Summary: Karabakh Garaiak Azerbaijani segurtasun bermeak eskatu dizkio armak utzi aurretik. Bi aldeetako ordezkariek su etena adostu osteko lehen bilkura egin dute. Armeniako oposizioak lehen ministroaren kontrako protestak hasi ditu.

Karabakh Garaia de facto errepublika independente bat da, baina, itxura guztien arabera, hori izateari utziko dio, eta Azerbaijanen kontrolpean geratuko da. Bi aldeen arteko su etenaren biharamunean, gobernuetako ordezkariak gaur elkartu dira, eremu horren etorkizunaz aritzeko eta, batez ere, de facto estatuaren desegitea negoziatzeko. Prozesu baten lehen bilkura izan da, eta ez dute xehetasun handirik eman hitzorduaren edukiaz eta datozen pausoez; edonola ere, aurrera egin aurretik, Karabakh Garaiko negoziatzaileek segurtasun bermeak nahi dituzte, meniaren parte baita armak uztea.

Atzoko akordioaren ostean, behin betiko itun bat falta da gatazka amaitzeko, eta horretaz mintzatzen ari dira bi aldeak. «Auzi eta galdera asko» dituzte lantzeko, Artsakheko Errepublikako —Karabakh Garaiko errepublikaren izena da— presidente Samvel Xahramanianen aholkulari David Babaianek Reuters berri agentziari adierazi dionez: «Ez dugu utziko gure jendea [Karabakh Garaiko armeniarrak] hiltzen. Lehen gauza segurtasun bermeak lortzea da».

Azerbaijanek hala eskatuta, Karabakh Garaiko agintariek onartu dute, batetik, Armeniako armadako militarrak Errusiako bakerako tropak dauden eremutik erretiratzea —2020an su etena sinatu zenetik daude han—, eta, bestetik, Karabakh Garaiko talde armatuak desegitea, baita dituzten arma eta ekipamendu militar guztiak entregatzea ere. Bakuk, gainera, beste baldintza bat ere jarri zuen joan den asteartean hasi eta 24 ordu iraun zuen erasoaldia eteteko: de facto estatuak bertan behera uztea independentzia eta errepublika aldarrikapena, eta Azerbaijanen parte dela onartzea.

Eta, hain justu, Bakuk gaurko bilkurara bidalitako ordezkariek plan bat aurkeztu dute su etenaren edukia «berehala inplementatzeko», eta Karabakh Garaiak onartzeko Azerbaijanen kontrolpera pasatzea. Horrekin batera, «beharrezko laguntza humanitarioa eta gasolina» bidaltzeko konpromisoa hartu dute, egoera humanitarioa okertu egin baita Azerbaijango ekintzaileek Laçingo korridorea bederatzi hilabete inguruz blokeatu zutelako —handik iristen ziren hornidurak de facto errepublikara—. Horien inguruan ere ez dute xehetasunik eman, baina Azerbaijango Atzerri Ministerioak, ohar baten bidez, esan du bilera «eraikitzailea eta positiboa» izan dela.

Bi aldeek, hortaz, norbere lehentasunak ekarri dituzte hizpidera, eta batez ere Karabakh Garaiko ordezkarienak eman du zeresana, gaur ere Artsakheko Errepublikak salatu baitu Azerbaijango armadak su etena urratu duela; X sare sozialean bideo batzuk jarri dituzte, eta horietan tiroak entzuten dira. Bakuk, ordea, esan du menia errespetatzen ari dela, eta Ilham Aliyev Azerbaijango presidenteak atzo gauean adierazitakoa errepikatu du: herritarren eskubideak bermatuko dituzte.

Bakerako «bide luzea»

Egunotako gertakarien ondorioz kritika handiak jasotzen ari da Nikol Paxinian Armeniako lehen ministroa. Leporatzen diote gehiago egin zezakeela Karabakh Garaia laguntzeko eta babesteko —hango populazioa armeniarra da, eta Armeniarekin bat egin nahi du—, eta Paxinianek gaur erantzun du «indar batzuek Armenia gerrara eraman» nahi dutela, baina ez dutela «halakorik lortuko». Hori bai, ohartarazi du bakerako «bide luzea» egin beharko dutela.

«Emozionalki oso zaila den arren, atzerriko indarrei ez zaie aukerarik eman behar Armeniako Estatua arriskuan jartzeko. Askok uste dute bakeaz hitz egitea ez dela nahikoa. Baina, hain justu, baldintza hauetan bakea baloratu behar da, eta ez da nahastu behar su eten batekin», adierazi du Armeniako lehen ministroak.

Hitz horiek, ordea, ez dute oposizioa asebete, eta Paxinianen kontrako protesta mugagabeak hasi dituzte. Erevanen, iluntzean, istiluak izan dira, eta, hango hedabideen arabera, hainbat pertsona atxilotu dituzte.


Summary: 'Metanfetamina nagusi' jarri diote Australiako jaioberri bati, izena onartzen zuten ikusteko. Australiako erregistro zibilak adierazi du «ezohiko izen» hori sistemaren «zirrikituetatik pasatu» zela.

Lorea, Unai, Metanfetamina Nagusi, Ane eta Hazia. Horiek guztiak umeei jarri nahi izan dizkieten izenak dira, baina horietako bat soilik debekatu du justiziak. Eta ez, ez da hirugarrena. Harrigarria dirudien arren, Australiako kazetari batek Methamphetamine Rules (Metanfetamina Nagusi) izena jarri dio seme jaioberriari. Droga horren kontsumoa sustatu baino gehiago, ikusi nahi izan du Australiako erregistro zibilak zenbateko malgutasuna duen ohikoak ez diren izenak onartzeko.

«Bururatu zitzaigun izenik eskandalagarriena bidali genuen, atzera botako zutela pentsatuz», erran du Kirsten Drysdale kazetariak. Argitu du «metanfetamina» hitza hautatu zutela pentsatzen zutelako inork ez zuela «hitz hori ikusi eta ongi dagoela pentsatuko». Baina kazetariak eta haren senarrak sistema –edo haren malgutasuna– gutxietsi zuten. Izan ere, ikusi zutenean izena ez zutela atzera bota, erregistroarekin harremanetan jarri zen Drysdale. Erregistroko bozeramaile batek erantzun zion «ezohiko izen» hori sistemaren «zirrikituetatik pasatu» zela. Hala, bozeramaile berak adierazi zuen gisa horretako izenak onestea ez dela ohikoa, eta familiarekin lan eginen dutela umeari izena aldatu diezaioten.

Aldaketak aldaketa, izen hori ez da guztiz desagertuko, erregistroan betiko geldituko baita. Izen berriari dagokionez, Drysdalek dio oraindik ez duela jakinaraziko: «Oso ume lasaia da, mutil ederra; beraz, ez du metanfetamina erabiltzaile baten antzik».

Galarazitako izenak

Kasu guztiak, baina, ez dira Australiakoak bezalakoak, eta aski da hemerotekan urte bat atzera egitea hori frogatzeko. Izan ere, iaz Hazia izena jarri nahi izan zion bikote batek bere umeari, soinua gustuko zutelako, eta esanahiak etorkizuneko fruitua ekartzen zielako gogora. Epailea, baina, ez zen iritzi berekoa, eta izen hori ez jartzeko agindu zien, zergatik eta «ez dagoelako beste inor izen horrekin, eta substantibo bat delako».

Gurasoak epailearekin bildu ziren, baina egoerak berdin jarraitu zuen: ezingo zioten alabari Hazia jarri, aurreko argudioengatik ez ezik, esperma esanahia ere baduelako. Gurasoek hautatutako izena debekatzeaz gain, umeari Zia izena jartzea erabaki zuen epaileak, latinez hazia esan nahi duelakoan. Dena den, gurasoek garbi adierazi zuten helegitea jarriko diotela erabakiari.


Summary: Gorenak ebatzi du Iruñeko Udalak berriz onartu behar dituela etxez etxeko langile guztiak. Espainiako Auzitegi Gorenak atzera bota du Iruñeko Udalak aurkeztutako kasazio errekurtsoa, eta etxez etxeko arreta zerbitzuko 160 bat langile berriz onartzera behartu du.

Espainiako Auzitegi Gorenak atzera bota du Iruñeko Udalak aurkeztutako kasazio errekurtsoa, eta etxez etxeko arreta zerbitzuko langile guztiak berriz onartzera behartu du, CCOO sindikatuak ohar bidez jakinarazi duenez. 160 bat langile dira, gehienak emakumeak. Duela urte batzuk hasi zen lan gatazka, Enrique Maiaren udal gobernuak etxez etxeko langileen zerbitzuaren kostuak kanpora atera eta langileak enpresa publiko batera aldatu zituenean. CCOOk azaldu duenez, sindikatuak mobilizatu egin ziren, eta auzia judizializatu egin zen. Auzitegi Gorenak orain ebatzi duenez, etxez etxeko langileen zerbitzuaren kudeaketa ereduaren aldaketak Lan Kontratuko Langileen Hitzarmen Kolektiboaren 13. artikulua urratzen du. Gaineratu duenez, artikulu horrek xedatzen du udalak, enplegu publikoa sustatzeko asmoz, ezin dituela kanpora atera gaur egun lan kontratuko langile finkoek edo mugagabe ez-finkoek egiten dituzten lanak. CCOOren ustez, zerbitzu hori kanpora ateratzeak eragina du berez feminizatuta dagoen sektore bateko langileen «prekaritatean». Langile horiek udalaren langileriaren parte izatea babestu du sindikatuak, eta gaineratu zaintzak erakunde publikoak babestuta egon behar duela. Sindikatuak Iruñeko Udaleko indar politikoei eskatu die babes dezatela etxez etxeko arreta zerbitzua Iruñeko Udalaren bitartez garatzeko eskaria.


Summary: Irati Iziarrek hartuko du bihar Euskaltzaleen Topaguneko lehendakaritza. Batzarra du erakundeak Ermuko Izarra Centerren, eta han izendatuko dute lehendakari, Kike Amonarrizen ordezko.

Tokikomek egindako ekoizpen baten bidez zabaldu dute berria: Euskaltzaleen Topaguneko lehendakaria Irati Iziar izango da bihartik. Historia ikasketak ditu, UEU Udako Euskal Unibertsitateko Etengabeko Prestakuntzako Koordinatzailea da, eta Gasteizko mugimendu euskaltzaleko kide dinamizatzailea. 1975ean jaioa da, Oñatin. Baina berehala egiten du zehaztapena: «Gasteiztarra naiz». Batzarra du bihar arratsaldean erakundeak Ermuko Izarra Centerren, eta han izendatuko dute lehendakari, Kike Amonarrizen ordezko.

«Poza» azaldu du Iziarrek kargu hartzearen harira. «Topaguneak nigan ikusi du nirekin lan egiteko edo elkarrekin egoteko gogoa», adierazi du. Ardura ere sentitu du; areago, «bertigoa» ere badela esan du: «Kikeren ordezkoa naiz, ondorengoa, eta oso handia da bera». Hala ere, gogora ekarri du urte asko daramatzala Topaguneko zuzendaritzan, Gasteizko Geu elkartean ere bide luzea egin duela, eta, alde horretatik, ekarpena egiteko era ikusten duela. «Periferiako» ikuskera hori arrunt interesgarria izan daitekeela pentsatzen du, gainera: «Emakumea ere banaiz, eta Gasteiz, Araba... ikuspegi hori txertatzera nator, irudi hori islatzera». Topagunean «egundoko» lantaldea dagoela erantsi du, eta «harro» jaso duela lehendakari izateko proposamena.

Biharko batzarrean, Euskaltzaleen Topagunearen Kongresuan aztergai izango diren bi proposamenak ere aurkeztuko dira. Zortzi hilabeteko lan sakonaren emaitza dira, azaroaren 18an Arrasaten egingo den kongresuaren oinarria. Hor ekarpena egiteko asmoa azaldu du Iziarrek: «Kongresua ere orain egingo dugu; beraz, ni laguntzera nator, bidelagun izatera».

Lau urteko bidea

Lau urte egin ditu Amonarrizek lehendakari. Kargu uztearen harira, euskalgintzak hamarraldiotan egin duen bidea goraipatu du: euskara sustatzeko «beso tekniko» indartsu bat garatu izana txalogarritzat dauka. Uste du gizartera begira dagoela orain erronka: «Nola aktibatu herritarrak? Nola aktibatu hiztunak? Nola aktibatu gizartea?». Garaia «konplikatua»dela azaldu du; «oldarraldi judizialaren» gisako mugimenduek argi uzten dute, adibidez, joera «atzerakoi» bat hizkuntzen arloan, baina, bestetik, «agenda soziopolitikoaren» lehen lerroan ere badaude hizkuntza gutxituekin lotutako gaiak, eta horiek kudeatzen asmatu behar da.


Summary: Ernaik protesta egin du Bilbon eta Gasteizen, Barbado eta Zelaia espetxeratzearen aurka. Espainiako Gobernuak Bilbon duen ordezkaritzan aritu dira, eta Ertzaintzaren Gasteizko egoitzan. Ertzaintzak hiru pertsona atxilotu ditu Arabako hiriburuko protestan. Guztira, ehun pertsona baino gehiago identifikatu dituzte.

Gaur goizean protesta ekintza abiatu du Ernai gazte erakundeak Bilbon. Espainiako Gobernuak Moiua plazan duen egoitzaren aurrean eserialdia egin dute, 07:30ak aldera, eta trafikoa moztu. Hainbat gazte lepotik kateatu dira. Horrez gain, Gasteizen ere protesta egin dute ordu berean, Ertzaintzaren egoitzan. Bertan ere, gazte batzuk eraikinera lotu dira. Arratsaldean ere zenbait protesta egin dituzte; besteak beste, gazte talde batek errepide bat moztu du Hernanin (Gipuzkoa).

Galder Barbado eta Aitor Zelaia gazteek joan zen astean jasotako espetxeratzeko aginduen kontrako protesta izan da. «Aitorrek eta Galderrek lau urte daramate espetxe arriskuan, eta horrek erantzule zuzena du», gogoratu dute Ernaiko kideek Bilbon. Izan ere, «ankerkeria horren erantzuleak jopuntuan» izan dituzte, eta espetxeratzea «euskal gazteriaren eta herri honen duintasunaren aurkako erasotzat» jo dute. Argi utzi dutenez, lau urte hauetan bezala, «azken txanpa honetan ere kaleetan» jarraituko dute.

«Ez dugu euskal gazteriaren aurkako erasorik onartuko! Militantzia politikoa ez da delitua!», adierazi du Ernaik sare sozialetan.

Ertzaintza errepidean eserita zeudenen aurka oldartu da, eta banan-banan identifikatu ditu eserialdian parte hartu dutenak.

Lepotik lotuta zudenen kateak metalerako aizturrekin mozten saiatu da Ertzaintza, baina ezin izan du. Azkenean, suhiltzaileak heldu dira, eta haiek moztu dituzte kateak. 11:10 aldera amaitu da protesta.

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailaren arabera, Ertzaintzak 92 pertsona identifikatu ditu Bilbon. Gasteizen, berriz, hiru pertsona atxilotu dituzte, eta beste 42 identifikatu.

