Summary: Nord Stream 2 gas hodia bukatutzat jo du Gazpromek. Errusiako gasa eramango du Alemaniara Itsaso Baltikoaren azpitik, eta negurako has daiteke hornidura, Gazpromen arabera

Errusiako erraldoi Gazpromeko kontseilari ordezkari Alexei Millerrek eman du albistea gaur: Nord Stream 2 bukatu egin dute, eta luze gabe Errusiatik Alemaniara gasa eramaten hasiko da, itsas baltikoaren azpitik. Europako zenbait herrialdetan kezka geopolitiko handiak eragin dituen proiektua da Nord Stream 2, eta Gazpromek zuzendu du, nahiz eta nazioarteko beste hainbat konpaniak ere parte hartu duten lanetan: Frantziako Engie, Alemaniako Unuper eta Wintershalll, Austriako OMV eta Erresuma Batuko Shell. Gas hodia urtea amaitu aurretik martxan egotea espero dute.

2021. urterako jadanik, 5.600 milioi metro kubiko gas eraman dezake hodiak, Gazpromenen aurreikuspenaren arabera, eta urtero, Europa osora 55.000 milioi metro kubiko gas garraiatu ahal izango du Errusiatik. Europako Batasuneko ekialdean kezka handia eragin du proiektu horrek, Errusiarekiko mendekotasun energetikoa handituko duelako. Vladimir Putinek burdinezko eskuarekin zuzentzen duen potentziak, halaber, Ukrainako gas hodiaren mendekotasuna atzean utziko du gasa Europara eramateko helburuan.

AEBak proiektua geratzen saiatu dira, isunen bidez batik bat, Nord Stream 2 gas hodiak Errusia indartzen duela uste duelako, eta Ukrainaren segurtasun enegetikoarentzat arrisku handia delako. Era berean, Washingtonek sarritan azpimarratu du Europa Errusiaren mendeko handiagoa bihurtuko duela gas hodi berriak. Dena den, Joe Bidenen administrazio berriak aitortu zuen, uztailean, dagoeneko ezin zela gerarazi proiektua, eta bidea zabalik utzi zuen.

2019ko krisia

2019ko abenduan, ordea, gas hodiaren lanak geratzea lortu zuten AEBeek, isun ekonomikoak tarteko. Suitzako Allseas konpaniak uko egin zion proiektuan jarraitzeari, eta hura zen itsas azpiko tartea eraikitzearen arduraduna. Orduan, Putinek aurrerapauso bat eman zuen, eta proiektuaren ardura osoa Gazpronek eta Errusiak hartuko zutela iragarri zuen, baldin eta beste enpresen ukoak iristen baziren. Urtebete egon zen Nord Stream 2 geldirik, haren alternatibak aztertzen ziren bitartean, baina Moskuk hartu zuen bere gain eraikuntzaren azken fasea, eta Nord Stream 2 bukatutzat jo dute gaur.

Gas hodiak bost herrialderen lurrak edota urak zeharkatzen ditu: Errusia, Finlandia, Suedia, Danimarka eta Alemaniarenak. Gazpromeko kontseilari ordezkari Alexei Millerrek esan du gasa merkatu egingo duela Europako erabiltzaileentzat, gas hodiaren ibilbidea laburragoa delako Ukraina zeharkatzen duenaren aldean. Izan ere, 2.000 kilometro gutxiago egin beharko ditu gasak Alemaniara iristeko, Nord Stream 2 hodiaren bidez.

Berlin da, Moskurekin batera, gas hodi berria egitearen defendatzailerik handiena. Angela Merkelek ozen babestu du Nord Stream 2. Hura martxan jartzen denean Ukrainako gas hodiak zer-nolako jarduera izango duen da zalantza nagusia orain, eta horrek nola eragingo dion Errusiaren aurrean mendebaldeko aliatuaren rola jokatzen duen herrialde bati: Ukrainari.


Summary: BioNTechek txerto bat garatu du 5 eta 11 urte arteko haurrentzat. Ikerketaren emaitzak datozen asteetan aurkeztuko ditu Alemaniako botika etxeak, eta baimena eskatuko du merkaturatzeko. Beste txerto bat prestatzen ari da sei hilabete eta bost urte arteko umeentzat.

Özlem Türeci BioNtechen sortzaileetako batek egin du iragarpena, Der Spiegel Alemaniako aldizkarian: 5 eta 11 urte bitarteko umeentzat COVID-19aren aurkako txerto bat garatu dute. «Ekoizpena prestatzen ari gara. Datozen asteetan aurkeztuko dizkiegu agintariei 5 eta 11 urte bitarteko umeei buruzko gure ikerketaren emaitzak, eta adin talde horretarako txertoa onartzea eskatuko diogu Europari», adierazi du. Txertoaren ezaugarriei dagokienez, BioNTecheko sortzaileak jakinarazi du egun 12 urtetik gorakoei jartzen zaien txertoa bezalakoa dela, baina «ez hain dosifikatua» eta eman beharreko kantitatea ere txikiagoa dela. Ikerketaren emaitzak prest ditu botika etxeak, eta horiek aurkeztea baino ez du falta. Txerto horrez gain, urte amaierarako 6 hilabetetik bost urte arteko umeentzako txertoari buruzko azterketen emaitzak prest izatea espero du BioNTechek.


Summary: Jaurlaritzak autogobernuaren «higadura» bildu du liburu batean. Txosten juridikoen bidez aztertu dute Espainiako Gobernuak «Euskal Autonomia Erkidegoaren ahalmen esklusiboak ingeniaritza juridikoko bide desberdinen bidez» nola «hustu» dituen. «Aldebiko» harremanen bidez Gernikako Estatutua betetzearen alde egin du Garamendik.

Espainiako Gobernuak Euskal Autonomia Erkidegoaren autogobernua nola «higatu» duen bildu du Eusko Jaurlaritzak gaur aurkeztu duen 700 orritik gorako liburu juridiko batean. Higadura isila jarri diote izena, eta, hain justu, Olatz Garamendi Eusko Jaurlaritzako Gobernantza eta Autogobernu sailburuak azaldu du halakoa izan dela azken urteotan autogobernuaren hondatzea: «Isila, etengabea, eta, batez ere, oso kaltegarria erakundeen eta euskal gizarte osoaren interesentzat». Nabarmendu duenez, izan ere, autogobernua da «ongizatearen alde» egiteko «tresnarik eraginkorrena» eta «hurbiltasunaren bermea».

Liburuan txosten juridikoen bidez aztertu dute «higadura» hori nola gertatu den, eta zehaztu dute hiru bidetatik ekin diola Espainiako Gobernuak EAEko autogobernua kaltetzeari, «teknika juridiko eta politikoen» bidez: «Horietako bat da estatuaren zeharkako eskumen tituluak eskatzea eta aplikatzea, autonomia erkidegoen eskumen esklusiboko gaiei buruzko legeak egiteko. Beste bide bat da salbuespenezko arrazoietara jotzea konstituzioak estatuari gordetzen ez dizkion funtzio betearazleak esleitzeko». Hirugarren bidea, azaldu duenez, «estatuaren gastu boterea eskumen autonomikoko politika publikoetan eragiteko» erabiltzea izan da: «Praktikan, finantza injekzio horiek baliatzen ditu bere eskumen eremutik kanpo dauden sektoreen jarduera zuzentzeko».

Bide horiek guztiek Espainiako Estatuaren «zentralizazio bultzada» erakusten dute, eta liburuan adibide zehatz eta praktikoen bidez eman nahi izan dute ezagutzera. Kasu horietako bat da desgaitasuna duten pertsonentzako aparkatzeko txartelaren erregulazioarena: «Eusko Jaurlaritzak horiei buruzko dekretu bat onartu zuen, gizarte laguntzaren arloan duen eskumen esklusiboarekin bat etorriz. Horren ondoren, estatuak errege dekretu bat eman zuen gai horri buruz. Eusko Jaurlaritzak euskal eskumen esklusiboen defentsan erantzun zuen, baina Auzitegi Gorenak 2017an ebatzi zuen auzia, estatuko araudia ondo babestuta zegoela eta horrek aparkaleku txartel horiei buruzko euskal dekretuaren erregulazioaren zati handi bat lekuz aldatzea zekarrela onartuta».

Garamendik nabarmendu duenez, autogobernuak jasandako esku hartze horiek ikusita defentsa judizialera jo izan du Jaurlaritzak, baita estatuko administrazioarekin adostasuna bilatzera ere. «Higadura» salatu arren, hain zuzen, negoziazioaren bide horren alde egin du sailburuak agerraldian: «Tradizioa daukagu paktuan, akordioetan, eta horretarako aldebikotasuna sustatu behar da». Gernikako Estatutua betetzea jarri du lehentasun.

Transferentziak, mantso

Eskualdatu gabeko transferentziez galdetu diote agerraldian Garamendiri, eta adierazi du urrirako aurreikusia zutela berez Espainiako Estatuarekin hurrengo bilera egitea. Ordea, oraindik ez dute hitzordu horren berririk: «Guretzat lehentasun bat da eskumenen eskualdatzea, eta espero dugu eta exijitzen dugu estatuko administrazioarentzat ere lehentasun izatea. Espero dugu laster egitea bilera bat».


