garrantzia ematen diona, ez hiperfemeninoa... Nik errekonozitzen dudana ez nire baitan, baina bai nire familian. Bertutetsu edo oso katoliko izatearen arrazoia agian ez zen hainbeste fede kontu bat, botere harreman horretan zapaldua ez izateko modu bat baizik.

Ezkerreko tradizio politikoetako andreak jada kalean zeudelako ere sustatu zuen abertzaletasunak EABren sorrera, ez?

GOIKOETXEA: Bai, baina berdin gertatzen da, adibidez, ELAren sorrerarekin. UGT ari da langile guztiak bereganatzen, eta abertzaletasunak sortzen du bere sindikatua. Erreaktiboa da orduko logika. Tenek etengabe aipatzen ditu testuetan; ez bakarrik anarkistak edo sozialistak, baita frankistak eta beste antagonista batzuk ere.

AGIRRE: Euskarak eta abertzaletasunak irekitzen die publikotasunerako atea emakume hauei, beste batzuei sozialismoak edo anarkismoak bezala. Emakumeen egitekoaren inguruko diskurtsoetan, bistakoa da badagoela ideien transferentzia bat mugimendu sozialistetatik abertzale batzakoengana. Baina, aldi berean, etenak daude: hizkuntzarena eta nazio borrokarena. Hor egin zuten indarra.

Baina beste irudi bat gailendu da.

AGIRRE: Denok nahiago izan dugu eduki amona iraultzaile sozialista-anarkista bat esaten zizuna joaten zela barrikadetara, harrika. Halako amona bat... zoragarri, datorrenerako prest jartzen zaitu! Abertzaletasuneko amonak ez dira justu hori izan; baina izan dira erresistenteak eta borrokalariak.

GOIKOETXEA: Hasierako galderara itzulita, zer eskaintzen digun haiei gaurtik begiratzeak, gehituko nuke emakumea gutxiesten duen sistema kulturala argitzen laguntzen dutela; beraien desakreditaziorako sortzen den teknologia guztia inspiratzailea dela egun bizi ditugun biolentziak irakurtzeko. Batzuetan erregea biluzik pasatzen ikusten duzu, eta sistemak legitimatzen du. Pontifikatzeko beharra, zorroztasun gutxirekin uste handiak erakustea, rol publiko jakin batzuk jokatzea... Nabarmena da gehiegikeriak egoten jarraitzen dutela.

Horrekin itxi duzu liburua: «Fakultateak emakumez bete badira ere, ageriko desorekak daude (...) euskal kultur sistemako instituzioetan. Gizonek gizonak aukeratzen dituzte gehienetan kooptazio bidez baita gurean ere».

GOIKOETXEA: Niri hori baltsamikoa egin zait. Ikustea ahal zutena egin zutela orduko botere harremanetan posible zenaren barruan. Baina zer bizi du gaur emakume profesional batek? Gizon bandak nabarmenak dira, erakundez erakunde. Nik zu aukeratzen zaitut, eta zuk ni. Kooptazioa hori da, indarrean dago, eta ez dakit zein izan behar den hor gure lekua; igual baratzean aitzurrean aritzea da askoz interesgarriagoa.

AGIRRE: Nik uste dut boterea ere hartu behar dela.

GOIKOETXEA: Bai, ados. Baina, makroa den krisi garaikide honetan, gauza asko daude debatean botere haragijalearen ideiaren aurrean. Horregatik uste dut on egiten digula emakume hauei begiratzeak; hazten laguntzen digula begirada historikoak.


Summary: Geroa Baik Nafarroako Osasun Departamentua gidatuko du, gobernu akordioaren arabera. PSNk zortzi departamentu gidatuko ditu, Geroa Baik lau, eta Zurekin Nafarroak bat. Alderdi bakoitzak presidenteorde bat izango du.

Gobernu programa adostearekin batera, PSNk, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak urratsak egin dituzte Nafarroako Gobernuaren egitura berria antolatzeko. Inbestidura saioak aurrera eginez gero, Maria Txibiteren gobernu berriak hamahiru departamentu izango ditu, azken legealdiko kopuru bera. Izan ere, alderdi bakoitzak kontseilari kopuru berari eutsiko dio: PSNk zortzi, Geroa Baik lau, eta Zurekin Nafarroak bat. Halere, oraingoan talde bakoitzak presidenteorde bat izango du; azken legealdian PSNk eta Geroa Baik bana izan zuten. Jakinarazi dutenez, Geroa Bairen esku geratuko da Osasun Departamentua. Koalizioak, ordea, Etxebizitza arloa kudeatzeari utziko dio, Zurekin Nafarroaren mesedetan.

Sozialistek departamentu hauei eutsiko diete: Hezkuntza, Lurralde Kohesioa, Ekonomia eta Ogasuna, Kultura eta Kirola —Turismoa ere barne hartuko du orain—, Unibertsitatea, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitala, eta Eskubide Sozialak eta Enplegua. Horretaz gainera, akordioaren arabera, bi departamentutan banatuko dute Presidentetza, Berdintasun, Funtzio Publiko eta Barne Departamentua, azken legealdian Javier Remirez presidenteordearen gidaritzapean egon dena. Batetik, Presidentetza eta Berdintasun Departamentu bat osatuko dute. PSNren esku egongo da, baina haren barruan kokatutako Berdintasun Institutua Zurekin Nafarroak gidatuko du. Bestetik, Funtzio Publiko, Barne eta Justizia Departamentua osatuko dute. Beraz, Justizia Ahal Dugu-ren eskuetatik PSNra igaroko da.

Geroa Baik, berriz, Landa Garapen eta Ingurumen Departamentuari eta Herritarrekiko Harremanetarako Departamentuari eutsiko die —azken horren barruan, PSNk gidatuko du Bake, Memoria eta Bizikidetza zuzendaritza—. Horretaz gainera, Industria, Trantsizio Ekologiko eta Enpresen Trantsizio Digitalerako Departamentua gidatuko du koalizioak, eta haren barruan kokatuko dute, besteak beste, proiektu estrategikoen kudeaketa ere. Azken legealdian, bi departamentutan banatuta egon dira afera horiek: Garapen Ekonomikorako Departamentua eta Lurralde Antolaketa, Etxebizitza, Paisaia eta Proiektu Estrategikoen Departamentua. Era berean, Osasun Departamentuaren ardura ere hartuko du Geroa Baik; azken legealdian Santos Indurain sozialistak gidatu du saila.

Geroa Bairen eskuetatik Zurekin Nafarroaren eskuetara igaroko da, berriz, Etxebizitza Zuzendaritzaren ardura. Zehazki, Etxebizitza, Gazteria eta Migrazio Politika Departamentua gidatuko du koalizio horrek. Azken legealdian, Ahal Dugu-k Justizia eta Migrazio Politiken Departamentua zuzendu du.

Duela lau urte egin bezala, Nafarroako Parlamentuak Espainiako Senaturako hautatu beharreko kidea zehazteko akordioa ere egin dute. Geroa Baik hautatuko du. 2019an, Koldo Martinezen alde egin zuten. Hura Iruñeko Udaleko zinegotzia da maiatzeko bozetatik, eta Geroa Baik ez du adierazi oraindik nor izango den haren ordezkoa.


Hautsitako katera batu zirenak

Summary: Hautsitako katera batu zirenak. Aurrekoez zer iritsi zitzaien galdetuta, «ezer ez» errepikatu dute gerraosteko urteetan plazaratu ziren emakume idazleek. Frankismoaren etenaldia bista-bistakoa da haien hitzetan, eta «urrezko arotzat» daukate egungoa, ezagututako beste garai batzuen aldean.

Ikasketak eta kultur munduko lehen urratsak diktadurapean egitea tokatu zitzaien Hego Euskal Herriko emakume idazleei. Nekez kontatu zieten ezer 36ko gerraren aurretik idaztera lotu ziren andreen inguruan; eta, beste eten batzuk tarteko, Ipar Euskal Herrian ere ezinbestez hedatu zen ezjakintasuna. Aurreko belaunaldikoek erantzun behar izan zieten premiei segida eman zieten batzuetan, eta plaza publikoan galdutako lekua hartzeko bidea berregin zuten ezari-ezarian denek.

1. Zer heldu zitzaizun gerraurreko emakume idazleen inguruan? Nola begiratu izan diezu?

2. Transmisio etenak izan du eraginik zugan? Antzematen duzu arrastorik?

3. Azken urteetan, dezente apaldu da androzentrismoa euskal literaturan. Egindako bideak eta gaurko egoerak zer gogoeta pizten dizkizute?

Andoni Canellada, Foku

1. Ezer ez. Etxean, amarengandik erreferentziaren bat edo beste jaso nuen Emakume Abertzale Batzaren inguruan, ze bera gaztetxoa zenean apuntatu zen. Banekien bazeudela emakume militanteak, baina besterik ez; idazleez ez neukan ideiarik. Gero deskubritu ditut, erreibindikatu, eta ezagutu ere bai. Julene Azpeitia lehiaketako epaimahaikidea nintzela, lehenengo deialdian, pertsonalki ezagutu nuen Sorne Unzueta. Geratu zaidan ideia da, batez ere, abertzaletasunak bultzatuta idatzi zutela.

2. Etenaldia gutxi esatea da... Amildegia izan da. Nire gurasoak, aitona-amonak, euskaldunak izan arren, niri frankismoa puri-purian zela erdaraz bakarrik irakatsi zidaten. Eskolaratzea, literatura... dena erdaraz. Niri beti gustatu zait idaztea, eta ikasketak egitera Parisera joan nintzen gazte —Festa aldameneko gela-n kontatzen dut—. Baina euskalduntasunaren eta abertzaletasunaren harra ere sentitzen nuen, eta filosofiaren bidea utzi, eta Zarauzko ikastolan [Gipuzkoa], nolabaiteko etxabe batean, hasi nintzen lanean, ume txiki-txiki batzuekin eta euskara kaskar batekin, 1974an. Berehala konturatu ginen gauzak sortzeko zegoen beharraz. Nire kasuan, ikasleekin lantzeko liburuak, ez baitzegoen ia ezer. Hor sortu ziren nire lehen ipuinak, eta hor deskubritu nuen zein aberatsa den haur literatura modernoa.

Etenaldiak izen bat du: Franco. Euskal kulturaren gainean bonba atomiko bat bota zuen. Hori da nik bizitzan ezagutu dudana: zure gelan batzuek euskaraz zekitela handik 40 urtera deskubritzea, eta halako mila. Ez bakarrik emakumeak. Unamumo, Baroja... Denok genekien haiek zein ziren, baina euskal literatura oso urruti geratzen zen. Emakumeen literatura frantsesez asko jarraitu izan dut nik, eta ikusi dut nola lotu duten haien aurrekoekin. Genealogia. Oso inportantea da ez ahaztea gauden momentuan gaudela beste batzuei esker.

3. Gaurkoa pentsaezina zen orain dela berrogei urte. Normaltasunerako bidea hartu dugu, bere on eta bere akatsekin, eta uste dut idazle emakumeak urrezko aroa bizitzen ari garela. Ziurrenik, gaur, Arantxa Urretabizkaiaren Zergatik panpox [1979] erreferente bat izango da askorentzat; hark erraztu du egun beste literatura klase bat ere egitea.

Jon Urbe, Foku

1. Bigarren Mundu Gerla finitu ondoan, hogei bat urte berantago sortua naiz ni; Aljeriako gerla betean. Eta iruditzen zait Marijane Minaberri, Maddalen Jauregiberri, Maddi Ariztia... haien segidan sartua naizela ni. Egia erran, gehienbat Marijane Minaberri ezagutzen nuen, zeren eta gure etxean bazegoen haurrendako idatzi zuen liburu bat. Gero ezagutu ditut Hegoaldekoak. Beti kontsideratu izan ditut miresmen handi batekin. Ene belaunaldiko emazte idazleak ere bai, ez pentsa guretzat erraza zenik. Ene belaunaldikoak (Tere Irastortza, Laura Mintegi...) beste gerla batzuetakoak gara. Baina aurrekoentzat ia ezinezkoa zen gizonezko mundu horretan idazle gisa plazaratzea, eta epikotasun aire batekin ere kontsideratzen ditut. Ohoratu dut haien memoria.