Arratsalderako ere zenbait protesta deituak zituen Ernaik. Esaterako, mobilizazioa egin dute Bilbon, eta Hernanin errepide bat moztu dute. Azken protesta horretan, gutxienez lau lagun identifikatu ditu Ertzaintzak. Datorren larunbatean, berriz, mobilizazio nagusia egingo dute Gasteizen: 18:30ean aterako dira, Artiumetik. Ernaik bertara joateko deia egin du: «Milaka pankarta, milaka eskuorri eta milaka kontzentrazio egin ditugu herrietan. Gaur ere, horrela salatu dugu. Hurrengo larunbatean, Gasteizko kaleak beteko ditugu. Aitor eta Galder aske!».

Ez dira Barbadoren eta Zelaiaren kontrako espetxeratze agindua salatzeko lehen protestak izan. Astelehenean, protesta egin zuten Agurainen, Amurrion (Araba) eta Gasteizen, Ankerkeriari Stop plataformak deituta, eta ehunka lagunek bat egin zuten. Euskal Herriko beste hainbat herritan ere elkarretaratzeak egin dituzte. .

Espainiako Auzitegi Nazionalak launa urteko espetxe zigorra ezarri zien Aitor Zelaia eta Galder Barbado gazteei, lehergailuak egiteko materiala edukitzea leporatuta. «Militante politiko izateagatik zigortu nahi gaituzte», adierazi izan dute gazteek.


Summary: Oilarren arteko lehia izango da bihar Gorbeia Suzien proban. Skyrunning World Series zirkuituko hamaikagarren proba izango da Zeanurikoa, azken aurrekoa. Iris Pessey frantziarra eta Antonio Martinez espainiarra sailkapen nagusiko lehen postuari eusten saiatuko dira, baina estua izango da dema. Bihar bada beste topaketa bat ere: Skyrhune proba, Azkainen (Lapurdi), Euskal Herriko Kopako azkena.

Euskal Herriko traileko lasterketa handietako bat jokatuko da bihar Zeanurin (Bizkaia): Gorbeia Suzien, 10. aldia aurten. Lasterketa nagusiak 32 kilometro eta 2.400 metroko goranzko desnibela du, Gorbeiako Parke Nazionalean, eta Gorbeia tontorra bera du erreferentzia puntu nagusia. Laburrak, berriz, distantzia eta desnibel erdia: 21 km eta 1.200 m+ desnibel.

Beste behin nazioarteko eliteko korrikalaririk onenetakoak bilduko dira Zeanurin, Skyrunner World Series 2023 zirkuituko hamaikagarren proba ere izango baita Gorbeiakoa, azken aurrekoa. Lasterketako puntuazioa, gainera, bikoitza izango da, eta, beraz, SkyMasterseko oilar gehienak bertan izango dira, orain arteko liderrei, Iris Pessey frantziarrari eta Antonio Martinez espainiarrari, kukurruku ozenena nork egiten duen erakutsi nahian.

Oilarren arteko lehia izango baita Gorbeiakoa: Pessey Skyrunner zirkuituko liderrarekin batera hor izango dira aurtengo trail runningeko munduko txapelduna, Clementine Geoffray, frantsesa hori ere, Marcela Vasinova txekiarra, Anastasia Rubtsova errusiarra, Ikram Rharsalla marokoarra eta beste hainbat. Nola ez, etxeko korrikalariak ere garaipenerako borrokan ibiliko dira: iaz bost segundo eskasengatik bigarren izan zen Onditz Iturbe arantza ateratzeko gogoz arituko da aurten, eta zer esanik ez Oihane Azkorbebeitia abadiñarra. Haiekin batera, Zeanurin izango dira Irati Zubizarreta eta Oihana Zubillaga ere.

Mutiletan ere estua izango da lehia. Zeanurin izango dira Skyrunner World Serieseko sailkapen nagusiko lehen laurak. Aipatutako Antonio Martinez, Manuel Merillas espainiarra eta Frederic Tranchand frantziarra (biak bigarren postuan berdinduta daude), Zaid Ait Malek marokoarra, Alejandro Forcades espainiarra, Sebastien Poesy frantziarra, Gianluca Ghiano italiarra eta Peter Frano eslovakiarra, besteak beste. Euskal korrikalariei dagokienez, aurrekoen artean egoten saiatuko dira Aitor Zunzunegi, Aitor Ajuria eta Markel Urigoitia euskal selekzioko kideak.

Lasterketa 9:00etan abiatuko da Zeanuritik, eta ikusi beharko da azken orduetako euriak zer-nolako eragina duen ibilbidean.

Informazio gehiago, probaren webgunean.

Skyrhune, Azkainen

Gorbeiakoaz gain, goi-mailako beste trail bat ere izango da bihar Euskal Herrian: Skyrhune entzutetsua, Azkainen (Lapurdi), 21 km eta 1.700 metroko goranzko desnibelarekin. Euskal Herriko Kopako zortzigarren eta azken lasterketa izango da, eta, aldi berean, Golden Trail National Series zirkuituko proba ere bai. Euskal Herriko Kopan, orain arteko zazpi proben ondoren, Oihane Zubillaga eta Beñat Katarain dira liderrak.

Aritz Egea, probako aurreko aldi batean. Skyrhune

Azkaineko lasterketan ere ez da faltako oilarrik. Nesken artean, hor izango dira Blandine L’Hirondel frantziarra (hirugarren izan da berriki UTMBn), Mathilde Sagnes iazko irabazlea, Emlie Menuet, Olivia Magnone eta beste hainbat. Euskal korrikalarien artean, aurreko lehia horretan izan daitezke Maud Combarieu eta Ainara Uribarri, besteak beste.

Mutiletan ere izen handiak izango dira Azkainen: Benjamin Roubiol, Frantziako txapeldunordea, Loic Robert iazko irabazlea, Jan Margarit katalana (2021eko irabazlea), Aritz Egea urretxuarra (garaile 2015ean eta hirugarren iaz), Ander Iñarra, Yohan Baujard, Quentin Meyleu, Louisson Coiffet eta Frantziako selekzioko hainbat gazte...

Informazio gehiago, probaren webgunean.


Summary: 13 eta 15 urteko kondenak ezarri dizkiete Baionako autobus gidaria kolpatuz hil zutenei. Prokuradoreak hamabost urteko kartzela zigorra galdetu zuen bientzat.

Paueko Krimen Auzitegian (Okzitania) epaitu dituzte Philippe Monguillot Baionako autobus gidaria hil zuten bi gizonak, aste honetan. Epaileak atzo arratsean eman zuen erabakia: bietako bati hamabost urteko kartzela zigorra ezarri dio, eta besteari, hamahiru urtekoa. Prokuradoreak hamabost urteko kartzela zigorra eskatu zuen bien kontra. Auzian, hau da biei leporatzen zietena: «Indarkeria nahita erabili izana eta indarkeria horren ondorioz nahi gabe pertsona bat hil izana».

2020ko uztailaren 5ean gertatu zen erasoa; orduan, maskara derrigorrezkoa zen garraio publikoetan, eta bi gizonek uko egin zioten ezartzeari. Autobus gidaria hurbildu zitzaien, bi gizonetako bati buru kolpe bat eman zion, eta horrek hasiera eman zion borrokari. Bi gizonek bortizki kolpatu zuten Monguillot, eta, bietako batek eman zion kolpe baten ondorioz, erori eta haren buruak espaloiaren kontra jo zuen. Handik zenbait egunetara hil zen autobus gidaria, koman egon ondoan.


Summary: Nafarroako ekonomiak moteltzen jarraitzen du. Nastatek hamarren bat kendu dio uztailean aurreratutako datuari: %2 hazi da BPGa azken urtean.

Hiruhileko batetik bestera indarra galtzen ari da oraindik ere Nafarroako ekonomia, baina oraindik hazkunde tasa sendo bati eusten dio. Nastatek gaur emandako datuen arabera, urteko lehen hiruhilekotik bigarrenera %0,3 hazi da, eta %2, berriz, iazko bigarren hiruhilekoarekin konparatuz gero.

Nastatek zuzendu egin du uztailean aurreratutako datua, orduan esan baitzuen %2,1 hazi zela azken urtean.

Sektore guztiak ari dira hazten, baina batez ere nekazaritza (+%3,5) eta zerbitzuak (+%2,4). Industriak ere tasa positiboa du urte arteko tasan (+%1,3), baina negatiboa hiruhileko artekoan (-%4,2), sektore hori ari baita gehien nozitzen inflazio handiak euroguneko ekonomiari eragiten ari zaion pattalaldia.

Eskariari begiratuz gero, familien kontsumoa da argi eta garbi ekonomiaren motorra (+%3,2), administrazio publikoen (+%1,7) eta enpresen inbertsioaren gainetik (+%1,4).

Nastatek irabazien banaketari ere erreparatzen dio, eta, azkenaldian bezala, ziurtatu du gehiago handitzen ari direla enpresen mozkinak eta autonomoen errentak (+%6,9) soldatapekoen errentak baino (+%6).


Summary: San Fermin Txikin egitekoak ziren zenbait kultur ekitaldi debekatu ditu Iruñeko Udalak. Festa hasteko bi egunen faltan jakinarazi du debekua UPNren gobernu taldeak

Iruñeko Alde Zaharreko Jai Batzordeak salatu du debeku sorta bat iritsi zaiela auzoko hainbat elkarteri, San Fermin Txiki festa hasteko bi egun falta direla. Etxabeetan eta lokaletan egitekoak ziren kultur ekitaldi ugari debekatu ditu udalak, isunekin mehatxu eginez. «Dagoeneko kontratatuta eta egitarauan iragarrita zeuden ekitaldiak debekatu dituzte, baita aurreko urteetan arazorik gabe eginikoak ere», azaldu du Jai Batzordeak ohar batean.

Debeku hauen helburua «auzoaren bizitzarako garrantzitsuak diren zenbait espazio zigortzea» dela uste dute Jai Batzordeko kideek. «Bitartean, udal honek baimendu eta, are, sustatu egiten ditu auzoan askoz eragozpen, zarata, zikinkeria eta lo egiteko arazo handiagoak eragiten dituzten jarduerak, gaueko ordutegian eta urte osoan». Hori dela eta, «konponbide bat» galdegin diote Iruñeko Udalari, «jada programatuta zeuden jarduerak egin ahal izateko». Are: Jai Batzordea «prest» agertu da udalarekin eta gainerako eragile guztiekin biltzeko «eta adostasun puntuak bilatzeko».

Oraingoz, debekuengatik protesta egiteko xedez, Dantzazoroa izeneko dantza saio herritarra antolatu dute auzokideek. Udaletxe plazan eginen dute, bihar, 12:00etan.

EH Bildu: «Ez da lehen aldia; UPNk ohitura du auzokideen eta kolektiboen jarduna oztopatzeko»

EH Bilduko zinegotzi Maider Belokik «onartezintzat» jo du auzoko eragileek Iruñeko Udalak San Fermin Txikirako antolatutako jarduerak debekatu izana. «Udalaren zeregina izan beharko litzateke bizilagunei erraztasunak eta laguntza ematea, hirian hain ezagunak diren jai hauek normaltasunez bizi ditzagun». Hala ere, uste du hau ez dela UPNk herri mugimenduen kontra egin duen lehen aldia: «UPNk ohitura du auzokideek eta kolektiboek antolatutako kultur ekitaldiak oztopatzeko». Horregatik, EH Bilduk «babes osoa» adierazi die Alde Zaharreko bizilagunei eta auzoko jai batzordeari.

Zurekin Nafarroa: «Sektarismoz eta autoritarismoz jokatzen du Ibarrolak»

Debekuaren berri izan eta berehala, UPNren udal gobernu taldearen jokabidea txarretsi du Zurekin Nafarroa koalizioak. Ezkerreko taldearen aburuz, «ulergaitza» da debekua «azken unean» jakinarazi izana, «ekitaldiak jada kontratatuta zeudela, eta aurreko urteetako berberak izanda». Koalizioko zinegotzi Txema Mauleonek Ibarrola alkateari egotzi dio «autoritarismoz eta sektarismoz» jokatzea, «batez ere, hurbileko ez dituen kolektiboen aurka». Hain zuzen, Mauleonek nabarmendu du ez dela kasualitatea «trabak soil-soilik talde jakin batzuei jartzea, eta ez besteei».

San Fermin Txikiren auzian, gainera, «era traketsean» aritzea leporatu dio UPNri: «Udalak hasieran esan zuen ez zituela komunak jarriko, eta, bizilagunen kexen ostean, atzera egin behar izan zuten. Debeku hauek bide oker beretik doaz». Mauleonen aburuz, «tamalgarria» da UPNk «polemikak sortu behar izatea», jai batzordeekin hitz egin ordez. «Auzokideei entzunda eta haiekin batera lan eginda, akordioetara iritsi beharko litzateke udala, festak normaltasunez egin ahal izateko eta ahalik eta eragozpen, hondakin eta zikinkeria gutxiena sortzeko».

Geroa Bai: «Jakina da UPNk ezinikusia diola kolektiboen parte hartzeari»

Geroa Bairen udal taldeak ere gogor kritikatu du Iruñeko Udalaren erabakia. «Ez da onargarria San Fermin Txiki jaiak hasteko 48 ordu falta zirela egitarauko jarduerak debekatzea; are gutxiago jarduera horiek egiteko baimena aspaldi eskatu zela kontuan izanik». Koalizioko zinegotzi Mikel Armendarizek esan du udalak ez duela «irizpide garbi eta koherenterik» erakutsi Iruñeko Alde Zaharrean ekitaldiak baimentzeko tenorean: «Jarduera batzuk debekatzen ditu, baina urte osoan beste ekitaldi asko sustatzen ditu Alde Zaharrean, eta horiek are eragozpen gehiago sortzen dizkiete bizilagunei».

Armendarizek udala premiatu du auzoetako kolektiboekin «elkarlana sustatzera», horiek egiten duten lanak «hiriaren bizitza soziala eta kulturala aberasten baitu». Salatu du, hala ere, «jakina» dela UPNk «kolektiboen parte hartzeari dion ezinikusia, azken orduan heldu diren debeku hauek agerian uzten dutenez». Hori dela eta, «okerra zuzentzeko» eta «programatutako jarduerak baimentzeko» galdegin dio Geroa Baik Ibarrola alkateari.


Summary: Babes ofizialeko etxe bat eskuratzeko gehieneko diru sarrerak % 8,5 igoko ditu Jaurlaritzak. 27.125 eurora eguneratuko ditu babes ofizialeko etxeak eskuratzeko gehieneko diru sarrerak. Iñaki Arriolak iragarri du «berehala» hartuko dutela erabakia, familiarik ez geratzeko sistematik kanpo.

