Summary: Garai konplexuei aurre egiteko kazetaritza bat. Iaz BERRIA Taldeak egindakoaren errepasoa duzu hau. Kazetaritza da gure eginkizuna, euskarazko kalitateko kazetaritza; erreferente informatiboa izatea helburu. Beraz, hortik hasi dugu errepasoa, gero arlo ekonomikoari, komunitateari eta erronka berriei leku egiteko.

Garai konplexua bizi dugu, eta kalitateko informazio fidagarria ezinbestekoa da mundua ulertzeko eta garaiko erronkei aurre egiteko. Horretarako baliagarria den eta irakurleen kezka eta interesetatik gertu dagoen kazetaritzarekin engaiatua dago BERRIA. Zeregin horretan aritu da 2022an ere, iazko urteak aitzakia asko emango baititu gogoratzeko: Irulegiko Eskua aurkeztu zuten urtea izango da batzuentzat; Errusiak Ukrainari eraso egin zion urtea, beste askorentzat; COVID-19aren aurkako neurriak desegin ziren urtea, besterentzat.

Euskal presoen senide eta lagunentzat, urruntze politika bukatutzat eman zuten urtea ere izan da 2022a. Hiru urtez jarraitu du bilakaera hori BERRIAk, datu eta grafiko interaktiboen bidez. Erronka berriak dituzte orain presoek eta haien senideek, eta horren berri ere eman du kazeta honek.

Korrikaren urtea ere izan da iaz. Euskararen aldeko lasterketaren berri pausoz pauso eman du BERRIAk, bertatik bertara, zuzeneko kontakizuna eginez, argazki eta bideo bildumak eginez, eta erreportajeak landuz. Ez hori bakarrik, hamar musikarik kanta bana sortu zuten, egunkariak eskatuta, Korrikaren egun bakoitzerako.

Euskaldunek ere gogoan hartuko dute 2022a, eta ez Korrikarengatik edo Euskaraldiarengatik bakarrik. Datu batzuek berretsi zuten euskara kinka estuan dabilela: udalerri euskaldunenetan euskara atzeraka egiten ari dela ohartarazi zuen Uemak; euskararen erabilera handitzeko ezintasunak sakon aztertu zituen BERRIAk, eta euskara tituluek gaitasuna frogatzeko zer ezintasun dituzten ere azaldu zuen. Bestalde, Soziolinguistika Klusterrak erakutsi zuen geldotua dagoela euskararen erabilera kalean. Langile publikoei euskara eskakizunak egiteko sortu diren eztabaida politikoak eta auzitegien esku hartzeak ere kezka iturri izan dira. Eta Ramon Saizarbitoria idazlearen gogoeta gordinak zer pentsatua eman du, testuinguru horretan: «Euskara jada ez da euskaldun egiten gaituena».

EAEko Hezkuntza Legearen inguruan eztabaida eta protesta ugari sortu dira, eta horien lekuko izan dira BERRIAren edizioak, eta eztabaidarako eta elkarrizketarako plaza eman dute Iritziko orrialdeek. Eztabaida horretan zeresana duten eragileen ordezkariak ere elkarrizketatu genituen, apirilean.

Ezkutuko informazio ugari azaleratzen saiatu dira BERRIAko kazetariak, bestalde. Esaterako, Zaldibarko (Bizkaia) zabortegia zergatik amildu zen esplikatu zuen kazeta honek, lan sakon batean, iazko urtarrilean, esklusiban Cedexen txostena argitaratuta. Halaber azaldu zuen Eusko Jaurlaritzako teknikari batzuek prebarikazioa egin ote zuten ikertuko duela auzitegiak. Hondakinei lotuta, beste berri batzuk ere argitaratu ditu BERRIAk esklusiban: adibidez, Zumarragan, Arcelor Mittal enpresaren milaka tona altzairu errauts bota zituztela itxita behar zuen zabortegi batean.

Bestelako salaketak agertzeko lekua ere eman du BERRIAk. Esaterako, abenduan, Elgoibarko (Gipuzkoa) emakume batek salatu zuen 1960ko hamarkadan sexu abusuak egin zizkiola herrian apaiz ibilitako don Andonik.

Bertso olde baten urtea

Kulturak ere urte mugitua izan du, eta 2022a Bertsolari Txapelketa Nagusiaren urtea izango da jende askorentzat. Urritik abendu erdialdera, BERRIAk luze eta zabal jorratu du txapelketa, zuzeneko kontakizunekin, erreportajeekin, kronikekin, eta bideo zein audio formatuak baliatuta. Baina ez da hori bakarrik izan: Durangoko Azokak pandemiaren aurreko itxura berreskuratu zuen, eta Donostiako Zinemaldiak ere bai. Horiei ere kasu egin die BERRIAk. Baina, batez ere, sortzaileen lanen berri eman du, haiengandik hurbil egoten ahaleginduz, eta euren lan baldintzak hobetzeko eztabaidari leku eginez. Horren lekuko, bost sortzailek egin zuten gogoeta, Kilkerren inurri lanak erreportajean, eta Irla den isla, sorkuntzari buruzko korapiloei buruzko dokumental laburra. Orhan Pamuk Literatur Nobel sariduna eta Silvia Federici pentsalari feminista ere elkarrizketatu ditugu, bestalde.

Arlo politikoan, BERRIAk jakinarazi zuen Abertzaleen Batasuna alderdiak desegitea erabaki zuela eta Euskal Elkargoaren barruan talde politikoak antolatzen hasiak zirela. Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak karguan hamar urte egin zituenean, hark urteko ekitaldi nagusietan egindako hitzaldietan erabilitako hiztegia ere arakatu zuen kazeta honek. Eta beste gai berezi batzuk jorratu ditu: Pegasus auzia edota Pirinioetako bidea, mapa interaktibo eta guzti.

Mundua euskaldunen begietatik kontatzeko grinarekin jarraitu du BERRIAk iaz ere; eta ahal den guztietan, bitartekaririk gabe eta zuzenean kontatzeko grinarekin. Ukrainan gerra hasi zenean, Poloniako mugara joan ginen, errefuxiatuen krisia bertatik bertara kontatzeko. Beste hainbat tokitan izan da BERRIA zuzeneko berriemaile: Korsikan, Yvan Colonna presoari egindako erasoaren ondoren; Kongon, bertako emakumeek jasaten duten egiturazko indarkeria aztertzeko; Ipar Irlandan, hauteskundeen berri emateko; Melillan (Espainia), Marokoko jendarmeek dozenaka migratzaile hil ostean; Katalunian, independentzia erreferenduma egin zutenetik bost urtera; Txilen, Gabriel Boric lehendakaritzara iritsi zenean; Kolonbian, Gustavo Petrok hauteskundeak irabazi zituenean —Francia Marquez egungo presidenteordea eta Rodrigo Londoño Echeverri Timochenko FARCeko buruzagi nagusi ohia elkarrizketatu genituen han—.

Gizonezkoen Munduko Futbol Txapelketa Qatarren jokatzeak ere markatu du 2022a. Lehiari erreparatu dio BERRIAk, baina Qatar zer den eta nolakoa den ere azaltzen saiatu da, emakumeek eta gutxiengoek bizi duten zanpaketa agerian utzita. Kirolean, bestela, Oinatz Bengoetxearen eta Mikel Nieveren agurren urtea izan da, besteak beste, eta Damaris Egurrolak Europako Txapeldunen Liga bereganatu duen urtea ere bai.

Berrikuntza batzuk eta lan berezi batzuk martxan jartzeko urtea ere izan da BERRIArentzat. Berbaxerka jokoa egunkariaren webgunean dago iazko apiriletik, eta Kinka podcasta eta buletina martxan jarri genituen urrian, klima larrialdiari eta ingurumen auziei buruzko jarraipen osoago bat eskaintzeko irakurleei.

Testuinguru ekonomiko zailean

Ikuspegi ekonomikotik begiratuta, lehendik ere zaila bazen kalitateko kazetaritza bideragarri egitea, munduko testuinguru ekonomikoak are eta gehiago zaildu du eginkizun hori, prezioen igoera etengabeak BERRIA ere kaltetu duelako. Kontsumorako prezioen indizea %6,5 igo arren, 2022an %4ko soldata igoera besterik ezin izan da gauzatu BERRIA Taldean, eta hala ere kostuen handitze nabarmena ekarri dio horrek enpresari —200.000 euro inguru gehiago—. Horretaz gain, gasaren, argindarraren eta hornigaien kostuek eragin negatiboa izan dute, eta, esate baterako, 2022an egunkaria inprimatzen bakarrik aurreko urtean baino 100.000 euro gehiago gastatu ditu BERRIAk.

Kostuen igoera ohiko diru sarreren bidez orekatzeko zailtasunak izan ditu BERRIAk. Eusko Jaurlaritzarekin 2022-2023-2024rako adostutako hitzarmenak %5 diru gehiago jaso du, baina, bistan denez, egunkariaren kostuak gehiago haziko dira epealdi horretan, dezente gehiago. Horretaz gain, BERRIA Taldea jakitun da prezioen eragina orokorra dela gizartean, baita gure irakurle eta BERRIAlagunen artean ere, eta egunkariaren prezioa %2,7 baino gehiago ez igotzea erabaki genuen iaz. Urte bukaeran, Eusko Jaurlaritzak ezohiko laguntzak eman ditu krisi orokorrak prentsan, irratietan eta telebistetan eragin dituen kalteak arintzeko, eta hortik iritsi diren 287.000 euroek lagundu dute 2022. urtea galerarik gabe bukatzen —nahiz eta oso egokiak ez izan laguntza horren banaketa irizpideak, besteak beste euskal hedabide asko kanpoan utzi direlako eta egoera soziolinguistikoa ez delako kontuan hartu—.

Testuinguru ekonomiko zail horren erdian, etorkizunera begira derrigorrez jorratu beharreko aldagaiak ditugu hedabideen modernizazioa, hedabideen digitalizazioa eta berrikuntza integrala —modu zabalean ulertuta—; eta diru asko behar da inbertsio hori egiteko. Modernizazioari eta eguneratze teknologikoari heldu behar diegu, euskarazko ekoizpenak sustatu eta indartzeko bidean. Eta horretarako, dedikazioa eta baliabideak behar ditugu, komunikazioaren mundua eraldaketa prozesu sakona bizitzen ari baita. Euskarazko komunikabideek funtzio sozial garrantzitsua betetzen dute euskararen normalizazioan, baina baita informaziorako eskubidean, iritzi aniztasunaren bermean zein desinformazioaren aurkako borrokan ere.

Talde moduan, euskarazko egunkari bakarraren kudeatzaile moduan, ardura handia daukagu eginkizun horretan, eta asmatu behar dugu errealitate berrira egokitzen eta hobetzen, eraginkorrago izaten, berrikuntzaren bidetik. Saihestu ezin den eraldaketa prozesu horretan ezinbestekoa dugu erakunde publikoen laguntza handiagoa, beste sektore asko ere jasotzen ari direna; areago, gure komunitatearen babesa eta engaiamendua handitzea ere ezinbesteko izango zaigu hurrengo urteetan, aurrera egingo badugu.

Ziklo berrirako helburuak

Erronkei aurre egiteko zereginean, planifikazio estrategikoa da gure bide orria. 2022an, bide hori eguneratzeari ekin diogu, eta talde handi baten lanari esker plan estrategiko berria osatu dugu. Helburu hauetan jarri du lehentasuna plan berriak: kazetaritza esanguratsua egitea; irakurleen esperientzia digitala hobetzea; BERRIAren komunitatea sendotzea; proiektuaren bideragarritasuna eta independentzia bermatzea; eta BERRIA feminista eraikitzea.

Bada urtebete baino gehiago murgilduta gaudela berritze prozesu batean, eta hori izango da aurtengo erronka nagusia: BERRIA berritzea eta eraldaketa digitala gauzatzea. Horrekin batera, BERRIAren azala eta mamia ere berrituko ditugu. Bestalde, martxan jarri dugu formakuntza feministaren lerroa, eta 2022ko urritik aurtengo ekaina bitartean ziklo oso bat egingo du lantaldeak, BERRIA Taldearen praktika feministaz hausnartzeko eta hura hobetzeko.

Komunitatea da etorkizuna

Hizkuntza gutxitu batean proiektu komunikatibo bat gurearen gisan eta neurrian eusteko gai diren komunitateak ez dira hainbeste munduan. Horregatik, etengabe errepikatu dugu komunitatea dela BERRIAren proiektuaren sostengua eta etorkizunerako bermea, eta berriro errepikatuko dugu. 2022an ere, irakurleak izan dira BERRIA Taldearen diru iturri nagusia (%40), publizitatea, diru laguntzak eta beste diru sarreren gainetik. Balio horretaz jabetu eta hori zaintzea izan da BERRIAren iparrorratza 2022an; horregatik antolatu ditugu esperientzia bereziak eta gauzatu ditugu hainbat ekintza berri, komunitatearekin harremana trinkotzeko.

Audientzia egonkorra dugu, handia da egunero informatzeko BERRIA hautatzen duten irakurleen multzoa, eta makina bat irakurle hurbildu dira BERRIAra, aktualitateak 2022an ekarritako informazio esanguratsuak irakurtzera. Horiek ohituraz BERRIA hauta dezaten lanean dihardugu. Dabilen BERRIA esaten dugu maiz, horixe baita gakoa: segida. Segida izan dezala BERRIAk urtez urte: segida, irakurle berriak iristen direlako; segida, proiektua berrasmatzeko modua egin delako; segida, proiektua ekonomikoki babesten duten irakurleen kopurua handitzen delako; segida, langile berriek heltzen diotelako. Segida.

Ziklo berri batean murgiltzera doa BERRIA 2023an. Ziklo horri eutsiko badio, beharko du ezinbestean komunitatearen sostengua, irakurle zahar eta berriena, edozein dela ere BERRIA urteetan barrena hartzen doan forma, euskarazko egunkari nazionala funtsezkoa dela sinesten duten eta babesten duten horiena. Irakurleek bermatuko dutelako BERRIAren independentzia ekonomiko eta editoriala.

Hogeigarren urteurrena, ekainean

Hogei urte beteko ditu BERRIAk ekainaren 20an. Hogei urte, otsailaren 20an Euskaldunon Egunkaria itxi zutela. Urte berean beti bi efemerideak: zauria eta mina dakarrena bat; itxiera bortitz haren erdian, herri ekimenaren indarra eta gaitasuna erakutsi zituena bestea. Aurten gure komunitatearekin ospatuko dugu euskarazko egunkari nazionala gaurdaino ekarri izana, eta komunitatearekin jarriko ditugu aurrera egiteko oinarriak.

BEATRIZ ZABALONDO BERRIA TALDEKO LEHENDAKARIA

MARTXELO OTAMENDI BERRIAKO ZUZENDARIA


Summary: Iruñeko Bertsoaroa otsailaren 9tik martxoaren 2ra eginen dute. Nafarroako Bertsozale Elkarteak eta Iruñeko Udalak antolaturik, sei emanaldirekin osatu dute zikloaren egitaraua. Lehenbiziko aldiz, bertso afari bat ere izanen da.