Summary: Baieztatu dute Donostiako hondartzetan bainatutakoen aznahiak alga toxikoek eraginak direla. Ura aztertuta egindako analisiek segurtatu dutenez, ostreopsis algak dira. Zurriolan atzeman dute alga toxiko gehien, baina argitu dute kopurua «ez dela esajeratua».

Joan diren asteartean eta asteazkenean, Donostiako hondartzetako uretan bainu hartutako zenbait herritarrek jakinarazi zuten azalean aznahia sentitu zutela uretatik ateratakoan. Horiek horrela, Donostiako Udalaren enkarguz, ikerketa bat jarri zuten abian. Gaur eman dute ateratako ondorioen berri, eta baieztatu egin dira orain arteko susmoak. Alga toxikoak dira aznahia eragin dutenak, ostreopsis algak, zehazki.

Donostiako Udaleko Ingurumen zinegotzi Marisol Garmendiak azaldu duenez, Zurriola hondartzan detektatu dute tankera horretako alga gehien. «Logikoa da, han erregistratu baikenituen aznahia sentitu edo ziztadak zituzten bainulari gehien», adierazi du. Dena dela, ohartarazpen bat egin du: «Kopuruak ez dira esajeratuak».

Asteon, Donostiako Udalak bainurik ez hartzeko gomendioa egin zuen zenbait egunez. Ordea, aholkua atzo indargabetu zen, aparteko arriskurik ez dela argitu eta gero.


Summary: Iraileko azken asteburuan egingo dute Literaturia Zarautzen. Iaz bezala, aurten ere udazkenera pasatu dute jaialdia, eta 'Itzala, hitzaren ahala’ izango du leloa. Babesle izango da BERRIA

Erortzeko zorian izan zen Literaturia jaialdia iaz, baina, azkenerako, asmatu zuten gorantz erortzen. Koronabirusaren ondorioz, salbuespena egin, eta udazkenera pasatu zuten berez udaberrian egiteko prestatu zuten programa osoa, eta osasun neurri estuak betez egin behar izan zituzten ekitaldi guztiak ere. Zailtasun horiekin guztiekin ere, eta, «pandemiak pandemia», jaialdia «arrakasta hutsa» izan zen, antolatzaileen iritziz, eta, horregatik, aurten «indarberrituta» aritu direla azaldu dute. Irailaren 24tik 26ra «euskal letren plaza» bihurtu nahi dute herria, eta errezital, solasaldi eta aurkezpenez betetako programa prestatu dute horretarako. Itzala, hitzaren ahala izango du leloa, eta ideia horri tiraka sortu du Hiru Damatxo kolektiboak jaialdiaren berri zabaltzeko spota ere.

Manifestu batekin hasi izan dute jaialdia azken urteetan, eta aurten ere Lutxo Egiak jaialdirako espresuki prestatutako testuak emango dio hasiera programari. Irailaren 24an irakurriko du egileak testua. Modelo aretoan, eta Asisko Urmeneta marrazkilariaren Sugarren mende komikian oinarritutako antzezlana estreinatuko dute ondoren. Sorgin ehizaren aitzakian inkisizioak Euskal Herrian egindako sarraskiak eta haien testuinguru historikoa kontatzen ditu liburuak, eta, beren-beregi, Literaturiarako prestatu dute haren eszenarako moldaketa. Zazpi euro balioko ditu ikuskizunetarako sarrerak, eta, harekin batera, liburuak erosteko bi euroko bonua jasoko du ikusleak.

Izango da beste erabateko estreinaldi bat ere. Gotzon Barandiaran idazleak eta Joseba Tapia musikariak ere propio Literaturiarako prestatu dute Apoaren itzala izeneko saioa. Musika eta solasa izango ditu oinarri emanaldiak, eta larunbatean estreinatuko dute, 22:00etan, Modelo aretoan. Zazpi euroren truke hau ere, eta liburutarako bi euroko bonuarekin.

Komikia bertsotan

Komikia eta bertsolaritza uztartuko ditu Dom Campistron komikigileak Bekatarosak liburua aurkezteko. Aldudeko eta Nafarroa Behereko beste zenbait herrixketako lesbiana, queer eta gayen zazpi testigantzatan oinarritu du lana egileak, eta hura oinarri hartuko duen ikuskizuna eskainiko dute Zarautzen, Maindi Murua Berra eta Andoni Egaña bertsolarien laguntzarekin arituko baita Campinstron taula gainean. Larunbatean izango da hori ere, 19:00etan. Eta, azkenik, igandean, 17:00etan itxiko dute programa Iñigo Astiz idazleak eta Jon Basaguren musikariak, elkarrekin sortutako Oraindik, orain eta oraingoz emanaldiarekin.

Bi mahai inguru ere antolatu dituzte. Batetik, Euskal Herriko zientzia fikzioari buruz arituko dira Arrate Hidalgo, Amaia Apalauza Ollo, Danele Sarriugarte Mochales eta Katti Olaizola; eta, bestetik, saiakera itzultzea izango dute mintzagai Olatz Esteban Ezkatik, Amaia Astobiza Uriartek, Maialen Berasategi Catalanek eta Sarriugartek. 12:30ean izango da lehena, eta 17:00etan bigarrena, biak larunbatean eta biak Modelo aretoan.

Liburu azoka

Hainbat postu izango dituen liburu azoka ere antolatu dute astebururako. Lege Zaharraren enparantzan jarriko dituzte argitaletxe eta liburu dendek beren erakusmahaiak. Postuz postu ibili ahalko dira bisitariak bertan. Larunbatean 11:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 19:30era egongo da gunea zabalik, eta igandean 11:00etatik 14:00etara. Saltoki izateaz gainera, hedapen gune ere izango da plaza, liburu aurkezpenak ere egingo dituztelako. Ahotsenea sortzaile gunearekin elkarlanean antolatu dute ekitaldi sorta hori antolatzaileek.

(H)ilbeltza jaialdia omenduko dute antolatzaileek azokaren irekiera ekitaldian. Baztanen (Nafarroa) euskal nobela beltzari eskainitako jaialdiak egiten duena nabarmendu dute Literaturiako kideek, eta «txikitasunetik» euskal literaturari egiten dion ekarpena «erraldoia» dela adierazi. Aitortzaz gainera, elkarlana ere lortu izan dute, halere, eta bi jaialdiek batera antolatu dute, horregatik, igandeko 11:00etan Santa Barbaran barrena «Itzalekoak» izeneko ibilaldi dramatizatua.

Galtzagorri elkarteak jasoko du aurten jaialdiaren oroigarria, eta haiekin elkarlanean osatu dute haurrentzako Literattipia atala. Juan Kruz Igerabide idazleak, esaterako, Laminen putzuan igeri ipuina kontatuko du larunbata goizean, 4 eta 7 urte arteko haurrentzat, Modelo aretoan. Igandean, berriz, Mireia Delgado arituko da 11:00etan ipuin kontari.

Hedabide babeslea

BERRIArekin hitzarmena ere sinatu du jaialdiak. Bi egitasmoek elkarren balioak partekatzen dituztela azaldu dute Literaturiako antolatzaileek, eta, «euskarari eta euskal kultura sustatuz elkarri balio erantsia emateko asmoz» sinatu dute lankidetza. BERRIA izango da, ondorioz, jaialdiaren hedabide babeslea.

Ekitaldietarako sarrerak jaialdiaren webgunean jarriko dituzte eskuragarri: www.literaturia.eus.

Larrabetzun (Bizkaia) jaio zen Literaturia, 2009an, eta, bertan bost urte egin ostean, Zarautzen topatu zuen segida egitasmoak. Hasierako oinarri eta asmo berei heldu zien proiektuak han ere: euskal letren munduari plaza bat zabaltzea udaberri garaian, eta harekin ikusgarritasuna, topaleku bat eta bizitasuna eskaintzea. Koronabirusak behartu zituen iaz zita udazkenera eramatera, eta hau izango da urtearen sasoi horretan egingo duten bigarren jaialdia.


Summary: Hegoaldean 306 paziente dira gaitzak jota ospitaleraturik. Osakidetzak eta Osasunbideak beste 31 lagun erietxeratu dituzte, eta 269 kasu positibo atzeman.

COVID-19arekin erietxeratuak diren gaixoen kopurua 300 lagunen langatik hurbil da atzera ere. Azken datuen arabera, oraintxe bertan 306 kutsatu daude ospitaleratuta Hego Euskal Herriko zentroetan. Hala, azken zazpi asteetan erregistratu den kopururik apalena da hori; zenbatekoa uztailaren 22an izan zen azkenekoz langa horretatik behitikoa. Zehazki, zentroetan sartuak diren 306etako 80 ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan daude, larri. Halaber, osasun agintariek jakinarazi dute atzo 31 lagun ospitaleratu zituztela.

Transmisioari buruzko datuei dagokienez, Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak emandako datuen arabera, atzo 5.626 proba egin ziren birusa detektatzeko, eta horien %4,8 izan ziren positiboak: 269. Lurraldeka, Bizkaian 124 kasu atzeman zituzten; Gipuzkoan, 67; Nafarroan, 48, eta Araban, berriz, 28.