Eusko Jaurlaritzak % 8,5 handituko ditu etxebizitza publiko bat erosi edo alokatu ahal izateko gehieneko diru sarrerak, Iñaki Arriola Eusko Jaurlaritzako Lurralde Plangintza, Etxebizitza eta Garraioetako sailburuak gaur iragarri duenez. Inflazioaren gorakadari aurre egiteko eta gehienezko muga hori gainditzeagatik sistematik kanpo geratzen den familiarik ez egoteko egingo dute aldaketa. Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan egin du iragarpena Arriolak, PSE-EEk egindako galderari erantzunez. Igoera horren agindua «laster» bidaliko dio Jaurlaritzaren Gobernu Kontseiluari, eta orduan jarriko da indarrean.

Gehieneko diru sarreren muga 25.000 eurotik 27.125 eurora igaroko da alokairuko babes sozialeko etxeei dagokienez; 39.000 eurotik 42.315 eurora igoko da erregimen orokorreko babes ofizialeko etxe bat alokairuan edo erosketan aukeratzen dutenentzat; eta 50.000 eurotik 54.250 eurora tasatutako etxeei dagokienez.

Etxebiden izena emanda egoteko diru sarreren mailak kalkulatzeko, PFEZaren aitorpena erabiltzen da, eta faktore zuzentzaile bat aplikatzen da, bizikidetza unitatearen ezaugarrien arabera. Gehieneko diru sarrera haztatuak gainditzen badira, babes ofizialeko etxebizitza bat eskuratzeko aukera galtzen da. Egoera hori saihestu nahi dutela azaldu du Arriolak, inflazioaren ondorioz pertsona asko babes sozialeko sistematik at gera ez daitezen. Egun, babes ofizialeko etxe bat nahi dutenen 17.000 eskaera tramitatzen ari da Etxebide.

Arriolak iragarri du eguneraketa berria etxebizitzarako eskubide subjektiboari buruzko etorkizuneko dekretuaren azken xedapenean jasoko dela, eta datozen asteetan onartuko dela. Dekretua onartzen denean, % 8,5eko eguneratzea egingo da, eta urtero KPIra egokituko da urtarrilaren 1ean.


Summary: Urkulluk Hezkuntza Sailari eskatu dio argitu dezala eskola ibilbide batzuk enpresa bati esleitu izana. Gipuzkoako eskola garraioaren ibilbideen zati bat Hezkuntza Saileko aholkulari baten enpresari esleitu diotela argitaratu dute gaur Vocento taldeko egunkariek. Gorrotxategik azalpenak eskatu dizkio lehendakariari.

Vocento taldeko egunkariek gaur argitaratu dutenez, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak Gipuzkoako garraio eskolaren hamabost autobus ibilbide esleitu zizkion Hezkuntza Saileko aholkulari juridiko batek duen enpresa bati. Informazio horren arabera, Jaurlaritzak Autocares Urpa SM enpresari esleitu zizkion Gipuzkoako garraio eskolako ibilbideen %25; enpresa horretako administratzailea Joanes Labaien da, Hezkuntza Saileko aholkulari juridikoa eta Bakartxo Tejeria Eusko Legebiltzarreko presidentearen senarra.

Miren Gorrotxategi EP-IUko bozeramaileak Eusko Legebiltzarreko kontrol saiora eraman du gaia, eta argibideak eskatu dizkio Iñigo Urkullu lehendakariari. Hark erantzun du dagoeneko eskatu diola Hezkuntza Sailari «ahalik eta azkarrena» argitu dezala gertatutakoa, eta ziurtatu du Jokin Bildarratzen departamenduak informazio guztia emango duela. «Gardentasunarekin dugun konpromisoa ukaezina da, eta administrazioarentzat lan egiten duten guztientzat ere izan behar du», erantsi du.

Gorrotxategiren ustez, berriz, «eskandalu izugarria» da esleipena enpresa horri egin izana. «Bizkaiko eta Arabako garraio enpresei kartel bat osatzea leporatu zitzaien; izan ere, garraio enpresekin akordioa lortu den lurralde bakarra Gipuzkoa izan da, eta, kasualitatez, eskola garraio publikoaren negozioaren zatirik onena enpresa baten esku geratu da», kritikatu du. Haren ustez, zerbitzu publikoak pribatizatzen direnean, eskubideak ez dira bermatzen.

Bestalde, eskola garraio publikoaren egoerari buruz galdetuta, lehendakariak esan du balorazio «positiboa» egiten duela, arazoari erantzun bat eman diotelako. «Hezkuntza publikoa egokitzeko eta etengabe hobetzeko prozesuan dago, eta ezinegona sortu duten eta egoera bideratzen saiatu garen aldaketak egin behar izan ditugu, familiei laguntza emanez».


Summary: Indigenen jabetza eskubidea mugatzearen kontra ebatzi du Brasilgo Gorenak. Nekazaritza eta abeltzaintza industrialaren lobbyak eta ultraeskuinak aurkeztutako argudioen kontra egin du epaileen gehiengoak. Horiek eskatzen zuten indigenen lurren aitortza mugatzea 1988an okupatuta zituztenetara.

Brasilgo Auzitegi Gorenak berretsi du herri indigenek beren lurralde historikoaren gainean duten jabetza eskubidea konstituzionala dela, lur horiek tradizionalki eta modu jarraituan okupatu badituzte. Eta argitu du eskubide horrek ez duela denbora mugarik. Hala, Gorenak baztertu egin du eskubide horren eragina denbora tarte jakin batera murrizteko eskaria. Ekintzaile indigenek garaipen historikotzat jo dute, baztertu egin dituelako nekazaritza eta abeltzaintza industrialari lotutako lobbyek eta ultraeskuineko indar politikoek aurkeztu dituzten argudioak. Talde horiek eskatu zuten indigenek lurren gainean duten eskubidea mugatu zedila Brasilgo Konstituzioa onartu zenean okupatuta zeuzkaten eremuetara, hau da, 1988ko urriaren 5ekoetara. Baina, atzo, eskubidea epe jakinik gabe berrestearen alde bozkatu zuten bederatzi epailek; bi agertu ziren kontra.

Goreneko magistratuen gehiengoak konstituzioaren 231. artikulua hartu du oinarritzat. Jasotzen duenez, lurralde indigenak dira Brasilgo jatorrizko herriek era jarraituan bizitokitzat eduki eta jarduera produktiborako erabili dituztenak, eta natur baliabideen eta ohitura eta tradizio indigenen babeserako ezinbesteko direnak. Azaldu dutenez, konstituzioak «jatorrizko eskubideak» aitortzen dizkie herri indigenei lur horien gainean; beraz, eskubide horiek konstituzioa baino lehenagokoak dira, eta ezin dira legez mugatu.

Gorenak ontzat jo izan balu nekazaritza eta abeltzaintza industrialaren lobbyak egindako eskaria, aitortza horretatik kanpo utziko zituzkeen indigenek 1988a baino askoz ere lehenago tradizionalki okupatu zituzten lurrak baina kolonoek indarrez kendutakoak.

Indigenen eskubideen aldeko ekintzaile askok emozioz ospatu dute epaia. Horietako ehunka auzitegiaren aurrean bildu ziren, atzo, epaiaren zain, eta pantaila handien bidez ikusi zuten auzia. Indigenek aldarrikatzen dituzten lurretako asko Amazonia oihanean daude, eta, beraz, elkarte indigenek uste dute epaia garrantzitsua dela ingurumena babesteko. Amazonia da munduan biodibertsitaterik handiena biltzen duten natur eremuetako bat, eta zientzialariek ezinbestekotzat jo dute hura babestea klima larrialdiari aurre egiteko. Datuek frogatzen dute indigenen esku dauden lurraldeetan zaindu direla hobekien basoak eta biodibertsitatea.

Indigena talde bat, atzo, Brasilgo Auzitegi Gorenaren parean, erakunde horrek indigenen lurren gaineko eskubideari buruz emandako epaia ospatzen. ANDRE BORGES / EFE

Denbora esparrua izenez ezagun egin den mugaren aldekoek argudiatu dute halakorik onartu ezean indigenen lur aldarrikapenak amaigabeak izan daitezkeela, Brasilgo lurralde osoa zelako herri indigenena, Portugalgo Erreinuak XVI. mendean hura kolonizatu aurretik.

Indigenei lurren gaineko eskubide konstituzionala aitortuta, Gorenak legezko formulak eraiki beharko ditu orain, argitzeko zer egoera juridikotan gelditzen diren indigenek aldarrikatzen dituzten hainbat lur eremu, urteetan lur jabe handiek okupatu dituztenak; gehienetan, argitu gabeko lege oinarriarekin.

Epaile batzuek nabarmendu dute lur jabe horietako askok tokiko administrazioei erosi zizkietela okupatu dituzten eremuak, administrazioek lurren salmentarako baliatu zituztelako 1988ko konstituzioaren aurretik zeuden hutsune legal handiak.

Alexandre de Moraes epaileak, esaterako, proposatu du indigenek aldarrikatzen dituzten lur horiek erosi zituztenek eremua uztea, kalte ordain baten truke; edo herri indigenei beste lur batzuk egokitzea, aldarrikatzen dituzten horien pareko eremua hartzen dutenak. Formula hori ez litzaieke ezarriko indigenak indarrez kanporatu zituzten okupatzaileei. Horiek inolako ordainik gabe kanporatzea proposatu du magistratuak.

Eztabaida Senatuan

Auziak eztabaida piztu du talde politikoen artean. Senatuko batzorde bat lege proposamen bat aztertzen ari da Gorenak baztertu duen denbora muga ezartzeko. Senatua datorren astean da proposamena bozkatzekoa, eta, onartuko balu, goi ganberara itzuliko da azken bozketa egiteko —Diputatuen Ganberak haren tramitazioari bide eman zion maiatzean, 283 ordezkariren babesarekin, eta kontrako 155 botorekin—. Senatari batzuek ohartarazi dute ekinaldiak ez duela ibilbide luzerik izango, Gorenera iritsiko delako konstituzioaren aurkakoa izateagatik. Auzitegiak atzoko epaian adierazi zuen indigenek beren lur historikoei dagokienez duten eskubidea «jatorrizkoa» dela, eta lege batek ezin diola denbora mugarik jarri.

Datu ofizialen arabera, Brasilgo indigenek herrialdeko eremuaren %14 okupatzen dute, 700 esparru baino gehiagotan banatuta. Estatua beste 490 eremuren gaineko eskariak aztertzen ari da. Lur indigenen demarkazioa egitea estatuko erakundeen betebeharra da, konstituzioak zehazten duenez. Botere publikoak herri indigena bati lursail bat egokitzean, haren gaineko eskubide preskribaezina aitortzen dio, eta beste batek ezin du eremu horretako baliabiderik ustiatu Kongresuaren baimenik gabe.

Hala ere, Jair Bolsonaro presidente ohiaren gobernuak eten egin zuen lan hori. Eskuin muturreko liderraren esanetan, lur indigenen hedatzeak «bideraezin» egingo luke nekazaritza eta abeltzaintza gehiago garatzea.

Luiz Inacio da Silva Lula presidenteak berriz abiarazi ditu lur indigenen mugak zehazteko mekanismoak. Estatuburuak adierazi izan du indigenen jabetza eskubideari denbora muga bat ezartzearen aurkakoa dela.


Summary: «Bi aldeetan sentitzen dugu herrian bizi nahi dugula eta euskaraz». Baztango eta Baigorriko gazteek Izpegiko bestak antolatu dituzte: gaur eta bihar izanen dira, lepo gainean berean. Oihana Bidart Basaizea elkarteko kideak adierazi duenez, lehenagotik hasi harremanen sakontzea izan da besten antolatzea.

Baztango (Nafarroa) eta Baigorriko gazteek, lehen aldikoz eta eskuz esku, Izpegiko bestak antolatu dituzte. Gaur, mintzaldi bat eginen dute mugaz gaindiko harremanez, Bereko Bentan. Besta egun nagusia bihar izanen da, goizetik. Oihana Bidart Basaizeako kidea (Baigorri, 1994) antolatzaile taldean da.

Nolako harremana duzue Izpegiz bi aldeetako gazteek?

Gazte gisa, badugu ohitura Baztango gaztetxera eta Erratzura besta egitera joateko. Baztandarren Biltzarrerat ere bai, Basaizearekin aspaldidanik baitute harremana. Izpegiko bestekin, oraino beste harreman batzuk piztu dira.

Nondik jin da ideia?

Betidanik bazen gogoa. Gero, zaila baita egitea, ez genuen sekula deus aitzinerat eraman. Konfinamenduan muga hetsi zuten, eta elkarretaratzeak egin genituen Izpegi kaskoan; bi aldetarik etorri zen jendea. Hor mintzatzen hasi ginen: «Zer toki ederra den: behar genuke zerbait egin hemen!». COVID-19a pasatu zen, eta, 2022an, bertso bazkari bat egin genuen Izpegin. Helburua zen guretzat egitea, aitzakia ukan genezan elkar ikusteko. Hortik, Izpegiko besten prestatzen hasi ginen.

Izpegiz bi aldeetako gazteek herrian bizitzeko eta herria biziarazteko grina sentitzen duzue?

Herrian bizitzeko gogoa bada oraindik, bai han, bai hemen. Eta bi aldeetan ohartu gara prezioen gorakada eta turismo masiboaren arriskua badela. Baztanen, azken urteetan, turismo masiboa ukan dute, Dolores Redondoren fikzioen ondorioz. Ohartzen dira eraginaz: prezio guziak igaten dira, etxe hutsak badira; hori berdin bizi dugu bi aldeetan. Bietan sentitzen dugu herrian bizi nahi dugula, eta euskaraz. Eta beste hainbat aldarrikapen: feminismoa, tokiko ekoizpenak erabiltzea, ez gauza kutsagarririk erostea…

Zuek baino gazteagoekin sentitzen duzue luzerako dela?

Berriki Basaizean sartu direnekin edo herriko 16, 17 eta 18 urteko beste gazte batzuekin mintzatzen garelarik, denek badute gogo hori: nahi dute harremana izan Baztangoekin. Espero dugu segituko duela, nahiz beti zaila den segurtatzea; elkarte bizia iraunaraztea zaila baita. Segur da gogoa badela.

Izpegiko lepoak duen eremuan nola pentsatu duzue besta?

Alde batetik, ahal bezainbat jende eta belaunaldi hunki nahi genituen. Ahal bezainbat errespetatu tokia. Horregatik, lanean hasi gara hango hiru bentekin, bestan integratuz. Gaurko mintzaldia benta batean eginen da. Bihar arratsaldeko poteoa eta arratseko ogitartekoak haiek dituzte eginen. Gero, badakigu leku aski zabala badela xapito bat ezarri eta kontzertuak egiteko. Aski naturalki etorri dira proposamenak: mendizaleak oinez jitea, bizikletariak berdin, ikastolen integratzea… Horretarako, harremanetan jarri ditugu bi aldeetako mendizale elkarteak eta ikastolak. Helburua da, gauden antolatzaileez gain, jende gehiagok harremana egitea.

Herriko etxeekin nola joan da?

Erratzu [Baztan] eta Baigorriko herriko etxeei eta ibarreko sindikatuari —aparkalekua harena da— baimena galdegin diegu, bai eta laguntza ere; Baztango Udalari ere bai. Baimena fite eman digute, eta, gainera, lagundu gaituzte, materiala prestatuz. Herriko etxeak gurekin dira, bai.