Neguan ere ez da faltako bertsorik Iruñean. Nafarroako Bertsozale Elkarteak jakinarazi du Bertsoaroa jaialdia otsailaren 9tik martxoaren 2ra bitarte eginen dela aurten. Datak iragarri ez ezik, kartela ere aurkeztu du elkarteak, eta egitarau oparoa utzi agerian: sei emanaldi eginen dituzte, hala nola bertso jaialdiak, bertso afari bat eta haurrentzako tailer bat.

Bertsoaroak 32. aldia izanen du aurten. Ohi denez, Bertsozale Elkarteak Iruñeko Udalarekin batera antolatu dute zikloa. Zabaldutako oharrean, biek nabarmendu dute Bertsoaroaren helburua «unean uneko bertsolaritzaren berri kalitatez eta aniztasunez ematea» dela.

Otsailaren 9an eginen den bertso jaialdiak ekinen dio zikloari. Nafarroako Antzerki Eskolan eginen dute, iluntzeko 19:00etan, eta bertsolari hauek arituko dira kantuan: Ane Labaka, Beñat Gaztelumendi, Etxahun Lekue, Julio Soto, Miren Artetxe eta Saioa Alkaiza. Gaiak Ainhoa Larretxeak emanen ditu. Saioaren aurretik, Iruñeko III. Bertsopaper lehiaketaren sari banaketa eginen dute, antzoki horretantxe, 18:30ean.

Otsailaren 15ean, bertsolari gazteen saioa eginen dute, Gazteluko plazako Laba aretoan. 19:00etan hasiko dira, eta Beñat Astiz, Bittori Elizalde, Eki Mateorena, Irantzu Idoate, Izaro Bilbao eta Maddi Agirre arituko dira; Iratxe Muxika izanen da gai jartzaile zereginean.

Biharamunean, otsailaren 16an, Anonyme Popular ikuskizuna izanen da Nafarroako Antzerki Eskolan, 19:00etan. Emanaldian, uztartu egiten dira Igor Elortzaren hitzak eta ahotsa, Rafa Ruedaren doinu eta soinuak, eta Kulturaz-eko dapatisten irudiak. Emanaldirako, Oier Zuñiga aritu da aholkularitza eszenikoan, eta irudia Gotzon Garaizabal eta Malen Amenabarrena da irudia.

Ordutik astebete igarotzerako, otsailaren 23rako, beste emanaldi bat prestatu dute Bertsoaroan. Bertsolari hauek hartuko dute parte: Aitor Bizkarra, Aitor Mendiluze, Alaia Martin, Joanes Illarregi, Maddi Ane Txoperena eta Sarai Robles. Maialen Belarrak emanen ditu gaiak. Nafarroako Antzerki Eskolan eginen dute, 19:00etan hasita.

Halaber, joandako aldietan egin ez den jarduera baten berri eman du Nafarroako Bertsozale Elkarteak. Berrikuntza bat dakar aurtengo Bertsoaroak: bertso afari bat ere eginen dute. Martxoaren 2an eginen dute, Geltokin. Ander Aranburuk emandako gaiei segika, Nerea Ibarzabal, Sustrai Colina eta Alazne Untxalo ariko dira. Hain justu, afariak emanen dio amaia zikloari.

Haurrentzako eskaintza

Aurreko aldietan bezala, haurrei ere erreparatu diete egitaraua ontzeko garaian. Hala, hutsik egin ez, eta haiei eskainitako jarduera bat ere sartu dute programan. Bertso jasa, bat-bateko jolasa tailerra eginen dute otsailaren 18an, Arrosadia auzoko Civivoxean. Jolas eta ariketa bidez haurrak bertsotan murgiltzea da helburua. Horretarako, bi bertsolari batuko zaizkie haurrei: Ainara Ieregi eta Iker Gorosterrazu.

Elkarteak zehaztu duenez, tailerra 8 eta 12 urte arteko haurrentzako modukoa da, eta ezinbestekoa da aurrez izena ematea. Bi aukera daude horretarako: nafarroa@bertsozale.eus helbidera idaztea edo 948-14 37 47 telefonora deitzea, otsailaren 16a baino lehenago, betiere.


Baserri batek su hartu du, Elorrion

Summary: Baserri batek su hartu du, Elorrion. Denbora gutxian eraikinaren zati handi bat erre da, baina ez dago zauriturik.

Elorrioko Arauneta auzoan (Bizkaia) baserri batek su hartu du gaur eguerdian. Denbora gutxian eraikinaren zati handi bat erre den arren, ez da inor zauritu. Segurtasun sailetik adierazi dute larrialdi zerbitzuak eta suhiltzaileak bertaratu direla.

Ertzaintzako bozeramaile batek erran du ez dakitela nola hasi den sua. Suteak ke laino eta sugar handiak eragin ditu, herritik ikus zitezkeenak.


Summary: Eroskik 30.000 euro ordaindu beharko dizkio Cristina Cifuentesi. Madrilgo Auzitegiak murriztu egin du Datuen Babeserako Agentziak baimenik gabe bideo bat zabaltzeagtik ezarri zuen 150.000 euroko isuna.

Azkenean Eroskik 30.000 euroko isuna ordaindu beharko dio Cristina Cifuentes Madrilgo presidente ohi eta PPko kideari, 2018. urtean saltoki bateko segurtasun irudien bideo bat zabaldu zelako. Bideoa 2011koa da, eta Cecosa katearen saltoki bateko barrualde batean ageri da Cifuentes, poltsa batetik ordaindu gabeko krema batzuk ateratzen ari dela; ustez, horiek lapurtzeko asmoa zuen, eta segurtasun zaintzaileak atzeman zuen.

Cecosa garai horretan Eroskirena zenez, bideoa baimenik gabe zabaltzen uzteagatik, 150.000 euroko isuna jarri zion Eroskiri Espainiako Datuen Babeserako Agentziak, arau hauste larri bat delakoan. Madrilgo Auzitegi Probintzialak orain Cecosaren helegite bat hartu du aintzat, eta defentsa eskubidea urratu dela argudiatuz baliogabetu egin du zigor hori. Cifuentesen intimitaterako eskubidea urratu zelakoan, baina, 30.000 euroko isuna ezarri dio.

Espainiako Auzitegi Nazionalaren arabera, 150.000 euroko isuna ezarri zuen auzian ez ziren bete zigor prozedura batean bete beharreko arauak. Eroskik dio, ordea, ez zuela bideo hori behar den bezala gorde, eta horrek Cifuentesi kalte egin diola argudiatu du. Bideoa zabaldu eta ordu batzuk geroago, Cifuentesek Madrilgo presidente kargua eta Madrilgo parlamentuko parlamentari kargua utzi zituen.

Bere eskaeran 450.000 euroko kalte ordaina eskatu zuen Madrilgo presidente ohiak. Gaur ezagutarazi den epaian, ordea, ebatzi dute dimisio horiek ez zirela kasu honen ondorio soilik izan. Bideoa zabaldu baino hiru aste lehenago, graduondo titulu bat faltsutu zuela jakin zen.

Epaia Espainiako bi egunkaritan argitaratzea ere eskatzen zuen Cifuentesek, baina eskaera hori ere ez dute aintzat hartu, argudiatuta bideoa zabaltzea ez zela Eroskiren asmoa izan, «baizik eta beste norbaitek eta helburu politikoarekin» bultzatua izan zela.


Lehen bilera Gipuzkoako metalgintzan

Summary: Lehen bilera Gipuzkoako metalgintzan. Sindikatuek langileen erosahalmena bermatzeko adinako soldata igoerak nahi dituzte.

Aurreko ituna 2022arekin batera iraungi ostean, 30.000tik gora langile hartzen dituen Gipuzkoako metalgintzan lan hitzarmen berria negoziatzeko lehen bilera gaur egin dute sindikatuek eta patronalak.

ELAren helburua da «Gipuzkoako metalean sortzen den aberastasuna justuago banatzea», sindikatuak ikusten duelako fabriketan lan karga handia dela, esportazioak handitzen ari direla eta afiliazio markak hausten ari direla.

ELAk eratutako plataformak, besteak beste, igoerak nahi ditu soldatetan «soldata errealen erosteko ahalmena bermatzeko». Urteko lan jarduna 32 ordu murriztea nahi du baita malgutasuna murriztea, subrogazioa, ordutegien kontrol zorrotzagoa, eta genero berdintasuna lortzeko neurriak ere.

ELAk ordezkaritza handia (%48) du Gipuzkoako metalean. LAB da hurrengo sindikatua, ordezkaritzaren %36rekin, eta hurrenak CCOO (%12) eta UGT (%4).

LABek ere jarri du bere plataforma mahai gainean. Eta gaitzetsi egin du Adegik proposamenik ez egitea. «Ez du inongo proposamenik ekarri eta gainera, langileen aldarrikapenak gutxiesten saiatu da». Sindikatuaren arabera, patronala sindikatuen plataformak aztertzekotan geratu da.

CCOOk, berriz, KPI+%4,5eko soldata igoera nahi du hitzarmenaren indarraldi osorako, eta urteko jarduna 1.673 ordukoa izatea, lanaldi jarraituetan zein zatituetan.

Horrez gain, sektoreko kontrata guztien subrogazioa ere eskatzen du, baita errelebo kontratua ere, eta %100 osagarri bat lan-istripuetan, laneko gaixotasunetan eta laneko gaixotasunen azterketan.

Era berean, CCOOren arabera, «lehentasunezkotzat dute» hitzarmenean aurrerapausoa ematea berdintasun kontuetan, eta protokoloak ezarrtzea sexu jazarpenaren eta sexuan oinarritutako jazarpenaren kontra, bai eta prebentzio protokoloa ere LGTBI kolektibokoen jazarpenaren kontra, dela orientazio sexualagatik, dela genero adierazpenagatik.


Summary: «Pobreen aurkako gerra» salatu dute, hildako etxegabea oroitzean. Etxebizitza eskubidea bermatzeko exijitu dute Eskubide Sozialen Kartak eta AZETtaldeak

Asteartean Bilboko Bolueta auzoan zendutako etxegabearen «erailketa» gaitzetsi dute gaur iluntzean dozenaka lagunek, Euskal Herriko Eskubide Sozialen Kartak eta AZET etxebizitza sindikatuak deituta. Sistema kapitalista eta «nekropolitika instituzionala» jo dituzte erantzule, eta batez ere, Bilboko Udala jarri dute jopuntuan: «20.000 etxe daude hutsik hirian, baina jendea kalean lo egiten eta hiltzen uzten du udalak». «Pobreen aurkako gerra» amaitzea exijitu diete erakundeei, eta horretarako, etxebizitza duina edukitzeko eskubidea bermatzea.

Udaletxe aurrean egin dute elkarretaratzea, barruan osoko bilkura amaitzen ari zenean; hain justu, etxebizitza eskubideari buruzko plan estrategiko bat lantzeko foro bat abiatzea adostu dute, EH Bilduren ekimenez. Kalean, ordea, haserrea nagusitu da. Pobreon kontrako gerra gelditu! Kaleak hil egiten du, udala errudun lelopean, protestariek nabarmendu dute «onartezina» dela 70 urteko pertsona batek kalean bizi behar izatea —haren etxolak su hartuta zendu zen—, «baldintza ankerretan», «gutxi batzuen etekinak gehienen bizitzen gainetik lehenesten duen sistema baten ondorioz».

Izan ere, Eskubide Sozialen Kartaren eta AZETen arabera, etxegabearen heriotza ez da istripu bat izan, baizik eta «hilketa» bat, pobreziak eta «utzikeria instituzionalak» eragindakoa: «Sistema kapitalistaren ondorioa da, zeinetan etxebizitza beste merkantzia bat bihurtzen den; merkantzien erregimen horretan, biziraupena irabazi beharreko zerbait da, eta bizitzeko eskubidea, merkatu barruan eros daitekeen salgai bat. Dirurik ez baduzu, ez duzu etxebizitzarako eskubiderik. Dirurik ez baduzu, ez duzu bizitzeko eskubiderik». Pobreen aurka «gerra» bat dagoela deitoratu dute: «Bizirauteko modurik gabe uzten gaituzte». Hala, erantzuleak ere seinalatu dituzte; besteak beste, bankuak, funts putreak eta «etxebizitzarekin espekulatzen dutenak».

Baina sistemari ez ezik, erakundeen politikari ere erreparatu diote. Maila guztietan egin dituzte kritikak. Espainiako Gobernuari egotzi diote egunean ehun pertsona baino gehiago etxegabetzea, okupazioaren aurkako erreforma bat planteatzea eta etxebizitza publikoak «funts putreei oparitzea». Eusko Jaurlaritzari, berriz, etxebizitza legearen bidez «propaganda» egitea. Eta Bilboko Udalari, azkenik, etxebizitza parke publiko «oso mugatua» edukitzea, eta «bizirauteko eskubidea ere mugatzea» aterpetxeetan leku nahikoak ez jarriz. Gogora ekarri dute, era berean, Atxuriko saskibaloi kantxan edo San Frantziskoko etxe okupatuetan bizi ziren gazte migratuak «bortxaz bota» zituela udalak.

Erantzun «irmoa» Egoera horretan, erantzun «irmoa» eskatu diete instituzioei. Batetik, pobreen aurkako gerra gelditzea: «Pertsonak txiroak izateagatik kriminalizatzeari uztea». Bestetik, etxebizitza eskubidea bermatzea: «Soilik horrek saihestuko du halako tragediak berriz geratzea». Jabetza pribatuaren garrantzia apaltzeko eskatu dute, etxe kaleratzeak bertan behera uzteko, turistifikazioa gelditzeko, espekulazioa mugatzeko eta etxebizitza parke publikoa handitzeko. Lelo bat aldarrikatuz amaitu dute elkarretaratzea: «Haien jabetzak ala gure bizitzak, ez dago erdibiderik».


Summary: Kopako finalerdietarako sailkatzea lortu du Athleticek, beste behin. Zuri-gorriak 1-3 nagusitu dira Mestallan. Partida osoa jokatu gabe, baina lanari etekina aterata lortu du Athleticek finalerdietarako sailkatzea, laugarren urtez jarraian.

Iragan sasoian finaletik kanpo utzi zuen Valentziak Athletic, eta oraingoan Athletic izan da Valentzia kaleratu duena. Bi aldiz aurreratu dira lehen zatian zuri-gorriak, eta bigarrenean lasaitasunaren gola sartu du Mikel Vesgak, 1-3 irabazteko. Gennaro Gattusoren taldeak oso arrisku gutxi eraman du Julen Agirrezabalaren atera, eta zaleek txistu artean agurtu dituzte etxeko jokalariak.

Lehen zatiaren amaiera eroak markatu du partida. Lehen ordu erdian oso gauza gutxi ikusi da Mestallan. Hasieratik nabari zen gauza garrantzitsuak zeudela jokoan, eta, finalerdietan egoteko aukera galtzearen beldurrez, tentu handiz aritu dira bi taldeak. Partida fisikoa proposatu dute bi taldeek, eta bi areetatik oso urrun aritu dira lehen ordu erdian. Neurketako lehen aukeran, ordea, iritsi da gola. Ander Herreraren erdiraketa bat Iñaki Williamsi iritsi zaio, eta, buruz, Muniaini aukera bikaina utzi dio atezainaren aurrean. Kapitainak ez du barkatu, eta sareetara bidali du baloia; 0-1 35.minutuan.