2. Bistan da eten bat izan dela; inbisibilitatean izan dira. Marijane Minaberrik izengoitiarekin idazten zuen Herria-n, nehork ez zekien emazte bat izan zitekeenik. Eten horren betetzea orain egin behar da, eta, beharbada, ikuspegi orokor batetik berregin baita ere euskal literaturaren historia.

Nire lanean, euskara mailan beharbada bada haien arrastorik. Badakit badirela hitz batzuk haienak, joera batzuk ere bai; laborantza mundukoak, jendarte baten deskripzioari lotuak... Eta idazten dudanean ene burua idazle gisa ahanztea, hori ere haiengandik daukat.

3. Aldaketa handia gertatu da. Liburu dendetan, euskarazko eskaintzan ikusten da erdia kasik emazte idazleen liburuak direla, eta, adin batzuetan, poesian, adibidez, idazle gehiago dira emakume. Nahiz eta maila sinbolikoan beti gizonezkoak diren idazle Euskal Herrian. Eskatzen bazaio norbaiti bost idazle ematea, gizonezkoen izenak etorriko zaizkio bururat.

Orain iruditzen zait baita ere gure belaunaldikoak ahanzten ari garela: belaunaldi batetik bestera transmisiorik ez da egiten askotan, eta garrantzitsuena unean plazaratzen ari den belaunaldia da beti. Uste dut hor badugula arazo bat historiarekin, eta, bereziki, emazteen historiarekin. Eta, erran nezake, are gehiago Iparraldeko emazteen literatur abenturekin.

Andoni Canellada, Foku

1. Hitz gutxitan, ezer ez. Ez nekien ezer. Ni idazten hasi nintzenean, ez nuen euskaraz argitaratu zuten aurreko emakumeen inolako berririk. Bazeudenik ere. Egia esan, apenas ezagutzen nuen ezer euskal literaturaz, agian hiru liburu nituen irakurriak. Nire erreferentziak Frantzian zeuden. Gerora bai ahalegindu naiz zerbait ezagutzen, eta gauza bat dute emakume horiek agian egungo gazteek izango ez dutena: batzuek oso berandu arte idatzi zutela. Beste kontu bat da zer balorazio egiten den haien lanaz, zer ekarri zuten. Baina jarraipen hori interesgarria egiten zait.

2. Nik uste dut esparru honetan gertatzen dela beste esparru askotan emakumeokin gertatzen den gauza bera: ez digute aurrekoa kontatu, eta asmatua zegoena berrasmatu behar izan dugu. Noski, niretzat euskal zerarik ikasketetan ez da egon. Orain gauzak oso ezberdinak dira, baina, nire kasuan, hori azpimarratzeko zerbait iruditzen zait.

Uste dut ezjakintasunak babestu egin ninduela. Pentsatu izan banu lehena nintzela hau edo beste egiten, agian ez nintzateke ausartuko. Baina ez nekien, eta idaztea gauza arrunta iruditzen zitzaidan emakumeentzat, haien lanak gazteleraz irakurrita banituen ere ordura arte. Niretzat normala zen; beste gauza bat da gure testuinguru honetan ez zela normala, baina ni ez nintzen horretaz jabetu. Gauza dezenterekin gertatzen zait hori; nik, idaztean, iruditzen zaidana kontatzen dut, senak adierazten didana, ez dut kontuan izaten hori egin den edo ez den egin. Idaztean, beste itsasargi bat dago niretzat.

3. Oraindik kanona oso maskulinoa da, begi bistan da, baina bide onean gaude; nola hala atera gara kobazulotik, eta, orain, argi betean gaude. Nik jakin nahi nukeena da gaur hasten diren emakume askok iraungo ote duten ala ez. Ze idazteak ez dizu bizitzeko ematen, salbuespen bat edo bi kenduta; behar duzu lanbide bat bizitza aurrera eramateko, gero bizitza bera dago... Horrek idazteko denbora kentzen dizu, eta jakin nahi nuke zenbatek jarraituko duten. Baina, tira, kobazulotik atera gara, hori seguru.

Uste dut oraindik gizonezkoek nahiago dutela gizonezkoak irakurri, eta emakumeok orojaleagoak garela alde horretatik. Epaimahai lanetan ikusi izan dut askotan esaten dela «hau seguru emakume batek idatzi duela», eta gero ez dela beti horrela izaten. Emakume guztiok ez dugu berdin idazten, ezta gizon guztiek ere. Bistakoa da. Baina gizonen kasuan onartuta dago, eta gure kasuan jende askok oraindik ere pentsatzen du emakume izateak idazkera jakin batera eramaten zaituela.

Juan Carlos Ruiz, FOKU

1. Gu Francoren garaian egon ginen ikasle, eta euskal kultura, hizkuntza, den-dena gorrotatzen zen. Ez genuen inongo berririk gure herriaren kulturari eta berezitasunari buruz. Eskolatik kanpo, noski, familiak eman ahal zigun guztia hartu genuen, baina ezer gehiago ez. Hutsune handi bat sumatzen genuen; indar fisiko handiko kirolak, estropadak, dantzak... bai, baina idazleak, pintoreak, pentsalariak... ez. Uste ahal izan genuen ez zela halakorik egon gerraren aurretik. Egia da Lizardi ezagutzen genuela, Lauaxeta ere bai, baina hutsunea zegoen. Ezagutuz joan ginen idazleak gizonezkoak izan ziren; oso berandu jakin genuen emakumezkoak ere egon zirela.

2. Noski, etenaldi hori txirotasun bat izan zen guretzat. Ezin izan genuen jakin, batez ere, emakume haien bizipenez, sentimenduez eta hainbat gauzaz. Haien euskara ere aberatsa izango zen, aberatsagoa agian, eta hori dena galdu egin genuen. Etenaldia benetan tristea izan da guretzat. Hala ere, gerora haien bizitza ezagututa, ikusi dut jende oso katolikoa izan zela, eta horrek beharbada urrundu nau... Ez, urrundu ez nuke esango, baina guk ikuspuntu diferentea genuen, hori bai.

3. Pauso asko falta diren arren, asko egin da. Euskal emakume idazleak bere presentzia du euskal literaturaren barruan, eta hori lorpen handia izan da. Espero dut hurrengo belaunaldiek ez dutela izango halako etenaldirik aurrekoekin.

Azpimarratu nahi nukeen beste puntu bat Milia Lasturkoa eta Erdi Aroko andreena da. Pena handia da garai hartako emakumeak ondo ez ezagutzea. Irakurriak ditut, baina oso arin. Eta garai hori erabat interesgarria egiten zait. Nahiko borrokalariak ziren, eta ez dut uste behar bezala sakondu denik haien inguruan.


Summary: Bahitze saiakera bat salatu du Itsasuko 17 urteko neska batek. Agorrilaren 5eko bahitze saiakeraren ondotik, biktimak salaketa pausatu du. Baionako polizia etxeak inkesta ireki du, eta Itaia mugimenduak eta Femin'hitza taldeak elkarretaratzera deitu dute bahitze saiakera salatzeko eta biktima sostengatzeko.

Bahitze saiakera bat salatu du 17 urteko neska batek Itsasun (Lapurdi). Agorrilaren 5ean oinez lanera zihoala, furgoneta bat hurbildu zitzaion, eta bi ezezagun mintzatzera joan zitzaizkion. Hain zuzen ere, lokalizazioari buruzko galdera bat egiten zioten bitartean, furgonetara igotzea eskatu zioten. Biktimak ezezkoa emanik, bi gizon atera ziren furgonetatik, eta neska bahitzen saiatu ziren.

Biktimak salaketa eman ondotik, Baionako polizia etxeak inkesta ireki du. Bestalde, Itaia emakumeen mugimendu sozialistak eta Femin'hitza Itsasuko talde feministak bahitze saiakera salatzeko elkarretaratzera deitu dute 19:00etarako, Itsasuko plazan.


Summary: EH Bilduk uste du Txibiteren inbestidurak balio dezakeela «aurrera egiten jarraitzeko». Gaur goizean batu dira EH Bildurekin PSN, Geroa Bai eta Zurekin Nafarroa beren gobernu osaketarako akordioa azaltzeko.

Gaur batu dira Nafarroako Gobernurako akordioa sinatu duten hiru taldeak EH Bildurekin. Bileran itunaren nondik norakoak azaldu dizkiote koalizio subiranistari. Bertan, Laura Aznal EH Bilduko Nafarroako eledunak jakinarazi du «pozez» hartu dutela akordioaren albistea. Adierazi du akordioa aztertzeko eta baloratzeko denbora gehiago beharko dutela.

Bestalde, esan du itunean parte hartu ez dutenez, ez direla sentitzen hari «lotuta». Halere, akordioa ontzat jo du: «Inbestidura izan liteke aurrera egiten jarraitzeko lau urteko bide baten hasiera». Eta koalizio subiranistaren lehentasunak gogorarazi ditu: «Betiko legez, gure asmoak dira eskubideak zabaltzen jarraitzea, zerbitzu publikoak indartzea eta autogobernua sendotzea».

EH Bilduk negoziazioan izan duen jarrera ere azaldu du; zergatik hasieran baiezkoaren alde egiteko prest agertu ziren, eta orain abstentzioaren alde: «Txibiteren inbestiduran baiezkoa bozkatzeko prest geundela publikoki esan genuenean negoziazioak desblokeatzea zen gure asmoa. Asmatu genuela uste dut». Adierazi duenez, oraintxe, negoziazioak «geldirik» zeudela uste zuten. Horregatik, baiezko botoa emateko prest zeudela esatea «arduraz jokatzea» izan zela dio: «Printzipio kontua zen, hauteskundeak berriro egitea edo eskuina joko zelaian sartzea ekiditeko».

Gaurko bilera 09:00etan hasi dute, eta bertan izan dira, Aznalez gain, EH Bilduko Adolfo Araiz eta Miren Zabaleta. Beste hiru alderdietatik, berriz, hauek hartu dute parte: PSNtik Ramon Alzorrizek eta Jorge Agirrek; Geroa Baitik Maria Solanak, Pablo Azkonak zein Mikel Asiainek; eta Zurekin Nafarroatik Begoña Alfarok eta Carlos Guzmanek.

Lankidetzan azpimarra

Alzorrizek jakinarazi du PSNk asmoa duela EH Bildurekin legegintzaldi honetan lortutako akordioetan «sakontzen» jarraitzeko: «Gure lehentasunek eta eurenek bat egin dezakete». Geroa Baiko Azkonak azpimarratu du «indar aurrerakoiek» elkarlanean jarduteak duela garrantzia. Eta Zurekin Nafarroako Alfarok ere lankidetzaren alde egin du: «EH Bildu hirugarren indarra da, eta beharrezkoak dira; ez soilik inbestidurarako, baita datozen laur urteetan lankidetzan jarraitzeko ere».

Bestalde, EH Bilduko militantzia gauerditik ari da erabakitzen Maria Txibiteren inbestiduran abstentzioaren alde egingo duen. Behin negoziazioak desblokeatuta, aukera horren alde egin du koalizioak. Orain, militanteek dute hitza. Bihar arteko epea dute galdeketa erantzuteko, eta bihar bertan jakinaraziko dituzte emaitzak.


Summary: Gasteizko jaiak hasi zirenetik bost gizon atxilotu dituzte indarkeria matxistagatik. Bart 43 urteko gizonezko bat atxilotu du Udaltzaingoak, bikotekidea jotzeagatik.

Gasteizko Udaltzaingoak 43 urteko gizonezko bat atxilotu du bart, Salburua auzoan. Bikotekidea jotzea egotzi diote. Poliziak 01:00 aldera jaso du abisua; liskar bat izan dute gizonak eta emakumeak, eta gizonak emakumea jo du.

Biekin hitz egin ostean, udaltzainek gizonezkoa atxilotu dute indarkeria matxistagatik.