Bi estatuek jarri muga salatzeko ekitaldirik eginen duzue berriz?

Bertso bazkariaren karietara, jadanik, Frantzia idatzia zen seinalean Euskal Herria ezarri genuen. Badira inguruan beste sinbolo batzuk muga hor dela finkatzen dutenak, zeinekin nahi genukeen zerbait egin. Besta eguna da, baina aldarrikapenak ere egin nahi ditugu: Euskal Herri bat eta bakarra garela, mugarik ez dela kokatzen hor, euskaraz bizi nahi dugula herrian, eta elkarrekin bizitzeko balioekin errespetuan. Eraso sexista, homofobo eta arrazisten kontrako protokoloa martxan jarri dugu.

Izpegiko besten lehen aldia da. Xedetzat daukazue urte guziz egitea?

Bai. Gero, ikusten dugu lan handia dela. Espero dugu lotuko direla beste batzuk ere, eta ikusiko dugu zer arrakasta duen aurten. Azkenean, eguna polita izanen da, baina lehenagotik ukan ditugun bilkura guziak ere politak izan dira. Hor da egiazko harreman sakona sortzen.


Osagarriaren lurralde zatitua

Summary: Osagarriaren lurralde zatitua. EH Baik mahai ingurua antolatu du Mauleko ospitalearen geroaz hausnartzeko, Baionako ospitaleari lotua ikusi nahi lukeelako. Gomitatuak izan diren medikuek argi utzi dute erabaki politikoa litzatekeela Maule Baionari lotzea, arta zerbitzuengatik berdin litzatekeelako Paueri lotua izatea ere.

Irailaren 9an, Zuberoako EH Bai alderdiko hautetsiek mahai ingurua antolatu zuten Mauleko ospitalearen geroaz eztabaidatzeko. Azken urte luzeetan, ospitalaren zuzendaritza egonkortzeko zailtasunak agerian izan dira: zuzendarien dimisioak, zuzendaririk atzeman ezina… Berriki, Paueko (Okzitania) ospitalearen zuzendaritzaren esku utzi zuen Maulekoa honen administrazioaren ardura duen zaintza batzordeak.

EH Baiko hautetsi Beñat Elkegarairen erranetan, “Zuberoa Paueri atxikia da aspaldiko zatiketa baten ondorioz, baina ez du kontuan hartzen azken urteetako garapen instituzionala eta operazionala”, eta, ondorioz, ordu da, haren ustez, Mauleko ospitalea Baionak zuzentzen duen Euskal Kosta eta Nafarroa ospitale taldeari lotua izan dadin. Donibane Garazi eta Donapaleuko ospitaleetako bi mediku gomitatu zituzten mahai ingurura, baina azken horiek ez ziren bereziki ideia horren defendatzaileak.

Donapaleun kasketa anitz ditu Arnaud Bourde medikuak: hautetsia, anestesista eta Donapaleuko ospitaleko zaintza batzordeko lehendakaria da. Erran duenez, EH Baik eskatzen duen bezala Ipar Euskal Herriko lurraldeak osasungintzan ere bat izatea “eskakizun logikoa da, politikoa den heinean”, baina “Paue edo Baionarekin egin daiteke arta sarea berdin-berdin”. 13.000 biztanle ditu Zuberoak, eta Paue edo Baionari lotua izateak ez lieke deus aldatuko Biarnoari ala Ipar Euskal Herriari, haren ustez: “Ez du eragin handirik osasun lurralde batentzat”.

Denis Landaburu Donibane Garaziko ospitaleko medikuak ez du iritzirik eman Mauleko ospitalearen geroaz, profesional gisa iritzia ez emateko eskatzen baitzaio. Aldiz, Izpurako Luro klinika pribatua zena beste egitura batzuekin elkartu eta ospitale publiko gisa 2021ean Baionako ospitalearekin bat egiteaz eman du iritzia: “Talde horren barruan gu existitzen gara medikuntza mailan, eta kudeaketan ere bai. Pertsonen borondatea da hori hala izan dadin; ez dakigu ondoko zuzendaria nolakoa izanen den”. 2017an sortu zen Donibane Garaziko ospitale publikoa, zenbait egituraren fusiotik, eta orduz geroztik harremanetan izan dira Baionako ospitalearekin.

Osagarritasuna lurraldean

Bi medikuek azpimarratu dute Euskal Kosta eta Nafarroa Ospitale Taldean egitura desberdinak elkarren osagarri direla. Donibane Garazin, Landaburuk laburbildu duenez, “kirur

gia desagertu zen, baina horren ondorioz ohe kopurua handitu da”. Mediku garaztarrak Donapaleuko kasuaz zehaztu du “hango maternitatea, adibidez, Baionakoarekin” ari dela; “batek egiten ez duena besteak egiten du. Baionak arazo konplexuagoak hartzen ditu bere gain, eta mediku berezituak igortzen ditu Donapaleura”.

Mauleko ospitaleak talde horretan integratu behar balu, Bourderen ustez, “eskaintza graduatua izanen da; egonaldi luzeentzat, adibidez. Baina landu behar da, Donibane Garazirekin egin izan den bezala”. Arta zerbitzuen graduatzeaz Bourdek erran du “Baiona euskarria” dela. “Donapaleuk bere historiagatik badu xantza zerbitzu anitz ukaitea eta barnealdeko egitura garrantzitsua izatea; Donibane Garazi, berriz, Baiona eta Donapaleuko gehigarria da, kontsulta batzuekin”.

Mediku amikuztarrak eta garaztarrak bat egiten dute antolaketa horretan giltza zuzendaritza bakarra dela erratean. Beste ospitale talde guztietan ez bezala, Euskal Kostako eta Nafarroako Ospitale Taldeak Baionako zuzendaritza bakarra onartu zuen. “Horri esker, gauzak ongi planifikatzen dira, eta ospitaleak ez dira lehian haien artean”, Bourderen ustez. Bi medikuek bat egin zuten, bestalde, medikuak erakartzeko diren zailtasunetan; Baiona eta oro har Lapurdiko kostaldea erakargarri badira, Landabururen erranetan; “Donibane Garazi jadanik Baionatik urrun da” alde horretatik.

Hautetsiak azterketa eske

EH Baik Mauleko ospitalea Baionatik hurbiltzen ikusi nahiko luke, osasungintzan ere lurraldeak hartu duen garapen instituzionalaren bidea har dezan eta Euskal Hirigune Elkargoaren eremuan sartzeko.

Mahai inguruan, Jean-Marc Baranthol Zuberoako Poloko buruak ziurtatu du ondoko poloko bilkuran aipagaietan izanen dela, aztertzen hasteko “zer abantaila lukeen Mauleko ospitalea batekin edo bestearekin lotua izateak”, Paueko eta Baionako ospitale taldeetan lukeen lekua argitzen hasteko, gero hautu bat egin ahal izateko.

Bi delibero gunek lukete, ororen buru, Mauleko ospitalearen loturen norantza finkatzeko ahala: ARS Eskualdeko Osasun Agentziak eta Mauleko ospitalearen zaintza batzordeak. Azken horren buru Louis Labadot Mauleko auzapezak ez du sekula interesik erakutsi Baionaren taldean sartzeko.

Zuberoako hautetsiek hautu hori egiten badute, ARSrekin negoziatzeko engaiamendua hartu du Iñaki Etxaniz Pirinio Atlantikoetako Departamenduko diputatuak mahai inguru bukaerako mintzaldian: “Ene rola da etengabeko negoziazioan eta batzuetan konfrontazioan izatea ARSrekin; lurralde logikan, Maule Baionari atxikia izan behar litzateke”, baina lehentasuna ospitalearen “egonkortzea” da, haren ustez.

Mahai inguruan ezin zuelako parte hartu, Jean-Rene Etxegarai Euskal Elkargoko lehendakariak gutun bidez ezagutarazi die bere ikusmoldea solasaldiaren antolatzaileei. Azpimarratu du erabakitzeko ahalmena Mauleko ospitalearen zaintza batzordearen esku dela, baina, “lurralde koherentziari” atxikia izanik, gutun bukaeran iragarri du Zuberoako Poloaren iritzia entzun ondotik ARSri proposatuko liokeela “Zuberoako osasun lurraldea Euskal Kosta eta Nafarroakoari lotzeko egingarritasuna aztertzea”. Proposamen hori ofizialki egitera engaiatu da Etxegarai.


Summary: Barnealdean urgentziak tratatzeko zerbitzu eske.

Datuak arrunt desberdinak dira Biarnon eta Ipar Euskal Herrian, nahiz eta biztanle kopurua berdintsua izan bietan: Pirinio Atlantikoetako Departamenduan 682.621 biztanle ziren 2019an, eta horietatik 312.754, Ipar Euskal Herrian —gorakada demografikoa izan du urtez urte—. Baionako ospitale taldeak eta Pauekoak ziurtatzen dute arta zerbitzu publikoa, baina Biarnon hiru ospitaletan badira SMUR Erreanimazio eta Urgentzia Zerbitzu Mugikorrak (Pauen, Orthezen eta Oluen), eta Ipar Euskal Herri osoarentzat, berriz, bakarra da: Baionan. Donapaleun ere zerbitzu hori izatea eskatu dute eremuan sar daitezkeen herrietako kontseiluek: Euskal Elkargoak dituen 158 herrietatik 135ek, hain zuzen.

Zerbitzu mugikor horrek «ospitalea murruetatik kanpo» eramaten duela zehaztu du Arnaud Bourde Donapaleuko ospitaleko medikuak, eta gehitu suhiltzaileen zerbitzuaren osagarri dela SMUR bat, kasu batzuetan ezinbestekoa dena. Eskasia horren ondorioak latzak direla erran zuen Bourdek, Maulen irailaren 9an egin mahai inguruan: «Ezin da SMUR bat ezarri denetan, baina Donapaleuko ospitaletik kilometro batera gizon batek bihotzekoa ukan zuen pilotan aritzean, eta aterabide bakarra zen Ortheztik anbulantzia igortzea edo helikoptero bat deitzea, jakinez gauez ez dela pausatzen ahalko».

Desberdintasunen kontra

135 herriko etxeek izenpetu mozio batean irakur daiteke Ipar Euskal Herriko «barnealdea lurralde bereziki ahula» dela «hil ala biziko urgentzien kudeaketan», zerbitzu hori ukan ezean. Salaketa bat ere plazaratu dute, Donapaleuko ospitalea delako urgentziak ukanik ere SMUR zerbitzurik ez duen bakarra departamendu mailan.

Arrazoi horiengatik, eta zerbitzu horrek saihesten dituen ezbeharrak kontuan hartuz, hautetsiek ARS Eskualdeko Osasun Agentziari eskatu diote Donapaleun SMUR bat plantan ezartzeko baldintzak aztertzeko.


Summary: «100.000 tona hondakin sortzen dugu; arazo larria da». David Campion 2019an izendatu zuten IrunÌÂerriko Mankomunitateko presidente, eta karguari eutsi dio orain EH Bilduk, independenteek, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak gobernu akordioa sinatu eta gero.

Hondakinen auzia “gelan dagoen elefantea” dela aitortu du David Campion Iruñerriko Mankomunitateko lehendakariak (Iruñea, 1969). 2019an hartu zuen kargua, eta bertze lau urtez eutsiko dio, EH Bilduk, independenteek, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak gobernu akordioa sinatu eta gero.

PSN Iruñerriko Mankomunitateko akordiotik kanpo gelditu da. Zergatik?

PSNrekin lan egin dugu azken lau urteotan, eta PSNrekin lan egiten segituko dugu. Ez dut zalantzarik.

Berriz hautatu zaituzte mankomunitateko presidente. Hasitako lanarekin segitzeko denbora behar zenuen?

Bai; hasitako proiektu anitz ditugu datozen urteotan garatzeko, eta eskertzen dut hori egiteko aukera izatea.

Zer-nolako proiektuak?

Hondakinak tratatzeko zentroko lanak, adibidez, hil honetan hasi ditugu. Lan handia egin dugu lau urteotan obrak martxan jartzeko. Orain, gainera, hurrengo urratsa zehazteko egin behar dugu lan.

Hondakinak tratatu eta gero, zer egin erabakitzeko?

Hala da. Hori oraindik ez dugu zehaztu.

Hondakinak tratatzeko zentroarena aspaldiko proiektu bat da. Denbora kontra duzue?

Europako Batasunak garbi du: 2035. urterako, hondakinen %10 baino ezinen da bota zabortegietan. Hondakinak tratatzeko planta erabat beharrezkoa dugu, hondakinik ez botatzeko tratatu gabe. Hori ari gara eraikitzen. Hurrengo urratsa egiteko premia ere badugu, noski; tratatutako hondakinekin zer egin erabaki behar dugu.

Zer asmo duzue?

Bide osoa dugu egiteko. Planta eraikitzea izan da orain arteko lehentasuna. Orain mahai bat osatuko dugu bertze mankomunitateekin, Nafarroako Gobernuarekin eta toki entitateekin, eta denon artean aztertu beharko dugu zer egin.

Zer egin nahiko luke Iruñerriko Mankomunitateak?

Gure asmoa da aukera guztiak aztertzea; Europako bertze hainbat tokitan zer egiten ari diren begiratuko dugu, eta kontsentsua bilatuko dugu lanean ari garen guztion artean.

Hondakinena da mankomunitateko egungo arazo nagusia?

Hondakinen auzia da gelan dagoen elefantea. Hitz egin dezakegu hamaika gairi buruz, baina urtean 100.000 tona hondakin sortzen dugu, eta horrek erran nahi du arazo hagitz larri bat dugula.

Kopuru hori murriztea da lehen helburua?

Hori egin beharko genuke, baina ez dago gure esku. Hondakinena erronka hagitz handia da, ingurumenean arazo hagitz larria eragiten baitu.

Ekonomian ere badu eragina.

Bai. Orain, hondakinak zabortegira botatzeagatik, berrogei euro ordaindu behar dugu tona bakoitzeko. Hau da, urtean lau milioi euro ordaindu behar dugu. Ez da gutxi.

Batzuen eta bertzeen interesek zer pisu dute hondakinen auzian?

Kontua da dugun sistema ekonomikoak hondakin anitz sortzen dituela. Interes anitz daude tartean, eta botere anitz duten enpresak. Presio talde hagitz boteretsuak daude, eta, horien eraginez, hondakinak sortzen eta sortzen ari gara.

Iruñerriko Mankomunitateak zer egin dezake?

Gauza anitz egin ditzakegu. Borondatea izatea da kontua. Egoera zaila da, baina ezin dugu ezkor izan. Lan egin behar dugu klima aldaketaren aurka, batetik, eta, bertzetik, egokitzen saiatu behar dugu. Gure esku dagoena egiteko prest gara gu. Zenbait arazo abantaila bilakatzeko aukera ere badugu.

Zer erran nahi duzu?

Petrolio merkea da globalizazioaren odola. Petrolio merkea amaitzen bada, globalizazio basati horri aurre egiteko gai izan gaitezke, agian. Hemen kontsumitzen ditugun tipulak, adibidez, ez daitezela Hego Amerikatik etorri.

