Espazio bat, seguru sentitzeko

Summary: Espazio bat, seguru sentitzeko. Martxoaren 8a aldarria kalera ateratzeko eguna bada ere, urte osoan ere hainbat egitasmori bide ematen diete neska gazte taldeek. Hogei neska gazte talde baino gehiago daude Bizkaian. Orain, beste bat ere izango da: Zamudioko Anpuluak taldea batuko zaie zerrendara.

ZAMUDIO. Espazio propioak sortzeko beharra

Duela hainbat hilabete Txorierriko Neska Gazte Taldeak bere jarduna gelditu zuenetik, neska gazteei zegokienez eskualdean hutsune bat zegoela ikusi zuten zenbaitek. Hala, iragan irailean, Zamudion herriko neska gazteak batzen hasi, eta talde berri bat sortzea erabaki zuten: Anpuluak. Ia urte erdi daramate martxan; hala ere, Martxoaren 8aren harira, gaur izango dute aurkezpen ofiziala herrian. Jaialdi bat antolatu dute eskualdeko neska gazteak batzeko. Bazkaria, tailerrak eta kontzertuak izango dira, besteak beste.

Sei kidek osatzen dute Anpuluak taldea; horietatik lau zamudiotarrak dira, eta beste bi, Larrabetzukoak. Etorkizunean, eskualdeko neska gazteekin harremana izan, eta, pixkanaka, gero eta Anpulu gehiago izatea dute xede. Hain zuzen ere, neska gazteentzako espazio seguru bat sortu nahi dute. «Gure artean harremanak saretu eta indartu nahi ditugu, zaintza espazioak sortu», adierazi du Iraia Zalbide Anpuluak taldeko kideak. Era berean, Euskal Herri euskaldun eta feminista bat lortzeko bidean euren tanta jarri nahi dute Anpuluek. «Txorierrin kontzientzia feminista indartzea ezinbestekoa da. Azkenaldian geldirik dagoela iruditzen zaigu, eta mugitzera gatoz», azpimarratu du Zalbidek.

Inguruan badituzte bestelako talde feministak. Joan den eguazteneko mobilizazioetan, esaterako, haiekin aritu ziren elkarlanean. Halere, ikusgarriago egitea eta zarata egitea falta dela uste du Zalbidek. Are gehiago, gazteen egoerari erreparatuta, emakume helduengandik desberdintzen dituzten kezka eta zapalkuntzen inguruan eztabaidatzeko eta hausnartzeko espazioak aldarrikatu dituzte.

Anpulua hitza aukeratu dute taldea izendatzeko: malkoa esan nahi du eskualdeko hizkeran. Zalbidek aitortu duenez, esanahi ezkorra duen arren buelta eman nahiko liokete horri. «Etsita eta triste sentitu arren, askotan, malkoa su bezala sortzen da, eta indarra adierazten du. Zapaltzen gaituen sistemari aurre egiteko».

SANTUTXU (BILBO). Auzoan eta auzotik egindako borroka

Santutxuko Akelarre neska taldeko kideak Santutxuko jaietan, Basarrate plazan, 2022ko uztailean. Akelarre

Izenetik bertatik sorginekin nolabaiteko lotura du Akelarre taldeak; duela zazpi urte sortu zen, Bilboko Santutxu auzoan. Zenbait eragilerekin elkarlanean, gazte batzuk auzoan feminismoa lantzen hasi ziren, ohartu zirenean egiten zituzten dinamikek ikuspuntu feminista falta zutela. «Zapalkuntza nabaritzen genuen, baina ez geneukan horren inguruan hausnartzeko espaziorik», adierazi du Leire Diez Akelarre taldeko kideak. Historikoki, borroka asko landu dira auzo horretan, baina uste zuten genero ikuspuntua lantzea falta zela egitasmoetan. Hala, ondorioztatu zuten beharrezkoa zela sexualitatearen inguruan hausnartzen hasi eta auzoko neskak batuko zituen talde bat sortzea.

Hainbat belaunalditakoak batzen ditu Akelarrek egun; 17 urtetatik hasi eta 32 urte ingurura artekoak. Diezek adierazi duenez, taldean sartu berri den egungo neska gazte batek bestelako zapalkuntzak jasaten ditu, taldearen sorrerarekin alderatuta; neurri handi batean, sare sozialek baldintzatuta. «Pairatzen diren hipersexualizazioa eta presioa berdinak dira oraindik ere», zehaztu du.

Akelarre taldearen ezaugarri bereziena da auzonalista izatea, Diezen hitzetan; hain zuzen, ezinbesteko oinarria dute Santutxu, auzokoak dira, eta lanerako eta borrokarako esparrua auzoa bera dute. «Auzoko eragileetan azpimarratzen dugu». Bestalde, talde euskalduna da, euskara erabiltzea hautatu zuten, eta, kide berri bat sartzerakoan, jaiotzez bertakoa zein kanpokoa izan, euskaraz aritzeko eskatzen diote. Horrez gain, klase borroka daukate oinarritzat.

Oinarri politiko eta ideologikoak lantzeaz gain, emakume guztiak, edozein adinetakoak, antolatuta eta saretuta egoteko beharra azpimarratu du Diezek. Haiek auzoan aritzen diren arren, Bilboko gainontzeko taldeekin koordinatzen dira; bereziki, joan den asteazkenean bezala, egutegian markaturiko egunetan egitasmoak aurrera eramateko.

ARRATIA. Elkarrekin militantzia eredu bat josten

Arratiako Orratzak neska gazte taldeko kideak, Baterajotzean, Elizondon. Orratzak

Behar batetik sortu zen Orratzak Arratia eskualdeko neska gazteen taldea, 2017. urtean. Ernai antolakundeak bultzaturiko tailer batzuetatik abiatu ziren, hain zuzen. Amaiur Irazabal kideak adierazi duenez, hasieran taldea oso zabala zen, aniztasun handikoa, eta askotariko adinak batzen zituena. «Talde feminista batek hainbat pertsona hartzen ditu kontuan, neska asko aktibatzen gaitu». Denboraren joanaz, baina, eta bereziki militantzia ereduak zer eskatzen duen ohartuta, taldea murriztuz joan da. Egun, lauzpabost lagun arduratzen dira taldeaz, urteko egun mugarrietan mugitzeaz, eta, horrez gain, urte osoko egitasmoak prestatzeaz. Hala ere, eskualde txikia da, denek ezagutzen dute elkar, eta ez dute arazorik izaten lanak banatzeko. «Arratian komunikazioa erraza da». Zenbaitetan gutxi izateak desmotibatu egiten dituen arren, aurrera jarraitzen dute.

Halaber, egungo partaide gehienak neska gazte taldeko kide izateaz gain, bestelako mugimenduetan ere badaude. Horregatik, militantzian egin du azpimarra Irazabalek: «Militatzera ohitua ez bazaude, ez zara kontziente egunerokoan pairatu ahal dituzun zapalkuntzez, eta talde feminista batean militatzea oso polita da. Hau da militatzeko esparrurik erosoena, gehien ikasten dena». Berdintasunetik harago, norbera, harremanetan, izaeran edota jokaeretan nolakoa den erakusten du neska gazte talde baten parte izateak, Irazabalen ustez. «Etengabeko galdera batean zaude, eta, era berean, komunitate baten parte zara. Norbere aurrerapausoek besteenak dakartzate».

Neska bakoitzak bere erronkak dituela azpimarratu du. «Bide berean maila ezberdinetan gaude, bakoitza bere abiaduran, baina badaude denok batzen gaituzten erronkak». Horretarako, premiazkoa ikusten du neska gazteak saretzea eta antolatzea. «Askotan bakarka zaila da aurrera egitea, eta taldeak laguntzen du». Taldea desegonkor dagoen egunetan Martxoaren 8aren moduko mugarriek altxatzeko balio dutela nabarmendu du.

MARKINA-XEMEIN. Urte osoko lanaren aldarria

Markiña-Xemeingo Morelarre neska gazte taldeko kideak Akerbeltz gaztetxean. Morelarre

Aurretik zegoen taldea deseginda, neska gazteen artean elkar hobeto ezagutzeko eta babes sarea sortzeko beharra zegoen Markina-Xemeinen. «Gazte askoren ahotik entzuten zen hezkuntza formal zein ez-formalean neskei eraso egiten zietela. Espazio seguruak falta ziren», azaldu dute June Pagaldaik eta Malen Arratek. Hala, joan den apirilean, lehen bilera irekia antolatu zuten gaztetxean; jende andana batu zen, eta bertan osatu zuten Morelarre.

Gaur-gaurkoz, hamar bat lagunek osatzen dute Morelarre neska gazte taldea. Astero zapatuetan biltzen dira gaztetxean, euren problematikak jorratzeko. «Aisialdiak, hezkuntzak eta harremanek arduratzen gaituzte, bereziki», azpimarratu dute. Hala, aitortu dute talde feminista bat eraginkorra izateak konpromiso handia dakarrela.

Lehentasuntzat daukate neska gazteak saretzea eta antolatzea. Hain zuzen, horretarako sortu ziren. «Ikusi dugu ahalduntze bat dakarrela horrek, eta horretarako beharrezkoa da espazio seguru bat sortzea». Morelarreren sorrerak, esaterako, balio izan zuen Ondarroan neska gazte talde bat sortzeko: elkarri lagundu zioten.

Hilero herriari eskaintza bat egiten ahalegintzen dira neska gazteak. Aurten, askotariko ekintzak egin dituzte: tailerrak, emakume lasterketa, formakuntzak… Sare sozialetan ere presentzia handia dute. Eguaztenerako mobilizazio zaratatsua deitu zuten, herriko mugimendu feminista osoaren izenean. Horrez gain, gaur zaintzaren inguruko tertulia eta bazkaria egingo dituzte. Baina azpimarratu dute borroka ez dela egun mugarri bakarrera mugatzen. «Aske izateko, eguneroko lana da beharrezkoa». Horregatik, problematikei erantzuteko astero batzeaz gain, eskaintza ezberdinak egiten jarraitzeko asmoa dute aurrerantzean ere. «Denon ardura da borroka honetan pausoak ematea».


Summary: Israelek bi palestinar hil ditu tiroz Zisjordanian. Israelgo armadak zabaldu duenez, palestinarrak «lehergailuak» zeramatzan, eta eraso bat egiteko asmoa zuen. Armadak beste operazio bat abiatu du Nilinen, Zisjordanian.

Karnei Shomron kokaguneko etxalde batean gertatu da tiroketa, Zisjordania iparraldean. Israelgo armadak zabaldu duenez, palestinarra etxalde batean sartu zen labanekin eta «inprobisatutako lehergailuekin». Betiere Israelgo iturrien arabera, lehergailuetako batek eztanda egin zuen kalterik eragin gabe, eta orduan erantzun zuen tiroz etxaldearen jabeak.

Bigarren erasoaldia Zijordaniako Qalqiliya hirian jazo da. Palestinako Osasun Ministerioaren arabera, Israelgo indarrek tiroz eraso diote palestinar bati, eta bularrean tiroa jaso ondoren hil da. Tel Avivek ez du gertakari horren inguruko xehetasunik eman oraingoz.

Bestalde, goizaldean operazio bat egin du armadak Nilin herrian, lurralde okupatuetan. Antza, gauean Tel Aviven hiru israeldarri eraso dien gizonezko baten bila ari ziren. 23 urteko gazte palestinar bati egozten diote erasoa. Israelek ez du argitu gaztea atxilotu ote duten, baina aurreratu dute haren etxea bota egingo dutela datozen orduetan. Ohikoa da «terrorismoaz» akusatutako palestinarren etxeak botatzea.


Summary: Bi euskal herritar hil dira Katalunian gertatu den auto istripu batean. Kamioi bat jo duen ibilgailu baten barruan zihoazen, beste pertsona batekin batera: hirurak hil dira. 42 eta 45 urteko bi gizonezko dira hildakoak, Legazpiarrak.

Auto istripu larria gaur goizaldean gertatu da La Fuliolan, Lleidan. Noranahiko ibilgailu batean zihoazen hiru pertsona, eta kamioi bat jo dute; hirurak hil dira kolpearen ondorioz. Ondoren zabaldu da hil direnetako bi euskal herritarrak zirela; zehazki, Legazpiko (Gipuzkoa) 42 eta 45 urteko bi gizon.

Bidegurutze batean gertatu da ezbeharra, eta zerk eragin duen aztertzen ari dira orain.

Automobileko gidariak 42 urte zituen, ondoan zuen bidaiariak 28, eta atzean eserita zihoanak, 45. Kataluniako errepideetako agintariek zabaldu duten informazioaren arabera, gidaria eta atzean eserita zihoazen bidaiaria, biak ziren euskal herritarrak. Bestea Lleidakoa zen.


Summary: Ekonomia sozial eta eraldatzailea akuilatzeko federazioa sortu dute. Lan Berri kooperatibak eta Andere Nahia eta Hemen taldeek federazio bat sortu dute balio batzuen inguruko tokiko ekonomia saretzeko. Hegoaldeko partaideekin ere bildu dira.

Lan Berri kooperatibak eta Andere Nahia eta Hemen elkarteek ESE ekonomia sozial eta eraldatzailea ardatz duen federazio baten sortzea erabaki dute Ipar Euskal Herrirako. Horrez gain, otsailaren 23an ESEren inguruko mugaz gaindiko III. Topaketetan parte hartu zuten, Elizondon (Nafarroa), Hego Euskal Herriko Olatukoop, Talaios Koop eta Baztango Udala ere partaide zirela.

«Ekonomia sozial eta eraldatzailea anitz aipatzen da», erran du Lan Berri kooperatibako kudeatzaile Daniel Harotzarenek, «eta denetarik sartzen da horretan». Horren definizioan sakondu nahi dute federazioaren bultzatzaileek. Lurraldeari atxikiak diren eta ekonomiaren ikuspegi hori duten elkarte eta enpresak bildu nahi lituzkete, «antolatu eta egituratzeko» gero.

«Elkarren arteko kooperazioa nahi dugu bultzatu», azaldu du Harotzarenek. «Guretzat, barne gobernantza da inportantea, gobernantza partekatua». Gizarteko beharretara egokitu ekonomiaren ikuspegi bat defendatzen dutela dio: «Gure proiektuak, ekoizpenak, zerbitzuak nola eraikitzen ditugu? Nola hartzen ditugu kontuan ingurumena, klima arazoa? Arlo sozialean, nola partekatzen dugu sortzen den aberastasuna?».

Tokiko ekonomia aitzinera ekartzea da xedea, eta aipatu balioekin bat egiten duten eragileak elkartu eta antolatzea. Nolabait, tokiko laborantza etxaldeen lauzkatzeko Arrapitz federazioa eraiki zen bezala.

Harotzarenek adierazi du azken urte hauetan beha zeudela Euskal Hirigune Elkargoak zerbait sustatuko ote zuen sail horretan. «Ikusi nahi genuen Elkargoak bide orri zerbait aterako zuenetz ekonomia sozial eta eraldatzailearen alorrean. Ez zen etortzen. Zerbait atera dute gizarteratzeari eta ekonomia zirkularrari buruz, interesgarria da, baina ez ginen biziki satisfos», aitortu du. Gehiago dena, laborantza saileko esperientziari begiraturik betiere, ohartu dira gizartetik jin behar dela akuilua: «Herritarrak eta eragileak antolatu behar dira, eta, gero, errazago da elkargoarekin zerbait egitea. Goaitatzen badugu haiengandik etor dadin… Batzuetan ohartzen gara ez dakitela zuzen zer den ESEa».