Gaurkoa Gasteizko jaiak hasi zirenetik indarkeria matxista egotzita atxilotu duten bosgarren laguna izan da. Mugimendu feministak elkarretaratzea egin zuen atzo eraso horiek gaitzesteko.

Ikusi gehiago: Gizon bat atxilotu dute Gasteizen, adingabe bati sexu erasoa egitea egotzita


Summary: Amaia Goirigolzarri abokatu eta ekintzailea hil da. Sare Herritarreko eta Erabakizaleak taldeko kidea zen, eta osasun sistema publikoa indartzeko ekinbideetan aritua.

Amaia Goirigolzarri abokatu eta Sare Herritarreko kidea hil da, plataformak jakinarazi duenez. Sarkoma antzeman zioten 2016an, eta, ordutik, gaixotasuna ikusarazteko eta osasun sistema publikoan tratamendu egokiak ezartzea eskatzeko egitasmoetan aritu da.

«Euskal preso, iheslari eta deportatuen eskubideen alde lanean aritu den emakumea» zela azaldu du Sare Herritarrak, sare sozialen bidez zabaldutako mezuan. Besteak beste, 2021eko urtarrilean eginiko mobilizazioetako mezu nagusia irakurtzeaz arduratu zen, Iñaki Goirizelaia EHUko errektore ohiarekin batera.

Goirigolzarri, baina, presente izan zen bestelako aldarrikapenetan ere, lehen lerroan. Erabakitzeko eskubidearen aldeko Erabakizaleak taldeko kide ere bazen. Talde hark, besteak beste, adierazi zuen euskal herritarrei dagokiela «euren etorkizunari buruz erabakitzeko eskubidea», eta Kataluniako prozesu independentista bultzatu zuten buruzagi katalanak «berehala» aske uzteko eskatu zuen, haiek behin-behinean espetxeratu zituztenean. Era berean, Espainiako Auzitegi Gorenak Bateragune auzia berriro egitearen alde egitea salatu zuen 2020an, Euskal Herriko eta Kataluniako beste hainbat juristarekin batera. Bera arduratu zen manifestua aurkezteaz, Arantza Isasmendi abokatuarekin batera.

Goirigolzarriri zenbait metastasi antzeman zizkioten biriketan, 2020an, eta bi ebakuntza egin zizkioten. Orduan, kasua Osakidetzatik Bartzelonako Vall d’Hebron ospitalera bideratzeko eskatu zuen, alternatiba bila; Basurtuko ospitalean (Bizkaia) antzeman ez zioten metastasi bat detektatu zioten han. Ordutik, osasun sistema publikoak bere kasuan izandako jarrera salatu zuen, eta tratamendu egokiak bermatzeko urratsak egiteko eskatu.


Summary: Oihana babesteko konpromisoa hartu dute Amazoniako estatuek. Brasilen bildutako estatuburuek ez dute lortu basogabetzearen eta petrolio ustiaketen aurkako neurri zehatzik adostea. Epe motzerako helbururik eza salatu dute talde ekologistek.

Amazonia babestea helburu duen hitzarmena sinatu zuten atzo Boliviak, Brasilek, Kolonbiak, Ekuadorrek, Guyanak, Peruk, Surinamek eta Venezuelak. Belemgo Adierazpenaren helburua litzateke basogabetzea geldiaraztea, oihana «atzera bueltarik gabeko puntura» hel ez dadin. Alde horretatik, idatziak dei egiten die garapen bidean dauden beste hainbat herrialderi euren esku dagoena egin dezaten Amazonia babesteko, ardura hori bertan bizi direnen gain soilik gera ez dadin. Horretarako, 91.300 milioi euroko inbertsioa egin beharko lukete urtero klima larrialdiaren aurkako neurrietan.

Hitzartutako agenda horretan, baina, ez da neurri zehatzik jasotzen, eta hori da talde ekologistek salatu dutena. «Oinarrizko akordio bat da, baina ez du irtenbiderik proposatzen egun dugun testuingurua onbideratzeko. Ez dute epe motzerako helbururik zehaztu», kritikatu du Marcio Astrinik, Klimaren Behatokiko kideak —Brasilgo 70 talde ekologista biltzen ditu erakundeak—. «Ez da onargarria halako adierazpen batean Amazoniako zortzi estatuak gai ez izatea aitortzeko basogabetzeak amaitu behar duela eta ez dela ideia ona oihanaren erdian petrolioa ustiatzea».

10.000 karaktere inguruko testuak nabarmentzen du estatuek garapen jasangarria sustatu behar dutela, basogabetzea gelditu eta hartaz baliatzen diren legez kanpoko taldeen aurkako neurriak hartu. Aldiz, akordiotik at geratu dira beste hainbat helburu zehatz, hain zuzen ere, talde ekologista eta indigenen aldarrikapen nagusiak zirenak; besteak beste, legez kanpoko basogabetzea amaitzea 2030erako —Brasilek eta Kolonbiak soilik egin zuten bat puntu horrekin—. Hala, estatu bakoitzak zehaztuko ditu bere helburuak. Iaz 20.000 kilometro koadro oihan suntsitu ziren Amazonian, 2021ean baino %21 gehiago.

Petrolio ustiaketak geldiaraztearena zen herri indigenen beste eskaeretako bat, eta horren alde egin zuen Kolonbiako presidente Gustavo Petrok, eta ezkerreko zenbait buruzagiren «negazionismoa» salatu zuen, ingurumena babesteko neurriak aldarrikatu arren, erregai fosilak ustiatzen jarraitzen dutelako. Brasil eta Ekuador dira herrialde horietako bi: Amazonas ibaiaren bokalean petrolioa ustiatzeko proiektu bat aztertzen ari da lehena, eta oihanean petrolioa ustiatzen du bigarrenak. Horiek ez dira bakarrak, ordea, putzu handiak dituzte Surinamek eta Guyanak ere.

Narkotrafikoa

Amazonia droga trafikorako pasabide gisa erabiltzen duten sareen aurkako neurriak ere jaso dituzte idatzian. Zehazki egoitza Manaosen (Brasil) izango duen Nazioarteko Polizia Elkarlanerako Gunea sortzea adostu zuten. Haren ardura litzateke «legez kanpoko ekintzen inguruko informazioa partekatzea eta horiek ikertzea».

Peruko presidente Dina Boluarte izan zen segurtasun talde baten sorrera babestu zutenetako bat. Haren esanetan, «beharrezkoa da» ingurumen delituak geldiarazteko «aliantza sendo eta argi bat» osatzea. Urrats bat gehiago egiteko eskatu zuen Petrok, eta proposatu zuen «ingurrumen gaietarako nazioarteko auzitegi bat» sortzea, baita NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen gisako instituzio bat ere Amazoniarako, «legez kanpoko ustiaketak armen bidez borrokatzeko». Kolonbiako estatuburuak ohartarazi zuen gizateria «desagertzear» dagoela eta orain dela unea «erabaki garrantzitsuak» hartzeko: «Zer egiten ari gara hitzaldiak emateaz gain?».

Amazoniako beste arazo nagusietako bat da meatzaritza ere, baina adierazpenak ez du horren inguruko neurririk jaso. Aldiz, estatuek ebatzi dute gobernu bakoitzak hartu beharko dituela horren aurkako neurriak bere kabuz, helburu bateraturik finkatu gabe.

Gaur amaituko da goi bilera, eta azken orduetan Amazoniako estatuak oihan handien eremuan bizi diren beste hainbat herrialderekin bilduko dira hitzarmenaren berri emateko. Elkarrizketetan parte hartuko duten herrialdeen artean daude Kongoko Errrepublika Demokratikoa, Kongoko Errepublika eta Indonesia.

Amazoniako oihanaren %17 suntsitu dute azken urteetan, eta zientzialariek ohartarazi dute «heltzear» atzera bueltarik gabeko unea. Amazonian kokatzen da munduko biodibertsitatearen %10 inguru, eta 50 milioi lagun inguru bizi dira bertan. Horrez gain, karbono dioxidoa xurgatu eta tenperaturen gorakada moteltzeko tresna garrantzitsua ere bada oihana. Zientzialarien esanetan, neurriak hartu ezean Amazoniako zuhaitzak «hil» egingo dira, eta berotegi gasak xurgatzeari utziko diote, eta klima larrialdiaren ondorioak azkartu egingo dira.


Summary: 41 migratzaile hil dira Italiako Lampedusa irlara iritsi nahian. Itsasontzian 45 migratzaile zihoazen, tartean hiru ume. Libiak salatu du Tunisiatik kanporatutako 27 migratzaile hilik topatu dituela basamortuan.

Italiako Lampedusa irlaren parean 41 migratzaile hil dira, naufragio batean. 45 migratzaile abiatu ziren Tunisiako Sfax hiriko portutik; horietatik hiru, umeak. Lauk bakarrik iraun dute bizirik, eta Lampedusa irlara eraman dituzte. Gaurkoa ez da izan gertatutako lehen ezbeharra.

Itsasontzia joan den astelehenean itsasoratu zen. Atera eta sei ordura, gauean, olatu handi batek ontzia jo, eta 45 pertsona uretara erori ziren. Corriere della Sera Italiako egunkariak jakinarazi duenez, ontzian zihoazenetatik hamabostek zeramaten salbamendu jaka, baina gehienek ez zuten bizirik iraun. Migratzaileek bi egun igaro dituzte uretan, erreskate zerbitzuak iritsi ziren arte.

Bizirik dauden laurak Boli Kostakoak eta Gineako Konakry hirikoak dira, hiru gizon eta emakume bat. Rimona ontziak salbatu ditu, eta Italiako kostazainen ontzi batek eraman ditu Lampedusara. Laurak shockean daude, baina medikuen eta psikologoen laguntza jasotzen ari dira, autoritateek adierazi dutenez.

Italiako Gobernuak abian jarri du beste migratzaileak bilatzeko operazioa. Oraingoz ez dute ezer aurkitu. Larunbatean, beste bi naufragio izan ziren Lampedusa parean: 34 pertsona hil ziren, baina, denboralearen ondorioz, hiru gorpu bakarrik aurkitu zituzten. Astelehenean, berriz, Tunisiako kostazainek hamaika gorpu aurkitu zituzten, igandean izandako naufragio batekoak.

Italiako kostazainek eta gobernuz kanpoko hainbat erakundek Lampedusara zihoazen 2.000 pertsona salbatu dituzte azken egunetan. Giorgia Meloni Italiako lehen ministroak immigrazioaren aurkako politikak ezarri dituen arren, laguntza eskatu dio Open Arms GKEari, Italiako erreskate zerbitzuak gainezka daudelako. «Argi dago Italiako kostazainak ezin direla iritsi uretan arriskuan dauden milaka pertsonengana», adierazi du Open Armsek ohar baten bidez. GKEak 264 pertsona salbatu ditu zazpi esku hartzetan, baina esan du «noraezean dauden eta laguntza behar duten ontzi asko» daudela oraindik. «Egoera geroz eta kritikoagoa da».

Italiako Barne ministroak emandako datuen arabera, aurten 93.700 pertsona iritsi dira Italiako kostaldera. 2022an, berriz, 44.700 pertsona iritsi ziren itsasotik: erdiak baino gutxiago.

Sfax hiritik Lampedusara 130 kilometro baino ez daude, eta Tunisiako agintariek baieztatu dute Sfaxeko portua dela Europara heldu nahi duten migratzaileen abiapuntuetako bat. Hori dela eta, Mediterraneo erdigunean gehien erabiltzen diren itsasbideetako bat bihurtu da, baita hilgarrienetako bat ere. Aurten, 1.800 pertsona hil dira itsasbide horretan, Nazioarteko Migrazio Erakundearen esanetan.

Gainera, hainbeste migratzaile iristeak bestelako arazoak ere sortzen ditu. Lampedusan dagoen harrera zentroa 300 pertsonarentzat da, baina, orain, 1.500 pertsona bizi dira han.