Tokikoak hartu beharko luke indarra? Jokaleku horretan, zer egin dezake mankomunitateak?

Hiriek beti izan dute harreman estua inguratzen dituen lurraldearekin. Iruñerriko Mankomunitateak lan egin dezake bere eskualdean; 50 udal gaude mankomunitatearen barruan, eta haietako 30 baino gehiago gara landa eremukoak. Hiriaren eta herrion arteko harremana indartzen ahal dugu.

Hondakinen kudeaketaz gain, ur hornidura ere bada mankomunitatearen zeregin. Klima aldaketako egungo jokalekuan, zein da erronka esparru horretan?

Egia erran, mankomunitatearen egoera, urari dagokionez, pribilegiatua dela erranen nuke. Hiru iturri ditugu: Artetakoa, Eugiko urtegia eta Itoizkoa. Beraz, epe motzera, ur hornidura bermatuta dagoela erran dezakegu. Bertze abantaila bat dugu: ia ez dugula urik galtzen. Kontsumoak, gainera, behera egin du azken urteotan. Hiritarrei ezin diegu deus eskatu; ongi ari dira.

Mankomunitateak badu zer hobetu?

Ongi ari garela uste dut. Halere, hobetzen jarraitu behar dugu. Aurten, adibidez, udan utzi diogu Artetako ura hartzeari, ibaiaren emari ekologikoa bermatzeko. Bertze bi iturri ditugu; beraz, batek huts eginen balu ere, bertzea izanen genuke.

Itoizko ura, halere, ez da batere merkea, ezta?

Itoizko urtegia ez zuten egin Iruñerria hornitzeko. Ebroko Ur Konfederazioak, hasieran, ez zuen horretarako baimena eman ere. Azkenean, egin zuten akordio politiko bat, eta ezarri zuten ordaindu beharreko kanon bat.

Zenbatekoa?

Milioi bat euro ordaindu behar dugu urtean, Itoizko ura jaso ahal izateko. Garestia da. Orain arte, milioi hori ordaintzen ari ginen, ia urik kontsumitu gabe. Horregatik erabaki dugu udan Itoizko ura hartzea. Milioi hori ordaindu behar dugunez, erabiltzea erabaki dugu.

Iruñerriko garraio publikoa ere bada zuen ardura. Zer asmo duzue arlo horretan?

Pandemiak eragindako beherakadari buelta eman diogu. Pandemiarekin, hain zuzen, bidaiarien %90 galdu genituen. Iaztik, baina, bidaiarien kopuruak gora egin du etengabe, eta orain gure markak ontzen ari gara. Aurten, denera, 42 milioi bidaiari inguru izanen ditugu. Beti bada zer hobetu, noski. Finean, hiriak autoari egiten dio mesede. Erronketako bat da ibilbideak egokitzea.

Billabesetako gidariek protesta egin zuten Iruñeko sanferminetan, eta autobusen mantentze lanak okerrera egin duela salatu zuten.

Enpresaren ardura da; halere, ez dut uste mantentze lana txarra denik. Inoizko autobus flotarik berriena dugu. Orain zerbitzua adjudikatzeko prozesuan gaude.


Bilborentzako ispiluak

Summary: Bilborentzako ispiluak. Emisio gutxiko eremuak ezarritako hirietan, Pontevedran, kasurako, trafikoa asko murriztu da; Bartzelonan %30 apaldu da nitrogeno dioxidoa. Gaia hizpide izan dute Bilbon.

Utopia bat zirudien hasieran. Duela 30 urte, artean ez zela existitzen EGE emisio gutxiko eremuaren kontzeptua ere, Pontevedrako (Galizia) hirigunea berroneratzeko prozesua hasi zuten, ibilgailuen kopurua murrizteko. Jesus Fole de Navia hiri mugikortasunaren eta eraberritzearen adituak hartu zuen parte, besteak beste. Pontevedra utopiatzat zeukaten, baina orain eredu da bide beretik joan nahi duten hirientzat; tartean, Bilbo. Mugikortasunaren Europako Astean, EGEak Bilbon ezartzea babestu zuten hiriko Burtsa eraikineko mahai inguru batean. Fole de Navia izan zen hizlarietako bat, Silvia Casorran Bartzelonako metropolialdeko mugikortasun adituarekin eta Asuncion Rodriguez Montejano arkitektoarekin batera. Sara Sanchez Muñiz Tech Friendlyko arkitektoak moderatu zuen.

Pontevedran, XX. mendearen azken bizpahiru urteetan hasi zen “aldaketa erradikala”, Fole de Naviaren berbetan. Orain, autoak nabarmen desagertu dira. Adituaren arabera, hiri osoko trafikoaren erdiak ihes egin du; barruko uztaian, %77koa da murrizketa; eta, erdigune historikoan, %97 gutxiago dira autoak. “Ez dakigu kotxe horiek nora joaten diren, baina desagertu egiten dira”. Igaroko trafikoa izan zuten jopuntuan hasieratik; hau da, aparkalekua topatzen egiten den hori; “hiriak duen trafikorik okerrena”, adituaren irudiko. Aldiz, helmugako eta beharrezko trafikoa lehenetsi zituzten. “Hiri batek garatzeko behar dituenak dira. Pontevedran, frogatu da beharrezko trafikoa oso apala dela”.

Bartzelonako metropolialdean ere, antzekoa da ondorioa, Casorranen arabera. “Hirien barruan, kotxez gutxiengo bat mugitzen da. Normalean, beste aukerak egoten dira: Bartzelona jatorri edo helmuga duen trafikoaren %70 metroa duten udalerrietatik dator”.

Kontrapuntua, Rodriguezek: eremu batean trafikoa mugatzen bada, arriskua dago inguruan pilatu dadin, kaltea lekualdatuz, desagerrarazi beharrean. Kontrakoa gertatzen da, ordea, Casorranen esanetan. “Zientziaren eta Bartzelonako esperientziaren arabera, ez da barrera efektu hori gertatzen”. Bartzelonan, hasieran, EGEen inguruko kaleetan trafikoak gora egin zuen apur bat, “baina, bi-hiru urteren ondoren, %20 jaitsi da, aparkatzeko aukera gutxiago dagoelako, eta autoarekin ibiltzeko leku gutxiago dagoelako, besteak beste”. Haren iritziz, aldaketak luzera begira aztertu beharko lirateke; gutxienez, sei hilabeteko tartea utzita.

Tresna, ez konponbidea

2020an ezarri zituzten Bartzelonako metropolialdeko EGEak; bost udalerritan daude, zehazki, eta ehun metro koadroko zabalera hartzen dute guztira. Igarri dituzte ekarpenak, bai autoen kopuruan, eta baita, ondorioz, kutsaduran ere. “Hiru urtean, nitrogeno dioxidoa %30 murriztu da”, Casorranek zehaztu duenez. Emaitzak emaitza, arauak badu zer orraztua oraindik. Bartzelonan, egokitu egin dute. “Urtarrilean, moldatu egin genuen, errenta baxuagoa dutenekin eta jubilatzear daudenekin malguagoak izateko, haientzat zaila izan baitaiteke ibilgailu berri bat eskuratzea”. Horrenbestez, halako politikak kaltegarriak izan daitezke populazio zaurgarrienarentzat? Ezetz uste du Casorranek. “Bartzelonan, harremana dago ibilgailu pribatuaren eta errentaren artean: auzo aberatsenetan, auto gehiago dituzte jabetzan”.

Dena dela, EGEak tresna dira, baina ez konponbidea bere horretan, Rodriguezek ohartarazi duenez. “Erdibideko fase bat dira, hiri osoak izan behar baitu emisio gutxikoa. Trafikoaren inguruko arauak uztartu behar dira, adibidez, eraikinak berroneratzeko planekin; izan ere, neguan, emisio gehienak berogailuek sortzen dituzte”. Estrategiok aurrera eramateko, hiru hizlariek ezinbestekotzat dauzkate bai konpromiso politikoa, baita hiritarren sentsibilizazioa ere.


Txalaparta: 35 urte literatur apologian

Summary: Txalaparta: 35 urte literatur apologian. Txalaparta argitaletxeak 35 urte bete ditu, eta egoitza bat ireki du Iruñean. Orain arte Tafallan aritu dira batik bat.

35 urte bete dira Txalaparta sortu zenetik, eta argitaletxeak badu zer ospatua. Batetik, bidean eginikoak: plazaratutako liburuak, ehundutako sareak, bultzatutako ekinbideak. Bestetik, sorterritik 30 bat kilometrora beste etxe bat eraiki izana. Txalapartak Tafallan (Nafarroa) eman ditu jaiotzetik gaurdainoko egunak, «saltus eta ager vasconum eremuek bat egiten duten mugan», eta, hain zuzen ere, kideek aldi berri baten hasiera iragarri dute gaur, 35. urteurrena baliatuz. Egoitza bat zabaldu dute Iruñeko Kale Nagusian, eta liburu denda gisa ere funtzionatuko du.

Kideek nabarmendu dutenez, Iruñeko egoitzak balioko du «komunitatetik gertu jarraitzeko eta topagune berri bat eskaintzeko». Azaldu dute horretarako aukera aparta dela «Euskal Herriaren bihotzean ere aritzea». Zehazki, argitaletxearen funts osoa eta beste askotariko zigiludun liburuak izanen dira. Txalapartak 2007an zabaldu zuen aukera beren online dendaren bidez Txalapartaz bestelako argitaletxe batzuen lanak eskuratzeko; orain, bertatik bertara ere egonen da hori egiterik. Astelehenetik ostiralera egonen da zabalik.

Goizeko ospakizunean, Mikel Buldain argitaletxearen kudeatzaileak eta Garazi Arrula editoreak hartu dute hitza. Txandaka, Txalapartaren bidearen atzera begirakoa egin dute. Atzetik aurrera. «1984an, Tafallako kuadrilla batek erabaki zuen herriaren memoria historikoa bildu beharra zegoela. Altaffaylla elkartea sortu zuten, eta editatzeari ekin. Navarra 1936, de la esperanza al terror liburua plazaratu zuten, arrakasta izan zuen, eta huraxe izan zen Txalapartaren ernamuina», kontatu du Buldainek.

Paperetara ekarritako hitzak

Arrulak esplikatu duenez, Txalapartak 1.500 titulu baino gehiago argitaratu ditu –euskarazkoak eta gaztelaniazkoak aintzat harturik–. «Gainera, hiru milioi ale baino gehiago banatu eta zabaldu ditugu han-hemenka», erantsi du editoreak. Halaber, beste argitaletxe batzuekin dituzten harremanen erakusgarri, ehun liburu baino gehiago editatu dituzte beste batzuekin elkarlanean.

Halaber, biek ala biek nabarmendu dute denborak aurrera egin izanak ez dituela lausotu sorreratik presente diren zenbait ezaugarri. «Lantegi eta sindikatu giroa dute argitaletxeen sortzaileek odolean, eta, hastapen horietatik, lan egiteko modu bat ezarri zen. Jasangarritasunarekin konprometitua, ekonomia solidarioa sustatuz, lankidetzatik eta ez lehiatik lan eginez, txikien arteko baturaz argitaletxe handiei aurre egiten ahal diegula erakutsiz», esplikatu du Arrulak.

Argitaletxekoek iradoki dutenez, hizketaldi motz batean nekez bil daitezke Txalapartak plazaraturiko sinadura guztiak, baina lagin bat nabarmendu du Arrulak, bertakoak eta atzerrikoak azpimarratuta: «Marcela Serrano, Noam Chomsky, Gioconda Belli, Annie Ernaux, [...], Harkaitz Cano, Laura Mintegi, Joseba Sarrionandia, Irati Jimenez, Oier Guillan...», jarri ditu adibide.

«Eta nola ahaztu konpainia txarrak», bota du Arrulak, irribarrez. «Gurean baititugu, adibidez, Salvador Allende, Gerry Adams, Angela Davis eta gure Lucio Urtubia maitea».

Hala, 35 urteotako «apologia» egiten dutela nabarmendu dute Txalapartakoek. Argitaletxeak eginiko urteena, eta urte hauetan guztietan beren liburuetan bildu dituzten ideia eta auzi askorena. Hori azaltzeko, adibide errenkada luzea bota dute segidan, eta honela bukatu du zerrenda editoreak: «Eta artearen eta literaturaren edertasunarekin mundua aldatzen saiatu direnen apologia. Bai eta matxinadaren zakartasunaren saiatu direnena ere. Eta gure Euskal Herriaren apologia».


Oinezkoen(tzako) hiri bat

Summary: Oinezkoen(tzako) hiri bat. Bilbok badu jada Metrominutua, hiriko leku batetik bestera oinez joateko zenbat denbora behar den erakusten duen mapa. Alabaina, hiriaren plangintzak eta diseinuak distantziok luzatzen ditu sarritan: besteak beste, trafiko eta semaforo gehiegi dagoelako, edota oinezkoen bideak moztu egiten direlako.

Bilboko Moyua plazatik Zabalburu plazara zazpiehun bat metro daude, eta bederatzi minutuan hel daiteke puntu batetik bestera, oinez; luzeagoa da ibilbidea Basurtuko ospitaletik Errekalde auzoko plazara, baina, hala ere, 22 minutuan egin daiteke; eta ordu erdi baino ez da behar Txurdinagako Europa parketik Abusuko Ibaieder parkera ailegatzeko. “Batzuetan, uste dugu gure hiriko toki esanguratsuak urrun daudela, eta hobe dela, motoz edo garraio publikoz joatea, eta ez oinez”, Ana Montalban Navas arkitekto eta Ciudades que Caminan (Oinez Dabiltzan Hiriak) erakundeko koordinatzaile teknikoaren esanetan. “Baina tokiak guk uste baino gertuago daude”. Oso agerikoa da hori Metrominutuetan: metroaren lineen mapen antzekoak dira, eta hiriko distantziak erakusten dituzte, horiek oinez zeharkatzeko behar den denborarekin batera. Bizkaian, Basaurik urratu zuen bidea, 2021ean; asteazkenean, Bilbokoa aurkeztu zuten.

Funtsean, publizitate tresna bat da Metrominutua, hiritarrak kontzientziatu eta oinez egitera animatzeko baliabidea, Montalbanek azaldu duenez —Ciudades que Caminan izan da Bilbokoan parte hartu duten eragileetako bat—. Zentro bat ezartzen da, eta, horrez gain, beste 24 puntu identifikatzen dira; Bilbokoaren kasuan, Moyua jo dute erdigunetzat, eta, puntu gehienak hirigunean dauden arren, auzoak ere aipatzen dira: kasu baterako, Artxanda, Errekalde, Abusu, Deustu eta Txurdinaga. Alabaina, zerk baldintzatzen ditu denbora eta distantzia horiek? Bilbori dagokionez, zer-nolako hiria da oinezkoentzat?