Valentzia zer egin jakin ezinda gelditu da golaren ostean, eta Athleticek presioa gorago eta gogorrago egiteko baliatu du. Zaleen purrustadek etxekoen urduritasuna areagotu dute, eta Valverderenek berehala antzeman dute hori. Baina Valentzia okerren zegoen unean iritsi da berdinketaren gola. Mouctar Diakhabyk jokaldi bikaina egin du hegaletik, eta haren erdiraketa De Marcosek sartu du bere atean: 1-1 44. minutuan. Atsedenaldira iristekoa zen neurketa, baina hurrengo jokaldian, lehen zatiko azken hasperenean, 1-2koa egin du Nico Williamsek. Valentziako atzelariak begira gelditu dira, geldirik, eta Alex Berenguerren eta Williams anaien oinetatik igaro da baloia area barruan. Anaiaren pasea ederki baliatu du Nicok atsedenaldira aurretik joateko.

Etxekoen susperraldirik ez Urteak dira Valentziak une gozoak atzean utzi zituela. Peter Lim iritsi zenetik, noraezean dabil proiektua, eta sasoi honetan ere hala izango dela dirudi. Bigarren zatira atzetik joanagatik, nolabaiteko susperraldi bat espero zen, etxean jokatzea abantaila bikaina baita horrelako kanporaketetan, baina Gattusoren taldeak ez du jakin Athletici min egiten. Jaurtiketa bakarra egin dute Agirrezabalaren atera, eta arriskurik gabea gainera.

Athleticek ez du partida osoa jokatu, baina bere lanari etekina atera dio. Bigarren zatian bizpahiru aukera izan dituzte zuri-gorriek hirugarrena sartzeko, eta azkenerako lortu dute; penaltiz. VAR-aren laguntzaz, Nico Williamsi egindako penaltia adierazi du epaileak bigarren zatiko ordu erdia beteta zegoenean, eta Vesgak hartu du Giorgi Mamardaxviliren atea zulatzeko ardura: 1-3, 76. minutuan.

Gauzak horrela, astelehenean Madrilen egingo den zozketan egongo da Athletic, aurrez Osasunak lortu bezala. Laugarren urtez jarraian izango dira zuri-gorriak bertan; 2019-2020an, Gaizka Garitanorekin; 2020-2021ean eta 2021-2022an, Marcelino Garcia Toralekin; eta, orain, Ernesto Valverderekin. Aurreko hiruretatik bitan lortu du Athleticek finalerako sailkatzea, baina biak galdu zituen, Realaren eta Bartzelonaren aurka.


Summary: EMBko beste 80 autobus sabotatu dituzte, eta hainbat zerbitzu eten dira Ezkerraldean.

Beste sabotaje bat izan da EMB autobus konpainian, goizaldean, eta, horren ondorioz, hainbat autobus zerbitzua eman ezinik dira gaur goizean Ezkerraldean (Bizkaia). EMBk ez du oraindik salaketa aurkeztu, baina Bizkaibuseko 80 autobusi kalte egin dietela kalkulatu dute. Aparkabisako aparkalekuan zeuden, Trabapaganen, eta ezezagun batzuek beirak eta ispiluak margotu dituzte.

Sabotajearen ondorioz, Ezkerraldean Bizkaibusen hainbat garraio zerbitzu bertan behera geratu dira gaur goizean. Beirak eta ispiluak garbitu ahala aterako dira autobus horiek errepidera. Guztiak garbitzeko goiz osoa behar izatea espero da, aurrekoetan gertatu den moduan.

EMBk azken hilabeteetan jasan duen hirugarren sabotajea da; azaroan eta abenduan izan ziren aurrekoak. Bizkaibusek Ezkerraldean ematen du zerbitzua, eta lan gatazka batean murgilduta dago. EMBko langileak lan hitzarmena negoziatu nahian ari dira, eta soldata igotzeko eskatzen dute, besteak beste.

EMBko langileek zenbait greba egin dituzte azken hilabeteetan. Azkena herenegun egin zuten, eta langile guztiek egin zuten bat, CCOO sindikatuak jakinarazi zuenez. Juan Carlos Gonzalez sindikatu horretako errepideetako sektoreko arduradunak azaldu zuen ez dela posible Bizkaibusi zerbitzua ematen dioten konpainia batzuek soldata igotzeari uko egitea, beste batzuek igotzen dituzten bitartean. Erantzukizunaren zati bat Bizkaiko Aldundiarena dela gaineratu zuen, eta horren esku dagoela egoera bideratzea.

Hurrengo grebak egun hauetan izango dira: urtarrilaren 31n; otsailaren 6an, 16an, 22an eta 28an; eta martxoaren 6an, 16an, 22an eta 28an.


Summary: Galdakaoko Udalak demandatu gisa aurkeztea erabaki du Usansoloko auzian. Bizkaiko Batzar Nagusiek lurraldeko 113. udal gisa onartu zuten Usansolo, galdeketaren ostean, eta estatuko abokatutzak helegitea aurkeztu zuen. Galdakaoko Udalak demandatu gisa aurkeztea erabaki du, prozesu honetan egindako bidea defendatzeko.

Estatuko abokatutzak jarritako helegiteari erantzutea erabaki du Galdakaoko Udalak. Atzo ilunabarrean egindako osoko bilkuran erabaki zuen demandatu gisa prozedura judizialean aurkeztea, udalak prozesu honetan egindako bidea defendatzeko. EH Bildu, Auzoak, Usansolo Herria, Podemos eta EAJren aldeko 18 boto izan zituen proposamenak, eta hiru abstentzio: PSE-EErena eta atxiki gabeko zinegotziarena.

Iragan martxoan, herri galdeketa egin zuten Usansolon, Galdakaotik bereizi eta Bizkaiko 113. udal izan nahi zuten ebazteko. «Nahi al duzu Usansolo udalerri independente gisa eratzea?». Galdera horri baiezkoa erantzun zioten %81,54k, herritarren %63k parte hartuta. Bizkaiko Batzar Nagusietan berretsi zuen erabakia, eta lurraldeko 113. udalerri gisa onartu zuen. Estatuko abokatutzak helegitea jarri zion erabaki horri; legearen arabera, herri gisa eratzeko 5.000 biztanle behar ditu, besteak beste, eta Usansolo ez da iristen. Bizkaiko Batzar Nagusiek, ordea, defendatu zuten eskumena ez dela Espainiarena, eta, horrenbestez, Espainiako legeria aplikatu beharrean, foru araua dela aintzat hartu beharrekoa. Foru arau horren arabera, 2.500 biztanle izatea nahikoa da udalerri berria eratu ahal izateko.

Iñigo Hernando Galdakaoko alkateak uste du udala behartuta zegoela bere burua alde interesatu moduan aurkeztera, «zilegi» baitira bai Galdakaoko osoko bilkurak eta bai Bizkaiko Batzar Nagusiek hartutako erabakiak. «Bizkaiko Batzar Nagusien erabakiaren aurka egin da zuzenean, baina Galdakaoko Udalak ere eman zuen bere iritzia bide horretan, eta, beraz, osoko bilkuraren kontrako helegitea ere bada». Horregatik, «zentzuzkoa» da atzo osoko bilkurak hartutako erabakia, dioenez. Gainera, azpimarratu du jarrera aldaketa izan dela EAJn eta geroz eta «jende gehiago» batu dela «foru arauaren defentsan». Izan ere, gogoratu du bere garaian EAJko zinegotziek abstentzioa eman ziotela prozesua batzar nagusietara eramateko erabakiari. Atzoko osoko bilkuran, berriz, aldeko botoa eman zuten.

Abokatuaren idatziaren aurrean epaileak zer esango duen itxarotea, besterik egiterik ez dute orain, Hernandok dioenez. Foru araua errespetatzearen aldekoa, hala ere, ez da udala bakarrik, eta balioa eman dio horri: «Lau alde gaude hemen: aldundia, batzar nagusiak, udala eta Usansolo Herria. Beraz, uste dut foru arauaren defentsa horretan lau alde egotea guztiz zilegi dela».


Summary: 'Aita Mari' ontziari espediente bat ireki diote, ia milioi bat euroko isunekoa. 2020an Palermon (Sizilia, Italia) gertatu ziren ekintza batzuen baitakoa da zigorra. Aita Mari-k alegazioak aurkeztuko ditu.

Aita Mari ontziari espediente bat ireki dio Valentziako Itsasoko Kapitaintzak, itsasoko zazpi lege hautsi dituela egotzita. Isun guztiak batuz, orotara, milioi bat euro inguru ordaindu beharko lituzke Itsas Salbamendu Humanitarioaren Elkarteak.

Leporatzen zaizkien lege hausten artean honako hauek daude: ontziko langileen lanorduen eta atsedenen erregistrorik ez izatea; bidaia planik ez izatea; bi salbamendu txalupa berehala eskuragarri ez izatea; tripulazioak ez jakitea zer egin behar den larrialdi kasuetan.

Itsas Salbamendu Humanitarioa gobernuz kanpoko erakundeak alegazioak aurkeztuko dizkio erabakiari, Iñigo Mijangos eta Isa Egiguren Aita Mari-ko kideek jakinarazi dutenez. Hamabost egun dituzte alegazioak aurkezteko. Adierazi dutenaren arabera, jasotako espedientea 2020an Palermon izandako ikuskapenaren ondoriozko «administrazio prozesu arrunt» bati lotuta dago. Italiako Gobernuak erreskateko salbamendu ontziak geldiarazteko egindako «kanpainaren» barruan kokatu dute orduko hartan ontziak ezin itsasoratzea, eta ukatu egin dute arazoa ontzien segurtasunarekin lotuta zegoela. Hala, Italiako Gobernuaren «kanpaina politiko» batekin zerikusia izan zuela salatu dute. Jakinarazi dute espedientea ireki izanak ez duela zertan oztopatu Aita Mari-k aurki abiatuko duen erreskate misio berria. Valentziako (Espainia) Burriana portutik atera nahi du Mediterranoan erreskate lanak egiteko, eta asteartean ikuskatuko dute ontzia. Mijangosek eta Egigurenek espero dute ontziak arazorik gabe itsasoratzeko modua izatea.

EAJ, azalpen eske

EAJk jada galdegin dio Espainiako Gobernuari zergatik erabaki duten espedientea orain irekitzea. Izan ere, zigorra 2020an Palermon (Sizilia, Italia) gertatu ziren ekintza batzuen baitakoa da. Bertako autoritateek ontzia ikuskatu zuten, eta, espedientearen arabera, «26 hutsune» topatu zituzten: «Horietatik hamabost ontzi ibilgetzeko bezain larriak zirela ondorioztatu zen».

Ikusi gehiago: 'Aita Mari', oraindik geldiarazita

Bi hilabete beranduago hasi zen Espainiako Segurtasun, Kutsadura eta Itsasoko Ikuskatze arloa aztertzen «hutsune» horiek Espainian aplikagarriak ziren ala ez. Ez zuten deus erran 2022 bukaerara arte: joan den abendu hasieran Espainiako Merkataritzako Nabigazioaren Zuzendaritza Nagusiak erran baitzion Valentziako Itsasoko Kapitaintzari espedientea irekitzeko.


Summary: Nafarroako ekonomia %4,3 hazi zen 2022. urtean. Kontsumoak bultzatuta, barne produktu gordinak gora egin du berriro urteko azken hiruhilekoan, %0,8 hain zuzen ere. Elma Saiz Ekonomia kontseilariak baztertu egin du atzeraldia, baina 2023 hasiera motela espero du.

Udan egindako aurreikuspen beltzak ez dira bete Nafarroan ere. Nastat estatistika erakundeak zabaldu duenez, lurraldeko barne produktu gordinak bultzada izan zuen 2022. urteko azken hiruhilekoan: %0,5 handitu zen udako hilabeteetan, eta %0,8, berriz, udazkenekoetan.

Nastatek aurreratu duenez, eraikuntza eta merkatuko zerbitzuak moteldu egin dira, eta kontsumoa izan da gorantz egin duena.

Horrenbestez, urte osoan barne produktu gordina %4,3 handitu zen Nafarroan. Hego Euskal Herri osoarentzat ere balio du datu horrek, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan ere %4,3 hazi baitzen ekonomia. Han ere uste baino hobeto amaitu zuen urtea jarduera ekonomikoak, %0,4 gora eginda.

2022. urtearen hasierako datuekin alderatuta, ordea, motelaldia izan da. Urteko lehen hiruhilekoan, %6,5 handitu zen BPGa, eta %3 baizik ez urteko azken hiruhilekoan. Bada, ordea, kontuan hartu behar den faktore bat: urte hasierako konparazioa 2021eko lehen hiruhilekoarekin egiten dela, eta orduan jarduera ekonomikoa oso mugatuta zegoen COVID-19aren pandemiarengatik.

Edonola ere, nabarmena da erregai garestiek eta, oro har, inflazio handiak kalte egin diotela ekonomiaren jarduerari. Halaber, urteko azken hiruhilekoan inflazioak behera egin izanak —erregaien eskutik— lagundu egin du urte amaiera uste baino hobea izaten.

Enpleguan, motelaldia

Enpleguan, berriz, motelaldia izan da urteko bigarren erdian. Enpleguari buruzko daturik ez du eman Nastatek —martxoaren 24an egingo du, datu osatuak argitaratzen dituenean—, baina beste iturri batzuek datu nahiko kontrajarriak eman dituzte. Datu nahiko kaskarrak eman zituen atzo INEk, esan baitzuen 2022an 1.100 langabe gehiago izan direla Nafarroan, eta hobeagoak SEPEk, 2021eko abenduan baino 416 langabe gutxiago baitaude erregistratuta enplegu bulegoetan.

Atzeraldirik ez

Elma Saiz Ekonomia kontseilariak ontzat jo ditu datuak. «Urte amaiera uste baino hobea» izan dela onartu du, eta bi azalpen eman ditu. Batetik, «autoen ekoizpena berriro handitu da, aurreko urtean sektoreak izan zituen hornidura arazo larriak arindu direnean, eta, horrekin, industriaren ekoizpenaren datuak hobetu dira». Bestetik, «2020az geroztik mugarik gabeko Eguberriak izan dira, eta kontsumo pribatuak dinamismo handia erakutsi du».

2022 amaierako datuek «atzeraldi teknikoa izateko aukerak urruntzen» dituela esan du Saizek, baina ohartarazi badaudela 2023 hasiera motelagoa izango den zantzuak. «Higiezinen merkatua hozten ari da, autobideetan trafiko gutxiago dago, eta enpleguaren sorrera moteldu da».

Horiek horrela, Nafarroako Gobernuak eutsi egiten dio 2023rako egin duen %1,4ko hazkunde aurreikuspenari. Gertu geratu da Laboral Kutxaren iragarpena (%1,2).

Iragarpen hori hankaz gora jar dezaketen faktore geopolitikoak daude —Ukrainako gerra, eta «tentsioa Brasilen, Perun eta Taiwanen»—, baina bi aipatu ditu epe laburrera: «Baliteke Txina irekitzeak petrolioaren prezioa igotzea, eta posible da hornidura arazoak agertzea udan Europak berriro bere burua hornitu behar duenean Errusiaren gasik gabe».