Summary: Abortua legeztatzeko beste pauso bat eman du Mexikok. Giza bizitza «sortzearekin» hasten dela arautzen duen Sinaloako legediaren aurka ebatzi du Gorenak. Emakumeen eskubideen aurkakotzat jo du.

Abortuaren aurkako zigorrak eteteko beste pauso bat eman du Mexikoko Auzitegi Gorenak. Auzitegiko 11 magistratuek aho batez ebatzi dute herrialdeko konstituzioaren aurkakoa dela estatuetako legediek «giza bizitza sortzearekin» hasten dela arautzea. Zehazki, Sinaloako Konstituzioko artikulu baten aurka ebatzi dute, eta harengan izango du eragin zuzena. Halere, jurisprudentzia ezarriko du ideia bera adierazten duten lege erreforma guztien aurkako helegiteentzat.

Sinaloako legediaren arabera, «estatuak bizitzeko eskubidea zaintzen du norbanako bat sortzen den unetik». Horrek, ordea, «ordena konstituzionala eta Estatu laiko, plural eta demokratiko baten balioak lardaskatzen ditu», Alfredo Gutierrez Ortiz epailaren arabera: «Emakumeei eta haurdun dauden pertsonei gehiegizko karga bat inposatzen die».

CNDH Giza Eskubideen aldeko Batzorde Nazionalak eta Sinaloako hainbat diputatuk jarritako helegiteari emaniko erantzuna da ebazpena, baina, estatu hartako legediari soilik ez, beste hainbat eremutakoei ere eragingo die. «Estatuek ez dute eskumenik pertsona kontzeptua eraldatzeko», azaldu du Goreneko epaile Norma Piñak. Haren esanetan, halako neurriek «Mexikoko justizia sisteman giza eskubideen jabetzaren inguruko aitorpenean» eragitea dute helburu, herrialdeko konstituzioaren aurkako litzatekeena.

Izan ere, Mexikoko hogei estatuk dute ezarria euren araudietan giza bizitza «sortzearekin» hasten dela. Horrek, teorian, ez du abortatzea debekatzen, baina «ziurgabetasun» egoera batean uzten ditu erabakia hartzen dutenak, gobernuz kanpoko hainbat erakunderen arabera: «Giza bizitzaren babesaren hasiera definitzeko aitzakiarekin, beste pertsona batzuen giza eskubideei mugak inposatzen dizkio; kasu honetan, emakumeei, euren gorputzaren inguruan erabakitzerako orduan».

Gorenaren erabakia asteartean ebatzitakoaren bidetik doa. Orduan, auzitegiak konstituzioaren aurkakotzat jo zuen abortatzeagatik zigortzea, Coahuila estatuko lege baten artikuluak ezabatzea erabaki zuenean. Neurriak abortatzen duten emakumeak eta interbentzio horietan parte hartzen duten osasun langileak espetxeratzea galarazten du.

Mexikon abortuaren inguruko legediak estatuen esku daude, eta, egun, 32 estatuetatik lautan besterik ez dago baimendua: Mexiko Hiria, Oaxaca, Hidalgo eta Veracruz. Zerrendara Coahuila batuko da laster, astearteko ebazpenaren ostean.


Summary: Caparrosoko makroetxaldearen auzian neurriak hartzeko eskatu diete zenbait elkartek Nafarroako parlamentariei. Behitegian gertatzen diren irregulartasunak salatu dituzte talde ekologistek.

Hondakinak errekara zuzenean jaurtitzen direla eta nitratoek gora egin dutela salatu dute Caparrosoko (Nafarroa) behitegiaren inguruan hainbat elkartek egindako txostenean. Txostena Nafarroako Parlamentura eraman dute, eta gobernuari neurriak hartzeko exijitu diote.

Txostenean behitegian gertatzen diren irregulartasunak azaldu dituzte, eta horrek ingurumenean duen eragina salatu dute. Besteak beste, Alnus, Mugarik Gabe, Sustrai Erakuntzak, Iruña Gerora eta Landareko Batzordeak sortu dute txostena. «Abeltzaintza industriala ez da eredua; interes ekonomikoak eta irabaziak lehenesten ditu pertsonengan, lurraldekoengan, lehen sektorean eta ingurumenean dituen ondorioak kontuan hartu gabe», azpimarratu dute elkarteek, gaur Iruñeko Katakraken egindako aurkezpenean.

Begoña Izquierdo Hacendera elkarteko kideak adierazi duenez, Nafarroako parlamentariei «irregulartasun larrien» eta «ingurune delituen» berri eman nahi diete. Behin informazioa edukita, Nafarroako Gobernuari hiru eskaera egin dizkiote, klima larrialdiari aurre egiteko: abeltzaintza intentsiborako lizentzia berri gehiagorik ez sortzea, eta dagoeneko daudenak berrikustea; abeltzaintza estentsiboa bultzatzen duten Europako politiketan oinarritzea; horretarako, ukuilu txiki eta ertainak sustatuz; eta hondakinen lekualdatzea geldiaraztea.

Hemeretzi zigor dagoeneko

Makroetxaldeak ingurumenean «izugarrizko kalteak» eragin dituela azpimarratu duIzquierdok. Besteak beste, aipatu du Valle de Odietak enpresak hemeretzi zigor jaso dituela, eta hala ere «inpunitatez» jokatzen jarraitzen duela. Horrez gain, gehitu du hala nola Bardeako natura erreserban kalteak eragin dituela.

Horrekin batera, azaldu du makroetxaldetik datozen hondakinen lekualdatzeak eragina izan duela ondoko udalerrietako ur horniketan: «Nitratoek gora egin dute, eta Alesbesen, esate baterako, ura ez da edangarria». Arazo horrengatik kaltetuak izan diren batzuek ere hitz egin dute; Javier Fabo Alnus talde ekologistako kidea da, eta kaltetu batzuen izenean hitz egin du: «Martzilla beti egon da oso lotua urarekin, eta ikusi dugu nola jaisten zen kutsadura errekatik».

Izquierdok behien egoerari erreferentzia egin die: «Hil arte esplotatzen dituzten objektuak dira». Hala ere, deus gutxi aipatu dituzte bertan esplotatzen dituzten behiek sufritzen dituzten ondorioak; batez ere klima ondorioetan zentratu dira.

Valle de Odietak are behitegi handiago bat jarri nahi du Nafarroako Erriberatik ez oso urrun, Noviercasen (Soria, Espainia). Makroetxalde horretan 20.000 behi sartu nahi ditu kooperatibak.


Summary: «Marisaltsera bat naiz, eta ‘saltseoa’ eskaini nahi dut, kalitatezkoa». Ikasteko gose asezinak eta sare sozialekiko afizioak bultzatzen dute Astitz Larunbe proiektu berriak martxan jartzera, besteak beste. Berriki, beste bi sortu ditu: ‘Zenbait meloi, hainbat mazedonia’ saioa eta 'Xakalaka'.

«Hitz egitea, barre egitea eta ikastea; bizitzan, hiru gauza horiek ditut maiteen». Bistan da: Iruñe Astitz Larunbek (Barañain, Nafarroa, 1991) ez du burua gehiegi nekatu beharrik gehien gustuko dituenak zerrendatzeko. Ikasketaz kazetari izanik ere, sare sozialen munduan murgildua da aspaldi, Arkkuso izenpean, eta hainbat proiektu jarri ditu martxan. Gaur egun, pasioz bizi da streaming artean, ongi baitaki komunitate bat duela pantailaz bestalde. Bi estreinaldi izan berri ditu Astitz Larunbek: Zenbat meloi, hainbat mazedonia saioa hasi du Twitch sare sozialean, eta Xakalaka proiektua abiatu du zenbait euskarritarako.

Buru-belarri ari zara Twitchen. Zer aukera ematen du plataforma horrek?

Azken batean, zuzenekoak egiteko plataforma bat da. Egongo da jendea pentsatuko duena: «Youtuben ere egin daitezke zuzenekoak». Bai, egia da, baina Twitch soilik hori egiteko da, eta baditu askoz interakzio handiagoa bermatzeko elementu batzuk; txata, adibidez. Hain zuzen, txatak asko baldintzatu dezake zure zuzenekoa, eta hori ez da gertatzen Youtuben.

Zuzenean aritzeak bizitu egiten du ikusleekiko harremana?

Guztiz, eta, gainera, uste dut harremana gertukoago ere egiten duela. Oso polita da. Iruditzen zait beste sare sozial batzuetan nire eta nire komunitatearen artean dagoen pantaila lodiagoa dela, ez dutelako zuzenekoek dakarten hartu-emana. Ez ditut ikusten besteen aurpegiak, baina haiek nirea bai, eta edozer jartzen ahal didate txatean. Idazten didaten mezu horrek eragiten ahal dit barrea edo beste edozer, eta nik disimulatu beharko dut, edo ez.

Zer behar du twitchlari batek?

Dena kontrolpean izan behar duten horietakoa bazara, konplikatua izan daiteke. Ni horrelakoa nintzen, eta hau erronka bat izan da. Ikasketa prozesu bat ari da izaten, eta pozik nabil horretan.

'Zenbat meloi, hainbat mazedoni'a saioa hasi duzu Unai Guenagarekin batera. Oraingoz, ongi?

Oso pozik gaude, eta, egia esan, biok oso urduri geunden; Unai, aurretik zuzenekoak egin gabea zelako, eta ni, berriz, apustu handia zelako.