Solaskidea izatea

Lurraldeko enpresa sortzaileentzat, duten ikuspegiaren araberako solaskidea aurki dezaten nahi lukete Lan Berri, Andere Nahia eta Hemenekoek. Berriz ere, laborantzaren adibidea eman du Harotzarenek: «Laborantzan plantatu nahi duten gazteek argiki badakite bakoitza non den: batetik, bada [Paueko] Laborantza Ganbera ofiziala, eta bestetik, Arrapitz eta Euskal Herriko Laborantza Ganbera». Trumilka eragile baitira ekonomia alorrean —merkataritza ganbera, ofizialeen ganbera; eskualdeko eta departamenduko ekonomia zerbitzuak; elkarteak eta abar—. «Enpresa sortzaileek ez dute ongi ulertzen norekin lan egin behar duten. Paisaia hobeki irakurtzeko dugu bultzatzen federazioa».

Laster, lehen bilkura bat proposatuko diete federazioaren ideiarekin bat egin dezaketen egiturei. Ez da bortxaz kooperatiba izan behar. Gogoa lukeen tokiko edozein enpresa eta ekonomiari lotu elkarte izan daiteke sustatzaile. «Kooperazioa, gobernantza eta lurraldearekiko lotura», horiek izanen dira lehen bilkuraren aipagai nagusiak, Lan Berriko arduradunak zehaztu duenez. Akuilatzaileek ez dute egitasmo presta aurkeztu nahi: agertuko direnekin nahi dute barnatu eta adostu.

Elizondoko topaketak

Lehen topaketa 2019an egin zuten. Bigarrena, 2021ean, jadaneko Baztango Udalak Elizondon errezibiturik. Mugaz bi aldeetako ESEaren aldeko kooperatiba eta elkarte saretuak berriz bildu ziren, otsailean.

Aitzineko aldian, denek zituzten hainbat ezaugarri zehaztu zituzten. Ezaugarri materialak —ura eta lurra, konparazione— eta immaterialak. Ezaugarri immaterialetan, «datu digitalen» adibidea eman du Harotzarenek. Trukerako, elkarrekin sortu ziren «open source edo programa askeak». Datuen babesa desafio gisa agertu zitzaien topaketetan. «Bi mundu dira. Bada Microsoft eta Googleren gisakoena: datuen jabetzarena. Eta bestea, arlo digital askearena, non datuak babestuagoak diren eta helburua ez baita datu saltzea».

Otsaileko topaketetan lankidetza aipatu zuten. Horretarako, hiru lankidetza egitasmo aurkeztu zituzten. Bata, Educ’koop izenekoa: «Kit pedagogikoa da Antic, Lan Berri, Andere Nahia eta Talaiosen artean egina, kooperazio ekonomiari buruz eta teknologia digital arduratsuari buruz».

Beste bat, Ekin Social aplikazioa izan da. Elbarritasunen bat duten jendeek ateraldi edo aktibitate bat partekatzeko egina dela esplikatu du Harotzarenek: «Elkarte edo zentro berezitu batek zerbait antolatu nahi badu —museo baten bisita edo beste—, proiektua aplikazioan ezartzen du, eta norbait prest bada bere autoarekin jendea laguntzeko, berdin». Harremanetan sartzeko aplikazio bat da.

Bigarren partean, parte hartzaileek ariketa bat egin zuten lankidetzari lotu irizpide nagusien inguruan.

Halako topaketekin segituko dute, helburu nagusietarik bat baita elkartzea eta gogoetatzea, Daniel Harotzarenek dioenez: «Ideien trukatzeko egina da. Elkarte bakoitzak bere ideiak ekartzen baititu. Ez da besterik: Hegoaldeko eta Iparraldeko partaideen artean elkartzea, gogoetatzea eta trukatzea».

Ekonomia sozial eta eraldatzaileaz lan tailer bat, Elizondon. Berria


Summary: Euskararen ezagutzak goranzko bilakaerari eutsi dio Nafarroan, VII. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera. Nafarren laurdenek dute euskararen ezagueraren bat, eta %12k erabiltzen dute euskara egunerokoan. Euskara sustatzearen aldeko jarrerak, ordea, behera egin du.

Euskararen ezagutzak mende hasieratik izan duen gorakadari eusten dio Nafarroan. Nafarroako Gobernuak plazaratutako VII. Inkesta Soziolinguistikoaren arabera, Nafarroako herritarren %14,1 euskaldunak dira, eta horiei euskaldun hartzaileak batuz gero, biztanleen laurdenek dute (%24,7) euskararen gaineko ezagutzaren bat. Halere, kezka eragin die euskararen erabilera sustatzearen aldeko jarrerek behera egin izanak.

1991etik 2021era bitarte, euskaldunen ehunekoak 4,6 puntu egin du gora. Eta gorakadari kopuru absolutuetan erreparatuz gero, azken 30 urteetan Nafarroan honelakoa izan da igoera: 1991n, 40.167 euskaldun ziren, eta, orain, 76.784 dira. Euskaldun hartzaileak, berriz, 19.300 ziren lehen, eta 57.834 dira orain.

Adin taldeei erreparatuta, zenbat eta gazteago, handiagoa da ezagutza maila. 16 eta 24 urte arteko herritarren %40,2 dira euskaldunak edo euskaldun hartzaileak. Adin tarte horretan, %28 dira euskaldunak, duela 30 urte baino 18 puntu gehiago, eta 2016an baino 2,2 gehiago. 25 eta 34 urte artean dituztenetan ere gorakada nabarmena da: 1991n, euskaldunak %7 ziren; egun, %20,2 dira.

Nafarroako administrazioak bereizten dituen hiru eremuei erreparatuz gero, euskaldunen ehunekoak gora egin du eremu euskaldunean eta, batez ere, mistoan. Lehenengoan, herritarren %62,3 dira euskaldunak; hamarretik zortzi baino gehiago dira 16 eta 34 urte bitarteko biztanleen artean. Eremu mistoan, %12,6 dira euskaldunak; gazteen %28,9. Eremu ez-euskaldunean, berriz, behera egin du ehunekoak, baina badu azalpen bat: 9/2017 Foru Legearekin, 44 udal eremu ez-euskaldunetik mistora pasatu ziren.

Iruñean, euskaldunak %13,5 dira, bost urte lehenago baino hiru puntu gehiago; denera, 23.306 biztanle. Euskaldun hartzaileak batuz gero, euskararen ezagutzaren bat dutenak 42.388 dira. Hura da Nafarroan euskaldun gehien dauden eremua.

Gaitasuna

Euskaraz hitz egiteko gaitasun erlatiboari dagokionez, euskaldunen %48,4 «euskaldun elebidunak» (%20,4) edo «elebidun orekatuak» (%28) dira; hau da, euskaraz hobeto aritzen dira, edo euskaraz erdaraz bezain ondo. Gazteen artean da txikiena ehuneko hori, %68,3 «erdal elebidunak» baitira. «Erdal elebidunen kategoria gero eta nagusiagoa da euskaldunen artean», esan du Euskarabideko Paula Kasaresek.

Gainera, bilakaerak erakusten du ehuneko horrek behera egin duela azken urteetan. 1991an, Nafarroako euskaldunen %67,2 gutxienez gazteleraz bezain ondo aritzen ziren euskaraz, eta 2011n, %52,1 ziren. Izan ere, 1991n, herritarren %8,1en lehen hizkuntza zen euskara, eta, egun, %6,1ena. Halere, Kasaresek esan du gazteen artean gora egiten ari dela euskara edo euskara eta gaztelania lehen hizkuntzatzat dutenen ehunekoa. «Haurrei euskara etxean irakasteko joera handitzen ari da gutxika-gutxika». 2016an, gazteen %5,9en lehen hizkuntza zen euskara; 2021ean, %6,5ena. Lehen hizkuntzatzat euskara zein gaztelania dituzten gazteen ehunekoa, berriz, %4,9tik %5,2ra igaro da.

BERRIA

Transmisioa

Bi gurasoak euskaldunak direnean euskararen transmisioa nolakoa den ere aztertu dute inkestan. Guraso euskaldunak dituzten 16 eta 34 urte bitartekoen %94,3k jaso dute euskara haiengandik, 35 eta 49 urte artekoen %78,5ek, eta 50 urtetik gorakoen %77,2k. Gainera, lehen adin tarteko transmisioak gora egin du 2016ko datuekin alderatuta: euskara jaso dutenak %85,4 dira —%82,4, 2016an—, eta euskara eta gaztelania jaso dutenak %10,9 —%8,3, 2016an—.

Erabilera

Herritarren %12k erabiltzen dute euskara. Halere, bi bloke nagusi bereizi dituzte barruan. Euskaraz erdaraz beste edo gehiago egiten dutenak, eta euskaraz erdaraz baino gutxiago egiten dutenak. Lehen blokeak apurka-apurka gora egin du azken hamar urteetan, adin tarte eta gune soziolinguistiko guztietan. Oro har, herritarren %6,8k egiten dute euskaraz erdaraz bezainbeste edo gehiago.

BERRIA

Jarrera

Euskararen erabilera sustatzeari buruzko jarreretan agertu du kezka nagusia gobernuak. Herritarren %30 daude alde: 1991n baino 8,4 puntu gehiago dira, baina duela hamar urte baino 7,7 gutxiago. Gazteen artean sustapen horrek izan duen beherakada nabarmendu du Nafarroako Gobernuak. Izan ere, 2011n 16 eta 24 urte artekoen %41,8k zuten erabilera sustatzearen aldeko jarrera, eta, orain plazaratutako inkestaren arabera, egun %27,2 dira.

Era berean, kontrako jarreren gorakada islatu du inkestak. Herritarren %37 daude euskararen erabilera sustatzearen kontra, 2011n baino %2,5 gehiago. Horiek eremu ez-euskaldunean pilatzen dira batez ere. Han, herritarren erdiak baino gehiago daude kontra (%54,3); eremu mistoan, herenak (%34,2); eta eremu euskaldunean, %5,1 besterik ez.


Summary: «Osasuna ezin da gure baliabideen menpe egon». Cristina Guerra Nafarroako Parlamentuan izan da, Cocemfe elbarritasun fisikoa eta organikoa dutenen elkarteen federazioaren izenean; Osasunbideko itxaron zerrendak salatu ditu.

Sutsu egin du Cristina Guerrak (Iruñea, 1973) osasun sistema publiko «sendo» baten alde, Nafarroako Parlamentuko taldeen aurrean. Osasun Batzordearen lan saio batean parte hartu zuen, joan den astean, Cocemfe elbarritasun fisikoa eta organikoa dutenen elkarteen federazioko bertze kide batzuekin. Erizaina da Guerra, bai eta gaixo onkologikoa ere.

Barrutik ezagutzen duzu osasun sistema. Egoera larria da?

Egoera hagitz larria da, eta garaia da konponbide bat bilatzeko. Parlamentuko talde guztiei dagokie lan hori egitea. Arazoa, gainera, ez da oraingoa; aspalditik ohartarazten ari gara egoera okertzen ari dela.

Zertan dira gauzak?

Sistema hondatu dute. Uste dut zerbitzua pribatizatzea dela helburua. Eta ezin dugu ahaztu osasungintza pribatizatzeak jende anitz utziko duela kanpoan, ez bakarrik arrazoi ekonomikoengatik.

Gaixo kronikoez ari zara?

Adibidez, bai. Nire kasuan ere, minbizia izan eta gero, inork ez dit aseguru pribatu bat egingo. Aukera hori ere ez dugu. Lehen eta bigarren mailako herritarrak daude, eta agerian gelditzen ari da. Nire apustua osasun sistema publikoaren aldekoa da, betiere.

Zer aldatu behar da sare publikoa indartzeko?

Ni erizaina naiz, eta gaixo onkologikoa. Ez naiz kudeatzailea. Baina garbi erran behar da aspalditik ari direla osasungintzako profesionalak gaizki tratatzen, eta hori aldatu behar da. Gauza anitz daude egiteko, baina inork ez du lan hori hasi nahi. Horrek, beraz, denak bilakatzen ditu egungo egoeraren erantzule.

Pandemiak eragin du gertatzen ari zen guztia agerian gelditzea?

Bai. Pandemiarekin ezin izan dute gehiago ezkutatu osasungintzan dagoen krisia. Denak egin du gainezka. Osasungintzaren egoera ahula zen pandemia hasi aurretik, eta horrelako krisi bati aurre egin behar izateak eragin du egoerak eztanda egitea.

Soldatak dira arazo nagusia?

Batzuek diru gehiago eskatzen dute, baina erizainon artean, behintzat, arazo nagusia lan karga da. Lana kudeatzeko eta antolatzeko bertze modu bat eskatzen ari gara; langile gehiago eskatzen ari gara, ezin baitugu lan guztia gure gain hartu. Dirua ez da lehentasuna. Badakit ez dela erraza, baina kudeaketaren ardura onartu dutenek badute erantzukizun bat, eta ezin badute arazoa konpondu, agian hori onartu eta ardura hori utzi beharko lukete; zintzotasunez jokatu, gutxienez.

Gaixo onkologikoa zara; sistemaren alde hori ere ezagutu duzu. Nolakoa izan da prozesua?

2018ko abuztuan jakin nuen bularreko minbizia nuela, eta irailaren 25ean egin zidaten ebakuntza. Nik sentitu nuen dena hagitz agudo joan zela, baina gogoan dut zirujauak erran zidala berandu zela jada, diagnostikoa jaso eta ebakuntza egin arteko denbora tarte hori murriztu behar zela.

Kimioterapia hartu behar izan zenuen?

Kimioterapia, eta erradioterapia. Ebakuntza egin eta gero, azkar joan zen dena. Ez nuen zain egon behar izan. 2019ko martxoan bukatu nituen tratamenduak. Esparru horretan ez nuen arazorik izan. Bularra berregiteko ebakuntzak ere nahiko azkar egin zizkidaten.

Mediku azterketak egiteko orduan sortu dira arazoak?

Egoerak, niretzat, duela urtebete egin zuen okerrera, eta iazko azaroan gehiago okertu zen: mamografia egiteko, sei hilabeteko itxaron zerrenda zegoen. Azaroan, maiatzeko gaixoak artatzen ari ziren. Onkologoarekin ere abuztuan egon behar nuen, baina azarora arte ez ninduen hartu. Deika aritu behar izan nuen ordua lortzeko.

Sei hilabetez atzeratzeak zer ondorio izan dezake gaixo onkologiko batentzat?

Hori hagitz inportantea da. Mamografia ongi badago, berdin zait onkologoak hartzen ez banau. Emaitza telefonoz jaso dezaket, eta aukera eman onkologoarekin egoteko beharra dutenak arta ditzaten. Baina mamografia garaiz egitea funtsezkoa da; nire osasuna dago jokoan. Minbizia nuela erran zidatenean, aurreko urteko mamografietan ez zegoen arazorik. 2017ko nire mamografia ongi zegoen, eta, 2018koan, lau tumore nituen. Sei hilabetez atzeratzeak berriz gaixotzea eta sei hilabete berandu jakitea ekar dezake.