Dentsitatea: hamabost minutuko hiria

Montalbanen berbetan, Metrominutuaren oinarrian hamabost minutuko hiria-ren kontzeptua dago; alegia, hiriak aukera eman behar du eguneroko beharrak asetzeko ordu laurden bat baino gutxiago iraungo duten lekualdaketetan, eta, handia bada, garraio publikoak bide eman behar luke zerbitzuok denbora tarte horretan bete ahal izateko. Hainbat gako daude distantziok luzatzen dituztenak. Batetik, hiria sakabanatuta badago, autoa erabiltzea saihetsezina bihurtzen da, ez baitago dentsitate nahikorik garraio publikoa ipintzeko. Bestetik, joan den mendetik hirigintzan indartsuen dagoen paradigmari jarraituz, hirietan zonifikazioa aplikatzen da; hau da, zerbitzu bakoitzari —bizitza, lana, aisialdia, merkataritza…— gune jakin bat esleitzen zaio. Hori horrela, etengabe lekualdatzen ibili beharra dago.

Ikusi gehiago: Bilborentzako ispiluak

Aldiz, hamabost minutuko hiriak dentsitatea du jomuga, baita erabileren —eta, hortaz, erabiltzaileen— aniztasuna ere. “Zerbitzuak auzoan baditugu, auzotik atera beharrik gabe molda gaitezke”, laburbildu du Montalbanek. Bilbori dagokionez, nahiz eta hiriak 300.000 biztanle baino gehiago eduki, konpaktua da, oro har, eta askotariko zerbitzuak uztartzen dira auzoetan, arkitektoaren arabera.

Kalitatezko esparru publikoa

Hiriaren diseinuak ere badu eragina oinezkoengan. Montalbanek nabarmendu duenez, esparru publikoaren ardatza pertsonek izan behar dute, eta kontuan eduki behar da haren funtzioa ez dela soilik lekualdaketa, bestelako ekintzetarako ere balio behar duela: besteak beste, egoteko, sozializatzeko, jolasteko, terrazarik ez dutenek airea edo eguzkia hartzeko, edota etxegabeentzako. “Mugikortasuna, edozein izanda ere, ezin da egon esparru publikoaren gainetik, nahiz eta mugikortasun jasangarriagoa izan —auto elektrikoa, adibidez—”.

Aniztasun hori erdiesteko, “jendeak esparru publikoa erabili nahi izateko eta oinez ibili nahi izateko, kaleak erosoa eta atsegina izan behar du”. Adierazle “funtsezko” bat aipatu du arkitektoak: Espainiako Estatuan, “esparru publikoaren %70-75 autoei eskainita dago, hala zirkulazioan daudenei nola aparkatutakoei. Gainerako %25-30, beste funtzio guztiei”. Hiriek orekatuago egon beharko luketela uste du. “Banaketa anbiziotsuagoa izan liteke: %40 autoentzat, eta %60 gainontzeko funtzioentzat”.

Bilbon, kale batzuk eta ikastetxe batzuen ondoko kaminoak oinezkoentzat egiteko lanen ondorioz, esparru publikoaren kalitateak gora egin du azken urteetan, Montalbanen iritziz. Hala ere, badago zer hobetua; adibidez, kale batzuetan trafikoa mugatu daiteke. “1960ko azterketek balio dute gaur egunerako: hiri batek funtzionatzeko behar duen trafikoa haren kaleen %20an egon liteke. Bizikidetzako kaleak egon litezke, non trafikoa ez den ezabatuko, baizik eta mugatuko: adibidez, kargara eta deskargara, bizilagunetara…”.

Abiadura mantsoagoa, kale seguruagoak

Kaleak seguruagoak izateak ere laguntzen du oinezkoak ugaritzen. Bilbon, hiri osoan abiadura orduko 30 kilometrora mugatu izana nabarmendu du Montalbanek. “Trafikoa lasaiago doa; horrek bizitzak salbatzen ditu”. Gako bera aipatu du Xabier Sueskun Bilbon Oinez elkarteko kideak ere. “Trafikoa mantsotzen bada, jendea lasaiago ibiliko da, ez baitu hainbeste arrisku ikusiko. Eta, istripuak gertatzekotan, larritasuna asko apalduko da”.

Abiadura mugatzeak auto gutxiago egotea ere ekarri ohi du, Montalbanek azpimarratu duenez. “Beharrezkoa ez den trafikoa desagerrarazten du; eta, ezin badira hain azkar joan, batzuek nahiago dute ez erabili”. Ondorioz, kutsadura akustikoak ere behera egiten du, eta kaleak atseginagoak bilakatzen dira ibiltzeko, Sueskunen irudiko. “Zaratak estresa sortzen du”.

Autoek lehentasuna: semaforo gehiegi

Bilbon ibiltzen diren oinezkoentzako oztopo nagusiaz galdetuta, argi dauka Sueskunek: semaforoak. Distantziak nabarmen luzatzen dituzte, elkartekidearen irudiko. “Semaforo asko daude, eta ia ez dago oinezkoentzako pasabiderik edo zebra biderik. Gainera, itxaroteko bideak oso luzeak dira askotan”. Adibide bat jarri du: Areatzatik geltoki intermodalera, 20-25 semaforo egon litezke bidean, eta bakoitzean bizpahiru minutuz egon beharra dago zain. “Semaforoetako denborak laburtu beharko lirateke, eta zebra bideak egin, kotxeek itxaron dezaten. Leku batzuetan, nahiz eta galtzada oso laburra izan, semaforoa dago”.

Badaude adibide positiboak ere, dena den. “Semaforo oso on bat dago Plaza Biribilaren eta Abandoko geltokiaren artean: denbora asko uzten du oinezkoentzat, eta autoei minutu eskas bat ematen die. Oso atsegina da handik pasatzea; nabaritzen da ezberdintasuna”. Halakoek oinez ibiltzea erraztuko lukete, Sueskunen ustez.

Oztoporik gabeko kalea: oinezkoen sarea

Kaleak jarraitutasuna izan behar du, eta lotuta egon behar dute hiriguneak eta auzoek, oztoporik gabeko ibilbideetan. Hala uste du Sueskunek, eta hala uste dute, orobat, Bilbon oinezkoentzako sarea bultzatzen ari diren eragileek ere. Oinezkoentzako gero eta kale gehiago dago, bai, baina, puntu batzuetan, zati horiek ez daude elkarri konektatuta; hortaz, moztu egiten da bidea. Zerk eraginda? Besteak beste, eragileen azterketaren arabera, terrazen gehiegizko kopuruak; mugikortasun modu berriek espaloiak erabiltzeak —patinete elektrikoek, kasurako—; hiriko altzarien gabeziak —hala nola bankuak eta komun publikoak—…

Eta, era berean, baita espaloi estuek ere. Sueskunek azaldu duenez, San Ignazio auzotik Zazpikaleetara badago bidegorri bat eta oinezkoentzako bide bat, autorik eta semafororik gabe, esate baterako; eta, Atxuriko goiko partetik Abusura, badago oinezkoentzako bide bat, Los Caños pasealekua. Ordea, bi bideok ez daude lotuta. “Justu Atxuritik Zazpikaleetara, errepide bat dago, bederatzi metro zabal dena; espaloiek 1,25 metroko zabalera dute. Botila lepo bat da: jendea ezin da ibili”.

Halakoak konpontzeko gura dute oinezkoentzako sarean, oztoporik gabeko ibilbideak bermatzeko, dagoeneko dauden kaleak aprobetxatuta, eta esku hartze gutxi batzuk planteatuta. Proposamenak ondu dituzte, eta Bilboko Udalari aurkezteko asmoa dute urte bukaeran edo datorren urteko urtarrilean.


Summary: «Kaleak ito, gaixotu eta hil egiten zaitu». Goiztiri elkartearen azken kontaketaren arabera, ehun etxegabe inguru bizi dira Barakaldon. Baliabide falta ikusita, Eguneko Arreta Zerbitzua ireki zuen elkarteak 2011n. Tania Diez teknikariak dio leku gehiago behar dela.

Eustaten arabera, azken urteotan gero eta etxegabe gehiago daude, eta instituzioek eskaintzen dituzten baliabideak ez dira guztien beharrak asetzeko nahikoak. Barakaldon, zehazki, ehun etxegabe inguru bizi dira; Goiztiri elkarteak 2011n ireki zuen Eguneko Arreta Zentroak, ordea, 80 baino ezin ditu artatu. Elkartearen Gaueko Harrera Zerbitzuak are leku gutxiago ditu: guztira, 30. Herriarekin “lotura estua” dutenekin eta laguntza behar duten emakumeekin “diskriminazio positiboa” egiten duten arren, espazio, langile eta finantzaketa falta dutela salatu du Tania Diez Orol (Barakaldo, 1982) Goiztiri elkarteko Etxegabeen arloko teknikari eta hezitzaileak.

Zergatik jarri zenuten martxan Barakaldoko Eguneko Arreta Zentroa?

Eskaintzen genituen zerbitzuen bitartez konturatu ginelako etxegabeen kolektiboa oso zaurgarria dela eta artatzen ez genituela. Eusko Jaurlaritzaren aurrekontuak kontsultatu eta Barakaldoko Udalaren onarpena jaso ostean, Eguneko Arreta Zentroa ireki genuen. Astelehenetik ostiralera zegoen hasieran zabalik, oso ordu gutxitan. 2018an lokala aldatu, eta erabaki genuen zentroa urte osoan irekitzea.

Zein laguntza mota eskaintzen diezue etxegabeei?

Lehen mailako arreta zentroa da, eta gizarte hezkuntza da gure lan metodoa. Hezitzaile eta integratzaileek harremanak sortzen dituzte etxegabeekin, eta, haiei entzuteaz gain, gizarte langilearenera edo medikuarenera laguntzen dituzte. Haien artean konfiantza sortzea da garrantzitsuena; horrela, errrazago onartzen dute eskaintzen diegun laguntza.

Zenbat denbora geratzen dira Eguneko Arreta Zentroan?

Larrialdi bati erantzuna emateko zentroa da, baina inbutu itxura hartzen du askotan: hona sartu eta hemen geratzen dira denbora luzez, bestelako baliabiderik ez dutelako. Errolda da gakoa: lanerako, formakuntzarako edota legeztatzeko ateak irekitzen dizkie. Barakaldoko Udalak, hain zuzen, errolda soziala ematen die hiru hilabetez herrian lo egin badute.

Laguntza bila doazen etxegabeen profil zehatzik duzue?

Europako Ethos tipologia erabiltzen dugu guk etxegabeen profilak zehazteko. Askotarikoak dira: bankuetan, kutxa automatikoetan edo ostatuetan lo egiten dutenak; dirua dutenean, logela bat ordaintzen dutenak; etxean askotariko indarkeriak jasan dituzten emakumeak; beste familia batzuekin etxe bakarra partekatzen dituzten familiak; 18 eta 30 urte bitarteko migratzaileak. Ezin ahaztu arazo kronikoak dituztenak: elbarriak, gaixoak, drogak kontsumitzen dituztenak…

Beste elkarte batzuekin ere elkarlanean ari zarete.

Sareak sortu nahi ditugu, pertsona berdinak artatzen ditugulako. Barakaldoko elkarteekin hilero egiten ditugu bilerak; Osasun Mentaleko eta Adikzioetako Zentroarekin eta Caritasen jantoki sozialarekin, esaterako. BesteBi elkarteko kideak gara. Etxegabe bati erasotzen diotenean, edo etxegabe bat hiltzen denean, protestak egiten dituzte. Irailaren 7an izan zen azkena, kutxa automatiko batean lo egiten zuen emakume baten heriotza salatzeko.

Indarkeria handia dago kalean?

Bai, eta emakumeen aurka, batez ere. Sexu indarkeria jasaten dute, eta, kalean babesa jasotzearen truke, erasotzen dieten gizonekin izaten dituzte harremanak; bertako gainerako gizonak baino hobeak direla sinetsarazten diete. Emakume etxegabeak direnez, gainera, misoginiaz beteriko aporofobia delituak jasaten dituzte.

Emakumeentzako ostatu berezia zenuten zuek, baina finantzaketa faltagatik itxi zenuten.

Zaila da emakumeak espazio mistoetan laguntza eskatzea, gune maskulinizatuak direlako. Haietako askok indarkeria jasan dute hona etorri aurretik, eta ez dira gizonen konpainian eroso sentitzen. Eguneko Arreta Zentroan haientzako bainugela prestatu dugu; lehorgailua edota ilea lisatzeko plantxak lasai erabil ditzaten, adibidez. Ez da nahikoa. Emakumeentzako soilik ziren sei ohe zituen ostatuak, eta bertan lan egiten zuten langile eta hezitzaileak ere emakumeak ziren. Arreta berezia jaso behar dute.

Pertsonalizazioaren aldekoak zarete zuek?

Etxegabeentzako espazio heteregeneo gehiago behar ditugu. Akordio politikoak, gainera, ezinbestekoak dira konponbide interinstituzionalak bideratzeko. Arlo sozialak bakarrik ezin du etxegabeen egoera aldatu. Eskaintzen ditugun zerbitzuak dibertsifikatu behar ditugu, eta pertsona bakoitzaren beharretara egokitu behar dugu.

Zergatik?

Ezerezean geratzen diren pertsona asko daudelako. Gaixotasun mental larriak dituzten etxegabeak daude, eta guk ezin ditugu lagundu, agresiboak direlako. Batzuetan, Gurutzetako ospitaleko psikiatria zerbitzura eramaten dituzte, eta izugarri hobetzen dira. Osakidetzak, aldiz, ez ditu erroldan sartu nahi, eta gizarte zerbitzuak ez dira haietaz arduratu nahi. Kalera itzuli behar dute orduan, eta hil egiten dira gorputza nekatu zaielako.

Heriotza ohikoa da kalean bizi direnen artean?

Kaleak ito, gaixotu eta hil egiten zaitu. Etxegabe asko hiltzen uzten dira, bizitzari aurre egin ezin diotelako. Kalea da horren arrazoia, baina gizarteak ez die bestelako konponbiderik ematen. Kalea utzi duten pertsonak ezagutzen ditugu, eta bizi izan zituzten egoerekin amesgaiztoak dituzte oraindik. Beldur-ikara diete kaleei, bortxaketei, erasoei, aurkituak izateari. Pertsona horiek laguntza psikologikoa behar izango dute bizitza osoan.

Zenbat denbora iraun dezake behar bezalako baliabideak lortu eta kalea uzteko prozesuak?

Kasuaren arabera. Batzuetan, Harrera eta halako proiektuek laguntza ematen digute, eta migratzaile gazteei etxebiziza bat eskaintzen diete hilabete gutxitan. Beste batzuetan, aldundiak bazterkeria, dependentzia edota desgaitasun ebaluazioak egin behar dizkie etxegabeei; halakoetan, bi urte igaro daitezke zeozer lortu arte. Ebaluazioak iraun bitartean eta toki espezializatuetara bidaltzen dituzten arte hemen geratzen dira gehienak. Inbutuan.

Zer sentiarazten dizue lagundu duzuen norbaitek kalea utzi ahal izan duela jakiteak?