Zein da saioaren asmoa?

Izenak pista handi bat ematen du: meloiak irekiko ditugu. Halere, elkarrizketa honen irakurleek ez dezatela pentsa benetako meloiak ireki eta jango ditugula. Honen aurretik Twitchen egindako Lasai-lasai saioan otu zitzaigun ideia. Ohartu ginen, inguruari gure millennial ikuspegitik begiratuta, gai askori buruz ez dela hitz egiten, edo behintzat ez sakontasunez. Adibidez, aurreko batean ligatzeaz hitz egin genuen. Badirudi tabua dela esatea ez duzula ligatzen, edo ez dakizula nola ligatu. Naturaltasunez hitz egin nahi dugu gauza horietaz ere. Ni marisaltsera bat naiz, eta saltseoa eskaini nahi dut, kalitatezkoa.

Gai horiek lantzerakoan, zure buruari egiten diozu aipamena, batzuetan. Zurearen gisako lan batek ezinbestean dakar alde profesionala alde pertsonalarekin nahastea?

Bakoitzak bere muga jartzen du. Berdin da Twitchen edo beste edozein sare sozialetan, zuk zer eskaini nahi duzun da kontua. Community manager gisa ariko banaiz, jakina, horrelakoek ez lukete lekurik; hau bezalakoetan, agian bai. Aspaldi hausnartu nuen honi buruz, eta erabaki nuen ni naizen bezalakoa agertzea. Ni nahiko gardena naiz, eta, beraz, baita nire edukia ere.

Euskara hutsean sortzen duzu. Zenbat zabiltzate horrela?

3.000 Twitz kanpaina martxan jarri genuenetik gero eta gehiago gara, gutxika-gutxika. Egia da gehienak bideo jokotan ibiltzen direla, baina, bestalde, badaude bestelakoetan aritzen diren eta oso komunikatzaile onak diren streamer-ak ere.

'3.000 Twitz' kanpaina aipatu duzu. Zer bide egin du?

Euskara Twitcheko zuzenekoak egiteko hizkuntza ofizial izatea nahi genuen. Horrela jasoa ez dagoenez, euskaraz sortzen dugunok ikusezin bihurtzen gara, eta, bestalde, jendeak ez du erraztasunik gure edukiak bilatzeko. Horrek zera dakar: gure ikusle kopurua askoz txikiagoa izatea, eta, kontrara, jakin badakigu euskaldun asko dagoela plataforman. Kanpainaren helburua zen aldeko 3.000 boto lortzea.

Lortu zenuten?

Bai, orain 4.200 boto baino gehiago ditugu, baina, halere, Twitchek ez digu ezer esan. Guk ez bezala, katalanek 2.905 botorekin lortu zuten ofizialtasuna Twitchen. Gertatzen ari zaiguna pena bat da; izan ere, behin aditu nuen bezala: hemendik hamar urtera sarean ez dauden hizkuntzak galbidean izango dira. Horregatik da hain garrantzitsua euskarazkoen alde egitea, eta, hein batean, hautu politiko bat dela ere iruditzen zait.

'Xakalaka' izeneko proiektua sortu berri duzu. Zer da, zehazki?

Oraingoz, Iruñerrian egin daitezkeen gauzen proposamenak biltzeko asmoa duen proiektu bat da, baina agenda bat baino askoz gehiago izan nahi du. Bilbon ikasketak bukatuta, etxera itzuli nintzen, eta ohartu nintzen oker nengoela gauza batean: uste nuen Iruñean ez zegoela egiteko gauza askorik, eta ez da egia. Hori elkartu zitzaidan zerbait sortzeko nahiarekin, eta, hara, bonbilla piztu zitzaidan. Agenda huts bat izatea baino gehiago, helburua da Iruñerriko gazteon topagune izatea, gazteok sortua eta gazteak dituena protagonista. Webgunea hilabetearen bukaeran jarriko da martxan. Xakalaka.es izanen du izena, eta han ikusiko dira bestelako edukiak.

Aurreiritziak daude sare sozialetan lan egiten duzuenei buruz?

Esango nuke baietz. Ez da ikusten atzean dagoen lan guztia. Gainera, agerikoa da oraindik ez dela nahikorik inbertitu euskarazko sortzaileak babesteko.


Norbanakoak enpresen tokian

Summary: Norbanakoak enpresen tokian. Enpresa handiak daude, gaur egun, energia ereduaren erdigunean, eta sistemak haiei egiten die mesede, argindarraren prezioaren inguruko gorabeherek agerian utzi dutenez. Badira errealitate hori aldatu nahi duten proiektuak Nafarroan; jendearen esku egonen den eredu baten alde ari dira.

Argindarraren prezioarekin gertatu denak aztoratu egin ditu herritarrak azken hilabeteotan. Gorako bidean, goia jo du udako asteotan, eta agerian gelditu da atzean dagoen errealitatea: egungo energia eredua enpresa handien esku dago, eta haiei egiten die mesede prezioen kontrolik gabeko igoerari bide eman dion sistemak. Endesak, Iberdrolak eta Naturgyk, adibidez, 6.000 milioi euro baino gehiago irabazten dituzte urtean.

Enpresa handien ereduaren ordez, badira bertzelako alternatibak: enpresen tokian pertsonak jarri nahi dituen bertzelako eredu bat, sistemak herritarrei —eta, aldi berean, planetari— mesede egin diezaien.

Espainiako Gobernuak energiaren sektorea liberalizatzeko prozesu bat hasi zuen 1997an; ondorioz, 2009tik, argindarra saltzen duten ehun enpresa baino gehiago daude Espainiako Estatuan. Merkatu librean ari direnek kontratuan zehazten dute bezeroari zer prezio eskaintzen dioten; araututako merkatuan, berriz, egunero zehazten da prezioa, ekoizleen eta saltzaileen artean.

Araututako merkatu horretan gertatzen ari da azken hilabeteotako prezioen gorakada, hain zuzen. Merkatu horretan gertatzen denak, halere, bertzean ere badu eragina; bai eta Energia Gararen gisako irabazi-asmorik gabeko kooperatiba baten jardueran ere —Goiener eta Emasp ere badaude Nafarroan—.

Som Energia kooperatibaren Nafarroako taldea da Energia Gara, eta hamar urteko bidea egin du jada, pertsonak erdigunean jarriko dituen eredu jasangarri baten alde; ia 1.600 bazkide eta ia 2.800 kontratu ditu Nafarroan.

“Maiatzean egin genuen prezioa zehazteko batzar nagusia. Aurretik erositako energiari esker, irailera arte ez dugu beharrik izan merkatura joateko; merkatuaren egungo egoerak eragin du gure prezioak eguneratu beharra”, azaldu du Energia Gara taldeko kide Borja Barredok.

Merkatura joateak erran nahi du egungo energia ereduan nagusi diren ekoizle handiengana jo beharra. “Gu ere bagara energia sortzaile, gure proiektu propioen eta sustatzen ditugunen bidez”, zehaztu du Barredok. Ekoizten duten hori, halere, behar dutenaren %5 inguru baino ez da, oraingoz. Bezeroek kontsumitzen duten energia guztia berdea izatea bermatzen dute.

Energia ekoizteko egungo eredu nagusiak zerikusi handia du prezioaren gorakadarekin, hain zuzen, enpresa handiak eta ekoizpen zentro handiak direlako nagusi ekoizleen artean. Enpresa horien eragina nabaria da, gainera, energia herritarren etxebizitzetara ailegatu bitarteko urrats guztietan. Nafarroan agerikoa da hori: ekoizle nagusien artean dagoen Iberdrola da herrialdeko energia banatzaile nagusia, bai eta energia saltzailea ere.

‘Zikinak’ dira garestienak

Ekoizten den energia guztia Espainiako Sare Elektrikoak kudeatutako goi tentsioko lineetan sartzen da. Enpresa pribatu bat da hori, gaur egun. 1985ean sortu zuten orduko enpresa elektriko publikoek eta pribatu batzuek. Kapital publikoak behera egin du geroztik, baina Espainiako Estatuaren esku da, oraindik ere, kapitalaren %20.

Energia mota guztiek egiten dute bide bera: berdin eguzkiaren, uraren edo haizearen bidez ekoitzitako energia berriztagarriek, zentral nuklearrek edo ziklo konbinatuko zentralek ekoitzitakoak. Hain zuzen, azken horietan erabilitako gasak eragin du argindarraren prezioak gora egitea, neurri handi batean.

Gero eta baliabide eskasago bat da, eta gero eta garestiago saltzen dute gas hori dutenek. Energia zikinek, gainera, kopuru bat ordaindu behar dute eragiten dituzten CO2 isurketengatik. Beraz, energia mota horiek dira garestienak, eta, aldi berean, horiek zehazten dute Espainiako Sare Elektrikoak kudeatutako energia garraiatzeko sistemara sartzen diren energia mota guztien prezioa.

Espainiako Sare Elektrikoak goi tentsioan garraiatzen du energia, baina, kontsumitzeko, erdi edo behe tentsio bilakatu behar da. Hori da banatzaileen zeregina. Legez zehaztuta dago prozesuaren zati hori noren esku dagoen. Nafarroan, salbuespen batzuk bazter utzita, Iberdrola da banatzaile nagusia. “Logikotzat jo dezakegu etxera kable bakarra ailegatzea, bost izan beharrean; baina ez da hain logikoa enpresa pribatu bat izatea kable bakar horren jabe”, azaldu du Borja Barredok.