Osasun mentalari kalte egiten dio zain egon behar izateak?

Bai, zalantzarik gabe. Ez baitakizu ongi edo gaizki zauden. Eta ziurgabetasun horrek min egiten dizu. Nahikoa dugu minbiziarekin, ezin dugu bertze oinazerik erantsi.

Sare pribatura jo zenuen azaroan, azkenean.

Bai. 170 euro ordaintzea erabaki nuen, ez nuelako zain egon nahi. Beldur nintzelako. Baina denek ez dute aukera hori; nik neuk, azaroan ordaindu ahal izan nuen, baina, akaso, hurrengoan ezin izanen dut. Gure eskubidea da osasun sistema publikoan behar bezala artatzea, eta horren alde egiten segituko dut. Gure osasuna ezin da egon gure baliabide ekonomikoen menpe. Horrek lehen eta bigarren mailako herritarrak egotea eragiten du.

Zergatik erabaki duzu egoera Nafarroako Parlamentuan salatzeko urratsa egitea orain?

Saray elkarteko kidea naiz; nire egoera, noski, ez da salbuespen bat. Emakume anitz egon gara egoera berean, zain, eta elkarte gisa uste genuen garaia zela jendaurrean egoera hori salatzeko. Niri proposatu zidaten, eta baietz erran nuen.

Lan saioa bukatuta, eta taldeen erantzunak entzunda, zer moduz atera zinen?

Kontent atera nintzen, erran nahi nuena erran nuelako. Baina beldur naiz itxaron zerrenden auzia bazter utziko ote duten berriz ere. Entzun gaituzte, eta horrek pozten nau, baina orain ezin gara gelditu.

Parlamentuan errandakoa zabaltzen segitzeko prest?

Bai, uste dut hori egin behar dugula; exijitu behar dugu egungo egoera konpon dezatela. Nahikoa dugu! Sistema berrantolatu beharko dute, neurriak hartu beharko dituzte oraingo egoerari buelta emateko. Urrian jende guztia oroitzen da bularreko minbiziarekin; lasterketa batean parte hartzen dute, xingola arrosa jartzen dute, baina urria pasatuta, ahaztu egiten zaie. Ongi dago urrian minbizia erdigunean jartzea, baina ez bakarrik egun batez. Gu ez gara bertze inor baino ausartago; ez gara ez txapeldun, ez borrokalari. Gaixotu egin gara, eta minbiziari aurre egitea egokitu zaigu. Horretarako behar dugu osasun sistema publiko sendo bat. Hori da gakoa, eta ez bertzerik.


Summary: CCOOk eta UGTk ontzat jo dute Escrivaren pentsio erreforma. CEOE erabat aurka azaldu da, gobernuak gizarte kotizazioak handituz orekatu nahi duelako sistema. Erretiratzen direnek kotizazio epea aukeratu ahal izango dute: azken 25 urteak edo 27 urterik onenak.

Alde askotako elkarrizketa luze eta korapilatsuen ondoren, bere pentsio erreforma zein den zehaztu du Jose Luis Escriva Espainiako Gizarte Segurantzako ministroak. Lehen akordioa ere badu, Unidas Podemos gobernuko bazkidearekin, pentsioa kalkulatzeko kontuan hartzen diren kotizazio urteetan bi aukera ematearen truke. Proposamen hori ontzat hartu dute CCOOk eta UGTk, eta haien babesa «xehetasun batzuen menpe» dago.

Parlamentuko bazkideen aldetik ere hitz onak jaso ditu, baina erabateko babesik ez oraingoz: «Aurrerapen bat da, baina ez da nahikoa», ohartarazi dio Iñaki Ruiz de Pinedo EH Bilduko diputatuak.

Europako Batzordeak ofizialki ez dio oniritzirik eman, baina baduela iradokitzen du Escrivak, Bruselan sarri egon ostean, proposamena jendaurrean jakinarazi izanak.

Ezezko bat ere badu ministroak: CEOErena. Izan ere, pentsio sistemaren kontuak orekatzeko modua gizarte kotizazioak handitzea da, eta batez ere soldata handiena. «Enpleguaren sorrera arriskuan jartzen du», esan du patronalak.

Kotizazio epea: bi aukera izango dira hurrengo hogei urteotan

2011ko erreformak, Jose Luis Rodriguez Zapatero (PSOE) presidente zela, hamabost urtetik 25era handitu zuen progresiboki pentsioaren zenbatekoa kalkulatzeko zenbat urte kontuan hartzen diren —2022tik dira 25 urte—. Epe hori luzatzea proposatu zuen Escrivak, baina UPren eta sindikatuen ezetzak konpromiso batera behartu du. Ondorioz, bi sistema izango dira hurrengo hogei urteotan, eta langileak gehien komeni zaiona aukeratu ahal izango du: azken 25 urteak, edo azken 29 urteetatik 27 urterik onenak —berez, 24 hilabete txarrenak kendu ahal izango ditu, hilabeteak baitira erreferentzia—.

Azken kalkulu hori ere progresiboki jarriko da indarrean, 2026tik aurrera eta hamabi urtez. Teorian mesede egiten die lan bizitza zatituagoa izan dutenei, enplegua galdu dutenei eta zaintza kontuengatik enplegua aldi baterako utzi dutenei. Hiru langiletik bat, Escrivaren arabera. Ulertzen denez, hura izango da indarrean hogei urteetako trantsizioa bukatzen denean.

Kotizazio hutsuneak: konpentsazioak, gora

Beren lan ibilbidean hutsuneak dituztenek —emakumeak, batik bat— konpentsazio hobeak izango dituzte. Proposamenaren arabera, lehenengo lau urteetan Gizarte Segurantzak %100 beteko lituzke kotizazio hutsuneak, eta %50arekin gero. Gainera, besteren kontura lan egiten duten emakumeen kasuan gutxieneko oinarriaren %100 bere gain hartuko luke bosgarren urtera arte, eta % 80 seigarren eta zazpigarren urtera arte.

Horrez gain, genero arrakalaren osagarria %10eko igoera izango luke bi urtez, 2024tik 2026ra, urteko errebalorizazioarekin batera. Aurten 30,4 euro dira seme edo alaba bakoitzeko, 121 euroren mugarekin, eta batez ere emakumeek jasotzen dute.

Kotizazioak: handitu egingo dira, batez ere soldatarik handienak

Pentsio sistemaren defizita estaltzeko tresna kotizazioak bi modutara handitzea izango da.

Batetik, MEI belaunaldien arteko elkartasun errekargua handitu egingo da. Hasiera batean hamar urterako neurria da, baina orain 2050era heltzea da helburua. Aurtengo urtarrilean aplikatu da lehen aldiz, eta horren bitartez 0,6 puntu handitu dira gizarte kotizazioak —Gizarte Segurantza finantzatzeko soldatetatik ateratzen den zatia—: 0,5 puntu enpresaren zatia (kotizazio oinarriaren %24,1) eta 0,1 langileena (%4,8). Erreforma indarrean jartzen bada, beste 0,6 puntu haziko da: %24,6 pagatuko dute enpresek eta %4,9 langileek. Progresiboki igoko dute, hamarren bat urtean 2029. urtera arte.

Bigarrenik, handitu egingo da soldata handien gehienezko kotizazioa. Gaur egun urteko kotizazio oinarriaren 53.958 euroraino kotizatzen da —4.495 euro hilean—, eta hortik gorako zatiarengatik, ezer ez. 2024 eta 2050 artean urtero KPI gehi 1,2 puntu handituko da gehienezko oinarria, 70.000 eurora heltzeko (+%30) epe horren amaieran.

Gehienezko pentsioak ere handituko dira, baina motelago eta gutxiago: KPI gehi 0,0115 puntu urtero 2050erako, eta gehiago 2051-2065 epean..

Gainera, gobernuak elkartasun kuota bat proposatu du kotizatzen ez duten soldata handienen zatiarentzat. Modu progresiboan igoko litzateke hori, %1ekoa izango litzateke 2025ean, eta %6ra iritsiko litzateke 2045ean.

Pentsio txikiak: batez besteko errentaren %60

Sindikatuen eta ezkerreko bazkideen babesa lortze aldera, pentsio txikiak gutxika handituko dituzte. Bikotekidea sostengatu behar duenaren pentsioa bi helduren familia baten batez besteko errentaren %60 iritsi beharko du 2027rako.


Summary: Etika Batzordean salatzaileen anonimotasuna urratu dela salatu du EH Bilduk. Josu Estarronaren iritziz, horrek erakusten du batzordeak ez duela «ezertarako balio»

EH Bilduk salatu du Eusko Jaurlaritzaren Etika Publikorako Batzordeak ez duela bete salatzaileen anonimotasuna babesteko duen beharrizana eta, horren ondorioz, koalizioaren legebiltzarkide batek mehatxuak jaso dituela. Gainera, batzorde horretako buru den Olatz Garamendi Gobernantza Publiko eta Autogobernu sailburuari gertatutakoaren jakitun egon eta hala ere ezer ez egitea leporatu diote.

EH Bilduko legebiltzarkide Unai Fernandez de Betoñok esan duenez, berak Garraio Plangintzako zuzendari Ivan Pedreiraren kasua eraman zuen Etika Batzordera, haren jokabidea okerra izan zelakoan. Fernandez de Betoñok egindako salaketa horren ondorioz, batzordeak gaitzetsi egin zuen Pedreiraren jokabidea, «etika kodea ez betetzeagatik».

Etika Batzordeko kideek obligazioa dute lan horretan jasotzen duten informazio guztia sekretupean gordetzeko, eta, beraz, Pedreiraren kontrako salaketa nork egin zuen ere batzordekideek baino ezin zuten jakin. Baina, batzordeak ebazpena egin eta bederatzi egun geroago, Fernandez de Betoñok Pedreiraren abokatuaren mezu elektroniko bat jaso zuen: han, abokatuak auzitara eramatearekin mehatxu egin zion.

Hori guztia 2022ko uztailean gertatu zen. Geroztik, eta EH Bilduko legebiltzarkideek esan dutenez, Garamendik ez du «ezer» egin auzia argitzeko, nahiz eta horren jakitun egon, abokatuak hari ere bidali ziolako Fernandez de Betoñori igorritako mezua: «Pedreiraren kasua salatu zuenaren izena filtratu dela jakinda, legebiltzarkide batek bere organoan egindako salaketaren ondorioz mehatxua jaso duela jakinda, atzamar bat bera ere ez du mugitu», esan du Josu Estarrona legebiltzarkideak; «salatuak salatzaileak baino hobeto babesten ditu».

Hori ikusita, Estarronak iragarri du gaia legebiltzarreko kontrol saiora eramango dutela, eta Garamendiri eskatu dio identifika dezala «salatzaileen anonimotasuna bermatzeko obligazioa urratu duen batzordekidea», eta ondoren «dagozkion neurriak hartzeko».

Sinesgarritasuna, kolokan

Estarronak esan duenez, batzordearen sinesgarritasuna «kolokan» dago: «Agerikoa da sailburua ez dela Etika Batzordean dituen funtzioak behar bezala betetzen ari, eta funtzionatzeko modu honekin batzordeak berak ez duela ezertarako balio». Haren iritziz, batzordearen eginkizuna, «praktika desegokiak detektatu» ordez, «Jaurlaritzaren jarduera zuritzea» da. Horregatik, «organo independente bat» sortzeko eskatu dute.


Kirolaren ezkutuko aldeaz

Summary: Kirolaren ezkutuko aldeaz. Garazi Karrera Lopetegik 'Aldageletan' izeneko podcasta sortu du gradu amaierako lan gisa; kirol jarduerak sor ditzakeen zenbait arriskuz ohartarazi nahi du saioetan.

Kirolak berari onura asko ekarri dizkiola dio Garazi Karrera Lopetegik (Irura, 2001), baina gertutik ezagutu ditu hainbat arrisku ere: «Antsietate garai bat bizi izan nuen, eta kirola izan zen nire salbazioa. Kirola eginez botatzen nituen estresa eta nire tentsio guztiak. Burua askatzeko balio izan zidan, baina une bat iritsi zen non obsesionatu egin nintzen. Pisua galtzea ekarri zidan, eta laguntza behar izan nuen». EHUn Ikus-entzunezko Komunikazio ikasketak egin zituen gerora, eta EITBko kirol erredakzioan ere jardun du: «Zuri gertatzen zaizunean, iruditzen zaizu bakarra zarela, kirolaz esaten den guztia polita izaten delako, baina irratian praktikaldia egin dudanean jabetu naiz kirolari profesionalek ere bizi dituztela horrelako egoera zailak». Aldageletan podcasta sortu du Karrerak horri guztiari buruz hitz egiteko, gradu amaierako lan gisa.

Ezkutuan geratzen diren eta kirolarekin lotuta dauden alde horiek argitara ekartzeko asmoa du Karrerak irratsaioetan. «Tabu handiak daude, kirola lorpenekin lotzen dugulako beti, sariarekin eta irabaztearekin. Beti ez da hala gertatzen, ordea. Beraz, aldageletan egiten den ezkutuko lan horri guztiari balioa eman nahi diot». Karrerak podcastean egiten dituen elkarrizketekin zantzu batzuk ere eman nahi ditu, entzuleak bere buruari begiratu eta antzeman diezaion noiz hasten den kirolaren neurria gainditzen. «Gonbidatuko ditut psikologo, nutrizionista eta bestelako adituak ere. Haiei entzunda jabetu gaitezke zerbait ez doala ondo, edo ondoan duen norbait hasita dagoela kirolarekin obsesionatzen».

Hain zuzen, kirolariek jasan ohi duten presioaren inguruan mintzatu da Karrera Aldageletan irratsaioaren lehen atalean, Aritz Olagoi psikologoarekin. Markel Alberdi igerilaria ere gonbidatu zuen beste batean; antsietateagatik, uko egin zien 2016ko Rioko Olinpiar Jokoei. «Markelek sufritutako horrekin irakaspen bat atera eta egitasmo bat jarri du martxan. Aberasgarria iruditzen zait horrelako egitasmoen berri ematea», esan du Karrerak.

Zortzi atal, uztailera arte

Otsailean hasi eta ekainera arte, hilean podcastaren bina atal kaleratuko ditu kazetari irurarrak. Aurrera begira, kulturismoaz eta transexualitateaz hitz egiteko asmoa du, besteak beste. Badaki ez direla jendaurrean hitz egiteko gai errazak: «Delikatuak dira gai horiek, eta ez dut hanka sartu nahi». «Oreka mantentzen» saiatzen dela esan du. «Eta kontzeptuak bereziki zaintzen ditut. Gonbidatuek, azken batean, oso gai pertsonalen inguruan jarduten dute, eta badakit ez dela samurra kontu horien inguruan publikoki hitz egitea». Berari «desikastea» dagokiola zehaztu du. «Aurrez jendea ez epaitzea eta gonbidatuak eroso sentiaraztea. Podcasta horretarako toki aproposa dela uste dut».