Espainian, %5,5

Pattalaldia uste baino leunagoa izan da Espainian ere. INEren arabera, %0,2 handitu zen BPGa urteko azken hiruhilekoan, aurrekoan baino hamarren bat gehiago. Horrenbestez, urte osoan %5,5 handitu da ekonomia, 2021. urtean bezainbeste.

Espainia izan zen koronabirusaren krisia gehien jasan zuten herrialdeetako bat, turismoak han duen pisuaren eraginez, eta hura da 2019. urtearen aurreko maila berreskuratu ez duten bakarrenetakoa, baina Nadia Calviño Ekonomia ministroak aurreratu du oso gertu dagoela. Pedro Sanchez Espainiako gobernuburuak datu horiek baliatu ditu paparra ateratzeko eta kritikatzaileak kritikatzeko: «Apokalipsiaren profetak gorabehera, hazkunde ekonomiko indartsua daukagu, Europako inflaziorik txikiena eta errekorra enpleguan».


Summary: Ylenia Baglietto eta Lander Otaola aktoreak izango dira Farolin eta Zaranbolas Bilboko aratusteetan. Besteak beste, ETB1eko 'Goenkale' telesailean egin zuen lan Bagliettok, eta 'Vaya Semanita'-n Otaolak. Inauteriak otsailaren 17an hasiko dira, pertsonaion atxiloketarekin eta epaiketarekin, eta 21ean bukatu.

Dena dago prest Bilboko 2023ko aratusteetarako: osatu dute egitaraua, erabaki dute kartela, bildu dituzte gogoak, eta hautatu dituzte aurtengo Farolin eta Zaranbolas, hiribilduko inauterietako pertsonaia nagusiak. Ylenia Baglietto aktorea (Eibar, Gipuzkoa, 1986) izango da Farolin, eta Lander Otaola aktorea (Bilbo, 1989) Zaranbolas. Erabakia iragan astean ezagutarazi zuen udaleko Jai Batzorde Mistoak, eta gaur goizean aurkeztu dute, udaletxean emandako prentsaurreko batean. Pozik agertu dira, eta pertsonaiok antzeztea «ardura» ere badela aitatu dute biek.

Hein batean, ibilbidea aitortzen zaie Farolin eta Zaranbolas izateko aukeratuei. Getxoko (Bizkaia) antzerki eskolan ikasi zuen Bagliettok, ETB1eko Goenkale telesail ospetsuan aritu zen aurrenekoz, eta, ordutik, andana bat film, telesail eta antzerkitan hartu du parte. Otaola ETB2ko Vaya Semanita umorezko saioan parte hartzeagatik egin zen ezagun, eta, besteak beste, Max sarietarako izendatu zuten 2012an, euskarazko antzerkigile onenaren sailean, Sekula bai! lanagatik.

Orobat, Bilboren isla dira Farolin eta Zaranbolas, Itziar Urtasun Bilboko Udaleko Jaietako zinegotziak azaldu duenez, eta, halaber, harro daude haien bilbotartasunaz. «Ohorea da Zaranbolas izatea, bilbotarra izateaz gain, Bilbozalea ere banaizelako», adierazi du Otaolak. Baglietto ez da bilbotarra jaiotzez —«ez dut ohore hori izan», bota du, txantxetan—, baina urteak daramatza hiribilduan bizitzen. «Farolinek dioen bezala: ‘Bilbon jaio ez naizen arren, Bilbo nirea da’».

Hasi dira pertsonaiak prestatzen, baita indarrak biltzen ere, inauteriak ekintzaz lepo egongo baitira. Otsailaren 11n, Kopla Txikien Lehiaketa egingo dute Kafe Antzokian. Otsailaren 17an (ostirala) antzeztuko dute Farolinen eta Zaranbolasen atxiloketa eta epaiketa, eta aratusteak hilaren 21ean bukatuko dira. Aurtengo gaia 1980ko hamarkada izango da, eta bat egingo du jai urtearen ildoarekin, oro har: izan ere, aurten berrogei urte beteko dira 1983ko uholdeak jazo zirenetik —Aste Nagusi betean izan ziren, gainera—, eta horiek oroitu nahi dituzte konpartsek.


Summary: Ikasbidea ikastetxeak hotzari aurre egiteko konponbide iraunkor bat eskatu du. Azaldu dutenez, arazoak dituzte ikastetxeko galdararekin, baina Eusko Jaurlaritzak esan die ez dutela uda baino lehen konponduko. Salatu dute ikasgeletan hamahiru edo hamalau gradu izan dituztela.

Eguneroko ogia bihurtu da Durako (Araba) Ikasbidea eskola publikoan irakasleak eta ikasleak txanoak, berokiak eta eskularruak jantzita eta mantak hartuta ikustea ikasgeletan eta korridoreetan. Izan ere, azaldu dutenez, galdara arazoak ematen ari da azken urteetan, baina «txaplatak» baino ez dituzte jarri. Horrenbestez, salatu dutenez, ikastetxea berotzeko zailtasunak dituzte. Konponbidea galdegiteko, Eusko Jaurlaritzaren Gasteizko egoitzaren aurrean elkarretaratzea egitekoak dira gaur eguerdian, eta Bigarren Hezkuntzako Irakasleen Batzarrak ohar bat ere atera du: «Hotzaren aurkako konponbide iraunkor eta duin bat nahi eta merezi dugula esan nahi dugu». Eta Hezkuntza Sailaren «inprobisazioa» ere gaitzetsi asmo dute: «Hezkuntza prozesuko beste gai askotan bezala, Hezkuntza Sailean inprobisazioa izan da nagusi. Hori horrela, azkenaldi honetan ez dugu heziketa prozesua modu egokian garatzeko baldintza duinik izan».

«Muturreko egoera» ez da egun batetik bestera sortutakoa, ordea: «Galdarak arazoak eman ditu azkenengo urteetan, eta egin diren konponketak ez dira inoiz integralak izan, galdarak berotzen jarrai dezan jarritako txaplatak besterik ez dira». Azaldu dutenez, iaz zuzendaritzak esan zuen konpontzea edo aldatzea «lehentasunezkoa» zela, eta hezkuntza ordezkaritzako teknikariek berretsi zuten zuzendaritzaren esana 2022ko urtarrilean egindako txosten batean. Alabaina, oharrean jaso dutenez, Eusko Jaurlaritzak ez zuen lehentasuntzat hartu: «Adierazi zuten 2023ko udara arte ez dutela konponduko, konponketa hau egiteko galdarak itzalita egon behar omen duelako eta hiru aste beharko dituztelako».

Horiek horrela, ikasturte hasieratik antzeman dituzte arazoak: «Ikasturte hasierako egunik hotzenetan nabaritu genuen lehen aldiz tenperatura hotza, baina, zorionez, eguraldia hobetzeak bukaera eman zion muturreko egoerari, eta hotzari aurre egitea lortu genuen». Baina, Gabonetako oporretatik itzulita, egoerak okerrera egin du, eta azken egunetan hotza «jasanezina» izan dela nabarmendu dute: «Gela batzuetan, hamahiru eta hamalau gradu erregistratu ditugu, eta eskolak emateko gutxienekoa hamazazpi da».

Behin-behineko irtenbidea

Adierazi dutenez, oraingoz behin-behineko konponbidea baino ez diete ipini: «Urtarrilaren 25ean, Hezkuntza Saileko teknikari bat izan zen ikastetxean, eta zenbait erabaki hartu omen zituen. Dena dela, arazoa errotik konpondu beharrean, beste txaplata bat jarri zuten: diru laguntza bat eman, berogailu elektrikoak zein haizea berotzeko makinak erosteko eta matxuratuta dauden galdarako erregailuetatik hiru konpontzeko». Zuzendaritzak «egoera bideratzeko egin duen lana» goraipatu dute, eta nabarmendu dute gustura jaso dituztela eskolako tenperatura berotzeko balio dezaketen baliabideak, baina zalantzak sortzen dizkiete behin-behineko neurriek: «Zalantza handiak ditugu ikastetxeko argindar sareak zenbateko tentsioa jasan dezakeen eta ekonomikoki nahiz ingurumenari dagokionez zer eragozpen sortuko dituen».


Summary: NZAk berriz ireki du Filipinetako drogaren kontrako gerrari buruzko ikerketa. Auzitegiak fiskaltzaren eskaria onartu du, argudiatuta Manilak harturiko erabakiak ez direla nahikoa izan. Duterteren agintaldian 30.000 lagun hil zituzten, giza eskubideen aldeko erakundeen arabera.

NZA Nazioarteko Zigor Auzitegiak berriz ireki du Filipinetako drogaren kontrako gerrari buruzko ikerketa. 2021eko azaroan eten zuen —herrialde horretako gobernuak eskatuta—, baina orain baiezkoa eman dio fiskaltzaren eskariari, argudiatuta, besteak beste, Manilak azken urtean bidalitako frogak eta auzi horretaz hartu dituen erabakiak ez direla nahikoa izan.

«Filipinetako Gobernuak bidalitako materiala eta biktimen oharpenak aztertu ondoren, auzitegi honek ondorioztatu du etxeko [Filipinetako] erabakiek ez dutela ondorio gisa izan pauso zehatzik edo ukigairik. Kolektiboki aztertu dira zenbait ekinaldi eta prozedura, eta ez dute nahikoa islatzen auzitegiaren ikerketa», adierazi du NZAk atzo harturiko erabakiaz, komunikatu baten bidez.

Salaketa giza eskubideen aldeko zenbait elkartek eta biktimen senideek aurkeztu zuten, 2018an. Drogaren kontrako gerra deiturikoa Rodrigo Duterteren agintaldian (2016-2022) izan zen, eta, Filipinetako agintarien arabera, 7.000 lagun baino gehiago hil zituzten narkotrafikoarekin lotuta Poliziak egindako sarekadetan. Giza eskubideen aldeko elkarteek, ordea, kalkulatu dute hildakoen kopurua 30.000 ingurukoa dela.

Estatuko indar armatuei eta sikarioei leporatzen dizkiete hilketa horiek, eta, salatu izan dutenez, narkotrafikoaren kontrako borrokaren zigorgabetasun giroa baliatu dute droga kontuak kitatzeko. Dutertek berak edozein susmagarriren kontra tiro egitera animatu zituen segurtasun indarrak.

2019az geroztik, Filipinak ez dira NZAren parte, baina auzitegiak argudiatu du baduela hilketa horiez ikertzeko eskumena, gertakari horiek herrialdea erakunde barruan zegoen garaikoak direlako. Halere, Manilak ez du kolaboratu ikerketetan, eta badirudi oraingoan ere ez duela kolaboratuko, Jesus Crispin Remulla Justizia ministroak gaur adierazi baitu haren gobernuek ez duela lankidetzarako asmorik: «Gu iraintzen ari dira».

Erabakia ez dute «une egokian» hartu, Manilaren arabera

Remullaren arabera, nazioarteko auzitegiak ez du «une egokian» hartu ikerketa berriz irekitzeko erabakia, Filipinak «beharrezkoa dena» egiten ari baitira «sistema konpontzeko»; hau da, besteak beste, segurtasun indarren agentziak «hobetzea», Justizia ministroak argudiatu duenez.

«Ez diot ongietorria ematen NZAren erabaki honi, eta ez diegu ongietorria emango argi uzten duten arte afera honetan errespetatuko gaituztela. Hitz egiteko prest gaude, eta eskatzen duten informazioa emango diegu, baina ezin dira hona etorri eta beren burua inposatu gure gainetik», esan du Filipinetako Justizia ministroak.

Ferdinand Marcos Junior da Filipinetako egungo presidentea, ezizenez Bongbong, eta Sandra Duterte da presidenteordea —aurreko agintariaren alaba da—. Ez batak ez besteak ez dute adierazpenik egin NZAren erabakiaz, baina, iragan hilabeteetan esan dutena kontuan harturik, badirudi ez dutela jarrera aldatzeko asmorik; joan den abuztuan, kasurako, estatuburuak adierazi zuen ez direla berriz nazioarteko auzitegiko kide bilakatuko.

Edonola ere, Manilaren hurrengo pausoa helegite bat aurkeztea izango da, NZAren erabakia bertan behera uzteko. Hori jakinarazi du gaur Filipinetako fiskal nagusi Menardo Guevarrak: «Ordenaren kopia ofizialik jaso ez dugun arren, gure asmoa da baliabide legal guztiak agortzea, eta, batez ere, afera NZAren apelazioen ganberara eramatea».


Summary: Sindikatu Medikoak atzera bota du gobernuaren proposamena, eta grebari eutsiko dio. Gobernuak eta medikuen elkarte ultrakontserbadoreak akordio baten oinarriak finkatu zituzten atzo, baina gaur sindikatuak «ez-nahikotzat» jo ditu Osasun Departamentuaren eskaintzak. Otsailaren 1etik aurrera greba mugagabera deitu du mediku taldeak.

Nafarroako Gobernuko Osasun Departamentuak gaur bidali dizkio idatziz bere proposamenak Nafarroako Sindikatu Medikoari, eta elkarte sindikalak «48 orduren buruan» erantzunen zuela adierazi arren, gaur bertan argitu du «ez-nahikoak» iruditzen zaizkiola, eta eutsi egingo diola otsailaren 1etik aurrera deitua duen greba mugagabeari. Hain justu, greba bertan behera uzteko helburua zuen gobernuak proposamenarekin, eta bide batez, gatazkak maiatzeko hauteskunde kanpainan eragitea saihestea.

Helburu horrekin, bilera egin zuten atzo goizean bi aldeek, eta «jarrerak hurbildu» zituztela esan du Santos Indurain kontseilariak: «Zenbait proposamen adostu genituen atzoko bileran, eta zehaztasun eta ñabardura horiek guztiak idatziz igorriko dizkiegu gaur. Funtsean, egin duguna izan da hasieratik planteatzen genuena: proposatu, jarrerak hurbildu eta akordioak lortzen saiatu».

Osasun Departamentuko buruak zehaztu du proposamenetako batzuk direla Sindikatu Medikoak planteatutakoak —besteak beste, medikuei sare pribatuan aritzeko aukera emanen liekeen puntu bat, esklusibotasunagatik jasotzen duten diruari uko egin gabe—, eta beste batzuk, Osasunbideak eginikoak, «osasun sistemari dagozkionak, Lehen Arretaren hobetzeari buruzkoak, batez ere». Indurainen irudiko, proposamen horiek guztiak «asmo handikoak» dira, eta medikuei ez ezik, osasun alorreko kolektibo guztiei ere eragiten diete: «Profesionalen kopurua handitzea, antolakuntza autonomia, lanaren kudeaketa... hori guztia aintzat hartu dugu». Nafarroako Sindikatu Mediko ultrakontserbadoreari ez ezik, proposamenak «foro sindikal eta profesional guztietara» eramanen dituztela gehitu du kontseilariak, besteak beste, administrazioko Mahai Orokorrera.

Sindikatuak, ordea, atzera bota ditu gobernuaren proposamenak. Indurainen departamentuaren «ahalegina» eskertu du, baina gaitzetsi du «presaka, hausnarketa gutxirekin eta kontsentsu gutxiagorekin» aritu izana. Besteak beste, soldata igoera «guztiz ez-nahikotzat» jo du, bai kopurutan, bai epeetan.