Oso pozgarria da. Askotan eskerrak ematen dizkigute, eta guk haiei ematen dizkiegu. Jasan duten guztiagatik, kalean indartsu jarraitzeagatik eta amore ez emateagatik. Haiena da meritua. Guk bulego batean egiten dugu lan, eta, gero, etxera goaz.

Edonori gertatu ahal zaion arazoa dela uste duzu?

Bai, zalantzarik gabe. Etxebizitza izatea merkatuko kontua da; ordaindu ahal duenak etxebizitza du, eta ordaindu ezin duenak kalean egiten du lo. Guztiei gertatu ahal zaigu prestaziorik gabe geratzea edo langabezian egotea. Gaiaren inguruko informazioa eskaini behar diegu herritarrei hori guztia jakin dezaten, eta Hezkuntza, Osasun eta Etxebizitza sailak ere inplikatu behar ditugu. Intersekzionalitatea ezinbestekoa da konponbide bat aurkitu ahal izateko.


Summary: «Iraurgin baino ardura handiagoko lanik ez dut edukiko inoiz». Jose Luis Zubizarreta 11 urterekin joan zen Azpeititik Valentziara, bakar-bakarrik, eta Azpeitia-Azkoititik Donostiarako saskibaloi bidea egin du orain, 62 urterekin. Proiektua biziberritu nahi du.

Ordenagailu txiki bat da Jose Luis Zubizarreta Xubi (Azpeitia, 1961). Jokalari bati bizpahiru hitz esan hitzordura iritsi aurretik; elkarrizketan bi aldiz sakelakoa hartu eta Espainiako Saskibaloi Federazioko arduradunekin partiden ordutegiak adostu; klubeko langile ohi batekin daukaten arazo bat konpontzen saiatu… Eromen txiki horretan, ordubetetik gorako hitz-aspertu lasaia izan du kazetariarekin. Donostiako Guuk Gipuzkoa Basketeko kirol zuzendari berria da Azpeitia-Azkoitiko Iraurgi klubaren ikurretako bat dena.

Saskibaloia, kantxak, baloiak… ahaztuta, nor da Jose Luis Zubizarreta Xubi?

Loiolako [Azpeitia] baserritar bat naiz ni. 11 urte neuzkala baserria erre zitzaigun, eta Valentziara [Herrialde Katalanak] joan nintzen, bakar-bakarrik, artean mutil kozkorra nintzela, unibertsitate laboralerako beka bat jasota. Han erabat aldatu zen nire bizimodua; hara joan izan ez banintz, ez nintzatekeen hasiko saskibaloian. Gero, 16-17 urterekin hasi nintzen ni erdaraz pentsatzen.

Zerekin topo egin zenuen Valentzian?

1972tik 1975era egon nintzen Valentzian, eta oso gogorra izan zen; egunero negarrez aritu nintzen lehen hiru hilabeteetan. Oso eskutitz gogorrak bidaltzen nizkion amari: “Semea sufritzen eduki nahi baduzu, hementxe eduki”, eta horrelakoak. Behin arrebak harrapatu ninduen telefonoz, eta amari bidaltzen ari nintzen eskutitzak zer demontre ziren galdetu zidan, ama lo egin gabe zegoela eskutitzengatik. Huraxe izan zen nire inflexio puntua; ordutik ez dut arazorik izan bizitzan, gaixotasuna salbu. Saskibaloian jokatzen zuen Gasteizko lagun bat egin nuen, eta orduantxe hasi nintzen ni ere saskibaloian.

Valentziatik Eibarrera joan zinen gero. Beste aldarte batekin?

Bai. Eibarren elkarrekin geunden denok; kanpokoak, berriak zirenak, ordurako kanpoan ibilita geundenak… Nagusi ginen gu, ordurako gaindituta baikeneukan kanpora joan eta gaizki pasatze horren trantzea. BBBa eta UBIa egin nituen Eibarren, 15 urtetik 18ra artekoak. Gipuzkoako ligan aritu nintzen jada, federatu gisa.

Etxerako joan-etorrietan Azpeitian ere ikusten zenituen saskibaloian jokatzen, ezta?

Loiolan kantxa bat zegoen, hormigoizko posteekin-eta, jesuiten atzeko aldean, eta oporretan baserrira etortzen nintzenean han ikusten nituen Josu Arregi-eta, Aguilas taldearekin Bilbon maila gorenean aritu zena. Haiek hasi ziren Azpeitian saskibaloia sustatzen; hark entrenatzen zituen mutil kozkorrak. Anaitasuna lehenengo, Lagun Onak gero… Arazoak sortu ziren, ordea; azkoitiarrek ez zituzten seme-alabak Azpeitira eraman nahi jokatzera, eta orduan erabaki genuen Iraurgi sortzea, 1980an.

Saskibaloiarekiko pasioa ez zitzaizun familiatik iritsi zuri.

Ez. Familian ez zegoen kirolaririk; baserrian, lana, besterik ez zegoen. Mutil kozkorretan, futbolean ibiltzen ginen, eta eskubaloian ere bai, Aita Julio apaizarekin. Eibarko azken urtean, berriz, kadete mailako nesken taldea entrenatzen hasi nintzen [15-16 urtekoak]. 17 urterekin itzuli nintzen Azpeitira, eta Iraurgi sortu genuenean entrenatzaile, zuzendaritzako kide, jokalari… izan nintzen, 1980tik 1989ra, ezkondu nintzen arte. Enpresaritza ikasketak egin nituen, eta 21-22 urterekin erakarri ninduen kirolak. Goi mailako entrenatzaile titulua ere atera nuen, baina erabaki nuen zaletasun gisa hartuko nuela saskibaloia. Tailer batean egiten nuen lan.

Azpeitian zegoen tailerra?

Bai, Irurena taldean. Azpeitiko ikastolan gimnastikako maisu ere izan nintzen, etxeko higiezinen enpresa batean ere bai, ELAn…

Susto handi bat izan zenuen ELAn lanean ari zinela, ezta?

Ikusmena galduta egon nintzen 2001ean eta 2002an, bai. Ikusten ez nuela gelditu nintzen gidatzen ari nintzela, Orioko zubian. Bilborantz nindoan, Adegiren terrenoetan pankartak jarri berritan, eta Donostiara begira gelditu zitzaidan autoa. Urtebete baino gehiago pasatu nuen antsietatearekin.

Iraurgin jokalari, entrenatzaile eta zuzendaritzako kide izan zinela esan duzu, baina baita esatari, DJ, maskota… ere!

Bai… Tokatzen diren kontuak dira horiek, eta arazorik gabe egin izan ditut denak.

Nolako jokalaria zinen zu?

Antolatzaile moduan ibili nintzen batzuetan, baina eskolta postuan aritu nintzen gehienean. Ez neukan fisiko oso onik, salto ere ez nuen gehiegi egiten… Defentsan saiatzen nintzen beti. Egia esan, urte onak izan ziren 1983tik 1990era artekoak.

Iraurgin ez zinen bakarrik ibili, anaia ere lehendakari izan baitzen tarte batean.

Josu Arregik esan zidan anaiari esateko ea presidente izan nahi zuen; baiezkoa eman zuen, eta hura izan zen lehen presidentea, bai. Baserrian haserre neuzkan anaia zaharra, aita eta denak. Uste dut handik alde egiteko hasi nintzela entrenatzen.

Iraurgin bertan gogotik lan egindakoa zara zu emakumeen saskibaloiaren alde ere.

Bai… Neskak entrenatzen hasi nintzen, baina sekula ez da izan diskriminazio positiboagatik. Natural egin izan dut dena.

Urte onak bai, baina apalagoak ere izan ditu Iraurgik. Krisi larria izan zenuten 2001ean, ezta?

Kluba desegiteko bilera batera deitu nuen 2001ean, bai. Hiru talde geneuzkan, eta ezin eramanda genbiltzan. Desastre hutsa zen dena. Hiru lagun geunden orduan klubean, eta hirurok bakarrik ezingo genuela dena desmuntatu iritzita deitu nuen bilera batera. “Kito!” esan genuen. Baina bilera horretatik hasi ginen klubaren 25. urteurrena antolatzen. Bilerak egiten hasi, berrindartu, jende gehiago inguratu, talde gehiago sortu, taberna ireki, liburu bat egin… Horrela berrindartu ginen.

Ez dira ez bat eta ez bi zure klase partikularrak hartutakoak. Entrenamendu gogorrak, zorrotzak omen ziren, eta musu truk.

Gogor edo zorrotz fama hori daukat, eta tira… Entrenamendu pertsonal asko egindakoa naiz, bai.

“Zorrotza” zarela azpimarratu dute batzuek, eta “egoskorra” zarela beste batzuek.

Egoskor fama handia daukat, eta nola esango dut ba nik ez naizela? Nahiko temosoa naiz, bai. Egin behar dudala pentsatzen badut, egin egingo dut. Baina gauza bat defendatzeko ez dakit hainbesteraino egoskorra naizen. Askotan ez nago oso ados nire famarekin.

Zorrotza… baita seme-alabekin ere?

Bai. Hiru guraso mota daude: besterik gabekoak; norbere seme-alabekin ez, gainerakoekin zorrotzak direnak; eta gainerakoekin ez, norbere seme-alabekin zorrotzak direnak. Azken klase horretakoa naiz ni. Bi seme-alaba gazteenak [Aitor eta Maite, bikiak] ez ditut gehiegi entrenatu izan, baina zaharra [Imanol], asko, eta oso gogor egiten nion hari, gogorregi.

Gogoan al daukazu semeetako batek eskolatik 5,5eko edo 6ko nota etxera eraman, beldurrez zuri ezer esan ez, entrenamendura joan eta entrenatzen utzi ez zenionekoa?

Ez… Ez naiz gogoratzen, eta ez dut uste hala izango zenik. 5,5ean eta 6an ez, 4,9an ibiltzen zen hura [Aitor semea], beti langari emanez, ahaleginaren ekonomia aplikatuz. Batzuetan goitik eta besteetan behetik. 5,5 eta 6? Ez, ez!

Gogoan izango duzu Aitor semeak AEBetatik etxera bueltatu nahi zuela esanez deitzen zizunekoa ere, ezta? Amari ez esateko erantzuten omen zenion zuk.

Nik ez nion esan amari halakorik ez esateko, baina argi utzi nion esanez gero bizpahiru aste geroago etxean egongo zela. Hala nahi bazuen, esateko lasai. Bestela, egunero nirekin hitz egiteko esan nion, egunero aurkituko genuela aurrera egiteko heldulekuren bat.

Gipuzkoa Basketen, Aitor semea ondoan daukazu berriz ere. Nolabaiteko deserosotasunik senti dezakezue egunerokoan?

Aitorren kontratua berritzeko asmoa bazuten, ni fitxatu aurretik berritzeko eskatu nien. Hortik aurrera, kantxan irabazi beharko du hurrengo kontratua. Kapitain bezala, Xabi Orozekin hitz egingo dut nik sarri, eta beharrezkoa den distantzia egongo da Aitorren eta bion artean.

Etxekoek zer esaten dute zure bizimoduari buruz?

Beti esan izan diot emazteari gizon desberdina tokatu zaiola. Asteburu gutxi eduki ditut jai; inoiz ez dut eduki zortzi orduko lanik, baina saiatu naiz oreka lortzen.

Tarte txiki batzuk hartzen dituzue bizikletan-eta ibiltzeko…

Bai. Atzo [joan den igandean] azkena, Aratz Errekara [Azpeitia].

Bizikleta elektrikoarekin?

Ez, ez. Aratz Errekara joateko, oraindik ez dugu behar. Lan konturik ez daukadanean, familiaren oreka mantentzen saiatzen naiz beti; emaztearena orain, bakarrik gelditu baikara etxean.

Orain arteko partidarik garrantzitsuena ere irabazi zenuen 2010ean: minbiziarena.

Gogorra izan zen hasiera; diagnostikoa eta kimioarekin hasi aurreko tartea. Maila onean harrapatu ninduen, hala ere. Irailaren 1ean hartu nuen lehenengo kimio sesioa, eta 2021eko apirilaren 20an azken erradio sesioa. “Xubi, hi lasai, belar txarra nekez galtzen duk, eta urte askoan biziko haiz hi!” esan zidan lagun batek.

Gipuzkoa Basketeko kirol zuzendaria. Ohitu al zara jada?

Bai. Iraurgin baino ardura handiagoko lanik ez dut edukiko inoiz. Inoiz ez nuen pentsatuko proiektu hau Illunbe betetzera iritsiko zenik, eta 2012an, esaterako, izugarrizko giroa sortu zen hemen. Baina, kanpotik begiratuta, elitismo kutsua nabaritzen nion proiektu honi, eta elitismoak emaitza onekin bakarrik balio izaten du; ustelduz joan da pixkanaka. Ea orain lortzen dugun erakargarria den zerbait sortzea.

Iraurgin erreleboa emanda onartu nahi zenuen Gipuzkoa Basketen eskaintza, ezta?

Bai. Nik han jarraitu izan banu, ardura guztia niri utziko zidaten berriz ere. Orain ere ia egunero egoten naiz haiekin, gertu nago, baina errelebo bat nahi nuen [Ibon Guridik ordezkatu du Iraurgiko kirol zuzendari gisa].

Illunbe. Nola konpondu kantxaren hoztasuna?

Bazkide kanpaina latza egingo dugu, proiektua biziberritzeko. Taldeak grina handia dauka, eta horretan ez dugu huts egingo. Emaitzarik ez dut aginduko, oso talde onak daudelako, baina den-dena emango dugu beti. Bestela, zer egin behar dugu, Gascara joan? Gasca beteko dugu, baina zertarako? ACB ligara igotzeko? 1.900 bazkideko babes batekin igo behar dugu? Hemen arazoa da Reala bakarrik dagoela modan.


«Badauzkat 5.000 urte dauzkaten jokoak»

Summary: «Badauzkat 5.000 urte dauzkaten jokoak». Irakaslea da ofizioz Patxi Angulo, baina munduko joko klasikoak biltzea du afizio. Londresera egindako bidaia batean hasi zen ideia gorpuzten, eta Jokoenea, munduko jokoen museoa sortu zuen 2018an. Bost urte bete ditu.

Ia oharkabean hasi zen Patxi Angulo (Pasai Antxo, 1960) mundu guztiko joko klasikoak biltzen, eta “mila baino gehiago” dauzka jada pilatuta Jokoenea munduko jokoen museoan, Donostiako Antigua auzoan. Nahi duenak zabalik ditu ateak, lasai ederrean inguratu eta, euskaraz, jokoen bidez mundua ezagutzeko.

Jokoenea, munduko jokoen museoa. Nondik nora sortutako egitasmoa da?

Aspaldikoa da ideia. Jokoak erosten hasi nintzen pixkanaka, beste batzuk oparitu egiten zizkidaten… Inolako asmo berezirik gabe hasi nintzen biltzen, baina 1998an Londresera joan nintzen, eta kalitate handiagoko jokoak ikusi nituen han. Jendeak jokoak gorde egiten zituela ikusi nuen, azoketan ere saltzen zituztela… Londrestik bueltan jada mundu osoko jokoen bilduma bat egitea erabaki nuen. Horrela sortu zen ideia.