Kanporatzeak

Itsasoa ez ezik, basamortua ere hilobi bilakatu da azken asteetan askorentzat. Libiak salatu duenez, Tunisiak egunero 150 lagun kanporatzen ditu herrialdetik batez beste, eta basamortuan abandonatu urik eta babesik gabe. Ondorioz, asko ez dira gai bizirik irauteko. Atzo bertan, Libiako mugazainek salatu zuten 27 migratzaile hilik topatu zituztela basamortuan.

Egunotan 40 gradutik gorako tenperaturak dituzte eremu hartan, eta, herrialdetik kanporatutako zenbait lagunek salatu dutenez, hainbat egunez urik eta jatekorik gabe oinez ibiltzera derrigortzen dituzte segurtasun indarrek, mugaz bestaldera heltzen diren arte. Tunisiako Barne Ministerioak ukatu du migratzaileak kanporatzen dituela, eta Kais Saied presidenteak esan du salaketek «herrialdeari sinesgarritasuna kentzea» dutela helburu.


Summary: Baterien zelulak muntatzeko lantegia ez da Landabenen egongo. Hyundai Mobisek iragarri du «neurri handiko kontratu bat» itxi duela VWekin. Lantegia Imarkoainen da jartzekoa, Garraioaren Hirian.

Iragarpen ofiziala baizik ez da falta, baina hurrengo egunotan da iristekoa: Hyundairen Mobis filialak autoentzako bateriak muntatzeko lantegia irekiko du Nafarroan, Garraioaren Hirian (Imarkoain, Elortzibar, Nafarroa). Lantegia ez da Volkswagenek Landabenen duen plantan kokatuko, Alemaniako multinazionalak ebatzi baitu merkeago aterako zaiola muntatzea azpikontratatzea, bere fabrikan bertan egitea baino.

«Ez dakigu ezer», aitortu dio BERRIAri Igor Peñalver VWeko ELAko ordezkariak. Hark Diario de Noticias egunkariaren bitartez jakin du berria, eta azaldu du enpresako arduradunek ez dietela ezer baieztatu.

Fabrikaren kokapena zehaztu gabe, baina lantegia irekiko duela onartu du Hyundai Mobisek. Agentziei gaur igorritako agiri batean, auto osagaien Hego Koreako egileak iragarri du «neurri handiko kontratu bat» lortu duela atzerrian, Volkswagen AGrekin.

Mobisek ziurtatu duenez, Alemaniako multinazionalak «onartu egin du auto elektrikoen osagaietan Mobisek duen abantaila». Fabrika berria «Espainiako auto lantegi batetik gertu» egongo dela azaldu du. Baldintza horrekin, Iruñean baizik ezin da izan, VW taldearen beste lantegia Martorellen baitago (Katalunia), baina, horretan, enpresak erabaki du bateriak muntatzeko tailerra fabrikaren barruan jartzea.

Hilabete batzuk baziren VW Hyundai Mobisen alde lerratuko zela zabaldu zela. Kostuak aipatu ziren orduan. VWeko zuzendaritzak Landabeneko langileen ordezkariei baieztatu zien ez zegoela dirurik inbertsio osoa bere gain hartzeko, eta horregatik hartu zuela indarra azpikontratazioaren aukerak.

Enplegua

Bada beste faktore bat ere: enpleguari eustea. «Inbertsioak langile galera handiko lekuetan bilduko zituztela esan ziguten. Polonian, esaterako, motor fabrikak dituzte, eta horietan lanpostu asko galduko dira; guri, berriz, esan digute ez dugula galera handirik izango», azaldu du Peñalverrek. Autogilearen asmoa da 2024an hastea Landaben auto elektrikoen ekoizpenera egokitzeko lanak. Ibilgailuen ekoizpena —VW markako bat eta Skoda bat— 2026ko bigarren erdian edo 2027ko hasieran hastea da asmoa.

Baterien zelulak Valentzian egingo ditu VWek, Sagunt hirian irekiko duen gigafaktorian. Handik Nafarroara eramango dituzte, Imarkoainen muntatu, eta gero eraman Landabenera. Hamar kilometro eskas daude lantegi batetik bestera, eta piezen garraioa kamioien bidez egin beharko dute. VWek aztertu zuen beste aukera zen Martorellen biltzea muntatze osoa, baina horrek esan nahiko luke osatutako bateriek 400 kilometro egin beharko lituzketela handik Iruñera.

Muntaketa Iruñeko lantegian bertan egitea nahiago zuten VWeko sindikatuek, baina, hala ere, Peñalverrek nabarmendu du «Nafarroarentzat berri ona» dela lurraldean bertan jartzea.

Inbertsioa 200 milioi eurorena izango dela dio Noticias de Navarra-k, eta printzipioz 200 langile kontratatuko dituztela.


Txibite aurkeztuko da inbestidurarako

Summary: Txibite aurkeztuko da inbestidurarako. Bihar bilduko da Parlamentuko Mahai eta Eledunen Batzordea egutegia aztertzeko, eta Unai Hualdek proposatuko du asteburuan egitea saioa

Behin akordioa gauzatuta, Maria Txibite PSNko lehendakarigaiak pauso bat aurrera eman du. «Hauteskundeetarako aurkeztu nintzenean herritarrei emandako hitza bete dut horrela. Esan nuen gobernu aurrerakoi bat gidatzeko konpromisoa hartuko nuela, eta, maiatzeko bozen emaitzen ondotik, inbestidurara aurkezteko asmoa azaldu nuen», azaldu du gaur goizean, Unai Hualde parlamentuko presidentearekin bildu ostean.

Parlamentuko Araudiak markatutako tramitea bete da modu horretan. Hualdek berak zuzenean parte hartu zuen negoziazioetan; nondik norakoak gertutik ezagutzen zituen, eta, gainera, akordioaren aurkezpenean izan zen atzo. Dena den, formalki, instituzioak eskatzen duen protokoloari jarraituz, Txibitek deitu egin zion atzoko prentsaurrekoaren ondotik, eta gaurko deitu zuen Hualdek taldeetako eledunekin egin beharreko bilera sortara.

Goizean, ordezkaritza txikienetik handienera, talde bakoitzeko bozeramaileekin batzartu da banan-banan Hualde, eta modu horretan egiaztatu ahal izan du Txibitek gehiengo soila lortzeko nahikoa babes baduela. Haatik, ez du guztiz ziurtatua. Bihar emango da da EH BIlduren militanteen erabakiaren berri, eta, bileran, Laura Aznalek azaldu dio Hualderi EH Bilduko mahai politikoak abstentzioaren aukera proposatu duela.

Emaitza erabakigarri horren berri jakiteko zain, inbestiduraren makineria aktibatu egin da. Unai Hualdek Txibite proposatu du inbestidurarako hautagai gisa, eta hark onartu egin du. Orain, zera falta da: jakitea noiz izango den saioa. Mundu guztia egutegiari begira dago. Parlamentuko Araudiko 173. artikuluak zehaztutakoaren arabera, «proposatutako hautagaiaren inbestidura bilkurarako deia hiru egun lehenagotik egin beharko da gutxienez».

Horrek esan nahiko luke astelehenetik aurrera egin beharko litzatekeela Txibite presidente izendatzeko bi eguneko osoko bilkura berezia, baina epeak azkartu nahi dituzte. Bihar bilduko da Parlamentuko Mahai eta Eledunen Batzordea, eta, bilera horretan, Hualdek planteatuko du larunbatean eta igandean egitea saioa. «Lehenik, eledunek esan beharrekoa entzungo da, eta, ondoren, eztabaida noiz egin hitzartuko da».

Txibitek gobernu programa aurkezteko hitzaldia egingo du; taldeek proposamenari erantzun, eta lehen bozketa egingo da lehen egunean. Horretarako eguna larunbata izatea proposatuko du Hualdek, beraz. Lehen egunean, Txibitek gehiengo osoa beharko luke, baina, EH Bilduk ez dionez baiezkorik emango, lehen bozketa egiten den ordutik 24 ordura egin beharko da bigarrena. Aski zaio gehiengo soila eskuratzea; hots, ezezko baino baiezko gehiago lortu beharko ditu presidente izendatzeko.

Hautagaia proposatu eta hiru egun baino lehen, asteburuan inbestidura saioa egiteko aukera dago, zerbitzu juridikoen arabera. Hualderen arabera, parlamentuko presidenteak ahalmena du horretarako, «epeak arintzeko». Haren hitzetan, Parlamentuko Mahaiak eta presidenteak berak eskumena dute hiru eguneko legezko epe hori laburtzeko.

Biharko bileran argudiatuko da «tartea» utzi behar dela, Txibiteren inbestidurak kale eginez gero «beste inbestidura proposamenak egiteko abuztuaren 28a baino lehen». Horretarako gogorarazi du beste edozein hautagai abuztuaren 22a baino lehen proposatu beharko litzatekeela, eta Txibiterena hurrengo asterako utzita oso tarte estua geratuko litzatekeela.

UPN ez dago ados, eta baliteke talka egotea biharko saioan. «Orain, ematen du presa dutela. Arauak zehazten du Parlamentuko Mahaiak hautagaia erabakitzen denetik 72 ordu iragan behar direla, eta ematen du hori ez dela beteko. Gobernu honek eta parlamentu honek nahi duena egiten jarraitzen dute. Arauak nahieran aldatzen dituzte, eta hori egiten dute oporretara joateko. Ez nafarren interesen mesedetan. Hala balitz, lehenago egingo zuten, baina orain oporretara joan nahi dute».

UPNk aurreratu du biharko bilkuran kontrako posizioa hartuko dutela, «premiarik ez dagoelako eta abuztuaren 28ko epemugarako denbora sobera dagoelako inbestidura egiteko». Ondorioz, ikusiko da bihar nola konpontzen den auzia, baina Esparzak ohartarazi du gaia serio hartzen dutela, eta zerbitzu juridikoen txosten bat egin beharko dela erabaki hori hartzeko. «Gai hau ez dugu txantxetan hartzen. Gai garrantzitsua da. Epeak errespetatu behar dira. Haiek uztailaren 23ra arte itxaron zuten bezala, itzulinguruak eta antzerkiak eginez, orain epeak direnak dira. Ezin badira oporretara joan, ezin dira joan. Ez da ezer gertatzen».

Hualderen arabera, Esparzak berekin izandako bileran ez du zalantzan jarri nahikoa sostengu juridiko ba ote dagoen epea laburtzeko. Edozein kasutan, bihar erabakiko da, presidentearen erabakiz eta mahaiak hitzartuta.


Summary: Zangoza kaleko zuhaitzen inguruko porlana kentzen hasi dira. Aparkalekuaren kontrako plataformak elkarretaratzera deitu du biharko. 20:00etan izanen da, Iruñeko Gurutzeko plazan.

«Honek ez dauka zentzurik; denetarik egiten ari gara, baina ez ditugu geldiarazten», esan du Iruñeko Zabalguneko bizilagun batek. «Borrokatzen jarraitu behar dugu», esan dio beste batek. Kamioi zulatzailearen hotsa entzun, eta korrika eta haserre joan dira Iruñeko Zabalguneko bizilagunak Zangoza kalera. Iruñeko Udalak Zangoza kaleko aparkalekua egiteko lanekin jarraitzen du, eta zenbait zuhaitzen porlana kentzen hasia da. Aparkalekuaren kontrako plataformak elkarretaratze bat eginen du bihar, 20:00etan, Iruñeko Gurutzeko plazan.

Aparkalekua egiteko 46 zuhaitz kenduko dituzte, haietatik 33 moztu, eta beste 13 berriz landatuko dituzte. Oraingoz, berriz landatu nahi dituzten zuhaitzak kendu aurreko lanak egiten ari dira. «Uste dugu zuhaitzak ez dituztela berriz landatuko: ez denez sasoi ona, ez dute bizirik iraunen», salatu du Javier Baiona aparkalekuaren kontrako plataformako kideak.