Orain arte, ate joka ibili denean, «harrera bikaina» egin diotela dio Karrerak, eta sumatu duela jendeak baduela gai horien inguruan hitz egiteko gogoa, «baldin eta horretarako espazio eroso eta konfiantzazko bat topatuz gero». Donostiako Tabakaleran egiten ditu grabazio lanak, eta Spotify plataforman publikatzen ditu ondoren. «Podcast bakoitzaren iraupena aldakorra da, baina konturatu naiz jendeak nahiago dituela saio luzeak. Gai hauek aukera hori ematen dute».

«Grabazioaren aurreko lana» egiten zaio zailena Karrerari. Gonbidatuak lotzen eta gidoia prestatzen ematen du denborarik gehiena. «Behin lan horiek eginda, elkarrizketarekin gozatzen dut gehien. Polita da gonbidatuekin sortzen den harreman hori». Kulturismoan aritzen diren bi lagun gonbidatu zituen azken podcastean. «Eta haiek esan zidaten beste inon egin gabeko galderak egin nizkiela nik. Poztekoa da hori entzutea, esan nahi baitu lortu dudala hasieran nuen helburua: maiz ezkutuan geratzen diren kirolaren beste alde horiek bistaratzea».

Ikuspegi feminista

Irura Moretuz talde feministako kide ere bada Karrera, eta nabarmendu du ikuspegi feminista batetik egindakoa izango dela Aldageletan podcasta. «Iruditzen zait beti gabiltzala emakumea eta kirola binomio horrekin bueltaka. Nik gaia ez dut bere horretan landuko, baina atal guztietan hartuko dut aintzat». Kirolaz eta kontziliazioaz hitz egingo duela aurreratu du. «Eta, noski, amatasunaz, baina baita aitatasunaz ere. Izan ere, kirolaren inguruan dauden oztopoak ez ditut emakumeekin bakarrik lotu nahi».

Karrerak ez du baztertu ekainetik aurrera ere Aldageletan podcastarekin jarraitzea. «Aukera, denbora eta gogoa baditut, jarraituko dut», ziurtatu du.


Summary: Akordioa eginda, Vulcanizados Zuloagan amaitu dute 21 hilabeteko greba. Lan hitzarmen propioa izango dute, Espainiako kimikako sektoreko itunaren ordez. Soldatak %17 inguru igoko dizkiete langileei.

Urte bat eta bederatzi hilabete. Denbora hori iraun du Zaratamoko (Bizkaia) Vulcanizados Zuloagako greba mugagabeak. ELA sindikatuak eta zuzendaritzak akordioa egin dute, eta lan hitzarmen propioa izango dute enpresan, lehenengo aldiz. Euskal Herrian indarrean zegoen grebarik luzeenetako bat zen Vulcanizados Zuloagarena, Novaltiakoarekin batera —hiru urte eta erdi daramatzate—.

Orain arte, Espainiako industria kimikoko lan ituna aplikatu diete Vulcanizados Zuloagako langileei —sektore horretan ez dago itunik Euskal Herrian—. Zaratamoko lantegian autogintzaren sektorerako egiten du lan, eta 44 langile aritzen dira.

ELAk azpimarratu duenez, akordioari esker, aurreko hitzarmeneko baldintzak «nabarmen» hobetuko dituzte. Soldatei dagokienez, soldatarik txikiena dutenek (greban zeuden langile gehienek) %17 gehiago kobratuko dute. Orain arte, 17.159 eta 20.688 arteko soldata gordina jasotzen zuten urtean; 1.000 euro pasatxo hilabetean.

Horrekin batera, gaueko lanaren plusa %20 baino gehiago handituko diete. Gaixotasun arrunten bajen osagarriak hobetu dizkiete. Larunbat eta igandeetako lanak arautu eta konpentsatuko dizkiete. Jaiegunetan ez dute lanik egin behar izango. Eta laneko osasunaren arloan hobekuntzak adostu dituzte. Hitzarmen berria 2024ko abenduaren 31ra arte egongo da indarrean, eta 2025etik aurrera enpresaren esparruan negoziatzen jarraitzeko bermea jasotzen du.

ELAk azpimarratu duenez, «grebalarien indarra eta batasuna» funtsezkoa izan da «nahi baino gehiago iraun duen gatazka bati» amaiera emateko. «Langileek agerian utzi dute antolaketaren, borrokaren eta grebaren garrantzia».


Summary: «Politikoki ez bada konpontzen, luze iraun dezake presoenak». Elkartasuna eta Laguntzak elkarteak antolaturik, euskal preso eta iheslarien aldeko kontzertua eginen dute gaur, Ezpeletan, zigorren, auzibideen, baldintzapeko askapenen eta kartzelen gastu zama andanari buru egiteko.

Euskal preso eta iheslarien aldeko kontzertua eginen dute gaur Ezpeletan. Etxerat-en datuen arabera, 147 preso dira espetxeetan, eta hamalau etxean preso. Frantziako Estatuak Lannemezango (Okzitania) presondegian atxikitzen ditu gizonak, eta hamabi dira. Paris ondoko Reau-ko emazte presondegian, berriz, bi euskal preso dira atxikiak. Xantiana Cachenaut (Baiona, 1978) eta Maritxu Paulus Basurko (Baiona, 1972) abokatuek segitzen dituzte kasu franko: euroaginduak, baldintzapeko askapenak, Fijait fitxategia…

Auzibiderik baduzue, oraindik, zintzilik?

Xantiana Cachenaut: Txosten bat gelditzen da instrukzioan, oraindik itxia ez dena: Faisan deitu den auzia da. 2006tik da zintzilik. Bi aldiz galdegina dut artxibatzeko, eta erantzunaren zain nago, oraindik.

Zenbat pertsona dira txosten horretan sartuak?

Cachenaut: Batzuk hil dira geroztik. Bizirik direnetan, lau.

Espainiak igorri euroaginduak ere segitu behar dituzue.

Cachenaut: Euroaginduak baditugu dezente. Gaur egun, gure lanaren erdia dira euroaginduak edo anpliazioak. Euroaginduetan ikusten dugu Espainian afera zaharren ateratzen ari direla. 2018an, Frantziak bere artxiboak eman zizkion Espainiari. Horietan oinarritzen dira euroaginduak eta anpliazioak ateratzeko.

Zenbat euroagindu dira?

Cachenaut: Garikoitz Aspiazu Rubinaren kontra, hasieran, 11 ziren. Batzuk ukatuak izan dira. Prozeduran gelditzen dira oraindik zortzi. Apirilean eginen da epaiketa. Mikel Karreraren kontra bi euroagindu badira. Apirilean epaitzekoak horiek ere. Anpliazioak hamar bat ditugu.

Euroagindua onartua denean, Espainiara eramanak dira?

Cachenaut: Denbora batez Espainiara eramaten dituzte, epaituak izateko. Preso horiek askotan mugimenduan dira: edo Parisera, edo Espainiara.

Frantziak igorri artxiboetarik, zer argudiorekin irekitzen dituzte afera zahar batzuk?

Cachenaut: Frantzian epaituak izan ziren [ETA] erakundean izan zuten arduragatik. Hori erabiltzen dute errateko, Espainian, hainbat ekintzaren arduradun direla. Ez dute elementu materialik ematen, baina erraten dute: «Arduradun zenez, hark agindu ditu ekintza, hau, hori, hura». Ekintza bakoitzeko euroagindu bat bidaltzen dute.

Ibon Fernandez Iradiri onartu zioten, urrian, Martuteneko (Donostia) presondegira joatea.

Maritxu Paulus Basurko: Bai, eta ez da bakarra. Hori lehen ere egiten zen. Ibon Fernandezen kasuan, justuki, Europan badugu errekurtso bat jarria Frantziaren kontra, ez baitu onartu eskatu genuen kondenaren suspentsioa [Fernandez Iradi esklerosi anizkoitzaren gaitz larriak joa da]. Europako auzitegiak onartu zuen errekurtsoa —zaila da lortzea; Europan errekurtsoen %95 ez dira onartuak—, eta pentsatzekoa da ondoko hilabeteetan izanen dela epaiketa.

Frantziako Estatuan diren presoen zigorrak zenbatekoak dira?

Cachenaut: Bizi guziko bi kondena dituen bat; hiru, 30 urteko zigorrarekin, eta beste guztiak, 20 eta 30 urte bitartekoekin.

Azken euskal presoak noiz atera daitezke?

Cachenaut: Bizi guztiko kondena duenarentzat [Mikel Karrera Sarobe], ezin da erran. Gainera, Espainian txosten dezente ditu. Politikoki ez bada konpontzen, luze iraun dezake. Besteentzat ere ezin da jakin, Espainian baitituzte prozedurak haien kontra. Prozedurarik ez dutenentzat, badakigu; hiru dira.

Paulus Basurko: Karreraz aparte, Frantziako Estatuan 2029. eta 2032. urteen artean kondena bukatuko duten azkenak lau preso dira. Ez da bihar bukatuko, beraz. 2029a baino lehen aterako lirateke besteak.

Cachenaut: Zehaztu behar da gaur egun Europako zuzenbidean kontuan hartu behar direla beste estatu batean bete kondenak. Euskal aferetan ez da hola pasatzen. Espainiak ez du betetzen arau hori. Europako legearen urraketa harrigarria da.

Baldintzapean aske direnak zer egoeratan dira?

Paulus Basurko: Bi ditugu baldintzapean aske: Frederik Haranburu Txistor eta, berriki, Mikel Barrios. Gero, bi baditugu probaldian [aztaleko elektronikoarekin]: Jakes Esnal eta Jon Parot. Urrian geratuko dira baldintzapean aske. Behartuak dira lan bat ukaitera, bizilekua justifikatzera, Frantziako lurraldetik ez ateratzera, manifestaldietan ez agertzera, hainbat jenderekin ez elkartzera.

Presoek biktimen kalte ordainak ordaindu behar dituzte.

Paulus Basurko: Gehienek kalte ordain asko dituzte pagatzeko; eta ari dira. Batzuek ez dute kalte ordain hori egiten, baina, dena den, hor da. Egun batez, arazoa beharko da konpondu.

Cachenaut: Zorra bukatu arte hartzen ahalko dizkiete ondasunak.

Paulus Basurko: Eta zor hori, pertsona hiltzen denean, ondokoei helduko zaie, ondoriotasuna onartua bada. Halere, biktimek jadanik jaso dituzte kalte ordainak, Frantziako Estatuak baduelako sistema biktimei pagatzeko.

Ekintzaile islamistentzat pentsatu Fijait fitxategian izateak behartu hertsadurak badira?

Paulus Basurko: Fijaiteko obligazioak izugarri handiak dira: etxea aldatzen duzun oro jakinarazi behar duzu; hilabetero justifikatu non zaren, polizia etxera joanez. Hori, hamar urtez. Frantziako lurraldetik ateratzeko, abisatu behar duzu zehaztuz zenbat denboraz eta nora joanen zaren —hamabost egun lehenago—. Erran nahi du Irunen lan egiten duen batek bizi guzia pasatzen duela abisatzen. Komisarietan ohartu dira ezin zela kudeatu, eta adostutako prozedurak lortu dituzte.

Peio Irigoienen Fijait auzia zertan da?

Paulus Basurko: Europara jo dugu, eta harekin ere pasatu dugu filtroa; onartua izan da. Instrukzioa bukatzen ari da, eta epaiketa epe ertain batean izanen da.


Summary: Oroitzapenerako eta Aitorpenerako Koadernoak eman dizkie Jaurlaritzak ETAren biktimei. Erabat argitu ez diren kasuetako 52 biktimaren aitortzak prestatu ditu Gasteizko gobernuak, eta horietako 11ri eskura eman dizkie Gasteizen egindako ekitaldi batean. Nerea Melgosa Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak «barkamena» eskatu die, «erakundeak ez zutelako jakin gertu egoten».

Oroitzapenerako eta Aitorpenerako Koadernoen bigarren sorta banatu du Eusko Jaurlaritzak ETAren biktimei seniden artean. Erabat argitu ez diren kasuen arteko 52 biktimarentzako aitortzak prestatu ditu gobernuak, eta horietako 11ren senidei eskura eman dizkie gaur, haien oroitzapen eta aitortzaren ikur gisa; ETAren atentatuen harira bizi izandakoaren testigantzak eman dituzte hiruk, Gasteizko Goiuri jauregian egindako ekitaldian. «Ezin dizuegu egia judiziala eskaini, baina egiarekin dugun konpromisoaren sinboloa da hau», esan die Nerea Melgosa Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak.

Horrelako beste 87 aitortza koaderno iritsarazi dizkie Jaurlaritzak ETAren biktimen senideei gaur baino lehen, eta goizeko ekitaldian hunkiturik azaldu die Melgosak han izan diren biktimei eta elkarteei, besteak beste AVTri eta Coviteri, «egiak» ez duela «preskribatzen», eta «exijentzia morala» dela egiari ekarpena egin nahi dion «ororentzat». «Egia duen memoria nahi dugu biktimei begietara begiratzeko, eta esateko hilketa horiek bidegabeak izan zirela», erantsi du.

Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk sinatutako dosier banaketen ekitaldian euren bizitza eta sentipenei buruz aritu dira hiru biktima. Adeli Becerrak haren anaia Joaquin Becerraren hilketa eta haren ostekoak esplikatu ditu, 1980ko Amurrion (Araba). «Bizitza osoa aldatu zigun. Nire amaren ondoan tirokatu zuten, eta, gero, bidea egin behar duzu berriro, baina dena da desberdina eta gogorra», kontatu du.

«Eskertzekoa da omenaldi hau baina oso berandu iritsi da. Gure ama 1993an hil zen, eta ez zuen jaso horrelako aitortzarik», azaldu du Ruth Dovalek, Juan de Dios Doval aitaren hilketaren nondik norakoak helarazi dituenean. 1980an hil zuten Donostian hura. EHUko irakaslea zen eta UCD alderdiko karguduna. Jose Ignacio Ustaranek, berriz, esplikatu du «Andaluzian beste bizitza bat» eraikitzeko aukera izan zuela familiak Gasteiz utzi zuenean, izen bereko aitaren aurkako atentatuaren ondoren. 1980an hil zuten hura ere, «hiru kaputxadun etxera sartu eta hiltzera eraman ondoren». «Aita eta ama UCDkoak ziren, eta ama zen kargu garrantzitsuagoa zuena; jakinarazi zien kaputxadunei, baina aita eraman zuten».

«Ez dago azalpenik»

«Ez dago hilketa bat justifikatzen duen arrazoirik gertatu zitzaizuena azaltzeko, ez kausa politikorik, ez bestelakorik. Ez zegoen. Ez dago, eta ez da egongo», esan die biktimen senideei Melgosa sailburuak. Ekitaldia hasieran, bertan egon den senide bati erreparatu dio Melgosak aditzera emateko harekin baduela aspaldiko harremana, eta une batez asko hunkitu da. «Barkatu erakundeak ez zutelako jakin gertu egoten; barkatu, benetan», esan die Goiurin elkartutako guztiei.

Terrorismoaren biktimen Europako Egunaren harira biktimei esan die «hilketa guztiak guztiz bidegabeak» izan direla. «Terrorismoaren biktimen ama, emazte, alaba eta ahizpa guztiek zergatik galdera egin diote beren buruari; negar egin eta min bera sufritu dute. Eta ziur nago guztiek etorkizun bera nahi dutela: indarkeriarik gabeko eta bake etorkizuna».