Ideia izatea gauza bat da, eta gauzatzea beste bat.

Londresen ikusi nuen jendea pubetan oso lasai egoten dela, bakoitza bere txokoan, garagardo batekin… Horixe bera egin nahi nuen nik ere: txoko bat, jokoekin, kafe bat edo garagardo bat hartzeko prestatuta… Museo eta kafetegiaren proiektua etorri zitzaidan burura hasieran, baina museo bat jartzea erabaki nuen azkenean.

Zenbat joko dauzkazu guztira?

Katalogoa eginda daukat, eta, tira, mila baino gehiago dira jada. Joko klasikoak dira; modernoak, baina klasikoen antzekoak. Hau da, hemen ez dago rol jokorik edo istorio oso luzeko karta jokorik. Xakea, damak… estilo horretakoak dira gehiago.

Ateak zabalik daude nahi duenarentzat, ezta?

Bai, bai. Lokal honetan, batetik, museo bat dago, gauzak ikusteko eta informazioa jasotzeko; eta, bestetik, ikasitakoa praktikan jartzeko mahai bat dago, jokorako. Atea irekita badago, sarrerarik ordaindu gabe sar daiteke eta jokoak aukeratu. Eurek jokatu behar dute, hori bai; euren ekimena izan behar du.

Jokoak eta jolasak haurrekin lotzen dira gehienetan, baina, begiratu batera, zureak ez dira haurrentzako jokoak bakarrik.

Ez. Joko hauek ez dira haurrentzako. Berez, hemen gazteak sartzea da helburua; 10-12 urtetik aurrerakoentzat oso egokia da gune hau. Haurrak ere sartzen dira eta aritzen dira joko batzuetan, baina askotan ezinezkoa izaten dute, zailtasunagatik. Gurasoak ez dira sartzen normalean, eta pena da. Horrez gain, zehaztu gabe dago, baina euskara hutsean dago dena; euskaraz aritzea da helburua.

Gaur egun gehienei kostatu egiten zaie jokoetan aritzea?

Ikusi egin beharko zenuke haurrak lokalean zein lasai sartzen diren; ez dira urduri egoten, ez dute sakelakorik behar izaten… Oso giro lasaia egoten da.

Museoa bera bai, baina webgunea ere badauka proiektuak: Jokoenea.eus. Nola funtzionatzen du zure egitasmoak?

Nire ideia da gauza presentzial bat egitea, eta ez Interneten jokatzea; horretarako badaude enpresak. Hemen [lokalean] elkartzea eta jokatzea da asmoa; printzipioz, joko hauek ez dira etxera eramatekoak. Webgunean, berriz, museoko joko guztien katalogoa eta joko bakoitzari buruzko informazioa dago: bakoitzaren historia eta arauak.

Jokoak bakarrik ez, jokoei buruzko liburuak ere badauzkazu museoan.

Jokoei buruzko ehun liburu baino gehiago dauzkat, jokoen historiari buruzkoak, jokoen garapen psikologiko eta matematikoei buruzkoak… Hortik ateratzen dut informazioa webgunerako.

Badago bereziki txunditu zaituen jokoren bat?

Zaila da bat esatea, baina badauzkat 5.000 urte dauzkaten jokoak, Egipto eta Mesopotamia inguruko indusketetan lortutakoak. Oso bitxiak dira. Kopiak dauzkat nik.

Bidaiatzeko beste modu bat da jokoena. Zein herrialdetara iristea falta zaizu?

Asko falta zaizkit, asko. Buruan ditut, adibidez, Eskandinaviako bizpahiru joko; Pazifiko inguruko irletan dauden jokoak, berriz, oso ezkutukoak dira, eta zaila da informazioa lortzea; museoetan dauden beste hainbat joko…

Hainbat jarduera ere egin izan dituzue, Euskaraldiaren testuinguruan, esaterako, ezta?

Saiatu izan gara, baina ez dute izan arrakastarik. Auzoan partxis txapelketa bat antolatu genuen iaz, adibidez, eta inor ez zen etorri. Ibai ikastola, Santo Tomas lizeoa, Jakintza, Luberri… horiekin saiatu nahi dut orain mugimendu pixka bat sortzen.

Zer mezu bidaliko zenieke haur eta gazteei?

Hemen joka dezaketela lasai asko, eskolatik kanpoko eremu batean, euskaraz.

Eta haur horien gurasoei?

Seme-alabekin etortzeko eta eurekin jokatzeko. Plazan korrika ibiltzea da errazena, futbolean jokatzea edo sakelakoa hartzea; ondo dago ariketa fisikoa egitea, beharrezkoa da, baina etor daitezela museoa ezagutzera.


Summary: Errespetuzko tentsioa ‘No me llame Ternera’-n. Prentsarentzako estreinaldia izan da gaurkoa, eta, haren inguruan polemika egon bada ere, lasai joan da proiekzioa. Errespetuzko tonua gailentzen da elkarrizketan une oro, baina ez dira gutxi tentsio uneak. Ez da txalorik egon amaieran. Bihar eta etzi bina emanaldi izango dira jaialdian.

Azken asteetako polemikaren ondotik, gaur goizean aurkeztu dute No me llame Ternera filma, Donostiako 71. Zinemaldiaren lehen egunean. Kursaaleko areto txikian izan da, prentsarentzako emanaldian, eta hainbat komunikabide bildu dira amaieran filma ikusi dutenen iritziak biltzera.

Ordu eta berrogei minutu ditu lanak, eta Josu Urrutikoetxea (Ugao, Bizkaia, 1950) ETAko kide ohi eta ETAren ordezkari izandakoari egindako elkarrizketa da haren bizkarrezurra. Jordi Evole kazetariak egiten dizkio une oro galderak Urrutikoetxeari —Evole eta Marius Sanchez dira zuzendariak, Del Barrio ekoiztetxeko kideak—, eta estu hartzen saiatzen da zenbait puntutan, batik bat hilketa kasu ezagunen aurrean. Urrutikoetxeak behin baino gehiagotan esaten du «benetan sentitzen» duela, eta «ETAren akatsak» izan zirela horietako zenbait. Berak ez duela inoiz inor hil eta ez dela inoiz ETAko zuzendaritzako kide izan, garbi esan ditu biak Urrutikoetxeak, eta ETAren parte izan denean, haren ibilbideareren ardura bere gain hartzen duela ere aipatu du. Errespetuzko tonua gailentzen da elkarrizketan une oro, baina ez dira gutxi tentsio uneak.

Ikusi gehiago: Josu Urrutikoetxea: «Gure gatazka politikoan tresna izan beharko luke komunikazioak»

Urrutikoetxearen militante ibilbidean hiru etapa bereizten badira —1971-1989 artean ETAko militantea zela klandestinitatean (1968an sartu zen ETAn); 11 urte preso; eta 2002tik aurrera konponbidearen aldeko lanean—, batez ere, lehen bi etapa horietan ETAk egindako ekintzen inguruan galdetzen dio Evolek —Hipercorrekoa, Zaragozakoa, Vicekoa eta Miguel Angel Blancorena, besteak beste—. Azken etapari buruz ere galdetzen dio pelikularen hasieran eta amaieran, modu laburragoan. Urrutikoetxeak esaten du jardun armatuaren bukaera (2011) bere ustez lehenago iritsi behar zela, eta pentsatzen zuela agian 2005ean iritsiko zela.

Urrutikoetxeaz eta Evolez gain, beste pertsona bat ere ageri da kamera aurrean: Francisco Ruiz ETAren bikitma. 1976an ETAk Victor Legorburu Galdakaoko (Bizkaia) alkatea hil zuenean —otsailaren 9an—, hura babesten zuten bi udaltzain ere zaurituak izan ziren, eta horietako bat da Ruiz. Urrutikoetxea ez zuten eraso harengatik auzipetu —ETAko beste hiru kide bai—, eta kasu hura itxi egin zuen Espainiak, 1977ko Amnistia Legeagatik. Dokumentalean, Urrutikoetxeak aitortu du atentatu harekin zerikusia izan zuela.

Ruizek ematen dio pelikulari hasiera eta bukaera, eta tartean ikusten da Urrutikoetxeari egindako elkarrizketa. Amaieran, Ruizek eskertzen du Urrutikoetxeak ematea ezagutzen ez zituen jakingarriak, baina ez du uste damua azaltzen duenik, eta nahiko luke argitu gabe dauden ETAren 330 hilketak argitzeko informazioa ere ematea taldeko kide izandakoek.

Prentsarentzako estreinaldia izan da gaurkoa, eta bihar eta etzi bina emanaldi izango dira jaialdian. Ondoren, Netflix telebista plataforman eskainiko dute; oraindik ez dute datarik zehaztu. Elkarrizketa iazko udaberrian grabatutakoa da, Lapurdin.

«Zentsura» saiakera

Polemikaz inguratua egon da filma. Artean lana ikusi gabe, filma ez emateko eskatu zuten bostehun lagun pasak gutun baten bidez. Baina eskaera ez du aintzat hartu Zinemaldiak; Jose Luis Rebordinos jaialdiko zuzendariak adierazi du «zentsura» litzatekeela halakorik egitea. «Hitzari ez zaio beldurrik izan behar; hitza ematea ez da arrazoia ematea», esan zion BERRIAri.

Ikusi gehiago: Uzta oparotik, aukera sorta bat

Urrutikoetxeak berak ere hartu du hitza BERRIAn. Esan du ez dela «espero zuen emaitza». Elkarrizketarako eskaintza egin ziotenean, «proiektu anbiziotsu» bat zegoen atzean, Urrutikoetxearen esanetan, eta «gero erori egin zen». Bere helburua gatazka politikoaren jatorria azaltzea izan zela esan du, eta, batez ere, «hari politikoa» hartu duela falta Evole eta Sanchezen lanean: «Niretzako falta dena da hari politiko hori. Uste dut testuingurua jartzea falta zaiola, eta azaltzen dena da gertakizun, ekintza gogor batzuen aurrean nire iritzia». Dena den, esan du ez dela haien lanean sartuko, «nik beste ikuspegi bat daukat eta beste ideia bat lan horri buruz, baina errespetu osoz esaten dut hori».

Filma hasi aurretik, Voxek, Urrutikoetxearen aurkako orri bat zabalduz, elkarretaratzea egin du Kursaalaren atarian. Dozena erdi bat lagun bildu dira.


Summary: Auzitegi Nazionalak 30 urteko espetxe zigorra ezarri dio Mikel Karrerari. Gimenez Abad PPko politikaria hiltzea egotzi dio epaimahaik, De Prada epailearen boto partikularrarekin; absoluzioaren alde egin du. Auzi berean, Itsaso Zaldua absolbitu dute.

Espainiako Auzitegi Nazionalak 30 urteko espetxe zigorra ezarri dio Mikel Karrera Sarobe euskal presoari, Aragoiko PPko presidente Manuel Gimenez Abaden hilketa egotzita. Ebazpena, baina, ez dute aho batez onartu. Jose Ricardo de Prada epaileak Karreraren absoluzioaren alde egin du, haren aurkako frogen «oinarri» faltagatik. Auzi berean, epaimahaiak Itsaso Zaldua absolbitu du.

Fiskaltzak zein akusazio partikularrak eskatutako zigor eskaerarekin bat egin du epaimahaiak, eta, Efe albiste agentziak jakinarazi duenez, espetxealdiaz gain, bost urtez Zaragozara (Espainia) hurbiltzeko debekua ere ezarri diote, kalte ordainaz gain.

ETAk 2001eko maiatzaren 6an hil zuen Gimenez Abad. Auzia hainbat urtez itxia egon zen, 2014an politikariaren semeak adierazi zuen arte Karrera izan zela egilea, haren argazki bat ikusi ostean. Haren esanak izan dira Karrera Saroberen aurkako frogen muina, polizia txostenekin batera.

De Pradak, ordea, bere boto partikularrean azaldu du Poliziaren txostenak «iritzi judiziala orientatzeko» erabili daitezkeela, baina ez hura ordezkatzeko. Lekukoek egindako identifikazioei dagokionez, adierazi du ez direla izan «behin betikoak», ezta Gimenez Abaden semearena ere; besteak beste, «hamahiru urte beranduago» egina delako. Ordurako, zenbait hedabidek Karrera Saroberi egotzia zioten hilketa, poliziak zabaldutakoan oinarrituta, «kontrol judizialik gabe, eta akusatuaren defentsaren presentziarik gabe».

Karrerak, berriz, ukatu egin du ekintza hartan parte hartu izana, argudiatuta egun hartan Senperen (Lapurdi) eginiko Herri Urrats jaialdian izan zela. Zenbait testiguk hark esanak baieztatu zituzten epaiketan, baina epaimahaiak ez ditu sinesgarritzat hartu, besteak beste, «akusaturekin lotura bat» dutelako eta haren «inguru erradikal berekoak» direlako.

Zalduaren kasuan, epaimahaiak ebatzi du haren kontrako frogak ez direla «nahikoa», eta testigu batek eginiko identifikazioak «zalantza handiak» utzi dituela. Era berean, azaldu dute ez dagoela baieztatzerik ETAren Basajaun komandoko kide zenik, ezta komando hark gauzatu zuenik ere ekintza hura.

Karrera bizi osoko espetxe zigorra betetzen ari da Lannemezango espetxean (Okzitania). Zaldua, berriz, epaiketa amaitzearekin batera utzi zuten aske. Ebazpena errekurritu daiteke.


Summary: Aurrerantzean Euskarabideak kudeatuko du Musikariak Ikastetxeetan programa. Nafarroako Hezkuntza Departamentuarekin sinatu dute hitzarmena.

2023-2024 ikasturtetik aurrera Euskarabidea institutuak kudeatuko du Musikariak Ikastetxeetan programa. Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuak joan den ekainean erabaki zuen programa bertan behera uztea. Handik egun gutxira, ordea, programari eutsiko ziotela jakinarazi zuten. Argitu beharreko galdera asko geratu ziren orduan programaren kudeaketaren gainean, baina, azkenean, gaur goizean sinatu dute hitzarmena Euskarabideak eta Nafarroako Hezkuntza Departamentuak. Bi helburu nagusi lortu nahi dituzte hitzarmenaren bitartez: euskararen erabilera sustatzea, batetik; eta Euskararen Adierazle Sistema datu soziolinguistikoz hornitzea, bestetik.

Nafarroako Gobernuaren Hezkuntza Departamentuak 2018an abiatu zuen Musikariak Ikastetxeetan programa, 14 eta 18 urte bitarteko ikasleen artean euskara eta kultura bultzatzeko helburuarekin. Emanaldi horietan, kontzertu txiki bat emateaz gain, sortzaileak euskal kulturaren inguruan mintzatzen zitzaizkien gazteei. Amaieran, galderetarako tarte bat ere uzten zen, ikasleekin hartu-eman zuzena sustatzeko helburuarekin. Aitzindari izan zen egitasmoa Euskal Herrian, eta egitasmoak Nafarroan izandako harrera ikusita, Eusko Jaurlaritzak proiektua Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ikastetxeetara hedatzea erabaki zuen 2021. urtean.