Autokontsumoa da jarraitu beharreko bidea, hain zuzen, Energia Garako kideen ustez. Nork berea ekoiztea, eta kontsumitzeko gunetik ahalik eta hurbilen, norbanakoen eta haien artean osatutako energia komunitateen esku egon dadin ardura. “Gutxiago kontsumitzea da egin beharreko lehen urratsa; autokontsumoa bigarrena”. Berriztagarrien alde eginez, betiere. Ez, ordea, nolanahi. Izan ere, eguzki eta haize parke handiak egiteko proiektuak ugaritu egin dira, eta eztabaida piztu da halakoek ingurumenean eragin dezaketen kalteari buruz. “Enpresa handiak eguzki plakak eta haize errotak jartzen ari dira erregai fosilak zeuden tokian, dirua irabazten jarraitzeko”, erran du Barredok. “Eredua da, baina, aldatu behar dena”.

Garesko Udalak talde bat sustatu du autokontsumo kolektiborako

Energia berriztagarriak oinarri dituzten proiektu txikiak sortzen ari dira Nafarroan, enpresa handiek zuzentzen duten egungo ereduari aurre egiteko. Autokontsumoa dute oinarri: tokian sortzea, eta tokian kontsumitzea. Urruzko Udalarena da gisa horretako egitasmoetako bat. Erakunde horren bide bera egin dute bertze zenbaitek ere, eta tokian tokiko autokontsumoa bultzatzeko komunitateak sortu dituzte.

Garesen, adibidez, aspaldi hasi ziren urratsak egiten. 2014an, inkesta bat egin zuten herritarren artean, eta ondorioztatu zuten bazela energiaren esparruan bide propio bat egiteko aukera. 2015ean, martxan jarri ziren: eguzki plaken bidez udalaren autokontsumorako egitasmo bat jarri zuten martxan. “Helburutzat hartu dugu udalak bere burua hornitzea; utopikotzat jo dute zenbaitek asmo hori; gure ustez, ordea, orain arte bezala jarrai dezakegula pentsatzea da benetako utopia”, erran du Garesko Udaleko alkate Oihan Mendok.

Frontoi estalia baliatu du Garesko Udalak behar dituen eguzki plakak jartzeko; herritarren esku ere utzi ditu bertze zenbait, haiekin batera sustatutako energia komunitatea hornitzeko asmoz. “Donejakue bidean gara, eta gure etxeetako teilatuetan ezin dugu jarri eguzki plakarik”, azaldu du. Mendok garbi erran du “zaila” izan dela eguzki plaken azpiegiturak behar zituen baimen guztiak lortzea.

Garesko Udalak badu energia sortzeko bertze asmorik: zentral hidroelektriko zaharra lehengoratu nahi du horretarako. Ez dute ahaztu nahi xedea zein den: “Herritarrak ahalduntzea, ekoizpen gune txikiak oinarritzat dauzkan eredu jasangarri baten alde egin dezaten”. Energia “lehen mailako behar bat” dela gogoratu du.

Izaba, energia sortu, banatu eta saltzen duen Pirinioetako herria

Euskal Herrian aitzindari izan da Izabako Udala, Ezka Ibaia enpresaren bidez energia sortu, banatu eta saltzen duen lehenengo udala baita. «Bakarrenetakoa», zehaztu du Izabako zinegotzi Aitor Perezek. Ezka ibaiaren ura baliatzen du udalak energia sortzeko. «Udan emaria ez da nahikoa, eta, ondorioz, energia erosi egin behar dugu».

1960ko hamarkadakoa da Izabako zentral hidroelektrikoa. Udala da haren jabe, eta udalarena da, halaber, Pirinioetako herriko linea elektrikoa. Banaketaren esparruan Iberdrolak duen nagusitasunari ihes egiten dion salbuespen bakarrenetakoa da Izabakoa, Electra Valdizarberekin batera, bertzeak bertze.

Sortzeko eta banatzeko gaitasuna izanda, energia saltzeko urratsa izan da Izabako Udalak egindako azkena. «Duela hiru urte egin genuen urrats hori, herritarrentzat garrantzitsua delako. Eskura ditugun natura baliabideak erabiltzen ditugu energia sortu eta diru iturri bat lortzeko. Gurearen gisako herri txikietan, baliabideak beti dira eskasak, eta halako aukerak altxor bat dira».

Perezek nabarmendu du herrira itzultzen dela energia salduz lortutakoa. Egun, 520 bezero dituzte. Herrian sustatzeko, gainera, badute energiarekin lotutako bertze egitasmorik. «Frontoia erabili nahiko genuke eguzki plaken bidezko energia lortzeko, eta energia komunitate bat abiatze- ko». Asmo hori gauzatzea «zaila» dela onartu du Perezek, halere, eta erantsi du «poliki» izanda ere aurrera eginen dutela «autokontsumoa» helburu duen eredu baten alde. Oraingoz, Energiaren Gela sortzeko bidean da Izabako Udala, Aste Zurian ibarrera eskiatzera joaten diren haur eta nerabeen artean energiaren gaia jorratzeko, bertzeak bertze.


Summary: Apaepeka hizkera mintzo dutenak bilatzen ditu Iker-ek. Sekretuzko hizkera euskal buhameei lotu zaie luzaz. Hizkera hori oraino mintzo duten euskaldunak bilatzen ditu Iker Baionako hizkuntzalaritza zentroak, biltzeko eta aztertzeko.

Zer da apaepeka mintzaira? Euskaldun batzuek baliatu izan duten sekretuzko hizkera bat, besteek ez zezaten konpreni. Printzipioa, alta, sinplea da: solas batean silaba bakoitzaren ondotik ‘p’ kontsonantea sartuz, eta ondotik aitzineko bokala kopiatuz egiten da. Adibidez, begi = be.pe.gi.pi, eta egun on = e.pe.gu.pun.o.pon erranez. Iker Baionako hizkuntalaritza zentroko Irantzu Epelde eta Beñat Oihartzabal hizkuntzalariek apaepeka hizkera aztertu nahi dute, eta deia zabaldu dute oraino erabiltzen duten hiztunei, haien grabatzeko.

Jean Barbier apez eta idazleak (Donibane Garazi, 1875 – Senpere, 1931) aipatu zuen apaepeka hizkera XX. mendearen hastapenean, Antxitxarburuko buhamiak izeneko testuan. Anitzek uste izan dute buhame euskaldunek baliatzen zuten hizkera zela. Bizkitartean, Barbierrek berak bere testuan aitortzen du haurretik etxe batzuetan jostetarako baliatzen zen moldea zela. Sekretuzko mintzairen alorrean sartzen da apaepeka eta mundu guzian ezagunak dira molde bateko edo bestekoak.

Barbierrek Garazi aldeko Donazaharre Antxitxarburukoa aipu du, baina Euskal Herrian beste leku frankotan erabili dela erran daiteke. Beñat Oihartzabal ikerlari emerituak aipatu ditu ezagunak zaizkien lekukotasunak: “Azkuek ere [Resurreccion Maria Azkue, 1864-1951, Bizkaia] gerla aitzinean aipatu zuen Zuberoan —Ainharben—, eta Hegoaldean ere erdaraz erabiltzen zela. Literaturako testuetan, Itxaro Bordak nobela batean, eta Jon Casenavek eta Mattin Larzabalek elkarrekin egin idazlan batean, hizkera horren iduriko mintzamoldeak erabili zituzten. Geroztik, Pagolan eta Lekeition [Bizkaia] bildu dira lekukotasunak, eta jakin dugu Zuberoako aldean, Altzaiko alderdian, egun ere erabiltzen dela”. Halako hiztunen bila dabiltza, beraz Iker zentrokoak. “Haatik, munta handia du ikerketan parte hartzeko hizkeraren ‘naturalki’ jakiteak eta erabiltzeak, haur denboran edo gaztaroan ikasia eta geroztik osoki galdu gabe atxikia izanik”, azaldu du Oihartzabalek.

Aztergaia, azterbide

Euskalaritzaren garapen unibertsitarioak zenbait hamarkada izanagatik, aski berria da, eta ohargarri da sekretuzko mintzairak ez dituela funski landu orain arte. Oihartzabalek dioenez, hauek izaten ahal dira arrazoiak: “alde batetik, buhameen hizkera bat zatekeela jakiteak ez duke lagundu. Alabaina, azkenean bazterreko gutiengo gutietsi baten kontua izanik, eta luzaz euskal ikasketak berak ere alderdi anitzetarik lan beharretan, ez da harritzekoa XIX eta XX. mendeetako euskalaritzaren lehen haitadetan lehentasunezko gaitzat ez edukitzea”.

Baina ez da bakarrik Euskal Herrian hala izan, mundu mailako hizkuntzalaritzan ere franko berria baita horien azterketa. “1960 eta 1970eko hamarkadetan, bereziki ugaltzen hasi ziren haiei buruzko deskripzio lanak. Gainera, urruneko lurraldeetan kausiturik orduan, Afrikan, Asian, Ozeanian, eta horrelako lehorretan”. Gehiago dena, anitzetan, antropologian edota soziolinguistikan aztertu dira, ez hizkuntzalaritzan; “beharrezko zen oinarri teorikoa ere eskas zen”, dio Oihartzabalek.