Ekitaldia bukatu aurretik, banan-banan jaso dituzte oroitzeko dosierrak Gasteizera bildutako 11 biktimen senideek, haien senitarteko hilen argazkiak eta izenak proiektatzen zituzten bitartean. Bi dantzariren agurrarekin amaitu da «ekitaldi xumea, baina bihotzetik egina», Pili Kaltzada hura aurkeztu duen hizlariaren esanetan.


Summary: «Gabezia bat dago: programatzaileek ez dituzte topatzen andre musikariak». Emakumezko musikari erreferenteak ezagutarazteko sortu zuten ESAS Emakume Sortzaileen eta Artisten Sarea elkartea Natalia Sanchez, Nekane Diaz eta Ane Legarretak. Aldundiaren Zirgari saria jaso berri dute.

Hiru lagunek abiatu zuten ESAS Emakume Sortzaileen eta Artisten Sarea, orain dela bi urte, eta ehun kolaboratzaile inguruko amarauna sortu dute dagoeneko, hainbat diziplina artistikotako profesionalekin batera. Mugarriak bilduz joan dira: formatu txikiko kontzertuekin ekin zioten bideari, eta orkestra bat osatu dute jada. Pasa den asteartean, Bizkaiko Foru Aldundiaren Zirgari saria jaso zuten, Bilbon. Bi urteren ondoren, andre musikariak ezagutarazten eta erreferenteak helarazten jarraitzen dute Ane Legarreta orkestra zuzendariak (Galdakao, 1994), Natalia Sanchez txirula jotzaileak (Bilbo, 1993) eta Nekane Diaz kultur kudeatzaileak (Bilbo, 1991).

Zergatik sortu zenuten ESAS, Emakume Sortzaileen eta Artisten Sarea?

Ane Legarreta: Emakumezko erreferenteen bila, elkar ezagutu genuen. Partekatu genituen bakoitzak bere arloan ikusten genituen zailtasunak emakumeak aurkitzeko: zuzendaritzan, interpretazioan, konposizioan… Erabaki genuen proiektu polita zela emakumez osaturiko orkestra bat osatzea. Baina horrekin bakarrik ez genion arazoari aurre egiten: bidean zailtasunak aurkitu genituen espezialitate konkretuetako musikariak topatzeko. Horrek motibatu gintuen elkartea sortzeko.

Natalia Sanchez: Gure ideia zen erreferenteak jartzea agertokien gainean eta atzean. Adibidez, Ane orkestra zuzendaria da, baina pentsatzen zuen ezingo zela zuzendaria izan, inoiz ez zuelako ikusi agertoki gainean emakumezko zuzendari bat.

Zergatik da hain zaila andre musikariak topatzea?

Sanchez: Uste dut zeozer historikoa dela. Historian, emakumeek etxean bakarrik egiten zuten musika, eta itxura ona emateko baino ez. Hori transmititu da. Gaur egun, profesionalizatuta egon arren, arrasto batzuk geratzen dira. Adibidez, instrumentu batzuk ez dira femeninotzat jotzen; haizezkoak, esaterako. Edo biolontxeloa jotzen zuten andreak ezin zuten hanka-zabalik egon.

Legarreta: Edo perkusioan beti pentsatu izan da indar gehiago behar dela. Edo haize metala jotzeko biriken ahalmen handiagoa behar dela… Baina ez da horrela. Natalia zeharkako txirula jolea da. Ez da fisionomiaren kontu bat.

Nekane Diaz: Agertokiaren atzean ere, badaude halako usteak. Ekoizpen lan batzuk gizonei lotuta daude, uste baita indarra eduki behar dela, baina ez da horrela. Ni ekoizpenaz eta komunikazioaz arduratu izan naiz, eta gizonez inguratuta egon izan naiz. Pentsatu ere ezin zenuen egin postu horietara hel zitezkeenik.

Zer-nolakoa izan zen harrera hasieran?

Sanchez: Titularra gogoratzen dut: “Ane Legarreta: ‘Egun batean, emakumez osatutako orkestra bat edukitzearekin amestu nuen'”. Harrera oso ona izan zen, orokorrean. Jendeak gabezia bat ikusten du, eta guk egunero aldarrikatzen dugu, hilabetero, ez soilik martxoan. Erabaki genuen Martxoaren 8a egun aproposa dela gure proposamena aurkezteko. Baina, nahiz eta harrera oso ona izan, bi urte eman ditugu orkestra sortzeko. Hasierako proiektuak oso txikiak izan ziren.

Diaz: Ganbera musika, formatu txikia…

Legarreta: Egia da elkartea sortu dela gabezia bati aurre egiteko. Guk behar bat jaso dugu antzokietatik, jaialdietatik, antolatzaileen partetik. Programatzaileek ez dituzte emakumeak topatzen. Elkartea sortu dugu behar horri erantzuteko. Gure espezialitatea musika klasikoa da, baina aukera eduki dugu beste espezialitate batzuekin ere lan egiteko: musika klasikoa fusionatu dugu rockarekin, folkarekin…

Beraz, badago interesa programatzaileen aldetik?

Sanchez: Bai. Adibidez, deitu izan digute [Bilboko] udaletik esateko deialdiren batera ez dela emakumerik aurkeztu, eta ea horretan lagun genitzakeen.

Diaz: Batzuetan, eztabaida dago, ematen baitu andreen ikuskizunak apur bat behartuta sartzen dituztela. Ekintza positiboko politikak oso ondo daude, baina batzuetan zenbait gauza sartze hutsagatik sartzen dituzte. Zaila da kalkulatzea eta asmatzea. Beste batzuek diote soilik emakumeen orkestra bat egitea diskriminatzailea dela gizonenganako. Bi alde horiek ere badaude.

Emakumeen falta bereziki nabarmena da musika klasikoan, beste diziplina batzuetan baino gehiago?

Diaz: Beste arlo batzuetara estrapola daiteke, baina musika klasikoan beste garai bateko ereduei jarraitzen diegu. Musikaren beste diziplina batzuetan, agian, beste joera mota batzuk daude. Baina musika klasikoa nabarmenki maskulinizatuta dago. Lengoaiari dagokionez ere, molde maskulino bat gailentzen da, eta oso asumituta dago.

Ikasleen artean, andre asko daude. Profesionalizatzen hasten diren heinean, baina, badirudi bidean galtzen direla. Zer gertatzen da?

Sanchez: Ez dakigu. Eta ondo legoke maizago ikertzea zer gertatzen den. Guk begiratu ditugu ikerketa batzuk: hasten dira ume pila bat —batez ere, neskak—, eta, aurrera joan ahala, gero eta ume gutxiago daude, musika arloa oso exijentea baita, eta aldatuz doa: heltzen zara profesionalizatzera, begiratzen duzu ingurura, eta emakume horiek desagertu egin dira. Guk elkarrekin ikasten genuen kontserbatorioan, eta hori nabaritu dugu; non gelditu dira beste guztiak?

Diaz: Bestalde, agian, gure kontua ere bada. Agian, bururatu ere ez zaigu egiten urrats gehiago egitea profesionalizazioan, edo exijenteegiak gara geure buruarekin, edo inpostorearen sindromeagatik izan daiteke…

Legarreta: Edo ikusten dugulako beste bide batek egonkortasun handiagoa emango digula musikak baino…

Ezkerretik hasita, Nekane Diaz, Natalia Sanchez eta Ane Legarreta, Bilboko BBK Aretoan, Zirgari garaikurrarekin. Raul Bogajo / FOKU

Irakaskuntza da bide horietako bat?

Sanchez: Irakaskuntzan, emakume gehiago daude. Balantza orekatuagoa dago han.

Diaz: Gure pertzepzioak eta esperientziak dira, baina ikerketak ere badaude. Elkartea sortu genuen diskurtso biktimista baztertzeko eta egitateetan oinarritzeko: datu zehatzez hitz egin dezakegu. Hori sustatzen ari gara. Batzuetan zaila da datu objektiboak aipatzea.

Gaztea izatea ere beste oztopo bat da musika klasikoan?

Legarreta: Beti esaten dugu gauza bera: gazteak orain izango gara, baina emakumeak, beti.

Sanchez: Gazteak gara; baina zer da gazteak izatea? Beste lanpostu batzuetan, edo, agian, gizon bat, ez da gazte ikusten adin berarekin. Ez diote esaten: «Tira, txiki, bihar arte».

Eta zuei esaten dizuete halakorik? Antzeman duzue paternalismoa?

Diaz: Bai, asko. Ni ez nintzen batere jabetzen oztopoak eduki nitzakeela emakumea izateagatik. Uste nuen nire itxuragatik zela, edo gaztea izateagatik. Lehen, ilea luzeago eramaten nuen, eta moztu egin nuen nagusiagoa emateko. Baina konturatu nintzen emakumea izateagatik zela.

Elkartearen beste zutabeetako bat da konpositoreak ezagutaraztea. Zer aurkitu duzue?

Sanchez: Alde batetik, plataforma bat ireki genuen, proposamenak bidal zitzaten. Eta asko konpositoreak izan ziren: pila batek bidali zuen bere curriculuma, edo ideiak… Obrak enkargatu ditugu, estreinatu ditugu, emakume konpositoreekin lan egin dugu eskuz esku, eta oso lan interesgarriak izan dira.

Legarreta: Iraganeko konpositoreak aurkitzeko, zailtasunak izan ditugu, gutxi izan baitira. Eresbilekin egon gara harremanetan; katalogo bat lantzen ari dira, baina oso gutxi aurkitu dituzte. Partiturak eskuizkribuetan daude, ez daude edizio berriak eginda, ez dituzu grabazioak aurkitzen… Emakume konpositore asko galdu egin dira. Orain badago joera haien bizitzak biltzeko, baina oraindik lana dago egiteko. Batzuen obrak jo ditugu: Maria Luisa Ozaita, Emma Chacon, Emiliana Zubeldia…

Zer-nolako ikusleak izaten dituzue?

Legarreta: Gizonezkoak ere etortzen dira. Getxoko Muxikebarrin izandako zikloan, askotariko jendea etorri zen.

Sanchez: Bilborocken ere denetarik izan genuen. Bilboko San Frantzisko auzoko elkarte batekin ibili ginen lankidetzan, eta publikoa oso interesgarria izan zen. Gainera, zikloa oso ezberdina zen: kontzertu bat erdi rocka zen, beste bat garaikidea, eta Neomak taldea ere egon zen.

Legarreta: ESASek berez dituen helburuez gain, ziklo bakoitzean beste helburu sozialak bilatzen ditugu. Esaterako, Bilborockeko saioan, ahalegindu ginen musikara erakartzen musika hain eskura ez duten soslaiak; adibidez, San Frantziskoko gazteak.

Diaz: Lan didaktikoa ere egiten dugu. Obretako asko sortu berriak direnez, testuingurua jartzen diegu, publikoak ulertu dezan zer entzungo duen, nondik datorren…

Sanchez: Konpositoreak ere ipini ditugu agertokian beren obrez hitz egiten: azaltzen dute konposizio prozesua, eta gero obra interpretatzen da. Publikoak eskertzen du hori.

Hemendik kanpo ere interesa dute proiektuan?

Diaz: Beti bilatu izan ditugu Euskal Herriko erreferenteak. Bikain dago ikustea beste lurralde batzuetara ere estrapola daitekeela. Baina ez zen hasierako ideia izan, interesgarriagoa iruditzen baitzaigu gauza zehatzak lantzea.

Arropak ere badu garrantzia.

Diaz: Guztioi inposatzen digute pinguino beltzaren mozorroa. Nik horren inguruan egin nuen karrera bukaerako lana. Arroparekin asko adieraz daiteke.

Sanchez: Nik beti eduki ditut gizonezko irakasleak; bakarra izan da emakumea. Esan didate azazkalak ez margotzeko, kopeta ilerik ez eramateko… arreta ez desbideratzeko. Orkestra proba bat egitera joan nintzenean, andre batek esan zidan nola jantzi behar nintzen, segun tribunalean gizonak edo emakumeak zeuden.

Legarreta: Zailtasun handia dugu arropa aukeratzeko orduan. Behin baino gehiagotan esan didate ea prakak behar ditudan boterea erakusteko; eta, soinekoa eraman dudanetan, gehiago komentatzen da oso eder egon naizela, musikaren kalitatea baino.


Summary: 2030erako energia kontsumoa %11,7 gehiago murriztea adostu du Bruselak, 2020ko aurreikuspenekin alderatuta. Europako Kontseiluaren eta Parlamentuaren artean adostu dute neurria, baina 27 estatuen eta Europako Parlamentuaren onespena behar dute oraindik.

Energia kontsumoari balazta jarri nahi dio Europako Batasunak, eta 2030erako energia kontsumoa %11,7 gehiago murriztea du helburu. 2020an egin zituzten energia kontsumoaren 2030erako azken aurreikuspenak, baina klima larrialdiaren larritasuna ikusita eta egoera geopolitikoak hauspotuta, kontsumoa are gehiago murriztu nahi dute orain.

Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren artean adostu dute energia kontsumoaren muga berria, baina oraindik 27 estatu kideek eta Estrasburgoko (Frantzia) parlamentuak onartu behar dute.

Estatu kide bakoitzak bere aldetik hartu beharko ditu energia kontsumoa murrizteko neurriak, eta gobernu bakoitzak energia eta klima planak berritu beharko ditu aurten edo datorren urtean. Europako Batzordeak energia kontsumoaren murrizketa adierazgarri edo orientagarri bat jarriko dio herrialde bakoitzari, eta gehienez %2,5 aldendu ahal izango dira. 2030ean Europako Batzordeak kalkulatuko du ea herrialde bakoitzak hartutako neurriak batuta %11,7ko helburua lortu den.

Hala ere, amaierako energia kontsumoa hartuko da kontuan kalkulu horietarako, hau da, erabiltzaileek egindako kontsumoa. Beraz, energiaren produkzioan eta horniketan egindako kontsumoa ez da kontuan hartuko.


Summary: Pintaketa matxistak eta faxistak egin dituzte Lasarte-Oriako Oriarte institutuan. Ikastetxeko Ikama taldeak adierazi du Martxoaren 8an egin zituzten dinamiken harira egin dituztela margoketak. Elkarretaratzea egingo dute arratsaldean.

Pintaketa matxistak eta faxistak agertu dira gaur Lasarte-Oriako (Gipuzkoa) Oriarte institutuko pareta batean. Ikastetxeko Ikama taldeak gertatutakoa salatu du sare sozialen bidez, eta «nazkatuta» daudela adierazi dute: «Ez da lehen aldia, ezta bigarrena ere; hirugarren aldiz zuzeneko eraso bat pairatu dugu».

Azaldu dutenez, taldeak Martxoaren 8an egin zituen dinamikak daude ekintza horien jatorrian: «Egunean bertan ez genuen inolako kontra-erantzunik jaso. Gaur, berriz, gorrotoa pintada bidez erakutsi digute». Baina argi dute gorroto hori taldea egiten ari den «lanaren eraginkortasunaren isla» dela.

Taldeak, baina, pintaketak morez margotu ditu gaur goizean, eta horren ostean egindako elkarretaratzean argi erantzun diete pintaketen egileei: «Honen aurka, euskal ikasleria feminista martxan! Aurrean izango gaituzue!». Arratsalderako ere elkarretaratzera deitu dute; Okendo plazan izango da, 19:30ean.