Plataformako kideak esan du lanek 22 hilabete iraunen dutenez kalte eginen dietela bizilagunei, hala nola merkatariei eta Gurutze Plaza BHI institutuko ikasleei. Mila ikasle inguru daude, eta horietatik laurehun inguruk Arrosadia auzoan dagoen eraikin batera joan beharko dute 2023-2024ko ikasturtean. «Zarata, dardarak, denetarik sufrituko dute», azaldu du Baionak. Gainera, eraikina «segurua» izateko obrak egin beharko dituzte: «Lan hauek egiteko ez dute deus komunikatu, eta ez dute proiekturik aurkeztu».

Beste bide batzuk

Abuztuaren 4an, EH Bilduk, PSNk, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak helegite bat aurkeztu zuten lanak geldiarazteko. Baina UPNk aurrera egin du proiektuarekin. EH Bilduk berriz eskatu dio lanak gelditzeko eta beste aukera batzuk adosteko. Lau arrazoi eman ditu: babes sozial, komertzial eta politikorik «txikiena» ere ez edukitzea; argitu gabe dauden «irregulartasun larriak» izatea; eskatzaileen zerrenda eskainitako aparkalekuen erdira ez iristea, eta ingurumenari kalteak eragitea.


LEGEAK BEREIZITA, EUSKARAK BATUTA

Summary: LEGEAK BEREIZITA, EUSKARAK BATUTA. Euskararen Foru Legea indarrean jarri zen garaian jaio ziren, eta harekin hazi eta hezi dira gaur arte. Horrenbestez, bizilekuaren arabera, ez dituzte eskubide berak izan herrialde berean. Ezinbestekotzat dute euskara ofizialtzea Nafarroa osoan, eta euskara gerturatzea herritar denei.

Datuek frogatzen dute zonifikazioak galgatu duela euskararen garapena»; «Euskara nafar guztiena dela aldarrikatu dute»; «Euskara lurralde osoan ofizial izatea proposatu dute». Uda hasieran berripaper honetan argitara emaniko hiru lerroburu horiek agerian uzten dute Nafarroako zonifikazioaren auzia lehen mailako afera dela oraindik, 1986. urtean indarrean jarri eta ia 40 urte geroago.

Datu, aldarrikapen eta proposamen horien atzean zer bizi esperientzia dauden jakiteko elkartu ditu BERRIAk Eusko Ikaskuntzaren Iruñeko bulegoetan Euskararen Foru Legeak hiru eremu linguistikotan bereizi dituen hiru nafar euskaldun.

Noiz eta nola jabetu zineten Euskararen Foru Legeaz, eta hark zekarren bereizketaz?

SAIOA CRESPO: Nik gogoratzen dut momentu bat, DBHn ikasten arin nintzela Tuteran, legearen sortze datak eman zidala atentzioa: 1986. Gogoratzen dut asko harritu ninduela hain berria izatea niretzat arkaikoa zen lege bat. Hau da, halako lege bat, euskaldunen eskubideak urratzen dituen lege bat, 1980ko hamarraldiaren amaierakoa izatea.

AMAIA NAUSIA: Nire aitaren herria, Morentin, Lizarraldean dago, eta umetan uda osoak han pasatzen genituen. Orduan ja ohartzen nintzen haientzat euskaldunak ginela ia-ia estralurtarrak. Ez zegoen nire adineko haur euskaldunik; kanpokoak ginen euskaldun guztiak. Oso umetatik ikusten nuen desberdintasun hori, eta nola bertako haurrek ez zuten euskaraz ikasteko aukerarik ere. Gainera, oso politizatua zegoen guztia: euskaldun izateagatik etarra deitzen ziguten.

Nik Iruñeko San Fermin ikastolan ikasi nuen, eta nire ingurua euskalduna zen, baina nerabezaroan saskibaloian hasi nintzen, Larraonako ikastetxean. Eta nire auzoan bertan egon arren, hor beste Iruñea ezagutu nuen; Pamplona.

Bi Nafarroa, bi Iruñea zeudela argi ikusten genuen, eta leku batzuetan ez zegoela aukerarik euskararekin kontakturik izateko.

Zuk, Julio, bizi izan duzu arrotz sentitze hori?

JULIO SOTO: Nire kasua pixka bat berezia da. Ni Iruñean sortua naiz, nire ama euskalduna da, Gorritikoa. Aita, berriz, Lizarraldeko herri txiki batekoa dut, Irurrekoa, eta ez daki euskaraz. Badaramatzat ia bost urte erabat Gorritin bizitzen, baina ordura arte asteburu batzuk Gorritin ematen genituen, eta beste batzuk Irurren, eta astez Iruñean egoten ginen. Halako lege bat zegoen kontzientzia nerabezaroan izango nuen nik, bertso munduan murgildu eta euskalgintzan parte aktiboagoa bihurtu nintzenean.

Baina legea zegoela jakin gabe ere nik oso umetatik ezagutu dut Gorritin, eremu euskalduna delakoan, beste errealitate bat zegoela: ez da bakarrik euskaraz egiten zela ia guztia; han euskaldun izan zintezkeen. Errotuluetan, aisian, harremanetan... euskara zegoen. Bertsora hurbildu nintzenean, 14 bat urterekin, hori paradisu bat zen niretzat: Gorritin izan nintekeen bertsolari erabatekoa, eskubideduna.

Aldiz, Irurren, guztiz kontrakoa zen: bai errealitate linguistikoa, bai harremanak. Aitaren herrian ni beste pertsona bat nintzen. Han pixka bat exotikoa bihurtu nintzen behin bertsotan hasi eta gero.

Etxean, gaztelania eta euskararekin hazi zarete hirurok. Izan duzue arazorik horrekin? Edo gatazka kalean zegoen?

CRESPO: Niretzat ere nire ama hizkuntza izan da euskara; Baztanetik etorri zen ama. Aitaren familia, berriz, Zangozatik etorritakoa da —familia erdalduna da, espainiarra, hala sentitzen dute beraiek—. Ni naiz lehendabiziko tuterarra familian.

Nik uste dut hizkuntzarekin batera badatozela kultura, jarrerak...bizimodu bat da azken batean. Eta nik hartu ditut biak niretzako; ez nuke kenduko bat. Euskara asko maite dut, baina ez nuke kenduko gaztelania.

Bi errealitateak bizi eta ezagutzen ditut, eta nik neuk ez dut bizi izan gatazka baten moduan. Egia da, ordea, gizartean badagoela, eta gaztelaniak gailentzen duela euskara.

SOTO: Nik harreman gatazkatsuagoa izan nuen aitaren hizkuntzaren eta haren inguruarekin. Izan ere, ni euskalduna sentitzen nintzen, eta Irurren egoten nintzenean esaten nuen; «ni ez nauk hemengoa!». +Urteak aurrera egin ahala ohartu naiz nire aitaren errealitate hori nigan dagoela sentitzen dudana. Eta bai, ni banaizela Gorritikoa, eta baita ere Iruñekoa eta Irurrekoa.

Ez dut batere penarik nire aitaren hizkuntza gaztelania izan eta inguru horrek eman didanarekin. Aberastu egin nau, eta ni ere banaiz hori. Ohartu naiz ni nafar naizela bi errealitate horiekin osatuta.

NAUSIA: Gure belaunaldian hizkuntzak pisu handia eduki du nafar identitatea eraikitzeko orduan. Ziurrenik, garaiak oso politizatuak zirelako.

Nik etxean ez dut bizi izan gatazkarik. Nire aitak gaztelaniaz egiten zuen; ama, berriz, euskaldun berria zen. Amarentzat hautu politiko bat izan zen euskaraz aritzea. Biak ezkertiarrak ziren, eta euskararen borroka ere horrekin lotzen zuten, beste Nafarroa bat irudikatzen zutelako. Frankismoarekin apurtzeko hautu bat izan zen.

Beraz, nik nire euskalduntasuna oso politizatua bizi izan dut, ez dut modu natural batean bizi izan, nire testuingurua ez delako euskalduna izan. Orain, belaunaldi berriek inbidia pixka bat ematen didate, batzuek behintzat euren identitatea ez dutelako eraikitzen hizkuntzaren inguruan edo auzi nazionalaren inguruan. Zenbait kasutan, beste kontu batzuk gailentzen dira gaur egun; klaseaz dihardute batzuek, edo feminismoaz. Ikusten ari naiz belaunaldi bat, Iruñean, adibidez, zeinarentzat euskara ez den subjektu politiko bat.

Tuteran ere gertatzen da hori? Euskara modu «naturalagoan» erabiltzen da egun?

CRESPO: Nik zortea eduki dut nire amaren familia izateagatik. Askok ez dute hori, ikastolako haur asko euskaldun berriak dira, eta ikastola dute eremu euskaldun bakarra. Hortik aterata, ez dute aukerarik ezertarako, ezpada euskaraz diharduten taldeek zerbait antolatzen dutela.

Tuteran euskaldun izatea hautu politikoa da erabat, egunerokoa. Tuteran eta Erriberan, ez aisialdian, ez udalean, ez herriaren egituran... euskara ez dago inon. Beraz, euskaraz bizitzeko hautu sendoa egin behar da.

Euskara identitatea eraikitzeko garrantzitsu izan dela esan duzu, Amaia, eta Eusko Ikaskuntzaren azken ikerketan ere lotuta ageri dira euskara, identitatea, eta gatazka. Zergatik?

NAUSIA: Ikerlanaren barruan herritarrei galdegin genienean zer zen beraientzat Nafarroa eta zer izatea gustatuko litzaiekeen, bertako gatazka propio gisa identifikatzen zuten euskara, edo euskararen kudeaketa. Eta kudeaketa horrek sortzen zuen polarizazioa.

Azpitik beste gatazka bat dagoela uste dugu: bi nazio identitateen arteko lehia. Eta lehia horren isla da euskararen kudeaketak sortzen duen ezinegona.

Identitateen auzi hori bizi izan duzu, Julio?

SOTO: Oso euskaltzalea da gure aita, eta ume nintzenetik ikusi diot euskararik jakin ez eta horrek eragiten zion mina. Oso gogorra izan da beretzat ni oholtza gainean ikusi eta bere semea zertan dabilen ezin ulertua.

Beharbada, euskara ez duen jende askok ez du kontzientzia hori, baina nik nire aitari ikusi diot euskara kendu egin zioten kontzientzia. Bere herritik euskara erauzi egin diotela. Auzia ez dela orain dena erdaraz egiten dela eta identitate nafar desberdin bat dagoela, ez, ez; inposaketa baten ondorioz, genozidio linguistiko baten ondorioz gertatu dela, bere herriko toponimia guztia euskaraz izanik ere, berari euskararik ez ematea.

Orduan, bi identitate dauzkagula esaten denean, ba, bai eta ez. Ez dugu ahaztu behar gaztelaniak ematen digun identitate hori inposaturik datorrela orain dela oso aspalditik. Gaur bizi dugun egoera mendeetako zapalkuntza izugarri baten ondorioz dator. Eta bigarren identitate horren azpian, identitate euskaldun bat badagoela nik Irurren ikusten dut. Euskaraz ez dakitenengan ere bai.

Euskararen aldeko jarrerarik ez edukita ere bai?

SOTO: Badago konexio bat nik sentitzen dudana nafar izate bikoitz horretan nafar izate bat dagoela. Eta nafar izate hori nafar izate euskaldun bat dela. Nahiz eta euskaraz ez aritu.

Euskal izate horren gainean geroz eta geruza gehiago ari dira pilatzen —geroz eta urte gehiago ari direlako pasatzen—, ez digutenak ikusten uzten lehenago Tuteran ere euskaraz egiten zela, eta Lizarran zer esanik ez, eta Iruñean.

NAUSIA: Gure ikerketan Nafarroa osoko eta ideologia anitzeko jendea elkarrizketatu dugu, euskararekiko jarrera oso kontrajarriekin. Eta denek esaten ziguten nafar zirela. Nafar izatea zer den bakoitzarentzat... Ez dago nafar identitate bakarra, ez dagoen bezala euskaldun identitate bakarra edo espainiar identitate bakarra.