Esklusibotasunari dagokionez, sindikatuak adierazi du «anakronismo» bat dela mantentzea. Gobernuak mahai gainean jarri du neurria kentzeko aukera, baina moldaketa horretatik salbuetsita geratuko lirateke Osasunbideko zerbitzuburuak eta zuzendariak, eta sindikatuarentzat «diskriminazioa» litzateke hori. Erantsi du, halaber, esklusibotasuna kentzeak akordio parlamentario bat eskatzen duela: «Eta ez dugu horren bermerik».

Eskubide sozialen gutuna, esklusibotasunaren alde

Euskal Herriko Eskubide Sozialen Kartak, bestalde, agiria argitaratu du osasun langileen esklusibotasunaren auziaz. Erakundeak «osasun negozio pribatuen interesak bultzatzeko apustu» baten barruan kokatu du sendagileen esklusibotasuna kentzeko ahalegina. «Medikuntzaren praktika pribatuari borondatez uko egiten dioten medikuek osagarri ekonomiko bat kobratzen dute hilero, erkidegoaren arabera. Ipar Euskal Herrian, sare publikoko ospitaleetako medikuek debekatuta dute euren interes propioak edo besteren kontura euren independentzia arriskuan jar dezakeen interesik izatea, bereziki kontsulta partikular bat izatea; ez dago baimenduta mediku sozietate pribatu batean aritzea, eta funtzionarioen antzeko lan baldintzak ditu».

Horregatik, esklusibotasuna kentzeko eskaera «medikuen erreklamazio korporatiboa» eta «izaera ekonomikokoa» dela gaineratu du eskubide sozialen gutunak. «Ospitaleko medikuen gutxiengoari eta sistema publikoko giza baliabideak eta baliabide materialak parasitatzen dituzten aseguru etxe, klinika eta bestelako osasun negozio pribatuei laguntzen die».

Neurri hori aldarrikatu duen Sindikatu Medikoa ere kritikatu du erakundeak: «Ez da inoiz agertu UPNk eta PSNk Nafarroako osasunean egindako murrizketen aurka. Beraz, argi uzten dute euren irabaziaren aldeko apustua egin dutela, ez osasun arloko inbertsioa handitzearen aldekoa». Are: osasun negozio pribatuak «jarduera bizkarroiak» direla eta sare publikoa «hondatzen» dutela azpimarratu du Eskubide Sozialen Kartak: «Kostuak eta itxaron zerrendak handitzen dituzte, osasun sistema publikoan jarduera nahita murrizten delako. Arretaren kalitatea okertzen da, aseguru bat ordaintzen edo faktura handiagoari aurre egiten ahal dioten herritarrak osasun pribatura bideratzeko».

Azken bi urteotan, osasun zerbitzu publikoen degradazioa «etenik gabea» izan dela gaineratu du erakundeak oharrean, Hegoaldeko herrialde guztietan: «%50 inguruko bitartekotasun tasak, langileen erosteko ahalmena etengabe galtzea (%16 inguru), profesionalek sektore pribatutik nahiz atzerritik ihes egitea, inbertsiorik eza eta abar». Horrez gain, «Osakidetzako eta Osasunbideko hainbat zerbitzu pribatizatu» direla nabarmendu dute; «hala nola garbiketa, sukaldeak, anbulantziak eta beste». Hori ikusirik, «zerbitzu publikoen eta kalitatekoen alde egin dute» egin dute, horiek «guztiontzako bizi baldintza hobeak ahalbidetzen» dituzten neurrian.


Summary: Ostalaritzako «lan esplotazioa» salatu du LABek. Sindikatuak elkarretaratze bat egingo du Donostian atxilotutako enpresaburuen jatetxe baten aurrean.

Ostalaritzan lan abusuak areagotzen ari direla salatu du LABek, eta defendatu du sektorean lan egiten duten guztien eskubideak ziurtatu behar direla. Sindikatuak elkarretaratze bat egin du Donostian, lan esplotazioagatik atxilotutako hiru enpresaburuen jatetxe baten aurrean. Azpimarratu du «sektorerik prekarizatuenetako» bat dela ostalaritza, eta Donostian oso agerikoa dela hori.

Hilaren 12an hiru pertsona atxilotu zituen Espainiako Poliziak, ogasun eta gizarte segurantzaren aurkako eta langileen eskubideen kontrako delituak egotzita. Zehazki, atzerriko 21 langile esplotatzea eta ogasunari 80.000 euroko iruzurra egitea leporatzen diete. Donostiako bi jatetxe ikertu dituzte, biak enpresaburu berberenak. Bi enpresaburu eta jatetxe horietako baten kudeatzailea atxilotu zituen Poliziak, eta epaiketaren zain daude. Ikerketa 2022ko azaroan hasi zuen ikuskaritzak, langile batek egindako salaketa batengatik.

Salaketa horretan, langileak zioen hamabi ordutik gorako lanegunak zituztela, atseden egunik gabe. Enpresak, baina, ukatu egin du halakorik, tabernetako baten beiratean itsatsita jarri duen kartel batekin, langile batzuek sinatu dutena. LABek sinesgarritasuna kendu dio oharrari, eta aurreratu du enpresaburu talde horrek Hondarribian (Gipuzkoa) duen lokaleko bi langilek salaketa jarriko dutela. Sindikatuak elkarretaratze bat egingo du han, datorren asteartean.

Ezagututakoak hautsak harrotu ditu Donostian. Aste honetan pintaketak egin dituzte establezimendu horietan. Halaber, Gipuzkoako Ostalaritza Elkarteak adierazi du enpresaburuei leporatzen dietena frogatuz gero «merezi duten zigorra» jasotzea espero duela, eta azpimarratu du horrelako kasuek «sektore osoa» kaltetzen dutela. Eneko Goia alkateak, berriz, esan du «oso kezkagarria» dela gertatutakoa, eta «erantzun sendoa» behar duela.


Summary: Pertsona batek gutxienez zazpi lagun hil ditu, Jerusalem ekialdeko sinagoga batean. Ustezko erasotzaileak beste hamar pertsona ere zauritu ditu. Israelgo armadak erasoaren ustezko egilea hil du. Hamasek ekintza goratu du, baina ez du bere gain hartu. Gazatik bost suziri jaurti dituzte Israelera, eta Israelek Gaza bonbardatu du.

Israelgo Poliziak jakinarazi duenez, pertsona batek gutxienez bost lagun hil ditu, tiroz, Jerusalem ekialdeko sinagoga baten aurka egindako erasoan. Horrez gain, beste hamar lagun zauritu ditu, eta horietatik sei larri ospitaleratu dituzte. Ustezko erasotzailea eremutik ihes egiten saiatu da, baina Israelgo Poliziak jakinarazi du hil egin duela, tiroz.

Jerusalem ekialde okupatuko Neve Yaakov auzoan jazo da erasoa, eta ustezko egileak auto batetik israeldar talde baten aurka tiro egin du. Israelgo Irrati Hedapen Publikoko Korporazioaren (KAN) eta Jerusalem Post egunkariaren arabera, zortzi pertsona erail ditu. Poliziak eraso «terroristatzat» jo du gertatutakoa.

Erasoaren ostean, Hamas Palestinako organizazio politiko islamistak sinagogaren aurka egindako ekintza goratu du meskitetako bozgorailuetatik, erasoa bere gain hartu gabe.

Bien bitartean, Israelen eta Palestinako milizien arteko erasoak areagotu egin dira, atzo Zisjordania okupatuko errefuxiatuen kanpamentu batean Israelgo armadak hamar palestinar hil ostean. Palestinako milizien erantzuna gaur goizaldean iritsi da: Gazatik zenbait suziri jaurti dituzte Israelgo lurraldera, baina ez dute biktimarik eragin. Israelgo armadak Hamas Palestinako antolakunde politiko islamistari egotzi dio erasoaren erantzukizuna —Hamasek du Gazaren kontrola—. Suziri jaurtiketaren ostean, Israelgo armadak Gaza bonbardatu du. Israelen arabera, Hamasek erabiltzen duen base militar bati egin diote eraso, inor zauritu gabe.

Aireko erasoak Gazan hasi dira, goizaldean, Palestinako miliziek bost suziri jaurti dituztenean Israelera. Horietatik hiru Israelen aireko defentsa sistemak atzeman ditu, beste bat biztanlerik gabeko eremu batean erori da, eta, bosgarrena, Gazan. Israelgo armadak berehala adierazi du Gazako zerrendatik abiatutako eraso guztien erantzulea Hamas dela, eta ohartarazi du «ondorioak» jasango dituela «Israelen kontra segurtasuna bortxatzeagatik».

Yoav Gallant Israelgo Gobernuko Defentsa ministroak armadari agindu dio «ekintzarako prest» egoteko. Handik gutxira, Israelgo armadaren hegazkinak Gazara joan dira, eta bonbardatu egin dute. Sheikh Saleh al-Arouri Hamaseko buruzagiak esan du «Gazako erresistentzia» ez dagoela Zisjordanian gertatzen ari denetik «aparte».

Zisjordania okupatuko indarkeria areagotzen ari da iaztik. Iaz, 170 palestinar hil zituzten Israelgo militarrek lur okupatuan; horietako batzuk milizianoak ziren, baina beste asko ez. 2006an Bigarren Intifada amaitu zenetik izandako urterik odoltsuena izan zen iazkoa. Aurten, gutxienez 30 palestinar hil ditu Israelgo armadak Zisjordanian.

Atzoko eguna azkenaldiko bortitzena izan zen. Gutxienez hamar palestinar hil zituzten Israelgo militarrek, Zisjordania iparraldeko Jenin hirian egindako sarekada batean eta Jerusalem ekialdean egindako erasoan. Palestinako Osasun Ministerioak iragarritakoaren arabera, beste hogei lagun inguru ere zauritu zituzten; horietatik lau, larri.


Summary: Bigarren Mundu Gerlaren ondoko grabaketa batzuk, entzungai sarean. Frantziako bi ikerlarik 1947an eta 1958an egin euskal kantu, bertso eta soinu grabaketak Interneten entzungai jarri dituzte berriki. Artxibo horiek gehienak aztertzekoak dira oraino.

Frantziako bi ikerlarik, Claudie Marcel-Dubois eta Marie Marguerite Pichonnet-Andralek, 1947an Euskal Herrian egin soinu grabaketa guziak entzungai dira Interneten (Didomena.ehess.fr/). Baita 1958an Parisen grabatu zuten bertso finala ere. Euskarazko soinu artxibo joria da, denen eskura jarria, baina kasik osoki ikertu eta aztertzekoa da. Marie Hirigoien Bidart musikologo mugertarrak jadaneko aztertu zituen grabaketa horietako kantuak, tesirako.

Hirigoien Baionako musika kontserbatorioko herri musika eta kantu saileko arduraduna da gaur egun, eta Marcel-Dubois eta Pichonnet-Andral ikerlarien grabaketen berri badu tesi garaitik. Bi ikerlari horiek Parisko Herri Arte eta Ohituren Museoaren kontuko etorri ziren Ipar Euskal Herrira 1947ko irailean, lehenik. Donibane Garazin, Angelun, Arrangoitzen, Baionan, Saran, Garindainen eta Aloze-Ziboze-Onizegainen ibili ziren jende grabatzen. Euskal kantuak, xaxariak, haur kantuak, istorioak grabatu zituzten. Bertso lehiaketa bat ere bai: Donibane Garaziko Garatenea trinketean, 1947ko irailaren 8an. Hauek ziren kantuz aritu ziren bertsolariak: Felix Iriarte, Mattin Treku, Pierre Bordazarre Etxahun Iruri, Ximun Ibarra Zubikoa, Errexil, Meltxor, P. Hiriart et A. Larramendi. Beste izen ezagun franko agertzen dira grabatuen artean: Sauveur Haranburu, Jean Bergara, Telesforo Monzon, Joxe Migel Barandiaran (haize tresna eta eltzagorra), Arnaud Latxaga (txirula) eta Jules Moulier Otxobi. Guti bada guti, emazte batzuk ere grabatu zituzten: Maye Iribarri, Anita Bourdette, Marie-Louise Gavel, Madeleine Barkos eta Marie-Jeanne Etxeberri (Hemen entzun).

Soinu mota orotarik grabatu zuten. Marie Hirigoienek dio orduko etnomusikologiaren joera ageri dela: “Ikusten da etnomusikologiaren lehen urratsak direla. Irrintzinak, pilotan kantatu puntuak, haur kantak, merkatuko oihuak grabatu zituzten”. Kantu anitz ere bai, izan bakarka, izan koruan. Kantuen musikak eta melodiak interes berezia zuten musikologian. “Aski berria da, zeren eta 1900. urteko Erakusketa Unibertsalean, adibidez, hizkuntzak zituzten erakutsi nahi. Horiek dira lehenak izan [Marcel-Dubois eta Pichonnet-Andral bezalakoak] kantuak grabatzen, eta musika aztertzen”.

Ordukoz, gainera, metodoan funtsezkoa zitzaien kantaria bere herrian eta testuinguruan grabatzea. Marcel-Duboisek argiki erran zuen Baionako laguntzaileei igorri gutunetan, Hirigoienek azpimarratu duenez. “Kasu egin behar dugu” erraten zuen ikerlariak; “hartzen baduzu Alozeko kantari bat eta Baionara ekartzen, ez du berdin kantatuko. Guretzat, testuingurua inportantea da”.

Pedagogia materiala xede

Hirigoienek dio anitz badela miatzeko soinu horietan. “Hiru kantu baizik ez nituen aztertu tesirako. Erran nahi du badela alimaleko lana egiteko, bai hizkuntzaren aldetik, bai musika aldetik”.

Ez da horretan gelditzekoa, funtsean, Hirigoien. Giltzaera elkartea sortu dute Makean, eta xedea da pedagogia materiala sortzea euskal kantuak eta musika transmititzeko, “musika heziketa ikasteko euskaraz eta euskal errepertoriotik abiatuz”. Ikasteko metodoak, kultur fitxak, bideoak, soinu grabaketak, denetarik izanen da irakasleen eskuetarat ekarria. Hirigoienek dio Baionako kontserbatorioko ere baliagarri izanen dela, euskal saila garatzeko. “Kontserbatorioan euskal musika sartzeko behar dugu material bat egina presta, euskalduna ez den irakasle batek ere material hori ukan dezan euskal kultura ezagutarazteko”.

Bertsoentzat gauza bera da. Xenpelar zentroak (Villabona, Gipuzkoa), konparazione, Donibane Garaziko 1947ko saioa eta, bereziki, 1958ko Parisko finala ez zituen eskuratuak oraino. Parisko finalean ondoko bertsolariek kantatu zuten: Exahun Iruri, Uztapide, Basarri, Mattin eta Xalbador. Antolatzailea Teodoro Hernandorena izan zen. Hirigoienek Bertsozale Elkarteko ikerketa zentroari utzi dizkio grabaketa horiek, azter ditzaten.

Euskal artxiboak bildu

1900etik orain arteko euskarazko grabaketa guziak leku berean bildurik eta herritarrentzat entzungai ikusi nahi lituzke Hirigoienek egun batez. Tesia egin zuelarik, sekulako gordetze eta digitalizazio lana egin zuen grabaketa zaharrekin —Ximun Haranenak, tartean—. Zaharrenak orain entzungai dira Interneten, eta denak digitalizatuak dira, engoitik. Batzuk oraino ez dira herritarren belarrietara heltzeko gisan emanak —hala nola, Sü Aziakoak—.