Summary: EHUko irakasleen informazio filtrazioari buruzko azalpenak eskatu dizkio LABek errektoreari. ‘Kitchen kasuak’ azaleratu du Espainiako Gobernuak EHUko irakasleen informazioa jaso zuela 2015ean. LABek kasua ikertzea exijitu dio unibertsitateari.

Espainiako Infolibre.com atari digitalak joan den astean argitaratu zuen Espainiako Gobernuak Maria Jose Beaumont espiatu zuela, Nafarroako kontseilari izan zenean. Kitchen auziaren harira atera zituzten argitara Beaumonten espioitza kasua frogatzen duten Whatsapp elkarrizketak. LAB sindikatuaren arabera, ikerketa horren bidez, «auzi horrekin zerikusirik ez duten beste datu batzuk» agertu dira. Izan ere, Francisco Martinez Segurtasuneko estatu idazkari ohiaren eta Enrique Garcia Castaño Guardia Zibilaren komisario eta UCOko buruaren arteko elkarrizketan, EHUko irakasle batzuei buruzko informazioa agertu da. Elkar trukatu zituzten mezuen arabera, informazio hori EHUko segurtasun buruari eskatu zioten. Hori dela eta, sindikatuak azalpenak eskatu dizkio errektoreari.

Infolibre.com-ek argitaratu zuenez, 2015eko apirilaren 2an, izenez aipatu gabeko pertsona bati buruz aritu ziren Martinez eta Garcia Castaño. «Badakizu honetaz zerbait? Izan liteke Ahal Dugu-koa edo Bildukoa?», galdetu zuen Martinezek. «Berehala esango dizut», erantzun zion Garcia Castañok. Ordu laurdenera eman zion informazioa: «2012an Askapenarekin kolaboratzen zuen; alegia, gehiago da Bildukoa. EHUko burua lokalizatu nahian nabil, horrek ziur jakingo baitu». Handik minutu batzuetara gehitu zuen poliziak: «EHUko segurtasun buruak esan dit orain Ahal Dugu-rekin dagoela».

«Informazio hau benetakoa dela konfirmatzen bada, bereziki larria da», salatu du LABek. «EHUtik segurtasun buruaren bitartez, antza, EHUko langileen informazioak Poliziari zuzenean pasatzeak muga batzuk zeharkatzea esan nahiko luke». Gertaera horretatik ia zortzi urte igaro dira, baina LABek ziurtatu du segurtasun buruaren karguan pertsona berak diharduela oraindik. «Unibertsitateko langileen proiektu asko aurrera egin ahal izateko datuen babeserako araudiak betetzeko exijitzen zaigu guri, baina EHUko segurtasunaren buruak langileen informazio pertsonalak eta beren filiazio politikoari buruzko datuak Poliziari ematen dizkio».

Egoera ikusita, LABek kasua ikertzea eta segurtasun buruaren zereginak eta funtzioak zeintzuk diren azaltzea exijitu dio errektoreari. Eta galdetu dio ea asmoa duen neurriak hartzeko, langileen «funtsezko eskubideen kontrako halako informazio filtraziorik» berriro gerta ez dadin. «Langileon eskubideen kontrako EHUko jardunbide polizialari ezezko argi batez erantzun behar zaio, eta neurri eraginkorrak planteatu».


Summary: 'Puta zikinak' liburuaren ale guztiei «eraso» diete Baionako liburu denda batean. «Talde integrista eta transfobo batek» eraso diela salatu du Katakrak argitaletxeak, eta «marra gorria» zeharkatu dutela.

Iazko azaroan argitaratu zuen Katakrak argitaletxeak Puta zikinak. Sexu langileen eskubideen aldeko borroka liburua; Amaia Astobiza itzultzaileak ekarri du euskarara —elkarrizketa egin zion BERRIAk urtarrilean—. Juno Mac eta Molly Smith dira liburuaren egileak, prostituzioan aritutako bi andre. Katakrakek salatu du Puta zikinak-en ale guztiei «eraso» diela «talde integrista eta transfobo batek» Baionako liburu denda batean. Otsailaren amaiera aldera gertatu zen erasoa: «Ale bakar bat ere ez zen osorik eta txukun geratu».

Katakrak ez da isilik geratu, eta adierazi du gertakariak «historiako garai ilunenak» ekarri dituela gogora. Hain zuzen, 30eko eta 40ko hamarkadak, liburuak erretzen ziren garaia. «Liburuak hondatzea, dendariak, editoreak eta egileak beldurtzeko asmoz, hori beste zerbait da, garai autoritario, sektario eta erasokorren adierazgarri».

Euskararen kontrako jazarpentzat ere jo du liburu dendan jazotakoa: «[Lapurdin] euskarazko liburuei toki egiten dion liburu denda bakarretako bateko liburuei erasotzea euskaldunoi erasotzea da».

Ikusi gehiago: Irati Majueloren 'Puta zikinak'-en kritika

Astobiza itzultzaileak ere gertatutakoa txarretsi du sare sozialetan: «Erasoak eraso, puta zikinek beren bizitzak eta eskubideak defendatzen jarraituko dute, eta guk borroka horiek lau haizeetara zabaltzen eta justizia soziala aldarrikatzen segituko dugu».

Feminismoaren barruko «arrakalari» heldu dio Katakrakek ere, eta Puta zikinak liburuak «bazterreko» esperientzia guztiak barnean hartzen dituela azaldu. «Aldeetako batek uste du feminismoan badela jendea sobran: prostitutak, migranteak, pertsona transak. Beste aldeak uste du ezetz». Talde «integrista eta transfobo» bati egotzi dio argitaletxeak erasoa.

Argitaletxea ez ezik, Katakrak ere bada liburu denda eta zentro soziala. Feminismoaren bestelako ikuspegiei tartea eman dietela azaldu dute: «Puta zikinak liburua argitaratu dugu, baina debeku legeen bidez prostituten bizitzak kaltetzearen alde dauden liburuen aurkezpenak ere egin dira gurean».


Summary: Ikus-entzunezkoetan etapa berri bat abiatuko dutela iragarri dute EITBk eta Eikenek. Metadatuei buruzko proiektu aitzindari bat garatu nahi dutela iragarri, eta aliantzen aldeko aldarria egin dute bi erakundeek, Donostian. Lucia Rekalde Europako Batasuneko Hedabide Politikako zuzendari laguntzaileak esan du datuak «petrolioa» direla.

Euskal ikus-entzunezkoen sektoreko garai berrietarako atea irekitzeko ekitaldia. Modu horretan definitu dute Eiken Euskadiko Ikus-entzunezkoen eta Eduki Digitalen Klusterrak eta EITBk gaur Donostiako Tabakaleran egin duten aurkezpena. «EAEko ikus-entzunezkoei» dagokiela dio informazio ofizialak. Andoni Aldekoa EITBko zuzendari nagusiak eta Aletxu Etxebarria Eikeneko presidenteak aurrera begirako hainbat ildo plazaratu dituzte —hasierako euskarazko agur laburraren ostean, azalpen guztiak gaztelaniaz eman dituzte—.

Aldekoak EITB 2030 estrategiaren berri eman du, eta zera nabarmendu: «Euskadiko eta euskarazko ikus-entzunezko edukien bermea izan behar dugu kontsumo eta euskarri digital berrien aurrean. Gure hedabideak indartu behar ditugu gizartearen erreferente izateko informazioaren eta zerbitzu publikoaren alorretan, eta gazteekin konektatu behar dugu: mundura irekitzen den Euskadiko leihoa izan, eta EITBren proiektuaren jasangarritasuna bermatu».

EITBko zuzendari nagusiak zortzi erronka nagusi aurkeztu ditu: «Lehiakortasun ekonomikoaren lehentasunezko sektorea izatea; sektorearen estrategia komuna; enpresen tamaina eta gaitasuna handitzea; finantzaketa hobetzea; kanpoko merkatura ateratzea; giza baliabide aurreratuetarako sarbidea hobetzea; kanpoko plataformekin eta taldeekin aliantzak finkatzea, eta enpresen traktore izatea».

Udan, Primeran Gaztelania hutsean, Aldekoak zera esan du: «Hizkuntza ez da hesi bat». Hainbat egitasmoren berri eman du EITBko zuzendari nagusiak: adibidez, Primeran plataformaren beta bertsioak hilabete eta erdi barru ikusiko du argia. Udan «suabe» abiaraziko da. Eta irailean «abiadura bizia» hartuko du. Aretoko pantaila batean irakurri ahal izan da zer izango den Primeran: «Euskal eta euskarazko edukien erakusgarri, kalitatezko eskaintza askotarikoa bermatzeko asmoz sortutako plataforma digital bat, eta euskal munduari zabalik dagoen leiho digitala». Edukien artean, filmak, telesailak, streaming saioak edo ekitaldien zuzeneko emankizunak, haurrentzako edukiak, dokumentalak eta programak egongo dira. Euskarazko edukien 1.500 ordu baino gehiago egongo dira. Astero eduki berriak gehituko dituzte zerbitzuan.

Ondotik iritsiko da Makusi, euskarazko ikus-entzunezko edukien plataforma, 0 eta 12 urte arteko haurrentzat prestatua. Azpitaldeak sortuko dituzte, adinaren arabera eskaintza hobeto egokitzeko. Batez ere, marrazki bizidunak, filmak eta telesailak eskainiko ditu.

Duela egun batzuk Maite Goñi EITBko Audio eta Digitaleko zuzendariak BERRIAn iragarri zuen moduan, audio plataforma bat ere iritsiko da hilabete batzuk barru. Guau! Gure Audioa izena jarriko diote zerbitzu horri. Euskarazko audio edukien erreferentziazko gune bihurtzea edukiko du helburutzat, eta erabiltzaile esperientzia egokia eskaintzea. Besteak beste, podcastak, irratietako edukiak, beste eragile batzuen audioak eta musika egongo dira eskura.

Informazio zerbitzu bat ere bai: Orain Hemendik gutxira, halaber, beste egitasmo bat abiaraziko du EITBk: Orain. Informazio edukiak eskaintzeko zerbitzu bat izango da, bereziki 40 urte baino gutxiagoko herritarrentzat diseinatua. Whatsapp aplikazioan hasiko du bidea, udan.

Aldekoak nabarmendu dituen edukien artean, ETB2ko Akelarre saioaren transmedia proiektua dago —saioak kritika ugari jaso ditu sare sozialetan, baina uda arte jarraituko du, gutxienez—.

Donostiako Miramon Faktoria ekoizpen zentroa sortzeko 20 milioi euroko inbertsioa egingo du EITBk, eta obrak 2024-2025 urteetan egiteko asmoa dute.

«Datuak petrolioa dira» Ikus-entzunezko Edukietarako Europako Datu Partzuergoa sortzeko egitasmoan parte hartuko du EITBk, Europako Irrati-Telebisten Batasunarekin batera. Multimedia datuen gaia garrantzitsutzat jo du Aldekoak, eta prestakuntza ikastaroak egingo dituzte profesionalentzat.

Bide beretik, datuak «petrolioa» direla adierazi du Lucia Rekalde Europako Batasuneko Hedabide Politikako zuzendari laguntzaile eta Ikus-entzunezko Industriari eta Hedabideei Laguntzeko Programen Unitateko buruak. Edukien marketinean gehiago inbertitu behar dela nabarmendu du.

Eikeneko presidente Aletxu Etxebarriak 2023-2024 urteetarako ekintza plana aurkeztu du, eta sei lan ildo hauek nabarmendu: «Gizartean eragina izango duten eduki berritzaileak sortzea; ikus-entzunezko metadatuei buruzko proiektu aitzindari bat garatzea; azpiegitura digital berriei buruzko ekoizpen birtuala sustatzea; egiteko komertzialak bultzatzea eta nazioarteko foro eta proiektuetan parte hartzea; sektoreko soslaien gaikuntza garatzea; eta eduki jasangarrien kudeaketa». Etxebarriak garrantzitsutzat jo du 2020an klusterra Jakintza Industrien eta Teknologia Aplikatuen Elkartean sartu izana. «Etapa berri honetan, bultzada bat etorriko da EITBren eskutik», gaineratu du Etxebarriak.

Ekitaldian parte hartu dute Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuak eta Jon Insausti Donostiako Udaleko Kultura eta Euskara zinegotziak ere. Oihane Mateos EITBko kazetariak egin ditu aurkezle lanak.


Summary: Iraupen eskiko Euskal Herriko Txapelketak jokatuko dira asteburuan Larra-Belaguan. Larunbatean esprint modalitateko probak jokatuko dira eta igandean banakakoak, erlojuaren aurka, biak estilo librean. Duela hilabete Candanchun jokatutako txapelketen bigarren fasea izango da asteburu honetakoa.

Iraupen eskiko Euskal Herriko Txapelketak jokatuko dira asteburu honetan Larra-Belaguako (Nafarroa) eski estazioan. Larunbatean, esprinteko probak jokatuko dira, teknika librean: 1,2 km-ko distantzian seniorrak, 20 urtez azpikoak, 18 urtez azpikoak eta 16 urtez azpikoak, eta 500 metroko distantzian txikienak (14, 12 eta 10 urtez azpikoak). Igandean, berriz, teknika libreko banakako probak jokatuko dira, erlojuaren aurka. Seniorrek eta 20 eta 18 urtetik gorakoek 10 km osatu beharko dituzte, 16 eta 14 urtez azpikoek 5 km eta txikienek (12 eta 10 urtez azpikoek) 2,5 km. Bi egunetan goizeko 10:00etan hasiko dira probak. Era berean, Iraupen Eskiko Espainiako Koparako puntuagarriak izango dira asteburu honetako probak.

Euskadiko nahiz Nafarroako Txapelketen bigarren fasea izango da asteburu honetakoa. Aurreko fasea, otsailaren 11-12an jokatu zen Candanchun. Orduko hartan, teknika klasikoko erlojuaren kontrako probak (kategoriaren arabera, 10 km, 5 km eta 2,5 km-ko distantzian), eta errelebo mistoetako probak jokatu ziren. Errelebo mistoetako proban, hiru eskiatzaileek talde berekoak izan behar zuten, eta kideetako batek gutxienez neska edo mutila izan behar zuen (bi neska eta mutil bat edota bi mutil eta neska bat). Lehen erreleboa klasikoan egin behar zuen hirukoteko lehenak, eta hurrengo biak skating eran.

Larunbatean, banakakoan, Irati Cuadrado (Irrintzi) nagusitu zen, Alaia Juaristi (Uzturre) eta Berta Perezen aurretik. Mutiletan, berriz, Lander Martin (Irrintzi) gailendu zen, Jaume Pueyo kataluniarra izan zen bigarren eta Peio Añarbe (MGSTZ) hirugarren. Hamasei urtez azpikoetan, Ainhoa Montoya (Uharte) izan zen irabazle, Laia Azpilgain (Uzturre) bigarren eta Nerea Cestona (Uzturre) hirugarren. Mutiletan, berriz, Luka Garcia-Freska (Uharte) nagusitu zen, Bruno Escudero (Mayencos) eta Ibai Letonaren (Irrintzi) aurretik.

Hamalau urtez azpikoetan, June Aranburu (Uzturre) izan zen txapeldun, Marie Mondot (Azun) izan zen bigarren eta Helene Bueno (Roncal) hirugarren. Mutiletan, Adur Redrado (Roncal) izan zen lehena, Izei Irigoien (Roncal) bigarren eta Daniel Louey (Azun) hirugarren.