Nafar identitatea batzuek Euskal Herriarekin lotzen dute, eta beste batzuek, Espainiarekin. Horregatik diogu bi nazio identitate daudela, gero euren barruan anitz izan arren identitate horiek bizitzeko moduak.

Eta zonifikazioak egiten duen bereizketa ez dator bat nafar izateko moduekin...

SOTO: Zonifikazioak egiten duena da guri sinetsarazi bi Nafarroa daudela, Nafarroa iparraldean euskaldun batzuk gelditzen direla baina horiek nafar-nafarrak ere ez direla, gehiago direla baskongadoak, eta euskara Nafarroan asmakizun bat dela.

Ni ez naiz ari esaten izan ginen horrek gaur egin behar gaituenik, pasatutakoa pasatuta dago, eta, gaur, dagoen errealitatea dago, baina geruza horren guztiaren azpian nafar izate hori nik euskal izatearekin lotzen dut. Eta kontziente ez bagara ere, keinu txiki askotan ikusten da Irurreko bat eta Gorritiko bat ez direla hain desberdinak.

Zonifikazioak geroz eta lan psikologiko handiagoa egiten du, geroz eta sinetsiago dugu Tuterako bat eta Gorritiko bat ez garela berdinak; Tuteran erdaldunak direla, eta besteak, euskaldunak. Eta Tuteran ezin dela euskara eskatu, hori inposizio bat delako. Geroz eta gehiago luzatu lege hau, orduan eta handiagoa izango da distantzia psikologiko hori.

NAUSIA: Lege honek desberdintasun handiak sortu ditu. Hala ere, ez dut uste bizikidetza posible izateko homogeneizazio prozesu bat egin behar denik. Baina aukera berdintasunen defentsa eta aniztasunaren defentsa, bai, hori beharrezkoa ikusten dut.

Lege honek bereziki kalte egiten die euskara jaso ez dutenei, zeren eta desberdintasuna sortu duela ere ukatu egiten baitzaie haiei. Hau da, zonifikazioa dela-eta euskararekin ez baduzu harremanik izan zure gurasoek eskubidea izan dutelako zuk harremanik ez izateko, ba, ez duzu euskararik jaso. Eta, ondorioz, askotan polemika sortzen da: administrazioan lanpostuak sortu behar dira euskaraz? Berdintasunaren ikuspegitik, euskara jaso ez duenak pentsa dezake euskara eskatzeak egoera okerragoan uzten duela bera. Beraz, berdintasunaren printzipioa errespetatzeko, egin dezakegu goitik berdindu, eta denei euskara eskatu, edota, behetik berdindu, eta soilik gaztelania eskatu denei.

Berdintasun printzipioa errespetatzen da hizkuntza bat kontuan ez hartuta?

NAUSIA: Berdintasun printzipioa, bai, baina aniztasunaren printzipioa, ez. Beraz, ez duzu onartzen ez errespetatzen lurralde hau plurala dela eta, ondorioz, guztiak kontuan hartu behar direla.

Euskara eskubide gisa aitortuta dagoen eremuan, bermatuta al daude eskubideak guztiendako? Izan euskaldun ala ez.

SOTO: Euskaren Foru Legean idatzita dago euskara nafar guztion ondarea dela. Orduan, legea ez da betetzen. Zeren eta ez baita posible, bestela, euskarak batere presentziarik ez edukitzea hainbat tokitan. Hor ja hasten gara tranpatan; guztion ondarea da, baina hemen soilik da ofiziala, eta han ez.

Legeak ekarri du egoera linguistiko bat urteetan fosilizatzea. Ekarri du euskara ez zabaltzea, euskaraz geroz eta okerrago hitz egitea, geroz eta sinetsiago izatea batzuek euskaldunak direla, besteak, espainiarrak...euskaraz hitz egin eta bizi nahi duen orok ez du bermaturik bere ongizatea. Ni Iruñean sortutako nafar gisa, bizitza osoa pasatu dut tentsio batean. Eta euskalduna asimilatzen joaten da berea bigarren mailako zerbait dela. Ni ez naiz izan Iruñean lehen mailako herritar bat.

Saioa Crespo, Amaia Nausia eta Julio Soto. Jagoba Manterola, FOKU

Azken boladan uste duzue okertu egin dela euskaraz normal aritzeko giroa?

SOTO: Nik umetatik sentitu dut hori. Ez naizela lasai bizi izan, ongizate emozional horri dagokionez. Eguneroko borroka bat izan delako euskaraz aritzea. Eta, orain, Gorritin bizi naizelarik, borroka horrek hor dirau. Badakit ez dela berdin Tuteran bizi edo Gorritin bizi, guk baditugula legeak aitortutako abantaila batzuk. Baina ez da legeak ekarri duen zerbait, baizik eta egoera soziolinguistikoak ahalbidetu duen zerbait. Baina gaur da eguna gure etxeko umeek ezin dutela marrazkirik euskaraz ikusi telebistan. Ume horien pediatra gure herrian erdalduna da,...

Euskara ofiziala den eremuan, baita Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan ere, euskararen egoera penagarria eta kezkagarria da. Euskararen jazarpena izugarria da, eta Nafarroan zer esanik ez, edota Ipar Euskal Herrian.

CRESPO: Legeak esaten dizu: «zuk hitz egin dezakezu euskaraz, zuk erdizka, eta zuk ez». Horrek ekartzen du euskararen balioa gutxiestea, prestigio kentzea. Edonon. Zeren eta badirudi Baztango batek eskerrak eman behar dituela euskaraz ari daitekeen eremu batean dagoela esan diotelako, hori aitortu diotelako. Baina horrela jokatzeak jada kentzen dio prestigioa eta garrantzia euskarari.

Era berean, Tuteran esaten dizutenean «hemen ez dugu euskaraz aritzeko modurik jarriko, zeren eta oso gutxik hitz egiten baitzuten, eta abar», bada, bere horretan geratuko da egoera, edo, okerragora joko du.

Hegoaldean, Saioa, hainbat herri egitasmo jarri dituzue abian, Euskal Herria osorik aintzat hartuta. Zer garrantzi dute maila horretako saretzeek?

CRESPO: Euskal Herri osoa hartzen duen mugimendu bat da, baina eremu ez-euskaldunean du jarria begirada. Eta ez alderantziz. Batez ere, euskaldunok euskaraz aritzeko aukerak edukitzeko sortu dira. Ondorioz, herrietan euskararen arnasgune batzuk sortzen hasi dira, bada, Gorritin aurki ditzakegunen antzekoak. Oso eskertuta gaude mugimendu horiei, baina askoz ere gehiago behar dugu.

Herri egitasmoekin gainditzen da egungo esparrua?

NAUSIA: Legean jarri dugu azpimarra, baina nik nabarmendu nahiko nuke Nafarroan dugun arazo handietako bat jarrera arazoa dela. Azken inkesta soziolinguistikoetan agertu da datua: euskararen aldeko neurriak hartzearen alde zeuden herritarren kopurua jaitsi egin da [VII. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera, herritarren %37 euskararen erabilera sustatzearen kontra daude Nafarroan].

Gatazka bat dugu Nafarroan, eta jarreren kontu bat da. Lehenik eta behin, zonifikazioak eraginda. Izan ere, eta legeak eskubidea ematen duenez, Nafarroako ikasleen %60k ez dute inolako kontakturik euskararekin. Ondorioz, nola errespetatuko duzu ezagutzen ez duzun hori? Ezezagutza horrek jarreran eragiten du.

Euskalgintzak Nafarroan duen benetako erronka jarreren aldaketak dira. Zeren eta legeak bide eman arren jarrerak kontrakoa badira, nekez emango baitira aurrerapausoak.

Euskararen aldeko jarrera sustatzeko, zer prozesu hasi beharko litzateke?

NAUSIA: Gu bezain nafar diren baina euskaldunak ez diren eta alde ez dauden horien jarreraren zergatia jakin behar dugu. Alderdi politikoek badute beraien ardura gatazka honetan, eta euskal nazionalismoak ere ikusi behar du zer rol jokatu duen honetan guztian. Euskal nazio identitateak ikur gisa hartzen badu euskara, nafar diren eta espainiar sentitzen direnek esanen dute ez dutela euskara nahi.

Bi aldeetatik falta da bestearen aitortza. Batzuek ez diogu aitortzen besteei nafar izatea, ez dutelako besarkatzen euskara, eta besteek diote, aldiz, euskara besarkatzen dutenak ez direla nafarrak. Eta jarrera horrekin, egoera indartsuagoan dagoenak beldurra du, zeren eta uste baitu euskara zabaltzen bada bere indarra jaitsi egingo dela —nahiz eta bozken datuek ez duten hori frogatzen—.

Diskurtso aldaketa bat egon beharko litzateke. Kultura demokratikoa falta baita Nafarroan, eta kultura horren bi oinarriak defendatzea: berdintasuna eta aniztasuna. Eta gaztelania ere bada Nafarroako hizkuntza. Aitortu behar zaie hori. Bestela, hemengoa ez dela esateko, non jartzen dugu muga historikoa?

SOTO: Baina nork ukatzen du hori?

NAUSIA: Batzuetan, euskaldunen artetik entzuten dut gaztelania inposizio bat dela, ez dela gure hizkuntza propioa. Baina bada, jende askorena da.

SOTO: Noski, gaur egunean derrigor.

NAUSIA: Eta nafar elebakarrak ni baino gutxiago dira?

SOTO: Euskaldunen artean egongo dira batzuk nafar elebakarrak erabateko nafar gisa hartzen ez dituztenak, baina oso-oso gutxi izanen dira. Alderantzizkoa pentsatzen dutenak, ordea, asko dira. Ez nuke berdinduko politikan batzuek eta besteek egin dutena, arriskutsua iruditzen zait.

Egun, globalizazio garaian, geroz eta zailagoa iruditzen zait nazio sentimendu bat gabe, jarrera despolitizatu batekin, euskarara hurbiltzea.

Euskal Herrian duela hamarkada batzuk arte posible zen euskaraz jardun eta euskal espainolista edo frantses izatea. Adibide gisa jar daiteke Baztango botoaren bilakaera; euskaraz bizi zen jende askok bozkatzen zuen UPN. Gaur egun, ez da hori gertatzen.

Alderdi politikoetatik ez duzue aldaketarik espero parlamentua osatu berri den eta gobernua eratzear dagoen honetan?

SOTO: Egun ez dago indar korrelazio nahikorik legea aldatzeko, eta badirudi luze gabe ez dela egongo. Tamalez, ez dut aldaketa handirik espero. PSNk argi esaten du ez duela euskararen inguruan beste pausorik emango. Gobernukideek zein abstentzioa emango dutenek euskarari zentraltasun handiagoa eman beharko lioketela iruditzen zait.

Gizartean badago aldaketarik?

CRESPO: Tuteran, adibidez, ni txikia nintzen garaiarekin konparatuta, profil diferenteko jendea dator orain ikastolara. Ez nuke esango Euskal Herriaren ideiarekin bat egiten duten familiak direnik soilik. Hau da, askok ez dute aukeratzen euskaraz ikastea Euskal Herria nazioarekin bat egiten duelako. Denetarik dator.

SOTO: Nik nire familian argi ikusi dut: bertsotan hasi nintzenetik, eta agertoki publikoan azaltzen, horri esker eduki dute euskararekin harremana nire zenbait senidek. Nafarroan euskararekin harremanik ez dutenen kopurua izugarria da [%73,5 , Nafarroako Estatistika Institutuaren azken datuen arabera], baina nire esperientzia pertsonala da euskararekin harreman goxo bat duten momenturik haien jarrera aldatzen dela. Hori izan daiteke gakoa.

NAUSIA: Aldaketak egon dira. Adibidez, Morentinen bertan, nire adineko batzuk Lizarrako ikastolara edo D ereduko ikastetxe batera eramaten dituzte haurrak. Baina gatazka badago, eta galdera egin behar dugu: gatazka hori konpontzeko gogoa ote dagoen, eta gizarte demokratikoago bat sortu nahi ote dugun.


Julio Soto Ezkurdia

Summary: Julio Soto Ezkurdia.