“Ximun Haranek, hil aitzin, Jean-Mixel Bedaxagarri erran zion behar zela euskal kantuaren eskola bat sortu”. Xede hori gogoan du Hirigoienek. Eskola ez da sortua, baina euskarazko soinu artxibo guziak bildurik lituzkeen biltegi emankor bat du amets. “Zentro bat, non dena entzungai den; eta bigarren urratsa, ikerketa bultzatzea litzateke”. Bertsozale Elkartearen Xenpelar zentroa eta Mintzola ikerketa alorra eredu zaizkio. “Bertsozale Elkarteak bertsoarekin egin duena kantuarekin egitea litzateke egiazko lana: dokumentazio zentroa, ikerketa, transmisioa anitz lekutan, lehiaketak edo bertso afarien gisakoak biziarazteko eta dokumentazio zentroa elikatzeko; gero ikertzeko. Gurpil zuhur hori sortu behar dugu euskal kantuan”. Euskal Herri osokoa egin daitekeela uste du, eta oraindanik. “Orain da garaia abiadura azkartzeko”.


Summary: Gezurrik gabeko lan eszenikoak, 29. dFeria jaialdian. Martxoaren 13tik 16ra, 28 konpainia arituko dira Donostian, eta 44 emanaldi egingo dituzte guztira. Dantza eta antzerki ikuskizunak dira gehienak, eta, aurten, zirkua ere izango da. Jaialdia «erreferente» bilakatu nahi dute Europan.

Gezurraren aroan, «benetakotasuna» ekartzera dator 29. dFeria arte eszenikoen jaialdia, itxura batean agertokietan errealitatea faltsutu arren. Fake leloa jarri diote aurtengoari: «Teknologia berrien erabilera masiboa, buruko nahasmenak, desinformazioa... Teknologia berrien bidez, eta espiritu kritikoa apaldu denez gero, jendea manipulatzeko ahalmena gero eta handiagoa da, informazioa esponentzialki zabaltzea zeinen erraza den ikusirik», adierazi dute antolatzaileek. «Bistan da gaia puri-purian dagoela». Martxoaren 13tik 16ra egingo dute jaialdia, era askotako ikuskizunekin. Sarrerak salgai daude dagoeneko.

28 konpainia, 28 ikuskizun eta 44 emanaldi izango dira denera, Donostiako hainbat antzoki eta aretotan. Hirutik bi, estreinaldiak: bat lehen aldiz erakutsiko dute erabat, beste bat lehen aldiz Europan, eta hamasei lehenengoz Euskal Herrian. 11 dantza ikuskizun programatu dituzte, eta hamar antzezlan; diziplinak nahasten dituzten lanak ere badira, eta, gainera, zirku ikuskizun bat antolatu dute, itxierarako.

Euskarazko bi emanaldi egingo dituzte. El Mono Habitado konpainiak Lurtarrok antzezlana emango du, martxoaren 13an, Intxaurrondo kultur etxean. Raul Cominok idatzi du testua, eta Fernando Perez arduratu da eszenografiaz. Led Shilouette dantza konpainiak Los perros ikuskizuna estreinatuko du Euskal Herrian, hilaren 15ean, Gazteszenan. Marcos Morau aritu da zuzendari artistiko eta koreografo. Denera, Euskal Herriko hamabi konpainiak parte hartuko dute jaialdian, eta atzerriko hamaseik.

Europara zabaltzea

Gaur goizean aurkeztu dute programazio osoa, eta ordezkari hauek parte hartu dute prentsaurrekoan: Norka Chiapusso jaialdiko zuzendariak, Jon Insausti Kultura zinegotziak, Maria Jose Telleria Gipuzkoako Kultura diputatuak eta Aitziber Atorrasagasti Eusko Jaurlaritzako Kultura Sustatzeko zuzendariak.

Era askotako emanaldiak antolatu dituzte ikusleentzat, baina dFeria «topaketa» bat ere badela nabarmendu du Chiapussok. Profesionalentzako aurkezpenak, jardunaldiak, bilerak eta eskola magistralak antolatu dituzte, haien arteko sarea trinkotzeko asmoz.

Zuzendariak esan du jaialdiak urte askoan harreman estua egin duela Hego Amerikako eragileekin, bere luze-zabalean, eta beste «erronka» bati aurre egin nahi diotela orain: «Europako merkatuarekin lanean jardun nahi dugu». Bide horretan bultzatuko du Eusko Jaurlaritzak ere, Atorrasagastik azaldu duenez: «Apustu berezia da, dFeriak badituelako ezaugarriak Europan erreferente bilakatzeko». Horretarako asmoz, diruz lagundu diote jaialdiari —20.000 euro gehiagorekin—, eta lanerako baliabideak eman dizkiote, Etxepare Euskal Institutuarekin elkarlanean, besteak beste. Euskal Herriko konpainien ikusgaitasuna handitzea da haien helburuetako bat.

Dantza, txotxongiloak eta zirkua

Jaialdia hasi aurreko egunetan, emanaldi berezi batzuk egingo dituzte. Martxoaren 11n eta 12an, Belgikako Peeping Tom konpainiak Diptych: The Missing Door and the Lost Room dantza ikuskizuna emango du Viktoria Eugenia antzokian. «Goi mailako ikuskizun hiperrealista bat», Chiapussoren hitzetan. Inguratzen dituen espaziotik ihes egin ezinda dauden pertsonaia batzuei buruzko obra bat da, labirinto misteriotsu bateko ibiliak kontatzen dituena, zalantzazko giro batean.

Itxierako emanaldia, berriz, zirku ikuskizun bat izango da: aurtengo jaialdiaren berritasun handi bat. Alemaniako Chris Iris konpainiak egingo du: Iris Pelz eta Christopher Schlunk dantzariek sortu zuten, eta haiek dira zuzendariak eta aktoreak. Gap of 42 ikuskizunean, akrobazia eta komedia elkartuko dituzte, ezohiko irudien eta une absurdoen bidez.

Antolatzaileek nabarmendu duten ikuskizunetako bat da Celestina infernal, Espainiako Teatro Corsario konpainiarena. Helduentzako txotxongilo saio bat da, Celesinaren pertsonaiari buruzkoa, gizakien neurriko txotxongiloek antzeztua. Amodioa, indarkeria, heriotza eta umore beltza nahasi dituzte fantasiazko istorio batean, haien esanetan.

Gainontzean, Amaia Elizaran dantzariak Ihir obra taularatuko du estreinako aldiz, martxoaren 14an eta 15ean, Viktoria Eugeniako Clubean. Hura bakarrik ariko da dantzan, Liam O Maonlaik konposatutako musikak lagunduta.

Europako lehen emanaldia izango du La celda sin noche antzezlanak; Antz3rkiz konpainiarena da. Abdullah Ocalan buruzagi kurduaren istorioa kontatzen du: 23 urte daramatza preso Istanbul hegoaldeko (Turkia) segurtasun goreneko kartzela batean. Hiru emanaldi egingo dituzte Viktoria Eugeniako Dantza aretoan, hilaren 12an, 13an eta 14an.

Euskal Herrian lehenengo aldiz erakutsiko dituzte, bestalde, Lali Ayguade konpainiaren Runa dantza ikuskizuna, Chey Juradoren eta Javito Marioaren Samsara —ongietorri ekitaldian egingo dute, Tabakaleran—, Arte y Desmayoren Hernani antzezlana, Morfeo Teatroren Strip-tease obra, Alberto Velascoren Sweet Dreams lana, Emanuel Rosaren eta Mara Focaraccioren How to _ just another boléro, Circle of Trust eta Logela konpainien Suirkrealismo, K Produccionesen El nadador de aguas abiertas antzezlana, Teatro de la Catrinaren La caja, La Ventana Magicaren Fresa y chocolate, 30 años después eta Burgos-New York Dantz emanaldia, hiru piezaz osatua (Continuum, The Conversation eta Raiz).

Emanaldi guztiei buruzko informazioa dute dFeria jaialdiaren webgunean. Sarrerak salgai daude jada; otsailaren 12ra arte, merkeago, gainera. Donostia Kulturaren webgunean eros daitezke, eta leihatiletan ere bai, Viktoria Eugenia antzokian eta Antzoki Zaharrean.


Summary: Mondragonen industria arloa %15 handitu zen iaz, Ulma eta Orona aintzat hartu gabe. Taldearen industria arloak 4.800 milioi euroko fakturazioa izan zuen, ekipamenduei eta makina-erremintari esker batez ere. «Egoera onean gaude», laburbildu du Uzinek.

Mondragon taldea hasia da Ulmaren eta Oronaren irteeraren osteko aroa diseinatzen. Are gehiago, dagoeneko badaki iaz zer emaitza izan zituen, bi enpresa horien emaitzak kontuan hartu gabe: «Industria taldea %15 hazi zen 2021arekin alderatuta. Bi urteak alderatuta, eta Ulmaren eta Oronaren zenbakiak kontuan hartu gabe eginiko kalkulua da», zehaztu du Iñigo Uzinek, Mondragon taldeko presidenteak. Industria taldeak 4.800 milioi euroko fakturazioa izan zuen, eta azpisektore guztiak handitu ziren, «batzuk besteak baino gehiago».

«Taldea ondo dago, baita multzo industriala ere, eta salmenta zorroaren egoera ona da», laburbildu du Uzinek. Hilabete da Ulmak eta Oronak Mondragon taldea utzi zutela, eta presidenteak lasaitasun mezua bidali nahi izan du. «Gertakari aipaezina albo batera uzten badugu, berriz ere haziko gara. Gauzak gaizki badoaz, txakalaldiren bat izan dezakegu, baina hazten jarraitzen dugu». Lehengaien eta energiaren garestitzea nozitu zuten iaz, eta enpresa guztiek ezin izan zioten gehitu garestitze hori azken salmenta prezioari, baina taldea pozik agertu da emaitzekin. Era berean, nabarmendu du industria ekipamenduen eta makina-erremintaren sektoreak direla hobekien ibili zirenak.

Orain, Ulma eta Oronaren irteera gauzatzeko garaia da, eta Uzinek argi utzi nahi izan du prozesu hori bi enpresen ardura dela: «Guk ez dugu ia ezer kudeatu behar». Era berean, zehaztu du enpresek ez dutela zertan Lagun Arotik irten: «Guk ez dugu inor botatzeko ez asmorik, ezta ahalmenik ere». Gogoratu du aurretik taldetik irtendako beste enpresa batzuk Lagun Aron daudela oraindik ere. Irizar eta Amporen kasua da, hain zuzen.

Taldeko beste enpresei dagokienez, Laboral Kutxak urte ona izan zuen iaz, Eroskik «bilakaera positiboa» —urtarril amaieran ixten du urteko balantzea—, eta Unibertsitateek beren eskaintza zabaldu ahal izan zuten. «Oro har, urte ona izan da», laburbildu du. Uzinek Bihar adinekoen zerbitzu integrala ematen duen kooperatibaren aurkezpenean egin du iragarpena. Hura da Mondragonen barruan sortu den azken enpresa.

2023ari begira, «ziurgabetasun» giroa aipatu du, egoera oso epe motzean aldatzen delako. «Udazkenean hondamendia etorriko zela zirudien, sekulako atzeraldia, eta begira, ez da halakorik gertatu», nabarmendu du. Hala ere, zehaztu du aurtengo krisia ez dela pandemiaren ostekoaren modukoa. Pandemiak ez zien asko eragin Mondragon taldeko hainbat enpresari; oraingoan, berriz, eragina ez da hain uniformea: «Interes tasen igoera da eredu onena. Laboral Kutxari mesede egiten dio, baina agian autoa edo etxea erosteko gogoak uxatu ditzake, eta horrek beste sektore batzuei eragingo die».


Summary: «Zaila da irakasleak atzematea eta atxikitzea». Urrian, AEK-k erakundeei galdegin zien laguntzak emenda ditzatela bere irakasleek hilabete sari duinak ukan ditzaten. Ez da deus aitzinatu geroztik, baina ikasleen galdea beti berdin azkarra da.

Joan den urrian, AEK-ko langileek agerraldia egin zuten beren prekaritatea prentsaren aitzinean agerian emateko. Jendeak euskara ahal bezain merke ikasteko parada izan dezan, AEK-ko irakasleak soldata apalekin ari direla adierazi zuten. Ihintz Olidenek (Paris, 1972), Ipar Euskal Herriko AEK-ko koordinatzaileak, egoera esplikatu du, eta deiadar horren ondokoak azaldu.

Helduen euskalduntzeko behar diren ahaletarik urrun zaretela salatu duzue. Zergatik?

Lehenik eta behin, Korrikan aipatu genuen bezala, doakotasuna da, guretzat, ardatz nagusi bat, zeren eta euskara ikastea eskubide bat da. Eskubideak ez dira erosten. Eskubide bat denetik, dohainik izan behar da ikaslearentzat. Doakotasuna bultzatzeko, instituzioen laguntza behar genuke. Gaur egun, laguntza batzuk baditugu, baina doakotasuna ez da bermatzen. Euskara ikasteko oztopo ekonomikoa ahalik eta gehien erditik kentzeko, prezioak ahalik eta apalen atxiki behar ditugu. Indarra AEK-k egiten du —langileek eta irakasleek—, jendeari gogoa emateko euskara ikasteko, engaiamendu handia baita astean bost edo sei oren hartzea.

Kostua zenbatekoa da AEKrentzat?

Gaur egun, ikasleak pagatu oren bat kurtso, 2,95 orenen heinean dugu. Horren ondorioz, gure jarduera defizitarioa da. Hori konpentsatzeko, soldata apalak baizik ez ditugu eskaintzen ahal, kontuan hartuz gure aurrekontuaren %75 soldatetan dugula. Erran nahi du ezin dugula soldata duinik eman. Prekaritatea hortik heldu zaigu. EEPren diru laguntzak baditugu, baina ez da aski soldata duinak izateko.

Urriko deiadarraz geroztik, izan duzue harremanik EEPrekin? Euskal Elkargoarekin?

EEPrekin pare bat bilkura egin ditugu gure egoera ekonomikoa aipatzeko. Simulazio batzuk ere aurkeztu ditugu egoera zuzentzeko eta soldata duinak izateko zer itxura lukeen erakutsiz. Momentuz, ez dugu erantzunik.

Zer erran dizuete?

Errealitate bat deskubritu dute, segur aski ezagutzen zutena, gure aurrekontuak urtero ikusten dituztelako diru laguntza ematerakoan. Baina egoera gordin bat erakutsi diegu —datuekin, soldatak nolakoak diren—; alarma bat ere piztu zaie, eta jabetu dira horretaz. Gero, ez dakit zer erabaki harraraziko duen. Euskararen Nazioarteko Egunean Antton Kurutxarrik [EEPko lehendakariak] aipatu zuen garai txarrean heldu garela, erranez gaur egun elektrizitate eta gas fakturak anitz handitu direla, eta esplikatzeko kutxak hutsak zirela. Ez digu horrek holako seinale baikorrik eman. Maluruski, guk ere badakigu zer den faktura horiek pagatzea eta errealitate hori ezagutzen dugu, baina, hizkuntza politika sendo bat behar baldin badugu, finantzaketa bat izan behar da, eta langileek duinki lan egin behar dute.