Eta 12 urtez azpikoetan, Libe Curras izan zen irabazle, Emmy Caze bigarren eta Iradi Elvira hirugarren. Mutiletan, Pey Abbdie gailendu zen, Beñat Irigoien eta Iker Aranbururen aurretik.

Igandean, errelebo mistoetako proban, Irrintzi taldekoak (Martin, Martinez, Cuadrado) izan ziren garaile, Uhartekoak (Razquin, Montoya, Sanz) bigarren eta Uzturrekoak (Amantegi, Juaristi, Juaristi) hirugarren. Hamasei eta hamalau urtez azpiko kategorian, berriz, Mayencoseko hirukoa (Cajau, Lanau, Escudero) nagusitu zen, Uhartekoak (Garcia, Larramendi, Barrio) izan ziren bigarren eta Roncal taldekoak (Redrado, Bueno, Irigoien) hirugarren.

Asteburuko egitaraua Larunbata, martxoak 11 9:00 - 9:30: Dortsalak jasotzea irteerako eremuan. 10:00: Lasterketen hasiera. Igandea, martxoak 12 9:00 – 9:30: Dortsalak jasotzea irteerako eremuan. 10:00: Lasterketen hasiera.


Summary: Uliazpiko langileek esan dute hizkuntza eskakizunen aurkako epaia «akats larria» izan dela. Euskalgintzaren Kontseiluak «erabateko sostengua» erakutsi die, eta nabarmendu du sententziak kalte egiten diela langileei ez ezik erabiltzaileei ere

Uliazpi fundazioko langile batzordearen «gehiengoaren» izenean, ELA eta LAB sindikatuek esan dute «akats larria» dela lehengo astean erakundeko hizkuntza eskakizunen kontra EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak ebatzi zuen sententzia. Epaia «bidegabea» dela esan dute, eta ez duela aintzat hartzen langile askok lanpostu bat lortzeko egin duten ahalegina.

Uliazpi fundazioaren inguruko ebazpenaren arabera, legez kanpokoa da euskararen ezagutza aintzat hartzea fundazioan 34 lanpostu betetzeko oposizioan. «Euskara normalizatzeko plana ezin da lehenetsi oinarrizko eskubideen aurrean», ebatzi du sententziak. Uliazpik 2021eko uztailean onartu zuen 34 zaintzaile kontratatzeko prozesua; euskaraz jakitea —B2 titulua izatea— baldintza zen 32 postutarako, eta meritua beste bitarako.

«Uliazpi adimen desgaitasuna duten pertsonen eta haien familien bizi kalitatea garatzen laguntzeko laguntzak ematen dituen erakunde bat da, eta hizkuntza eskakizunak, herritarren eskubideei erantzuteaz gain, lanpostuaren ezaugarrien ondorio dira, erabiltzaileek behar dituzten laguntzei dagokienez», adierazi dute langileen ordezkariek gaur plazaratu duten oharrean. Epaiaren funtsa arbuiagarria dela pentsatzen dute. «Enplegu publiko bat lortzeko eskubide generikoa» eta «lanpostu jakin baterako baldintzak betetzeko beharra» sententzian era okerrean nahasten direla uste dute. «Izan ere, Uliazpin komunikazioa eta, beraz, hizkuntzaren ezagutza funtsezkoa da langileek esleituak dituzten zereginak egiteko», nabarmendu dute.

Kontseiluaren babesa

«Erabateko sostengua» azaldu die Euskalgintzaren Kontseiluak langileei. Kontseiluko idazkari nagusi Idurre Eskisabelek nabarmendu du sententzia honek hizkuntzaren «biziberritze prozesua» ez ezik «langile askoren eta erabiltzaileen eskubideak» ere urratzen dituela. «Izan ere, beren lana behar bezala egiteko tresna dutela ulertuta, asko izan dira lan eskaintza publiko horretara begira eskatutako euskara maila erdiesteko ahalegina egin duten langileak, eta, orain, ahalegin hori hutsaren hurrengo lekuan utzi du sententziak», adierazi du.

Sostengua agertzeaz gain, Kontseiluak txalotu egin nahi du Uliazpiko langileek erakutsi duten jarrera. «Izan ere, uste dugu garrantzitsua dela gero eta bortitzago datorren oldarraldi judizial honi erantzutea, euskalgintzatik ez ezik, baita kohesio eta justizia sozialaren arloan ari diren eragile eta norbanakoen aldetik ere. Muinean, bizikidetza eta parekidetasun auzi bat baita», nabarmendu du Eskisabelek.


Summary: Udazkenean hasiko dira eraikitzen Gatika eta Cubnezais arteko kablea, %63ko gainkostuarekin. Bizkaiko Golkoko interkonexio elektrikoaren lanak esleitu dituzte Espainiak eta Frantziak. Uda amaitzean espero dute lanekin hastea.

Denbora batez geldirik egon ostean, Gatikatik (Bizkaia) Cubnezaisera joango den tentsio handiko kablea eraikitzeko urratsak ematen hasi dira Frantzia eta Espainia. Kableen eta konbertsio geltokien lanak egiteko enpresak aukeratu dituzte, eta maiatza amaitu baino lehen kontratuak ixtea espero dute. Hori ondo joanez gero, uda amaitzean lanekin hastea espero dute.

Espainiako eta Frantziako sare elektrikoen operadoreek —Red Eléctrica eta Réseau Transport d'Électricité—osatutako Inelfe enpresak kudeatzen du proiektua, eta Red Eléctricak prentsa ohar bidez adierazitakoaren arabera, proiektuak «Espainiako, Frantziako eta Europako sistema elektrikoarentzat onurak» izango ditu. Dena, baina, ez da urre kolorekoa; izan ere, proiektuaren kostua 1.750 milioi eurotik 2.850 milioi eurora igaro da. 1.100 milioi euro gehiago da hori —%62,8—, eta arrisku marjina ere kalkulatu dute: 250 milioi euro.

Inelfek esleitu ditu jada proiektua egiteko ardura izango duten enpresak. Konbertsio estazioak Hitachi Energyk eta Vincik egingo dituzte, eta urpeko kableak NKT HV Cablesek eta Prysmian Powerlinkek.

Gainkostuen arazoak

Proiektuak denbora zeraman geldirik, pandemiagatik eta gainkostuengatik batez ere. Proiektuaren hastapenetan, 1.750 milioi euro balioko zuela aurreikusi zuten, eta hala banatu zituzten kostuak: Frantziak %27, Europak %30 eta Espainiak %43. Hala ere, gainkostuak ikusita, joan den astean banaketa berritu zuten.

Aurrekontu berriari (2.850 milioi euro) Europako laguntzak kenduta (2.272 milioi euro), erdibana egingo dute bi herrialdeek. Gainkostu berriak suertatuz gero, 2.700 milioi eurora arte %62,5 Espainiaren esku egongo litzateke, eta %37,5, berriz, Frantziaren esku. 2.700 milioi eurotik aurrera gainkostu gehiago suertatuko balira, erdibana ordainduko lituzkete horiek ere. Europak hasieratik utzi zuen garbi ez zuela euro bat gehiago jarriko, baina joan den asteko akordioa ixtean aukera ikusten zuten Bruselatik dirulaguntza gehiago jasotzeko.

Bi arrazoik eragin dute horrenbesteko gainkostua: lehenik eta behin, Gatika eta Cubnezais artean Capbretongo urazpiko arroila dagoela, zeinak ezinezkoa egiten duen hasierako nahia, tarte horretan kable elektrikoak urperatzea. Hala, Capbretonen kableak lurreratu egingo dira berriro, eta 40 kilometro inguruko ibilbidea egingo dute Atlantikoko ozeanora berriro itsasoratu aurretik.

Bestalde, pandemiak, inflazioak eta egoera geopolitikoak lehengaien prezioak asko handitzea ekarri du, baita eskulanarena eta energiarena ere. Esaterako, kobrearen prezioak %26 egin zuen gora 2020an, eta %23 2021ean. Iaz %13 jaitsi zen, baina aurten ere goranzko joerarekin dago, +%5.


Summary: 'Marta planean' Australiara bidali zituzten emakumezkoak omendu dituzte. Gernika-Lumoko Udalak egin die omenaldia. Marta planean parte hartu zuten zazpi emakumezko izan dira bertan, baita beste 21en senideak ere.

Gaurko egunez abiatu zen, duela 63 urte, Marta planaren lehen hegazkina Australiarantz. Francoren erregimenak, Eliza katolikoak eta Australiako Gobernuak ondu zuten; haren helburua, hauxe: aurretik hara bidali zituzten gizonezkoekin ezkonaraztea. 1960-1963 artean, zazpiehun emakumek baino gehiagok bidaiatu zuten Australiara —tartean, ehunka euskal emakumezko—. Bi urterako lan kontratu bat sinatzen zuten, Australiako familietan etxeko lanak egiteko printzipioz, eta bi urteren ostean bueltatu egingo zirela agintzen zieten.

1960ko martxoaren 10ekoa lehen espedizioa izan zen, eta beste hamabi ere egin zituzten hiru urteko epean. Efemeride hori dela eta, omenaldia egin die gaur Gernika-Lumoko Udalak. Bertan izan dira Marta planean parte hartu zuten zazpi andre euskaldun, eta Euskal Herriko, Nafarroako eta Kantabriako beste 21 emakumeren senideak ere izan dira bertan.

Izan ere, Australiara joandako gizonezko asko bertakoak eta inguruko herrietakoak ziren. 50eko hamarkada amaiera aldetik aurrera, hainbat plan antolatu zituzten gizonezkoek azukre kanabera plantazioetan lanean jarduteko; besteak beste, Kanguru, Eukalipto eta Emu operazioak.

Ikusi gehiago: 'Marten' hegaldia

Alcobendasko (Madril, Espainia) komentu batean «prestatzen» zituzten Australiara bidali aurretik. Argazkian, 1962ko hegaldiko martak. Natalia Ortiz

Sydney, Melbourne, Perth eta Canberran ere omendu dituzte ehunka marta eta haien senideak. Eskura eman dizkieten gutunetan, «hainbeste urtetan bidegabeki ahaztuak» izan direla deitoratu du Espainiako Migrazio Ministerioak. Era berean, aitortu dute planak hasieratik «ezkutatu» egin zuela aurretik hara joandako gizonezkoekin ezkontzeko xedea.

Honela dio marta batek El avión de las novias dokumentalean: «Etxeko lanak egiteko kontratu bat geneukan, bi urterakoa. Baina badirudi hori aitzakia bat zela, gobernuaren asmoa zela Australiako populazioa handitzea. Mutilek bazekiten elizara joaten ginela, eta hara joaten ziren autoan, neska ezkongabe eta espainiar baten bila...». Emigrazioari buruzko tesia egin bitartean, Natalia Ortiz Zeberio Hegoaldeko Gales Berriko Unibertsitateko irakasle eta ikertzaile donostiarrak Marta planarekin egin zuen topo. Javier Castro zuzendariarekin batera egin du dokumentala, eta bidean dator liburua.

Ortizen ahotan, «berezia» da Gernika-Lumon martei egin dieten omenaldia, Australiara «zertara zihoazen ez zekiten» emakumeen «balentria» aintzat hartzen duelako.

Ikusi gehiago: «Misiolari gisa bidali nahi gaituzte»


Summary: Erresuma Batuak eta Frantziak 541 milioi euroko migrazio akordio bat egin dute Mantxako kanalerako. Londresek orain halako bi baino gehiago emango dio Parisi 2026ra arte; besteak beste, Dunkerquen atxilotze zentro bat finantzatzeko. Akordioak GKEen kritikak eragin ditu.

Brexit-aren, eta Boris Johnsonen eta Liz Trussen agintaldien ostean, giroa bestelakoa da Frantziaren eta Erresuma Batuaren artean. Erabateko konfiantza eraikitzeko eta sentsazio positiboak berreskuratzeko bideak egiteko dauden arren, Emmanuel Macronek eta Rishi Sunakek gaur egin duten goi bilerak eta horren osteko agerraldiak agerian utzi dute emanda dagoela jada harreman baikorra berreskuratzeko lehen pausoa, eta batzuetan hori izaten da zailena. Bi agintariek nabarmendu dute hori, irriak, begirada konplizeak eta adierazpenak tartekatu dituzten bitartean. Hori kontuan harturik, bilkurak ezin zuen itunik gabe amaitu, eta hala izan da: Sunakek jakinarazi du Mantxako kanalean legez kanpoko immigrazioari aurre egiteko funtsa orain halako bi baino gehiago emango dutela datozen hiru urteetan. 541 milioi eurokoa izango da.

Asteotako gertakariak eta adierazpenak kontuan harturik, argi geratu da migrazioaren afera Sunaken agintaldiko lehentasunetako bat izango dela. Joan den asteartean, Erresuma Batuko Barne ministro Suella Bravermanek asiloa eskatzeko baldintzak gogortzea eta paperik gabe sartzen diren migratzaileak azkarrago kanporatzea helburu duen lege proiektua eraman zuen Komunen Ganberara, eta gaur lehen ministroa Parisera joan da, Frantziako presidentearekin auzi horretaz aritzeko.

Sunakek uste du ezinbestekoa dela Frantziarekin lankidetzan aritzea. Horregatik, agerraldian jakinarazi du Erresuma Batuak funtsa handituko duela Mantxako kanaleko «barku txikien» bidezko immigrazioa gelditzeko. Zehazki, bi herrialdeek itunean jaso dutenez, aurten eta hurrengo urtean 141 milioi euro jasoko ditu Parisek; 2024 eta 2025ean, 191 milioi; eta 2025 eta 2026an, 209 milioi.

Diru hori, batez ere, Frantzia iparraldean atxilotze zentro bat eraikitzeko baliatuko dute, baita hondartzetan patruila gehiago izateko eta drone gehiago erabiltzeko ere. Gune hori, lehen informazioen arabera, Dunkerque inguruan egongo da, eta herrialde horretan geratzeko eskubiderik ez duten eta deportazioaren zain dauden migratzaileak hartzeko erabiliko dute.

«Ados jarri gara gure zaintza eta esku hartze gaitasunak handitu behar genituela», esan du Macronek Eliseoko jauregian egin duten agerraldian, eta Sunakek gehitu du «erabakigarria» zela bi herrialdeen arteko «aliantzaren oinarriak berriz indartzea». Erresuma Batuko lehen ministroaren adierazpen horrek badu beste irakurketa bat ere, Frantziarekin duen harremana bideratuta, EB Europako Batasunaren konfiantza berreskuratzeko beste pauso bat eman baitu, joan den otsail amaieran Europako Batzordearekin Windsor Esparru Hitzarmena adostu ondoren.

Gaur jakinarazitako neurrien lehen zantzuak Sunakek berak eman zituen iragan azaroaren 14an —Erresuma Batuko lehen ministro kargua hartu eta bi astera—, esan zuenean funtsa handitu beharra zegoela. Egun horretan, Bravermanek eta Frantziako Barne ministro Gerald Darmaninek beste akordio bat sinatu zuten, eta, horren bidez, erabaki zuten patruila gehiago bidaltzea Mantxako kanalera, migraziorako itsasoko bide hori «ez-bideragarri» bilakatzeko.