Teoriek aitzina egin dute. Lehen, “gramatika sortzailea, aitzineko hamarkadetako tradizioari jarraikiz, fonemetan oinarritzen zen bereziki”, erran du Oihartzabalek, “silabei, eta horien barneko osagaiei leku handirik egin gabe. Sekretuzko hizkera anitz, hain zuzen, unitate horiek baliaturik itxuratzen baitira, frantsesezko verlan delakoa bezala”.

Hain zuzen ere, euskararen egituraren beraren barnatzeko aztergai arras interesgarria da apaepeka. Partikularki, silaben egitura nolakoa den zulatzeko. “Euskararen fonologian izan dezakeen interesagatik egiten da ikerketa. Euskarak hitzen silabetan zatitzeko segitzen dituen arauez, bereziki bokalen artean kontsonante multzoak izaten direlarik. Nola zatitzen dugu, ‘hastapen’ hitza? ha.sta. pen ala has.ta.pen ? Molde batean ala bertzean eginik, zer arauri jarraikiz egiten dugu horrela? Nola bateratzen da euskararen fonologia sisteman?”.

Ikerketak balioko du hizkera begiratzeko berantegi izan aitzin. Bi ikertzaileek “hizkera hori osoki eihartu eta desagertu gabe bildu” nahi lukete, eta ikertu. Helbide elektroniko hau zabaldu dute apaepeka mintzo direnak haiekin harremanetan jartzeko: haizpuruaheraitze@yahoo.com.

Euskal kreolera bat

Sekretuzko mintzairen euskal iturri honek beste ikerketa bat utz dezake bidean: Jean Barbierrek aipatzen zituen Aintxitxarburuko euskaldunek XX. mendearen hatsarre arte mintzo zuten euskara-erromintxela kreolera.

Nolakoa zitekeen aipatu du Oihartzabalek: “Hiztegia hizkuntza batekoa, kasu honetan erromintxelezkoa; eta gramatika, berriz, morfologia funtzionala bereziki, euskarazkoa. Horregatik, basque-romani deitu izan dute, hala nola, bestalde, anglo-romani ere bai baita, baita scandoro-romani ere —norvegierarekin—”. Barbierrek, esaldi oso bat jarri zuen bere testuan kreolera horren lekuko: “Xaua, goli keau-zak, mol buterrago ajinen duk“; gaurko euskarara ekarriz: “haurra, kanta-zak, arno gehiago ukanen duk“. Lexikoa erromintxelezkoa dela ikus daiteke (goli = kantu; buter = arno), baina aditz joskera euskarazkoa. “Perpaus laburra da, baina ikusten ahal dugu aditz laguntzaileak euskaraz direla: zak, duk, eta ajinen, ‘ukan’ aditzeko aspektu marka, gure euskaran bezala: -en. Konparazioa ere euskarazkoa bezalakoa da: -ago atzizkia baliatzen da (buterr-ago)”.


Summary: «Munduak jakin dezala zer-nola hil zituzten. Aitortu dezatela». Servini epailearen aurrean deklaratu zuen Kaltzadak, frankistek aita hil ziotelako. 50 urtez itxaron behar izan zuten aita eta fusilatutako herrikideak ekitaldi publiko batean oroitzeko. Alabak berak ere torturak pairatu zituen, eta kartzelan egon zen.

Aurten ere, abuztuaren 5ero legez, Doroteo Kaltzada eta harekin batera Busturian 1936ko gerran fusilatutako herritarrak omendu dituzte herrian. Elisa Kaltzada Ugalde (Busturia, 1929) Doroteoren alaba eta haren sendia fusilatu haien alargunek ere aitortza publikoa behar dutela aldarrikatzen ari dira azkenaldian. Elisak Euskal Herriko historia garaikidea iruten duten bizipen ugariz jositako kontakizuna egin du. Hala ere, sarri ohikoegia den bezala, bizitakoei eta egindako ekarpenei garrantzi handiegirik eman gabe. Diktadura bukatu osteko Busturiko lehen udal gobernuko zinegotzi izan zen. Eta heldua zela alfabetatu zen euskaraz. Nagore Zobaran Kaltzada alabak lagundu dio berak aipagarritzat jotzen ez dituen bizipen eta ekarpenak azaleratzen, Kaltzada jaio zen Etxebarri-Atze baserrian.

Haurtzaro errazik ez zenuen izango. Ba al duzu garai hartako oroitzapen politik?

Bai. Moja eskolan ibili nintzen. Umetan, ondo. Eskolara joaten ginen, jolastu, eta beste kezkarik ez genuen izaten. Apur bat kontzientzia hartzen hasi nintzen Gernikako bonbardaketa izan zenean. Egun hartan, gure etxe aurretik pasatzen ziren hegazkinak, binan-binan. Gure aita ortua lantzen ari zen, eta amak esan zidan aitari etortzeko esateko, zerbait gertatzen ari zela eta.

Ez zebilen oker.

Gauez Gernikan su izugarriak zeudela ikusten zen gure balkoitik, sua berton balego legez. Bonben sua zen, garra. [1937ko apirilaren] 26a zen, eta 29an sartu ziren [tropa frankistak]. Gure aitak eta beste batzuek etxetik ihes egin zuten. Gudari batzuk etorri ziren gurera, eta esan ziguten Kanalatik tiroka ari zirela argia zegoen etxe guztietara eta etxetik atera behar genuela. Gaua etxetik kanpo pasatu genuen. Goizean tropa frankistak sartu ziren.

8 urte zenituela hil zizuten aita.

8 urte betetzear nituela gertatu zen. Lehengusina baten etxera joana zen aita, Deriora. Gero, gure aita eta beste bi etorri egin ziren, eurek ezer ez zutelako egin eta pentsatuta ezer ezin zitzaiela gertatu. Udaletxera joan ziren zinegotzi moduan aurkeztera, baina esan zieten udala abandonatu zutela eta ez zutela zeresanik han. Besteek ihes egin zuten, baina gureek ez zuten ezer txarrik espero, eta herrira itzuli ziren.

Uste hori ez zen bete.

Ez. San Pedro egunean, Andres Zearreta eta biak goizeko bederatzietako mezatik atera zirenean, Busturiko 17 urteko mutil bi eta guardia zibilen bikote bat zain zituzten, elizpean. Mutil haiek esan behar zuten Zearreta eta gure aita nortzuk ziren. Bermeoko batzokian kuartela zuten jarria. Hara eraman zituzten gure aita eta Zearreta, eta beste atxilotu guztiak ere geroago eraman zituzten hara. Han pasatu zuten gau bat. Kamioi batean eraman zituzten gero Larrinagako kartzelara.

Haien berri izan zenuten etxean?

Bai, gutunak idatzi zizkieten emazteei, azalduz egoera txarto ikusten zutela han, eta ea gizon onik aurkituko ote zuten euren erantzule egingo zenik, euren alde egiteko, eta ea horrela askatzeko aukera zuten. Norbaiten bila ibili ziren, baina inor ez zen joan. Eta han geratu ziren. Epaiketa sumarisimoa egin zieten, eta, eguna iritsi zenean, abuztuaren 5ean, goizeko bostetan, fusilatu egin zituzten. Derioko familiak jakinarazi zigun fusilatu zituztela, eta non lurperatu zituzten.

Zer leporatzen zioten aitari?

Denen kontrako akusazioak berdinak ziren. Danborenea Castroviejo militarra zegoen Bermeoko kuartelean. Zuzendaritza batzorde bat izendatu zuten, eta Castroviejok izendatu zituen [Busturiko] zinegotzi berriak. Dario Gomez izendatu zuten alkate. Hark sinatu zituen paper guztiak. Eta beste salatzaile batek ere sinatu behar zuen. Guk badakigu nor izan zen gure salatzailea, agiria badaukagu eta. Hil zituztenean ez ziguten utzi elizkizunik egiten.

Nor zen Doroteo Kaltzada?

Gure aitak denbora gutxi egin zuen Busturian. Sindikatu abertzaleko kidea izan zen, eta EAJko zinegotzia.

Oraindik gaur egun frankistek egindako akusazio haien errudun moduan agertzen da zuen aita.

Bai. Ez dute aitorpenik egiten. Guk egiten ditugu, baina…

Urteak pasatu behar izan ziren zuen aita eta hil zituzten beste bostak ekitaldi publiko batean gogoratu arte.

50 urte. 50 urtera artean, gure lorak eta besterik ez. 50. urteurrenean Joseba Agirreazkuenaga historialariak azalarazi zuen informazioa. Monumentua egitea lortu zuten. Udalak egin zuen 50. urteurrenean. Hura izan zen egin zen lehen ospakizun publikoa.

Gizonak fusilatu zituzten, baina haien emazteek ere ez zuten bizimodu erraza izango. Zuen amak gorriak ikusiko zituen.

Lagundu egiten zioten. Goierri auzoko guztiek azpigarriak ekartzen zizkioten gurdian. Gainera, amak jarraitu egin zuen zituen lau behi eta hiru txahalekin.