Irakasleak bilatzerakoan, badu eraginik prekaritate horrek?

Bai, badu eragin zuzena. Zaila da irakasleak atzematea. Besteak beste, soldata ez delako baitezpada interesgarria. Eta irakasleak atxikitzea ere zaila da. Urte bat edo bi egoten dira, eta, gero, postu hobeak atzematen dituzte edo beste leku batzuetara joaten dira.

Soldaten heinari lotua da bakarrik?

Euskalgintzan, oro har, zailtasunak badira postuen betetzeko. Euskal hiztunik aski ez delako denetz ez dakit. Gure kasuan, adibidez, euskaraz eta frantsesez jakin behar dugu ongi, eta Hegoaldeko hautagaitza anitz jasotzen ditugu, euskara maila biziki onarekin, baina frantsesa ongi jakin beharrak zailtasun bat ekartzen du.

Ikasleen aldetik beti galde azkarra duzue?

Bai. Aurten ere izen-emate kanpaina ona izan dugu. Kopuruak mantendu dira. 1.400 ikasle ingurutan gara. Anitz gora egiten ari dira bakantzetako ikastaldi trinkoak —abendukoa, otsailekoak orain, pazkokoak—. Anitzetan, gau eskoletako ikasleak dira maila hobetu nahi dutenak. Udan, barnetegia ere izaten dugu, Urepelen.

Ikastaldi trinkoak eraginkorrak zaizkie ikasleei?

Bai, praktika gehiago dutelako. Aste batez maila segurtatzeko eta sakontzeko laguntzen du. Barnetegiek, bereziki, anitz laguntzen dute urte batetik bestera jauzia egiteko; bereziki, ez zarelarik inguru euskaldun batean bizi.

Lan alorka muntatu Xede taldeek badute arrakasta?

Biziki ongi ari dira. Langile eta kolektibitateei zuzentzen zaizkien klaseak dira. Oihartzun onak ditugu enpresetarik.

Enpresetan, langileen ordutegian integratu formakuntza egokitu horiek ate bat irekitzen dute?

Segur da badela hor sekulako lana egiteko. Zerbitzu publikoetan ere bai; adibidez, badakigu ospitaleetan eskaera badela. Gero, antolaketa konplikatuak dira; anitzetan, txandetan lan egiten dute, eta zaila da zerbait antolatzea. Etorkizunera begira, badugu lan handia egiteko, baina horren gibelean finantzaketa mota bat behar dugu. Hori dena ezin dugu bakarrik eraman.

Ikasleen galde azkarra, beraz, baina beti ahal berekin?

Gero eta irakasle gehiago behar ditugu, gastu gehiago, baina diru laguntza beti berdina da. Adibidez, Hegoaldean jardueraren araberako diru laguntza jasotzen dute: hainbeste klase ordu, hainbeste laguntza erakundeetatik. Gure jardueraren %30 da diru laguntza. Euskal Autonomia Erkidegoan, %60 da, eta Nafarroan, %39.


Historia kontatzeko manera

Summary: Historia kontatzeko manera. Euskal komikigintza ezagutarazteko, ‘Komikia: euskal komikia 1975etik’ erakusketa ibiltaria hartuko du Ugaoko Jane jauregiak otsailaren 3ra arte. Kike Infame eta Mikel Begoñak komisariatu dute.

Euskal komikiaren historia, batez ere, bere autoreen historia da. Historian zehar argitaletxeak eta aldizkariak egon izan dira, baina beti nabarmendu da autoreek adierazteko zuten borondatea. Hala, Euskal Komikia erakusketan zein liburuan horri erreparatu nahi izan diote Kike Infame eta Mikel Begoña egileek: “Garai bakoitzean, autoreak beren istorioak kontatzeko zituzten aukeretara egokitu dira. Euskal komikiaren historia kontatzean, nolabait ere, gure historia kontatzen ari gara”.

Erakusketari dagokionez, testuz eta irudiz beteriko 30 paneletan, egile, aldizkari zein argitaletxe garrantzitsuenak bildu dituzte. Garaika sailkatuta, erakusketari komiki itxura eman nahi izan diote, eta, panel bakoitza bineta bat balitz bezala antolatuz, istorio bat sortu dute Begoñak eta Infamek komisario ardurapean. “Ikuspegi asko eman dakizkioke komikiaren historiari, baina guk, batez ere, formatuari eman diogu garrantzia”, adierazi dute.

Bizkaiko Foru Aldundiak antolatuta, Ibiltari programaren barnean dagoen euskal komikigintzaren historiari buruzko erakusketa da Komikia: euskal komikia 1975etik. Duela zenbait urte abiatu zuten egitasmoa, eta Ugaoko Jane jauregian egin du geldialdia oraingoan. Hantxe ikusi ahalko da datorren ostirala bitarte. Halaber, azken egunerako bisita gidatu bat antolatu dute komisarioekin. Otsailaren 3an, 17:30ean, bisita gidatuan parte hartu nahi dutenek izena eman beharko dute, hain zuzen. Horrez gain, erakusketaren aitzakian, bestelako ekintza batzuk ere antolatu dituzte. Ludotekan, esaterako: Zer da komiki bat erakusketa osagarria dago ikusgai, eta bihar, hilak 28, Nola egiten da komiki bat? tailerra antolatu du Miratxo Klubak, Jane jauregian, 17:00etan.

Erakusketa 1975. urtean hasten da. Sinbolikoa da data. Komisarioek aipatu dutenez, “zehatz-mehatz, ez da urte horretan Franco hil zelako”, baina euskaraz egiten den komikigintza urte horren inguruan hasi zen indarra hartzen. Badaude aurretik eginiko lan batzuk, baina, batik bat, 1977tik aurrera sortu ziren ume eta helduen aldizkariak. Ordutik bi joera nabarmendu izan dira euskal komikigintzan: euskarazkoa eta gazteleraz egin dena. Begoñaren esanetan, Ipar Euskal Herrian ez da asko argitaratu; gehiena Hego Euskal Herrian izan da. “Zabaldu nahi den faltsukeria bat dago. Esaten da Euskal Herrian ez dagoela kalitatezko komikirik, eta uste dut ez dagoela nahikoa azterketa gure lana ezagutzeko”, salatu du Infamek.

Urrezko aroak

Lehen komikiak argitaratzen hasi aurretik, Zeruko Argia aldizkarian argitaraturiko binetetan eta Panpin izeneko ume aldizkarian zeukan soilik komikiak presentzia. Ordutik aurrera sortu ziren Ipurbeltz eta Kili-Kili. Halaber, fanzineak ere sortu ziren. Lehen aro horretan, Antton Olariaga nabarmendu zen. Ipurbeltz sortzeko beharra ikusi zutenetako bat izan zen hura, hain zuzen. Euskara ikasteko baliabide gisa erabiltzen ziren Ipurbeltz-en argitaraturiko komikiak. Euskara batua eta kaleko euskara uztartzen zituen, hain zuzen. Kili-kili-k, berriz, euskalkien bidea hautatu zuen. “Gaur egun ez dakit bizkaierazko komiki batek halako oihartzuna izango lukeen”, azaldu du Begoñak.

Helduentzako komikigintzaren gorakada betean, Habeko Mik ere euskara ikasteko komiki gisa jaio zen. Argitalpen hartan, ondoren funtsezkoak izan diren autoreak hasi ziren euren lanak argitaratzen; Gregorio Moro Harriet, adibidez, han hasi zen. Gerora, hainbat marrazkilarirekin eginiko lanean, Europara jauzi egitea lortu zuen, eta ospe handia izan zuten zenbait lan argitaratu zituen. Urte askoan baztertuta egon zen, eta, XXI. mendean, 1980ko hamarkadatik ezagutzen ez zen mugimendu bat antzeman zuenean, komikiaren mundura itzuli zen. Editore gisa berreskuratzen hasi zen bere lanak, eta, ondoren, beste autore batzuen lanak editatu zituen.

1980ko hamarkada izan zen euskal komikigintzaren urrezko aroa. Alta, Infamek eta Begoñak azpimarratu dute gaur egun ere oso garai onean dagoela: “Azken urteetan asko argitaratzen da: nobela grafikoa, eta europarra, klasikoa. Irakurleentzat pagotxa da hainbeste argitalpen izatea”. Joan den urtean, esaterako, 50 liburu baino gehiago argitaratu zituzten. Halaber, nabarmendu dute egungo komikigintza askotarikoa dela. “1980ko hamarkadan, mugimendu handia zegoen kalean, eta, orain, eleberri grafikoarekin, era guztietako gaiak argitaratzen dira”. Ipurbeltz eta Habeko Mik-en oinordeko gisa jaio zen Dani Fanok sorturiko Xabiroi, 2005ean. Ikastolen Elkartearen enkarguz egin zuen, eta egun nahiko finkatua dagoen ekosistema bat sortu zuen, komisarioen esanetan. Infamek eta Begoñak diotenez, egungo garaia interesgarriagoa da aurrekoekin alderatuz. “Ezberdina bai, behintzat”. Prozesu honetan, adibidez, Komikipedia eta halako ekinaldiak ere sortu dira.

Hala ere, autoreek jarraitu izan dute urte hauetan guztietan lanak osatzen; fanzineak, adibidez, garai guztietan izan dira. Kontatzeko gogoz egindako aldizkariak dira fanzineak, eta interesa badagoela erakusteko termometrotzat hartu izan dira. Napartheid adibide garrantzitsua izan zen. Hasieran fanzine bat izan arren, indarra hartu eta Euskal Herri osora zabaldu zen. Hamabost urtez argitaratu zuten.

1990eko hamarkadan, berriz, komikigileek ez zuten ia lanerako aukerarik. Zenbaitek beren lekua bilatu behar izan zuten nazioarteko merkatuan; hala nola, Ipar Amerikan, Anjel Unzueta zarauztarrak eta Juan Luis Landak bezala. Landak Irati komikia argitaratu zuen garai hartan, duela gutxi Paul Urkijok pantaila handira eramandako lana. Eta Toti Martinez de Lezearen Nur ipuin bilduma ezaguneko ilustrazioak ere egin zituen, besteak beste.

Galtzeko arriskurik gabe

Formatuari dagokionez, 1980ko hamarkadan aldizkariak ziren nagusi; gerora, albumak iritsi ziren, eta, 1990eko hamarkadan, irakurleek nahiago zuten fanzineak irakurri. XX. mendearen hasieran, berriz, liburuki bildumak nagusitu ziren. Nobela grafikoak liburuki bakarrean hasi eta bukatzen ziren istorioak ekarri zituen.

Mundu mailan egon zen aldaketa baten ardatza izan zen nobela grafikoa. Komiki tradizionalak behera egin zuen XX. mendearen bukaeran, baina garai horretan Frantzian, adibidez, egile eta ikuspegi berriak agertu ziren. Nobela grafikoa, azken finean, egile berrien eraginez sortu zen. Gaiak tratatzeko modua ere aldatu zen. Fikzioaz gain, gai autobiografikoak ugaritu ziren. Ordura arte umeentzat zena beste publiko batera iritsi zen. Ondorioz, komikiak umeen arreta galdu zuen XXI. mendearen hasieran.

Urteekin, baina, argi gelditu da publiko gaztea beharrezkoa dela. Joan den urtean, esaterako, Harrietek lehen euskal manga argitaratu zuen, eta gazteen artean arrakasta handia izan du. Hortaz, egun euskal komikiak publiko guztiarentzako aukerak eskaintzen ditu. Iñaki Martiarena Mattin, Olariaga eta halako autore klasikoek jarraitzen dute lanean, eta egile berri asko agertu dira. Olariagak 40 urtetik gora daramatza Zakilixut argitaratzen —Egunkaria-n, BERRIA-n…—.

Euskal komikigintzaren historia ikertzen 2011n hasi zen Begoña; blog bat sortu zuen. Aitortu du ez dela iritsi ordutik gaurdaino argitaratu den guztia biltzera. “Eguneko 24 orduak beharko nituzke horretarako; gauza asko dago komentatzeko”. Hain zuzen, harrobi handi bat dago Euskal Herrian, egile eta marrazkilari ugari, eta harrobi hori erakutsi eta sustatzea da Euskal komikia erakusketaren helburu nagusietakoa. Erakusketak hainbat herri igaro ditu, eta, komisarioen ustetan, badago euskal komikia ezagutzeko interesa. “Hasi ginenetik, etengabe aritu gara lanean, etengabe hazi baita kontatzen duguna”. Kalitatea duela esateko modu bat da Euskal Komikia erakusketa.


Summary: «Azpikontratazio modua aldatu nahi dugu: salerosketa da hau». Ekainetik protestan dabiltza Apnabi Bizkaiko autisten familien elkarteko langileek dituzten baldintzengatik. Aldundiarekin itundutako "salerosketa" eredua bukatzeko eskatzen dute, Alberto Corral eta Iñigo Brull langile batzordeko kideek diotenez.

Hilabeteak daramatzate —ekainetik, hain zuzen— Apnabi espektro autistaren nahasmendua dutenen familien Bizkaiko elkarteko langileek mobilizazioekin. Pairatzen dituzten lan baldintzak salatzen dituzte; erosahalmenaren galera, bereziki. Iñigo Brullek eta Alberto Corralek Apnabi elkartean egiten dute lan, eta elkarte horretako langile batzordeko kideak dira; are gehiago, Brull batzordeko presidentea da. Brullek etxez etxe egiten du lan; Corral, berriz, eguneko zentro batean dabil. Egoerak hobera egin ezean grebara joko dutela diote.

Nolakoak dira Apnabiko langileen lan baldintzak?

IÑIGO BRULL: Enpresa barruan hainbat zerbitzu daudenez, baldintzak oso ezberdinak dira: orduko 8,40 euroko soldatetatik, urteko 40.000 euroko soldatetaraino. Halere, langile gehienak lehen talde horretan daude. Etxez etxeko langileen kasuan, esaterako, urtean 1.600 orduko lanaldiak dira, 21.000 eurorengatik.

ALBERTO CORRAL: Ordezkapen gehiegi daude. Lantaldea hirurehun pertsonakoa izan arren, zortziehun inguru daude urtero.

Zerk eragiten ditu baldintza horiek?

CORRAL: Kontatu ez den zerbait dago gatazka honetan. Gizartearentzat ikusezinak diren pertsona askorekin egiten dugu lan, eta horrelakoa da gure lana ere: ikusezina. Ikustea gustuko ez dugun gizartearen zatia dira, eta Bizkaiko Foru Aldundiak haiekin egiten duen lana guztiz paternalista da. Ez dago oso urrun antzina Elizak egiten zuenarekin: “Nik dirua emango dut, eta besteek zaindu ditzatela zoro gaixo hauek”. Horrek ezin du horrela jarraitu. Pandemia garaian domina asko jarri zizkiguten, baina ekintzarako momentua heldu denean, dena baliorik gabeko hitz politetan gelditu da.

Zer eskatzen duzue?