45.756 lagun, iaz

Londresen datuen arabera, nabarmen igo da, azken hiru urteetan, Frantziatik Erresuma Batura heldu diren migratzaileen kopurua. 45.756 lagun izan ziren iaz; 21.000 inguru 2021ean; eta 8.417 2020an. Hala, egun, 160.000 asilo eskatzaile baino gehiago daude erantzunaren zain herrialde horretan.

Hori bai, Macronek argudiatu du, gaur, bi herrialdeen arteko lankidetzak «30.000 gurutzatze eta 500 bat pertsonen trafiko sare eragotzi» dituela urteotan: «Aldebiko esparru hau berritzeak esan nahi du norabide honetan jarraitu nahi dugula, modu oso zehatzean, eta jakitun garela zein den partekatzen dugun erantzukizuna».

Espero zitekeen modura, Erresuma Batuaren eta Frantziaren akordioak GKE gobernuz kanpoko erakundeen kritikak eragin ditu. Gurutze Gorriak, esaterako, esan du neurria «nazioarteko legedien kontrakoa» dela, «oso garestia» eta «eraginik gabea». Bide beretik, Amnesty Internationalek adierazi du ituna «bihotzik gabekoa» dela, eta oroitarazi du asilo eskaria «giza eskubide bat» dela, eta ez «komenigarritasun politikoagatik kendu daitekeen zerbait».


Summary: Indarkeria matxistagatik aurkeztutako salaketak ugaritu egin dira Hego Euskal Herrian. Guztira, 8.447 salaketa aurkeztu ziren iaz Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoa eta Nafarroako auzitegietan, aurreko urtean baino %20,9 gehiago.

Hego Euskal Herrian gora egin dute indarkeria matxistagatik aurkeztutako salaketek. Indarkeria Matxistaren Aurkako Espainiako Behatokiak eman ditu datuak: Hegoaldean 8.447 salaketa aurkeztu ziren iaz, 2021ean baino 1.462 gehiago. Hots, %20,9 ugaritu dira.

Hain zuzen, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 6.095 salaketa jaso ziren 2022an, aurreko urtean baino %13,8 gehiago. Nafarroan, berriz, 2.352 salaketa jaso ziren (+%44,3). Lehen hiru lurraldeetan, indarkeria matxistaren biktimen tasa 53,5ekoa da 100.000 emakumeko; Nafarroan, bestalde, 70,1ekoa da.

Txostenaren arabera, gainera, ugaritu egin dira espainiar estatuan adingabeen aurkako indarkeria matxistagatik aurkeztutako salaketak ere; 47 izan ziren denera.


Erreakzioak

Summary: Erreakzioak.

CCOO eta UGT

«Balorazioa, oro har, ona da, bai norabidean baita neurri zehatzetan ere [...] Bereziki ona da sistemaren diru-sarrerak indartzea, eta horren bizkar jartzea pentsio sistemaren jasangarritasuna [...] Pentsio txikien gaian, aurrerapausoak izan diren arren, espero dugu neurriak hobeto zehaztea, oraindik ez baitaude erabat definituta».

CEOE-Cepyme-ATA

«Sistemari eusteko pisua langileen eta enpresen bizkar jartzen da, kotizazioen igoera orokorrak langile guztien soldatak txikituko dituelako, eta lan kostuak handitzen dituenez, enpleguaren sorrera arriskuan jarriko du. Onartu nahi duten proposamena erabat atzerakoia da [...]. Gobernuak dirua biltzeko duen goseak, honen moduko neurri populistekin, kalte egingo dio enpresen ahaleginari soldatei buruzko negoziazioetan, kotizazio gehigarriek langileen soldata igoeren zati bat xurgatuko dituztelako».

EAJ

«EAJk ez dio Espainiako Gobernuari bere iritzia eman. Goizaldean jaso dugun lege dekretuaren letra txikia analizatu ondoren egingo dugu». Iñaki Ruiz de Pinedo (EH Bildu)

«Pentsioen erreformarako azken proposamenak bete egin du geure eskakizunetako bat, hain zuzen, [pentsioak kalkulatzeko kotizazio] epea derrigorrez ez handitzea. Aurrerapauso bat da, baina ez da nahikoa».

Juan Prado (PP)

«Kotizazioak handitzea lanari jartzen zaion beste zerga bat da. Ez dirudi hori denik formularik onena. Kontrako bidea hartu beharko genuke; ez gara batere lehiakorrak, eta OCDEko kotizaziorik handienak ditugu».


Summary: Pablo Gonzalez bisitatu du Gonzalo Boye abokatuak, atxilotu eta urtebetera. Poloniako autoritateek abokatu izaera errekonozitu diote Gonzalo Boyeri. Atzo elkartu zen Gonzalezekin, eta «ahal den neurrian ondo» dagoela azaldu du.

Urtebete pasa bete da Pablo Gonzalez euskal kazetaria atxilotu eta espetxeratu zutenetik. Otsailaren hondarrean, Poloniako auzitegi batek beste hiru hilabetez luzatzea erabaki zion atxiloaldia, eta, gutxienez, maiatzaren 24era arte egongo da espetxeratuta. Haren kasua, dena dela, aurrera doa: Poloniako autoritateek Gonzalo Boye errekonozitu egin dute Gonzalezen abokatua gisa. Hala, kazetaria bisitatu ahal izan du Radomeko espetxean, lehenbizikoz, atxilotu zutenetik.

Gonzalez ikusi ostean, «ahal den neurrian ondo» dagoela azaldu du Boyek, betiere «kontuan izanda» zein izan den kazetariaren egunerokoa urte luze horretan: isolamendua, egunean ortubetez soilik patiora atera ahal izatea, senide eta lagunen bisitarik ez izatea (atxilotu eta zortzi hilabetera bisitatu ahal izan zuen bere emazte Oihana Goirienak), irakurtzeko libururik eta ikasmaterialik ez izatea, eta bere kasuaren beharrezko informazio gabe egotea.

Gaurdaino abokatu poloniarrak arduratu dira auzitegietan Gonzalezen defentsaz, eta Boyek azaldu duenez, haiei esker lortu du Poloniako autoritateek kazetariaren abokatu izaera onartzea. Orain, «alde bakarreko» defentsa egin ahalko dute. Dena dela, Boyek dio guztiz eragiteko gaitasunik ez duela, oso «mugatuta» daudela alde horretatik, eta «defentsarako eskubidea oso murritza» dela.

Atzo egin zuten bileran, urte osoan zehar jaso dituen babes adierazpenen berri eman zion abokatuak, baita bere emazte Oihana Goirienak, FreePablo elkarteak eta hainbat herritarrek antolatutako ekintzen berri ere. «Eskertuta eta hunkituta zegoen» Gonzalez, Boyek azaldu duenez.

Urtebete igaro bada ere, abokatuaren hitzetan, Gonzalezek uste du orain defentsarako eskubideaz «benetan» baliatu ahal izango duela, eta, hala, frogatu leporatzen dizkioten karguak «oinarririk gabeak» direla. Errusiako zerbitzu sekretu militarrentzat lan egitea leporatuta atxilotu zuen, iazko otsailaren 28an. Orduan, hiru hilabeteko behin-behineko espetxealdia ezarri zioten, baina hura luzatuz joan da, gaur egun arte.


Munduko Kopa irabazi du Lucas Egibarrek

Summary: Munduko Kopa irabazi du Lucas Egibarrek. Bosgarren urrezko domina eskuratu du donostiarrak.

Zorte ona ematen dio Sierra Nevadak (Espainia) Lucas Egibarri. Jada bosgarren aldia du non snowboard kros probako Munduko Kopan gailentzen den. 2015ean, 2016an eta 2019an Veysonnazen irabazi zituen hiru urrezko domina; laugarrena, 2020an, Sierra Nevadan hori ere. Munduko Kopako finala hasi aurretik, esan zuen duela hiru urteko pistaren «oso antzekoa» zela aurtengoa. «Azpiegitura berdina da, eta lehiatzeko gogotsu nago». Ibilbide bikaina izan du finalera arte: final laurdenetan markarik onena egin zuen Egibarrik; finalerdietan, Omar Visintinen (Italia) atzetik sailkatu zen. Baina, finalean, urrezko domina poltsikoratu du berriz. Bigarren sailkatu da Visintin, eta, hirugarren, Lorenzo Sommariva (Italia).

Emakumezkoetan, Charlotte Bankes britainarra gailendu da. Biharren eta hirugarren Chloe Trespeuch (Frantzia) eta Lindsey Jacobellis (AEB) izan dira, hurrenez hurren.


Summary: Zudaire gomazko piloten biktima gisa aitortzeko eskatu diote Nafarroako Gobernuari. Espainiako Auzitegi Nazionalaren sententzia «motz» gelditu dela salatu dute, Zudaire zauritu zuen polizia zigorgabe gelditu baita. Epaia irmoa da

Bidea «luzea» izan da, eta, salatu dutenez, «oztopoz beterikoa», baina azkenean Espainiako Auzitegi Nazionalak arrazoia eman zion Aingeru Zudaireri azaroan, eta dagoeneko irmoa da epaia, ez baita helegiterik aurkeztu. 2012an Espainiako Polizia batek jaurtitako gomazko pilota batengatik eskuin begiko ikusmena galdu zuenez, Espainiak 100.000 euro ordaindu beharko dio. Ojo Justizia plataformak Zudaire gomazko piloten biktima gisa aitortzeko eta kaltea erreparatzeko eskaria egin dio Nafarroako Gobernuari, motibazio politikoko biktimen legea erabiliz. Kaltetua kontent agertu da epaiarekin, baina ez du erabat gogobete, zauritu zuen poliziak ez baitu zigorrik jaso. «Ospatzeko eguna da gaurkoa, bai, baina ez naiz karrikara aterako suziriak botatzera. Sententzia motz gelditu da», esan du.

Senide, lagun eta herrikideek babestuta agertu da Zudaire gaur, Atarrabiako kultur etxean (Nafarroa). Jendeak emandako babesarengatik eskerrak eman ditu behin eta berriro atarrabiarrak, eta bere hitzartzea lau aldiz moztu behar izan du, hunkituta, eta malkoei ezin eutsita. «Zuei guziei esker nago hemen; sekulakoak zarete», esan die bertaratutakoei. «Ontzat jotzen dut sententzia, auzia ezerezean gelditzeko aukerak handiak baitziren. Baina hau ez da garaipen bat. [Poliziaren] Jokabide, praktika eta ohitura hauek ez dira desagertu; dena aldatu arte, borrokak jarraituko du».

Ikusi gehiago: «Bidean gauza asko gelditu dira, baina pozik nago»

Leire Martin abokatuak onartu du «pozik» hartu dutela ebazpena, baina auziaren luzera eta gertatu zena argitzeko «borondaterik eza» salatu ditu: «Hamar urte behar izan ditugu denok, baita haiek ere –instrukzio epaileak, fiskalak eta poliziek–, bagenekiena onartzeko eta argitzeko». Gainera, zuzenbide estatu batean auzia «oztopoz beteriko bidea» izatea «onartezina» dela esan du. Hiru auzibide paratu behar izan zituzten martxan aldeko sententzia lortu aurretik.

Abokatuak azaldu duenez, iazko urriaren 26ko sententziak ez ditu Espainiako Barne Ministerioaren eta fiskalaren argudioak onartzen, eta «argi eta garbi» uzten du Espainiako Polizia batek jaurti zuen pilota batek jo zuela Zudaire. Ez hori bakarrik, atarrabiarra ez zen «inolako arriskurik» Polizientzat epailearen arabera, eta administrazioaren jokabidea «kaltegarria» izan zen.

Polizia, zigorgabe

Kirio Gastearena Ojo Justizia plataformako kideak bide beretik egin zuen epaiaren balorazioa. Hala ere, justiziarik ez dela egin salatu zuen: «Katua sakatu zuenak badaki zein diren eragindako zauriak. Bere ondoan zeuden poliziek badakite nor izan zen tiroaren egilea, bere nagusiek ere bai. Hala ere, zigorrik gabe gelditu da». Gogoratu du Zudaireren kasua «bakarra» dela lortutako epaiarengatik, baina Poliziak «dozenaka» lagun zauritu dituela Euskal Herrian egin diren manifestazioetan. Besteak beste, Txuma Olabarri, Jose Miguel Inda, Joanes Gulina, Mikel Iribarren eta Alejandro Gorraiz aipatu ditu, denak Nafarroan Poliziak larriki zauritutakoak.

Biktima izaeraren aitortza ez ezik, horrelakorik ez errepikatzeko bermeak eskatu dizkio plataformak Nafarroako Gobernuari. Horretarako, Nafarroan polizia guztiei gomazko pilotak eta antzekoak erabiltzea debekatu dezan galdegin dio. Izan ere, foruzaingoak ezin ditu gomazko pilotak erabili, baina Espainiako poliziek, bai.

Auzibide luzea

Ateak Ireki webgunearen bideo bat izan zen auzia hauspotu zuena, ordurako hiru aldiz saiatu baitziren epaia ixten. Bideo horretan Zudaire ez zen agertzen, baina bai Poliziaren oldarraldia, eta haietako batek manifestazioan zeuden lagunen kontra zuzenean eta distantzia gutxira tiro egiten zuela ikusten zen. «Auzitegiak behartuta, epaileak deklarazioa hartu behar izan zien hainbat poliziari, eta, denen sorpresarako, horietako batek bere burua identifikatu zuen tiro egin zuena bera zela esanez. Bere hitzetan 'pilota bat' bota zuen pasealekuaren beste alden zegoen pertsona talde baten kontra».

Helegitea paratuta, epaiketa egin zen polizia horren kontra, baina epaiketa horretan ezeztatu zuen instrukzio fasean esandakoa; bertsio berrian ez zuen pilotarik bota, salbak soilik. «Bertan parte hartu zuten polizia guztiek babestu zuten, noski», kexatu da Martin. «Fiskalaren jarrera bereziki gogorra izan zen; defentsa lanetan aritu zela esan dezakegu». Auzitegiko medikuaren arabera pilota batek zauritu zuen Zudaire, baina horren kontra egin zuten epaiketan: «Harri bat izan zitekeela, botila bat, tiragoma batekin botatako billar pilota... eta biktimarik egotekotan, ez zela Aingeru, baizik eta han eserita zegoen polizia nazionala. Lotsagarria izan zen».

2019ko irailean Nafarroako Auzitegiaren sententziak «argi eta garbi» utzi zuen polizia batek jaurtitako pilotak zauritu zuela Zudaire, eta atarrabiarrak ez zuela «arriskurik» polizien kontra. Hala ere, polizia zigortzeko froga aski ez zegoela ebatzi zuen.

Orduan administrazioaren ondare erantzukizunaren bideari ekin zioten. Auzi horretan Espainiako Barne Ministerioak esan zuen Foruzaingoa ere aritu zela manifestazio horretan, eta pilota haiek botatakoa izan zitekeela. Gainera, poliziaren jarrera «justifikatua» eta «proportzionala» izan zela babestu zuen, beraz, ez zegoela ardurarik. Bide administratiboan erantzunik ere ez zuten jaso, beraz, hirugarren auzibideari ekin zioten Espainiako Auzitegi Nazionalean.