Bost aldiz izan da Nafarroako txapelduna, eta Bertsolari Txapelketa Nagusian ere hartu du parte behin baino gehiagotan. Gaztetan hasi zen bertsotan, Iruñeko Bertso Eskolan. Ikasle izan ondotik, irakasle jardun du bertso eskoletan. Gidoilari eta zutabegile lanetan ere aritu da, BERRIAn besteak beste. Euskal Filologiako eta Nekazaritza Ingeniaritzako ikasketak ditu eginak. Egun, bertsolari gisa dabil, bete-betean. Gorritin (Larraun) bizi da.


Amaia Nausia Pimoulier

Summary: Amaia Nausia Pimoulier.

Historialaria da, eta Nafarroako Unibertsitate Publikoan irakasle dabil. Eusko Ikaskuntzan egiten du lan 2009tik, eta hango proiektu arduraduna da. Azken lau urteotan, Aniztasunaren Kudeaketa Demokratikoa Nafarroan proiektuaren arduraduna izan da; berriki aurkeztu dute liburua. Emakumeen historiari buruzko liburuak ere idatzi ditu: Ni casadas ni sepultadas. Las viudas, una historia de supervivencia femenina, besteak beste.


Saioa Crespo Andueza

Summary: Saioa Crespo Andueza.

Ikasle izan zen ikastetxeko zuzendaria bihurtu da, Tuterako Argia ikastolakoa. Aurrez, Irakasletza eta Heziketa Bereziko ikasketak egin zituen Euskal Herriko Unibertsitatean. Tuteran hasi zen Korrikaren lehen egunaren arduraduna izan zen, 2009. urtean; aurten, berriz, berak irakurri du Sorionekuak ekinbideak deituta ekainean Iruñean egin zen manifestazioaren amaierako mezua. Euskara nafar guztiena dela aldarrikatu zuten.


Etxebizitza bizitegi ez denean

Summary: Etxebizitza bizitegi ez denean. 50 urtean, %84 emendatu da bigarren etxeen kopurua Ipar Euskal Herrian: ia 45.000 dira egun. Turismora bideratutako bizitegiak mugatzeko neurriak hartu ditu Euskal Hirigune Elkargoak.

Googleko bilatzailean «bigarren etxeak Euskal Herria» frantsesez jarrita, O'Plus Immobilier webgunea da lehenetarik: «[Ipar] Euskal Herrian bigarren etxea izatearen bost abantaila» albistera darama loturak. «Inbertitzeko leku egoki baten bila bazabiltza, [Ipar] Euskal Herria balio segurua da, bere altxor natural eta kulturalei esker», diote lehen esalditik. Besteak beste, epe luzerako errentagarritasunaren berme dela ziurtatzen dute: etxeen prezioak nabarmen igo dira azken urteotan, neurri handi batean bigarren etxeen eta etxebizitza inbertsioen eskaria gero eta handiagoa delako «ongi bizi den eskualdeetan»; telelanaren normalizazioari esker, erosleak bizi kalitaterik onena duten lekuen bila dabiltza, eta, «askorentzat, [Ipar] Euskal Herria da lehen aukeretako bat»; opor etxeetako alokairuak ere garestiak dira, eta horrek «diru sarrera gehiago sortzen lagun dezake, erabilia ez denean etxea alokatzea erabakiz gero».

Inseee Frantziako Estatistika eta Ekonomia Ikerketen Institutuaren arabera, 42.743 bigarren etxe zeuden Ipar Euskal Herrian 2019an; Herrian Bizi plataformak zabaldutako datuen arabera, 2023an, 44.963 bide dira. 1968tik hona, %84ko emendatzea izan da. Egun, bizitegien %20tik gora dira bigarren etxeak. Lapurdi kostaldeko herri batzuetan, are gehiago: Miarritzen eta Donibane Lohizunen, %40 dira; Getarian, erdiak baino gehiago.

Aldaren protesta bat, konpentsazio arauaren urratzea salatzeko. Guillaume Fauveau

Bizkaiko eta Gipuzkoako kostaldeko zenbait herritan ere aurki litezke pareko argazkiak, baina, oro har, apalagoa da arazoaren larritasuna. Euskal Herri osoan, 117.081 bigarren etxe daude, bizitokien %7,3. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 30.147 daude (%2,8 inguru), eta Nafarroan, 45.407 (%13,7 inguru).

Apirilaren 1ean, manifestazio jendetsua egin zuen Herrian Bizi plataformak Baionan, eta bigarren etxeen kontrako manifestu bat aurkeztu zuten. Abisua ere eman zuten: 2024ko urtarrilaren 1etik aitzina ez dute bigarren etxe berri gehiagorik onartuko Ipar Euskal Herrian. «Tokiko biztanleek herrialdean ostatu hartzeko eta bizitzeko duten eskubidearen aurkako eraso zuzen eta onartezintzat hartuko dugu». Egoerak «marra gorriak» gaindituak ditu, plataformako kideen iritziz. «Gaur egun, lurralde honetako herritarrentzat bizitoki bat eskuratzeko eskubidea zalantzan ezarria da guti batzuek bizitoki bat baino gehiago dituztelako», dio manifestuak.

Bestelako proposamenak ere egin dituzte hainbat eragilek, hala nola tentsio handiko eremua Ipar Euskal Herri osora zabaltzea —gaur egun, Lapurdi kostaldeko 24 herri biltzen ditu—, herriko etxeek neurri gehiago hartzeko parada izan dezaten. EH Baik fiskalitate arloko neurriak hartzeko eskatu du behin baino gehiagotan, hala nola bigarren etxeei zerga berezi bat ezartzea. Horretaz gainera, egoiliar estatutuari buruzko azterketa bat abiatzea nahi dute ezkerreko abertzaleek; etxebizitza baten jabe izateko lurraldean epe batez bizi izatea eskatuko luke neurri horrek.

Konpentsazio araua

Bigarren etxea inbertsio bat egiteko ideiarekin erosten dute anitzek, eta, AirBnb gisako plataformen loraldiarekin, turismora bideratzen dute, luze gabe diru irabazi handiak egiteko helburuarekin. Euskal Elkargoak zabaldutako zenbakien arabera, 2020an 18.593 iragarki aktibo zeuden egonaldi laburreko alokairuetarako; 2016tik %139ko emendatzea izan dela zehaztu dute. Turismora bizitegi gehiago bideratzeak eragina du urte osoko alokairuen eta salmenten prezioetan; azkarki igo dira azken urteetan.

Horri aurre egiteko helburua du martxo hasieran Euskal Elkargoak martxan ezarri zuen konpentsazio arauak. Printzipio sinple batean oinarritzen da: etxebizitza bat turismora bideratua bada, bizitegi izateari utzi eta lokal komertzial bilakatzen dela kontsideratzen da; beraz, bizitegi bat turismorako erabili nahi duen jabeak lokal komertzial bat bizitegi bilakatuz konpentsatu beharko du, eta, bestela, ezingo du eskuratu etxearen erabilera aldatzeko baimena. Turismorako etxebizitzak urte osoko alokairura itzultzea lortu nahi dute neurri horrekin. 11.000 bizitegi libratu daitezke ondoko urteetan.

Norbanakoek parada dute lehenago eginak zituzten erabilera aldaketarako eskaerak epea bukatu arte atxikitzeko; haatik, enpresek aurtengo martxoaren 1etik bete behar dute konpentsazio araua. Baina kasu anitzetan ez da hala izan. Ekainean, Aldak Miarritzeko (Lapurdi) bizitegi bat okupatu zuen, neurria urratzen zuela eta: jabeak erregistro zenbaki faltsu bat erabilita jarri zituen iragarkiak plataformetan. Mugimenduaren arabera, halako ehunka iruzur daude Ipar Euskal Herrian.

«Hiru hilabeteko epea utzi genuen ikusteko baimen galderik ba ote zegoen. Ikusi dugu ez dela bakar bat ere izan», esplikatu du Filipe Aramendi Euskal Elkargoko hautetsi delegatuak. Plataformetan diren iragarkiak zaindu dituzte, eta erregistroekin parekatu. «334 gutun bidali ditugu araudi berria oroitarazteko eta erregularizatzeko eskaera egiteko. Bestela, isuna izanen dutela ohartarazi diegu». 50.000 euroko zigorra izateko arriskua du konpentsazio araua errespetatzen ez duenak, eta mila euro gehiago, egoera erregularizatzen ez duen egun bakoitzeko. «Erabakia hartua dugu: behar diren kontrolak eginen ditugu, eta auzitara jotzeko prest gara». Aramendiren iritziz, bizpahiru kondena izateak modua eman lezake gainerakoek kontzientzia har dezaten. «Hortzak erakutsi behar ditugu hasieratik».

Urraketen kontrola

Tentsio eremuan diren 24 herrietan aplikatzen da konpentsazio araua. Euskal Hirigune Elkargoak darama neurriaren kontrola, Baionan, Angelun, Miarritzen eta Bokalen izan ezik. Aldak protesta egin eta berehala, araua urratzen zuten mila etxebizitza identifikatuak zituztela jakinarazi zuen Maud Cascinok, Miarritzeko Etxebizitza axuantak. «Bolumena kontuan hartuta, denbora pixka bat behar dugu, baina elkargoaren botoa errespetarazteko azkeneraino joatea erabaki dugu».

Miarritzekoarekin harremanean direla erran du Aramendik: «Filosofia bera dugu». Haatik, beste herrietako egoerari buruz ez dute erantzunik. Horien artean da Baiona, Jean Rene Etxegarai Euskal Elkargoko lehendakaria auzapez den hiria. Chistine Lauque Baionako Etxebizitza axuantari galdera egin dio BERRIAk, baina ez du erantzunik izan. Angeluko Herriko Etxeak (Lapurdi), berriz, adierazi du ez dutela «baliabiderik» halako kontrolik egiteko. Jabeei informazioa bidaltzen ari zaizkiela azaldu du komunikazio zerbitzuak, «jakin dezaten araua urratzen badute zer arrisku duten». Martxoaren 1etik, 193 erabilera aldaketa onartu dituzte, eta 55 ukatu. Zorrotz mintzatu da Aramendi: «Ez badute ahalik, aski dute guri lotzea; gure zerbitzuak egiten ahal ditu kontrolak».


Summary: Neandertalen arrastoak aurkitu dituzte San Adrianen, duela 40.000 urtekoak. Aranzadi zientzia elkartearen indusketetan aurkitu dituzte aztarnak, 1.000 metrotik gorako garaieran: «Inoiz ez da neandertalen kulturarik aurkitu San Adrianen pareko altitude handian». Erdi Aroko gazteluaren horma bat ere induskatu dute.

Aranzadi zientzia elkarteko kideak 2008an hasi ziren San Adriango koban indusketa lanak egiten, Aizkorri-Aratzeko parke naturalean, eta aurten ere aurkikuntza esanguratsuen berri eman dute. Orain arte Goi Paleolitoko —duela 14.000 urte inguruko— arrastoak atzemanak zituzten, baina arkeologoek susmatzen zuten lehenagotik ere okupatu izango zutela gizakiek, eta aurten egiaztatu dute hala izan zela: neandertalek koba erabili zuten, orain dela 40.000 urte gutxienez.

Alfredo Moraza, Manu Zeberio eta Jesus Tapia arkeologoek gidatzen dute indusketa, eta haien arabera, «inoiz ez da neandertalen kulturarik aurkitu San Adrianen pareko altitude handian», isurialde atlantikoan behintzat. Mila metro inguruko garaieran dago koba hori, eta Gipuzkoa eta Araba arteko mendiko pasabidea da egun. Deigarria da, adituen esanetan, garaiera horretan atzematea gizakien arrastoak, aro hartan hotz handia egingo zuelako.

2023ko indusketa kanpainan hamar bat ikasle eta boluntariok parte hartu dute, eta bi sektoretan lan egin dute: baselizaren aldean eta garai bateko ostatuaren aldean egin dituzte indusketak. Baselizaren inguruko indusketa horretan atzeman dituzte neandertalen arrastoak: «Fauna zati batzuk eta dozena bat harrizko tresna».