Haren kontrako mendekurik hartu al zuten?

Bai, isuna ezarri zieten alargun guztiei: 40.000 pezetakoa. Garia ere kendu egiten ziguten. Artoarekin taloa egin eta hura jaten genuen esnearekin, goiz, eguerdi, arratsalde eta gauez. Goserik ez genuen pasatu. Baserriko lan guztiak aurrera eraman zituen amak berak bakarrik.

Justizia eskatu izan duzu zuk. Zer beharko zenuke justizia egiteko?

Argitzea zer gertatu zen, eta zelan izan zen. Munduak jakin dezala zer-nola hil zituzten. Aitortu dezatela zer gertatu zen.

Argentinatik etorri behar izan zuen epaile batek frankismoaren biktimei deklarazioa hartzera. Zuek pauso handi moduan ikusi zenuten epaile baten aurrean kontatu ahal izatea gertatutakoa?

Bai, gauza handia izan zen, hunkigarria. Bi epaileren aurrean egin genuen, gainera: Gernikako epailea, idazkaria eta [Maria] Servini bera.

Maria Serviniren aurrean deklaratzeak itxaropena piztu zizuen. Bete al da Julen Kaltzada nebak eta biok espero zenutena?

Ez. Zerbait egitekoa zen, baina han geratu zen dena. Oraindik ez du bukatu; deklarazioak hartzen ari da. Atera nintzenean, pozik nengoen, behintzat norbaitek entzun gintuelako. Boterea duela eta zerbait egin zezakeela zirudien pertsona bati kontatzea gauza handia zen. Deklarazioa eman osteko egunetan, gaixotu ere egin nintzen.

Umetan, aitaren atxiloketa eta hilketa, eta handik urte batzuetara, Julen neba atxilotu eta Burgosko prozesuan auzipetu zuten. Zer-nola bizi izan zenuten egoera hura etxean?

Oso txarto. Julenengatik ez, haren aurka ez zegoelako heriotza zigorrik. Buelta asko egin genituen. Tentsio handiko garaiak izan ziren. Erromara ere joan ginen hamazazpi senide. Pentsatu genuen aita santuak hartuko gintuela eta munduaren aurrean zabaldu ahalko genuela egoeraren berri. Joan ginen eskatzera epaiketa ateak zabalik izan zedin, baina gure ordezkaritzak ez zuen lortu aita santuak hartzerik. Gero, [Pedro] Arrupe jesuiten buruak agindu zigun aita santuarentzat eraman genuen gutuna emango ziola. Espainian prozesu hau itxita egin nahi zuten, inor ez enteratzeko. Hara joan ginen emakumeok salatu nahi genuen torturak egon zirela, abadeak ere torturatu zituztela, epaiketa ateak itxita egin nahi zutela, eta horretarako apaizak auzipetuta zeudela baliatzen zutela. Erroman mugimendu handia sortu zen. Kazetariak enteratu ziren. Epaiketa ateak zabalik egin zuen azkenean Francok.

1976an atera zen espetxetik Julen. 1975ean, ordea, zuri tokatu zitzaizun. Salbuespen egoera ezarrita zegoen, eta atxilotu egin zintuzten.

Gure etxeak orbana zuen; zerbait gertatzen zen guztietan, hona etortzen ziren guardia zibilak. Gotzon [Goieaskoetxea] atxilotuta egon zen nire aurretik. Pentsa ezazu zer-nola tratatu zuten, leihotik bota baitzun bere burua. Blanca [Salegi] eta Iñaki [Garai] Gernikan hil zituzten garaia zen. Bateren batek ihes egin zuen, eta aztoratuta zebiltzan haren bila.

Zer-nolakoa izan zen zure atxiloaldia?

Gernikara eraman ninduten, eta eskailerara lotuta utzi ninduten, eskuburdinez. Gau hartan eraman ninduten kuartelaren beheko aldera. Kamantza batzuk zeuden. Lotu zizkidaten eskumuturrak ohearen burdinetara, belauniko jarri, eta oin azpietan jotzen zidaten, gogor. Mugitzen saiatzen nintzen, baina hanka, izter eta denetan jotzen zidaten, gogor. Zelan! Gero, behegainean utzi ninduten. Gazte guztiak atxilotu zituzten. Gauero bila joaten ziren etxeetara, eta ez zuten aurkitzen inor. Neska gazteak, andre ezkonduak, pila bat egon ginen Basauriko kartzelan.

Zenbat denbora egin zenuen kartzelan?

Hilabete egin nuen kartzelan, eta bermepean atera nintzen. Franco hil zen, eta amnistiarekin bermea bueltatu zidaten. Mariangeles koinata joan zen fidantza ordaintzera, Madrilera. Azaroaren 20a zen. Gauez egin zuen bidaia, jakin gabe Franco hiltzear zegoela. Ordaindu, eta egun horretan atera nintzen Basauritik, arratsaldean. Epaiketaren zain atera nintzen. Gero, amnistiarekin, libre geratu nintzen.

Handik aurrera ere ez zineten trankil geratu, ordea.

Egin-en auzia ere tokatu zitzaigun. Orduan ere berriro etorri ziren Julenen bila. Eta lehenago Doroteoren [bere semea] bila ere etorri ziren. Eraman zuten. Lau lagun atxilotu zituzten. Indautxura [Bilbo] eraman zituen Espainiako Poliziak. Senideak egunero joaten ginen komisariara, arropa garbiak eramatera, ikusteko zikinak zer-nola ateratzen zituzten. Ekin eta ekin ibili ginen. Alferrik. Horietako bisita batean, Doroteo autoan zeramatela ikusi genuen. Atzetik joan nintzen, ea nora zihoazen. Errigoitira eraman zuten. Atzetik jarraitu nien. Gelditu egin ziren iritsi orduko, eta galdetu zidaten ea zergatik nihoan atzetik. “Nire semea daramazuelako”, esan nien, “eta jakin egin behar dudalako nora zoazten”. “Sakan batean behera botako dugula uste al duzu, ala?”, erantzun zidaten. “Ez dakit”, nik. Azkenean arropa garbiak hartu zizkiguten, eta, beraz, jakin genuen Madrilera eramango zituztela. Julen eta biok joan ginen Madrilera. Aske geratu ziren, baina tortura latzak pairatu zituzten.

Urte batzuetara, Egin itxi eta Julen neba atxilotu zuten berriro.

Egin itxi zutenean, Julen atxilotzera etorri ziren. Polizia etxe guztia miatzen ari zen. Julenek kartzelatik idatzi zizkidan gutun guztiak gordeak nituen. Aurkitu zituzten. Nire gutunak zirela esaten nien, baina berdin zitzaien. 111 gutun eraman zizkidaten. Han gelditu ziren. Baltasar Garzonek izango ditu gordeak. Azken logelan aurkitu zuten Julen, jantzita. Esan zigun ez ernegatzeko. Nire senarrari bihotzeko modukoak eman zion. Julen Bilbora eraman zuten, hango egoitzako giltza zuelako. Ordukoan ni ez nintzen joan Madrilera. Prozesio asko egin dugu guk.

Euskararen aldeko lanari ere oso lotuta egon da zuen familia. Zuk ere izan al duzu euskararen aldeko grina hori?

Bai, AEK baino askoz lehenagotik ere bai. Hirugarren adineko elkarteko batzordekidea izan naiz, eta utzi egingo dudala esateko gutuna idatzi behar diet. Esan behar diet penaz esaten diedala agur, ez dudalako lortu elkarteak euskaraz egiterik. Denak dira erdaldunak, eta ez dut lortu elkartea euskalduntzerik. Euskaraz idazten nituen gutunak udaletxera eta bestelakoetara. Baina batzar guztiak erdaraz egin izan ditugu. Euskara eskolak ere jaso nituen heldua nintzela. Eskolan irakurtzen eta idazten ikasi nuen nik, gazteleraz. Lehenengo euskarazko ikastaroa egin genuen Busturian, Elorrieta anaiekin, Andoni eta Juan Felixekin. Alfabetatzeko ikastaroak eman zizkiguten. Denetan apuntatzen nintzen. Hirugarren adineko elkartea egin genuenean, euskara ikasteko ikastaroa antolatu genuen. Eta gero Hitza-k ere lagundu digu asko. Euskara praktikatzera zetozenak ere hartzen genituen etxean.

Zinegotzi ere izan zinen.

Demokraziako lehen zinegotzietako bat izan nintzen, Busturian. Guk osatu genuen lehenengo udal hura. Altamirako eskolan obra handia egin genuen. Baina ospitalea izan zen eraikina ere bota genuen. Zer pena ni udalean nengoela etxe hura bota beharra!

Herria egin egin behar dela uste duzu zuk?

Bai, noski. Osterantzean zer herri mota izango dugu, bada?


Betiko atseden gunea

Summary: Betiko atseden gunea. Animalientzako hilerria inauguratu berri dute Galdamesen: Gure Ametsetako Lorategia. Egitasmoaren sustatzaileek abereak jaso, hobiratu eta oroitarria jartzeko zerbitzua eskaintzen dute.