BRULL: Garrantzitsuena da erosteko ahalmena berreskuratzea; Bizkaiko batez bestekora igotzea. Gaur egun, bizitzaren eta gure soldataren artean %14ko galera dago. Gainera, bestelako hamaika eskakizun ditugu, enpresako arlo gehienak hartzen dituztenak. Erretiroa edo agresioak, esaterako. Joan den urtean 42 laneko istripu izan genituen, eta horietatik %85 erabiltzaileen erasoaldiek eragin zituzten.

Baina gure eskari nagusia da Bizkaiko Foru Aldundiarekin dugun azpikontrazio modua aldatzea. Salerosketa eredu bat da hau. Aldundiak lanpostuko ordaintzen du bi entitateen artean itundutako prezioaren arabera. Geroz eta prezio baxuagoa, orduan eta lanpostu gehiago. Horrek zuzenean eragiten du gure lan baldintzetan. Eredua aldatzen ez den bitartean, langileon eta erabiltzeileen baldintzak ez dira inoiz onak izango. Gainera, horrelakoak diru publikoarekin ordaintzen den zerbitzu batean gertatzea oso larria iruditzen zaigu.

Nolakoak dira enpresarekin dituzuen harremanak?

BRULL: Tentsio handikoak. Egia da nolabaiteko aurrerapausoak eman direla eta harremanak lasaitu direla, baina, azken aldiko joerarekin jarraituz gero, harremana pikutara joateko arriskua dago. Negoziazio mahaia egon badago, baina ez da benetakoa. Soilik Apnabirekin negoziatzeak ez du ezertarako balio; aldundia ere bertan egon beharko litzateke. Haiekin bilduta egon garen arren, batak bestea babesten du. Konponbidea sistemaren aldaketan dagoela uste dugu.

Zer-nolako lana egiten duzue Apnabin?

BRULL: Erabiltzaile mota asko daude, espektro autistan maila asko baitaude; horregatik, lanak oso ezberdinak dira. Egun 30 zentro ditugu, eta, batzuk soslai jakin batzuetara bideratuta dauden arren, orokorrean, heterogeneoak dira oso. Horrek gure lana zailtzen du. Erabiltzaile gutxiko taldeak baldin badituzu, kontrolatu eta haiekin lan egin dezakezu, baina, talde handietan lan eginez gero, oso zaila da. Egun, 45 erabiltzaile inguruko taldeak osatzen dituzten. Horrela lan egitea ezinezkoa da.

Zenbat denbora daramazue borrokan?

BRULL: Borrokan iazko ekainetik daramagula esan dezakegu, baina arazoa aurretik dator. 2020ko urtarrilaren 1ean hasi ginen gure eskaerak plazaratzen, baina, pandemia heldu zenez, alde batera utzi behar izan genituen. Orain, egoera oso larri batera heldu gara: langileen ia %60 ez dira hilabete bukaerara heltzen. Jendeak hogei urte lanean eraman arren, ez dakite hipoteka ordaintzeko gai izango diren. Aldundiak azpikontratatutako zerbitzua gara; praktikan aldundiak ordaintzen ditu gure soldatak. Egoera hori ezin da jasan.

Etorkizun hurbilean nolakoak izango dira zuen protestak?

BRULL: Areagotuko dugu gure aktibitatea. Hilaren 31n geldialdi bat egingo dugu, eta otsailaren 1ean erabakiko dugu otsailaren 8an eta 9an greba egingo dugun. Egoera ez bada hobetzen, greba mugagabea aurreikusia dugu. Grebek, zentzu mediatikoan, eragin handia dute. Erabiltzaileentzako ez da galera handia izango, baina bozgorailu handia ematen dizu greba bat deitzeak. Langileen %90ek mobilizazioetan parte hartu dute.


Dantzaren nazioarteko mapan

Summary: Dantzaren nazioarteko mapan. Noaingo Faktorian lanean ari da, irailetik, zentro koreografiko horretako ikasleen bosgarren belaunaldia. Marta Coronadok, Laida Aldazek eta Carmen Larrazek jarri zuten proiektua martxan, 2019an, herrialdeko dantza garaikideari astindu bat emateko. Pedagogia eta sorkuntza dituzte ikur.

Noaingo Talluntxe industrialdean egiten dituzte Nafarroako dantza garaikidearen urratsik berrienak: B karrikako zazpigarren zenbakian dago Faktoria zentro koreografikoa. Egoitzako sarrera zapatez beteta dago eskola orduetan; 11 herritako 25 ikaslek osatzen dute zentroko bosgarren belaunaldia. Joan den irailean hasi zuten ikasturtea, eta ekainaren amaieran bukatuko dute.

“Aretoan sartzeko, zapatak kendu beharko dituzu”, ohartarazi dio Marta Coronadok argazkilariari. Coronado da Faktoria zentroko sortzaileetako bat. Carmen Larraz eta Laida Aldaz dantzari eta koreografoekin batera jarri zuen proiektua martxan, 2019. urtean.

Dantzaria, irakaslea eta koreografoa da Coronado ere (Iruñea, 1973). Dantza klasikoko ikasketak Iruñean egin zituen, baina Jose Lainez eta Concha Martinezen eskutik dantza garaikidearen esparruan murgildu eta gero —Lainezen eta Martinezen Jauzkari konpainiarekin egin zuen lan—, Bruselara egin zuen salto, 18 urterekin. Hiri horretako Parts eskolan aritu zen, bi urtez. “Bruselako Rosas konpainiako zuzendari Anne Teresa De Keersmaekerrek sortu zuen Parts eskola; bigarren urtea bukatu bezain laster, konpainian aritzeko kontratu bat eskaini zidaten”, oroitu du Coronadok.

“Gogorra” egin zitzaion Iruñetik Bruselara joateko urratsa, baina garbi zuen dantza garaikidearen arloan trebatzen segitzeko kanpora joan behar zuela. Nafarroan ez zuela inolako aukerarik. Hogei urte baino gehiago egin ditu Coronadok mundu osoko konpainiekin lanean, baina Faktoria proiektuaren bidez sorterrian errotu nahi du, orain, berriz ere. Berak izan ez zuen aukera eskaini nahi die Nafarroako dantzari gazteei; ez hori bakarrik: nazioarteko artistak herrialdera ekarri nahi dituzte proiektuaren sustatzaileek, Nafarroako dantzaren mapa astintzeko; hemengoa nazioartera zabaltzeko, eta nazioartekoa honat ekartzeko.

Larrazek, Coronadok eta Aldazek helburu horrekin erabaki zuten Faktoria sortzea. Larraz Dinamo Danza bere konpainiarekin ari da lanean orain, eta Coronadok eta Aldazek dute euren esku proiektuaren ardura.

Pedagogia

Dantza garaikideari bere ekarpena egin nahi dio Faktoriak. Proiektua, gainera, hiru lagunek elkarrekin sortzeko izan duten beharraren ondorio bada. “Aspalditik ezagutzen dugu elkar, eta bagenuen gogoa elkarlanean aritzeko”, azaldu du Coronadok.

Kontatu du Faktoriak hiru hanka nagusi dituela. Pedagogiaren arloa da bat. Bruselan eta Vienan egin izan dituzte ikasleak aukeratzeko saioak. “Madrilen ere egin nahi ditugu”. Ikasle nafarrak ere badituzte, baina Faktoriako kideen asmo nagusia da Noaingo egoitza, nolabait, nazioarteko artisten topagune izatea. Zentrotik pasatu diren ikasleek utzi dute euren arrastoa, eta hori da inportanteena, Coronadoren hitzetan: “Kanpoko jendea etorri da; nazioartean ari dira lanean, baina Iruñea dute egoitza nagusi. Hemengo jendea ere ari da hemen eta hemendik at dantzan. Horrek mugimendua eragiten du dantzaren esparruan”.

Coronadok berretsi du Nafarroan zegoen “hutsune” bat bete nahi izan dutela, baina nazioartean egiten denaren gaineko begirada galdu gabe. Uste du dantzaren panorama aldatu dela 2019tik, Faktoriari esker. Kontent da eragiteko gaitasuna izan dutelako, baina garbi erran du lana ez dela batere erraza izan. “Ia hiru urtez egon ginen kobratu gabe. Konpromiso bat hartu dugu, eta orain gure egoera hobea da, baina egunero egin behar dugu lan aurrera egiteko laguntzak lortzeko”.

Ikasleak ere kontent dira Faktoriaren arlo pedagogikoaren apustuarekin. Benedetta Leso 24 urteko italiarra da Noaingo zentroan ari diren 25 ikasleetako bat. Londresen aritu da azken urteotan, eta lagunen bidez Faktoriaren berri jaso eta gero etorri da Nafarroara. Bruselan egin zituen zentroan sartzeko probak. “Maite dut hemen egiten dugun lana, Europako dantza garaikidearen nolabaiteko ispilu bat badelako. Hamaika herritako jendea bada, eta elkarri eragiten diogu”, kontatu du ikasleak.

Marta Coronado dute ikasleek dantza garaikidea lantzeko irakasle. Coronadoren eskolak hasi baino lehen, gorputza berotzeko, Laura Armendarizekin egiten dute lan ikasleek, egunero. Dantza klasikoa baliatzen du Armendarizek lan hori egiteko. Alemanian egin ditu azken 11 urteak. Errioxan jaioa da (Espainia, 1994), baina Iruñea du orain etxe. “Pandemiarekin etxera itzuli nintzen. Faktoriara deitu nuen kaixo errateko, eta laguntzaile bat behar zutela erran zidaten. Baietz erantzun nien, noski. Hagitz kontent nago”. Armendarizek, gainera, Artelier izeneko dantza eskola jarri du martxan, Iruñeko Ega ibaia karrikan.

Egonaldiena da Faktoriaren proiektuari eusten dion bigarren hanka. Egonaldi horien bidez, zentroak artisten esku jarri nahi du sorkuntza prozesuak garatzeko espazio bat, eta, batez ere, hori egin ahal izateko baldintza egokiak eskaini nahi dizkiete. “Hau da, sortzeko espazioaz gain, bizitzeko toki bat eta diru laguntza bat ematen diegu”, azaldu du Laida Aldazek (Iruñea. 1980).

Bruselatik mintzatu da Aldaz Nafarroako Hitza-rekin. Nazioarteko zenbait konpainiarekin ari da lanean, eta bere proiektu propioak ere garatzen ditu. Horietako askok Iruñetik kanpo eramaten dute, baina gero eta denbora gehiago ematen du Iruñean. Faktoria ez da martxan jarri duen proiektu bakarra; Zinetika jaialdia ere sortu du, “film laburren bidez dantza garaikidearen aberastasuna ikus-entzuleen esku jartzeko”.

Era askotako egonaldiak ditu Faktoriak. “55 urte baino gehiagoko koreografoentzat, dantzari nafarrentzat, hirurogei urtetik goiko emakumeentzat,…”, aipatu du Aldazek. Erantsi du egonaldietan parte hartzen duten artisten eta ikasleen arteko harremana ere sustatzen duela Faktoriak, eta elkarlan horrek baduela isla dantzarien eta koreografoen lanetan.

Coronadok eta Aldazek ere segitzen dute euren sorkuntza prozesu propioak garatzen, euren lan propioak sortzen. Hori da Faktoriaren oinarrian dagoen hirugarren hanka, hain zuzen. Dantzari, koreografo eta irakasleak dira, eta arlo bakoitzak bertzeari eragiten dio. Lan horrek guztiak, dantzaren nazioarteko mapan kokatzen du Faktoria.


Summary: Euskara, sormenerako harribitxia eta aukera. Sortzaile gazteak dira Julen Portillo zarauztarra, Andrea Gonzalez bergararra eta Maddi Etxeberria andoaindarra. Internet bihurtu dute euren gotorleku, eta han biluzten dute barrua, eguneroko kontuak bideo labur bihurtuta. Hasieratik argi eduki zuten hirurek: euskaraz sortuko zituzten edukiak. Bidea egiten ari dira.

Azken urteotan ezagun egin dira sare sozialetan edukiak sortzetik bizi diren youtuber, streamer nahiz tiktokerrak, baita gipuzkoarrak ere, baina gehienek euskara ez den beste hizkuntza batzuetan hitz egiten dute “ikusgarritasuna” lortzeko. Ingelesa eta gaztelania dira nagusi plataforma horietan, baina badira errealitate horri buelta bat eman, Interneteko eduki sortzaile moduan lanean hastea erabaki, eta eduki guztiak euskaraz argitaratzen dituztenak ere.

Euskara lehenesten zutenak gutxi ziren hasieran, eta horientzat zaila izaten zen bisita ugari lortzea. Gaur egun, ordea, sortzaile berriak agertzen ari dira pixkanaka, eta, kopurua areagotzearekin batera, ikusgarritasuna lortzen ari dira euskarazko zenbait eduki. Andrea Gonzalez bergararra, Julen Portillo zarauztarra eta Maddi Etxeberria andoaindarra dira Interneten edukiak euskaraz sortzea erabaki duten gipuzkoarretako hiru.


Summary: DIPC ikerketa zentroaren eraikin berria egiteko proiektua aurkeztu dute, «jarduera zientifikoan jauzi kualitatiboa egiteko». 6.800 metro koadroko eraikina izanen da, eta lanak 2025ean bukatzea espero dute. 15 milioi euroko inbertsioa eginen du Hezkuntza Sailak.

Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak Donostia International Physics Center (DIPC) ikerketa zentroa handitzeko eraikin berria egiteko proiektua aurkeztu du gaur goizean, Gipuzkoako diputatu nagusi Markel Olanorekin, Donostiako alkate Eneko Goiarekin eta DIPCko presidente Pedro Migel Etxenikerekin batera. 6.800 metro koadro inguruko eraikina da, eta 2025ean bukatzea espero da. Hainbat laborategi, bulego eta erabilera komuneko gune hartuko ditu, baita ekitaldi eta biltzar zientifikoetarako auditorium bat ere. Lanen lizitazioa zehazteko zain, aurreikusitako inbertsioa 15 milioi euro ingurukoa izango da, Hezkuntza Sailak finantzatuta. Donostiako Udalarekin eta Gipuzkoako Foru Aldundiarekin lankidetzan garatuko da proiektua.

Nafarroako Vaillo and Irigaray Architects arkitektura estudioak aurkeztutakoa izan da proiektuen artean irabazlea. Estudio hori arduratuko da DIPCren eraikin berriari forma emateaz, egungo multzoa antolatzeaz, eta zentroari «eraikin enblematiko bat» emateaz, «DIPCren irudia fisikaren abangoardiako ikerketa zentro gisa indartzeko».

DIPC zentroak fisikaren eta antzeko diziplinen arloan garatzen du bere ikerketa lana. Gaur egun, berrehun ikertzaile baino gehiago ditu kontratatuta, horietako asko Ikerbasqueko ikertzaileak, baina baita ikertzaile elkartuak eta bisitariak ere. Zientziaren askotariko adarretako 35 nazionalitate baino gehiagotako kideek osatutako komunitatea da. DIPCk gaur egun garatzen dituen ikerketa proiektuen artean, arlo hauetakoak nabarmentzen dira: teknologia kuantikoak, superkonputazioa, partikulen fisika, egoera solidoaren fisika eta nanozientzia, eta neurofisikako ikerketa lerro hasiberria.