Hezur hautsiak eta tresnak

Fauna zati horiek hezurrak dira, haragia kentzeko urratutako hezurrak, eta muinak ateratzeko hautsitakoak; «gizakiek erabili zituztelako zantzuak» dituzte. Harrizko tresnen artean, berriz, lauzak eta karrakagailu bat aurkitu dituzte; baita ikatz hondarrak ere.

Silexean eginak daude tresna horietako batzuk —Urbasan eta Trebiñun dute material hori, ikertzaileen esanetan—, hareharrian beste batzuk, eta teknika «oso espezifiko eta bereziekin» egin zituzten. Tresna horiek eta teknikak adierazi diete neandertalek sortutakoak direla. Teknika hori Moustier aldian garatu zen, ikertzaileen esanetan —duela 300.000 eta 30.000 urte artean; Erdi Paleolitoan, beraz—.

Indusketaren bukaera aldera atzeman zituzten pieza horiek —uztailean aritu dira lanean, hamabost egunez—, eta ez dute denborarik izan gehiago sakontzeko. Datorren urtean, baina, ikerketa lerro horri eta neandertalen arrastoari jarraitzeko asmoa dutela azaldu dute.

Goi Paleolitoko estratigrafia batean aritu izan dira lanean orain arte, duela 14.000 urteko mailan, baina sakonago ikertu dute aurten, eta 1,80 metroko sakoneran agertu dira neandertalen aroko arrastoak. Aranzadiren esanetan, «neandertalek Eurasia okupatu zuten orain dela 240.000 eta 40.000 urte arteko garaian, eta haien desagerpenari buruz argitu gabekoek punta-puntako ikerketa arkeologikoak eragin dituzte munduan».

Zientzia elkartearen hitzetan, desagertu baino lehen, Izotz Aroan —duela 40.000 urte inguru—, «neandertalek harremanak izan zituzten gure espeziearekin, eta gure genoman haien aztarna genetiko batzuk daude, proportzio txikian. Neandertalek gure antzeko adimena eta gaitasunak zituzten». Baina giza espezie horri buruz galdera asko daude airean oraindik, eta Gipuzkoan garaiera horretan halako arrastoak aurkitu izanak ikerketa bide hori sustatzen duela uste dute.

Erdi Aroko gazteluaren horma

Beste ikerketa eremuan, garai bateko ostatutik gertu dagoen indusketa gunean, Erdi Aroko aztarnak ikertzen jarraitzen dute aurten. Gaztelak Nafarroa konkistatu aurreko gaztelu baten arrastoak daudela uste dute. «Egiaztatu dugu horma handi bat zegoela, hamahiru metro luze eta 1,20 metro zabal zena: erregistratu zenean, ia zimenduak bakarrik gelditzen ziren. Harresi hori nahiko goiz egokitutako gotorleku militarra izan zitekeen, gutxi gorabehera XI. eta XII. mendeen ingurukoa, eta baliteke Iruñeko erresumak eraikia izatea».

Uste dute XIII. mendean berreraiki egin zutela gaztelua, «Gaztelako erresumak eremua konkistatu ondoren». XVIII. mendeko lehen hamarkadetan eraitsi zuten, haren zimenduen gainean bide ondoko ostatu bat eraikitzeko.

Aranzadiko ikertzaileek berretsi dute Aizkorri eta Aratz mendien arteko ingurune horrek «balio kultural nabarmenak» dituela, eta gizakien historiaren ispilu zabala dela, historiaurretik gaur egun arteko okupazioak baititu «tunelaren hormen azpian».

Induskatzen hasi zirenean ez zuten espero horren aztarna zaharrak topatzea, halere. Duela hamar urte aurkitu zituzten Goi Paleolitoko arrastoak. «Ez genuen, inondik inora ere, gisa honetako aurkikuntza bat egiterik espero», adierazi zuen orduan Manu Zeberiok. Eta hurrengo urtean, Brontze Aroko —duela 3.500 urteko— zeramika zatiak aurkitu zituzten. Eta 2016an, erromatarren aldiko txanpon batzuk atzeman zituzten. 40.000 urteko historiaren etapa guztietako arrastoak agertzen ari dira, beraz, San Adrianen. Puzzle baten piezak izango balira bezala.


Summary: Natura «gutxiesteak» ekarri ditu ingurumen krisiak, ikerketa baten arabera. Bioaniztasunaren eta klima aldaketaren krisien erroa balioetan dagoela azaldu du ‘Nature’ aldizkarian argitaratutako lan batek. Unai Pascualek, Ikerbasqueko eta BC3ko ikerlari eta IPBES bioaniztasunari buruzko gobernuarteko plataformako kideak, koordinatu du artikulua.

Gizarte bakoitzak bere erara balioesten du natura; baliabide naturalen erabilera ekonomikoaz harago doaz ikuspegi horietako asko, baina aniztasun hori ez da islatzen erabaki politikoak eta ekonomikoak hartzean. Izan ere, bioaniztasunari eta klima larrialdiari aurre egiteko «desegokiak diren balioak etengabe gailentzen» ari dira, Nature aldizkarian argitaratu berri den artikulu batean ondorioztatu dutenez: «Naturaren gutxiespena da egungo ingurumen krisien oinarria». Unai Pascual Ikerbasqueko eta BC3ko ikerlari eta IPBES bioaniztasunari buruzko gobernuarteko plataformako kideak koordinatu du ikerketa; bere ustez, premiazkoa da hobeto ulertzea erabaki politikoak hartzen dutenek natura nola eta zergatik gutxiesten duten: «Ingurumen eta garapen politika nagusiek oraindik ere lehentasuna ematen diote merkatuan oinarritutako natur balioen multzo mugatu bati».

Elikagaiak intentsiboki ekoizteari edo erregai fosilak erauzteari lotuta daude, adibidez, merkatuan oinarritutako balioak. «Gailentzeko joera» dutela berretsi du ikerketak, eta garrantzi gutxiago ematen zaiela merkatuan oinarrituta ez dauden balioei, hala nola klima aldaketara egokitzeko ekarpenei edota bioaniztasuna zaintzeko politikei. Are, artikuluak dio sarri «baztertu» egin direla tokiko komunitateen eta herri indigenen balioak. «Natura errespetuz tratatzen dute: gizartea eta natura bat direla uste dute», azaldu du Pascualek. «Guk, ordea, subjektu desberdin bat balitz bezala tratatzen dugu natura. Ikuspegi hori aldatzen ez badugu, krisian jarraituko dugu. Herri indigenak biodibertsitatearen zaindari onenak dira».

Hala, ingurumen krisiei aurre egiteko eta etorkizun «bidezkoagoak eta iraunkorragoak» lortzeko, «epe laburreko mozkinen eta hazkunde ekonomikoaren» ikuspegia alboratzea hobetsi dute artikuluaren egileek. Eraldaketa horri begira, «balioetan zentratutako lau ikuspegi» identifikatu dituzte ikerlanean: naturaren inguruko balio aniztasuna aitortzea, sektore guztietan erabakiak hartzeko prozeduretan balio horiek txertatzea, politikak eta instituzioen esparrua erreformatzea, eta arau sozialak aldatzea, iraunkortasunarekin lotutako balioak babeste aldera.

Ildo horretan, ikerketa taldeak hiru taldetan sailkatu ditu balioak: instrumentalak, berezkoak eta harremanezkoak. Gizartearen edo norberaren onurarako erabiltzen diren natura elementuak dira balio instrumentalen parte. «Askotan, merkatu ekonomikoak bereganatu egiten ditu elementu horiek. Orain, esaterako, karbono dioxidoaren xurgaketaren inguruko merkatu bat dago. Hala ere, merkatuak ezin ditu balio instrumental guztiak bereganatu», zehaztu du Pascualek. Merkatutik kanpoko balio instrumentalen adibide gisa jarri du mendira joateak jendeari eragiten dion poztasuna.

Balioen arteko talkak

«Gizartea existituko ez balitz ere, naturak bere balio propioak izango lituzke. Horiek dira berezkoak. Tartean dago espezieek bizitzeko duten eskubidea». Balio instrumentalen eta berezkoen artean talkak sortzen direla gaineratu du Pascualek; esaterako, baso edo espezie bat babestean: «Balio instrumentalen aldekoen ustez, gizarteari onura bat eskaintzen diotelako babestu behar dira. Berezko balioen aldekoek, ordea, defendatzen dute arrazoi etikoetan oinarritutako erabakia dela». Harremanezko balioak, berriz, balio sinboliko edo identitarioekin lotuta daude. Paisaia edo natura elementu batekiko atxikimendua da adibide argiena, Pascualen arabera: «Euskal herritar askorentzat Gernikako Arbola zinez berezia da. Arbola bat baino ez da, baina herriarentzat haritz horrek duen esanahiak ematen dio balioa».

Hain zuzen, arrantzak biltzen ditu ikerketa taldeak kategorizatzen dituen hiru balore motak; eta Euskal Herria herri arrantzalea izanik, adibidetzat jarri du Pascualek. «Alde batetik, balio instrumentala dago: arraina dirua ateratzeko hartzen da. Bestetik, berezko balioa: arrantzaleek ulertzen dute espezie batzuek bizitzeko eskubidea dutela. Azkenik, harreman balioa: arrantzale herriek itsasoarekiko atxikimendu ikaragarria dute».

Edonola ere, ingurumen krisiak bukatzeko, «garapen» eta «ongizate» terminoak eraldatzea ere funtsezkoa dela ondorioztatu du Pascualen taldeak. Ikertzaileen iritziz, horretarako errotik aldatu behar da egitura sozioekonomikoa. «Politiketan balio egokiak txertatu behar dira», aldarrikatu dute. Hor ikusten dute «mendebaldeko gizarte hegemonikoak» ongizatea ulertzeko era aldatu behar duela, Pascualen hitzetan: «Guretzat ongizatea materialismoan eta indibidualismoan oinarritzen da. Sorgin gurpil batean sartzen gara hori pentsatzean. Ipar-orratza aldatu eta gure helburuak birplanteatu behar ditugu. Ni ez naiz nor esateko ongizatea nola definitu behar dugun, baina ebidentzia zientifikoak dio horrela ez goazela ondo. Ezinbestekoa da hazkunde ekonomikoaren ikuspuntua alde batera uztea».


Bankuen gaineko zerga arindu du Melonik

Summary: Bankuen gaineko zerga arindu du Melonik. Merkatuek gogor astindu dituzte Italiako bankuen akzioak, eta Erromako gobernuak erdizka egin du atzera.

Giorgia Meloni Italiako lehen ministro ultraeskuindarrak lehen talka izan du finantza merkatuekin, eta galdu egin du. Asteartean, Ministroen Kontseiluak ezustean iragarri zuen tasa berezi bat jarriko zutela bankuen ezohiko irabaziak zergapetzeko. Merkatuek berehala erantzun zuten, Italiako bankuen akzioak %5 eta %10 artean eroraraziz; 9.000 milioi euroren balioa galdu zuten.

Kezkatuta, Italiako Gobernuak erdizka egin zuen atzera astearte gauean: zerga berria jarriko die bankuei, baina hasieran esan baino txikiagoa izango da. 2.000 milioi euro inguru bilduko dituzte haren bidez, hasieran uste zutenaren erdia.

Finantza Ministerioak azaldu duenez, bankuek beren aktiboen %0,1eko tasa pagatuko dute gehienez. Maileguen truke jasotzen dituzten interesen eta bezeroen gordailuen truke ordaintzen dituzten interesen arteko aldeari ezarriko diote zerga. Horregatik, gobernuak ziurtatu du gordailuen interesak handitu dituzten bankuek ez dutela ondorio handirik jasango.

Zerga urtebeterako soilik izatea zen gobernuaren asmoa hasieran, baina ikusteko dago zer gertatuko den, gobernuari eusten dioten alderdiek ez ezik, oposizioko bi indar nagusiek ere —demokratek eta 5 Izar Mugimenduak— gustura hartu baitute.