Ekainean ireki behar zuten, baina azkenean joan den asteko martitzenean inauguratu zuten Gure Ametsetako Lorategia izeneko animalientzako hilerria. Hego Euskal Herrian zabalik dagoen era horretako lehenengo kanposantua dela jakinarazi du Miguel Aguilar proiektuaren sustatzaileak. Josu Galdamesekin batera ireki du hilerria, Enkarterrin, Galdamesko Humaran auzoan.

“Naturgune izugarri polit batean dago”, azaldu du Aguilarrek, “ehunka urte dituzten haritz eta artez inguratuta”. Naturarekiko eta ingurumenarekiko lotura hori sumatzen da hilerrian barrena ibilbidea eginda ere. Maila anitzetan bereizi dute egitura, hobiak sartzeko kaleak antolatzeko. Horietako bakoitzaren sarreran, Galdamesko eta inguruko mendien izenak jarri dituzte: Humaran gaina, Eretza eta Ubieta, besteak beste.

10.000 metro koadroko eremua egokitu dute, eta etxeko 9.000 abere hobiratzeko lekua dagoela aurreikusi dute. “Abere bakoitzarentzat metro koadro bat inguru kalkulatu dugu, eta besteekin 40 zentimetroko tartea utziko diogu. Dena lurzoruaren mailan egingo dugu, Ameriketako hilerrietan egin ohi duten legez: harlauza bat jarri, hilarritxo bat, denentzako berdina, eta izenak jarrita”.

Hiltzen diren etxeko animaliak erraustea beste aukerarik ez zegoela ikusi zutenean hasi ziren Aguilar eta Galdames euren proiektuan pentsatzen. “Ideia nire bazkidearena izan zen. Bi txakur genituen. Bat hil egin zen. Landa batean hobiratu nahi genuen, baina oztopoak jarri zizkiguten. Animalia bat ezin da edozelan lurperatu. Delitu ekologikoa da. Aukera bakarra erraustea zen”. Animaliak hobiratzeko poltsa eta kutxa bereziak eskuratu dituzte, biodegradagarriak. Eta Bizkaiko Foru Aldundiak eskatu dizkien baldintza guztiak bete dituzte hobiratzeak behar bezala egin ahal izateko.

Urtebete eta erdi egin dute proiektuari buruzko ikerketa lantzen. Era horretako beste hilerri batzuk aztertu dituzte, eta datu batzuk ere eman ditu Aguilarrek: “Bilbon 100.000 maskota daude. Portugaleten, 30.000. Asko dira. Eta ez dira txakurrak eta katuak soilik. Harritu egingo ginateke jendeak etxean zer animalia dituen jakingo bagenu”. Besteak beste, Vietnamgo txerri txikiak, kakatuak, ardi txikiak, narrastiak, krokodiloak, anakondak eta pitoiak aipatu ditu.

Oraingoz, inork ez du hobiratu animaliarik Gure Ametsetako Lorategian. Hala ere, hainbat lagun joan zaizkie informazio eske. “Joan den asteburuan, nire bazkideak lauzpabost pertsonari erakutsi die. Katuak babesteko elkarte bateko emakume bat etorri zen. Hiru txakurtxo dituzten senar-emazte batzuk ere etorri ziren. Jada 11 urte dituen eta gaixorik dagoen txakurtxo bat duen bikote batek ere interesa agertu zuen. Jendea informazio eske ari da”.

Zerbitzuak

Aguilarrek adierazi du Gure Ametsetako Lorategira jotzen duten lagunek hainbat zerbitzu dauzkatela eskura: “Animalia jasotzen dugu, esaten diguten lekuan. Gorpua kontserbatzeko hozkailu bat eramaten dugu. Gorpua hona ekarri, eta, egurrezko etxetxoan, poltsa batean sartzen dugu, ostean lurreratzeko prozesua abiatzeko”. Animaliak jasotzeagatik eta hobiratzeagatik kobratzen dute. “Baita urtean 83 euroko kuota bat ere, aurreneko hiru urteetan. Horri esker, hilerria zabalik dagoen egun eta orduetan bisitak egitera etor daitezke”.

Galdameskoa abiapuntua besterik ez da. Proiektua handitzeko asmoa iragarri du Aguilarrek. “Lursail bat eskuratu dugu Gasteizen, eta nire bazkidea beste bat negoziatzen ari da Urdulizen ondoan. Urtebetean, bi horiek martxan jarrita izan nahiko genituzke. Urdulizkoa, behintzat, ahalik eta azkarren gauzatu nahi dugu”.

Biak jakitun dira gero eta etxe gehiagotan animaliak abere huts baino gehiago direla. “Familiako beste kide bat dira”. Hori dela eta, animaliak ugazaben errautsekin batera hobiratzeko aukera aztertzen ari dira. “Hasi gara galdezka, ea zer behar den. Izan ere, bateren batek galdetu digu aukera egongo litzatekeen”.


Summary: Libanok gobernu berri bat izango du, urtebeteko etenaren ostean. Najib Mikati izango da lehen ministroa. Krisi ekonomikoari aurre egitea izango da haren lehentasuna.

Urtebete baino gehiago behar izan dute Libanoko politikariek gobernu berri bat osatzeko. Michel Aoun presidenteak jakinarazi duenez, Najib Mikati lehen ministro izendatuak lortu du haren kabinetea izendatzeko akordioa. Herrialdearen egoera ekonomikoa dela medio, egoera «oso zail batean» daudela onartu du Mikatik. Hala, gobernu berriaren lehentasuna «kolapso egoerari» amaiera ematea izango da, «oparotasuna» lortzeko bidean. Lehen bilera astelehenean egingo dute.

«Gobernua Libanoren interesetan zentratuko da, eta, aberriaren interesen alde, behar denarekin arituko gara lankidetzan, Israelekin izan ezik», azaldu du Mikatik, gobernuaren osaera ofizial egin duen lege dekretua sinatu berritan. Zabaldutako informazioen arabera, Mikatiren kabinetea 24 lagunek osatuko dute; horien artean emakumezko bakar bat egongo da. Hala nola Abdullah Abu Habib izango da Atzerri ministroa, eta Bassam Mawlawik gidatuko du Barne Ministerioa.

Halere, begiradak beste alor batzuetan jarrita daude. Herrialdea krisi ekonomiko sakon bat jasaten ari da 2019tik; XIX. mende erdialdetik munduan izandako finantza krisirik handienetako bat, Munduko Bankuaren arabera. Horri aurre egiteko hautatutako politikaria Youssef Khalil da. Finantza Ministeriotik, libera libanoarrak jasaniko kolpeari —bere balioaren %90 galdu du— eta inflazio etengabeari aurre egin beharko die. Egoera horren eraginez, Libanoko biztanleen hiru laurden pobrezia mugaren azpitik bizi dira, NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera; iaz herritarren %55 ziren, eta 2019an, %28.

Khalilekin batera, Walid Fayyad eta Firass Abiad, hurrenez hurren, Energia eta Ur ministro eta Osasun ministro izendatu berriak, izango dira kabineteko kide garrantzitsuenetako batzuk. Krisi ekonomikoaren ondorioz, elektrizitate, erregai eta ur edangarri eskasia bizi du Libanok. Besteak beste, udan gasolindegietako erregaia konfiskatzeari ekin zion armadak, gasolina eta diesela herritarren artean banatzeko asmoz.

Erregai eta elektrizitate falta horren ondorio nabarmenenetako bat herrialdeko osasun sistemak jasaniko kalteak izan dira. Sendagaiak eta medikuntza materialak jasotzeko arazoez gain, elektrizitate etenek osasun zentroen lana zaildu dute, hainbat eremutan eguneko lau ordutara murriztu baita hornidura.

Gobernua osatzeko negoziazioetan arazoak eragin dituen kargua, ordea, beste bat izan da, Gizarte Gaietarako ministroarena. Izan ere, Hector Hajjarrek gidatuko duen ministerioaren bidez kudeatuko dira datozen hilabeteetan atzerritik iritsi daitezkeen laguntza ekonomikoak. Besteak beste, NBEk eta Frantziak Libanoko afera tratatzeko abuztuan antolatutako bilkuran, 313 milioi euro inguru bildu zituzten, 1,1 milioi libanoarrentzat laguntza bermatzeko.

Iazko abuztuaren 4an Beiruteko portuan izaniko leherketak gutxienez 203 hildako eragin zituen, eta 6.000 zauritu baino gehiago utzi. Ezbeharrak bat egin zuen COVID-19ak eragindako pandemiarekin eta jada presente zegoen krisi ekonomikoarekin. Hala, herritarrek jomugan jarri zuten orduko gobernua. Hassan Diab lehen ministroak eta haren kabineteak hilaren 10ean aurkeztu zuten dimisioa. Mustafa Adib izan zen gobernu berri bat osatzeko saiakera egiten lehena. Haren porrotarekin, ordea, Aoun presidentean Saac Haririren esku utzi zuen betebeharra. Hainbat hilabeteez negoziatzen aritu ostean, baina, uztailean amore eman zuen, Aoun berarekin izaniko desadostasunak medio.

Ulertu ezinaren aurrean, nazioarteko presioa nabarmena zen Libanoko politikagintzan. Hala nola Europar Kontseiluko presidente Charles Michelek «erreforma politiko eta ekonomiko sakon baten» beharra adierazi zuen Beiruteko leherketaren urteurrenean, eta Frantziako presidente Emmanuel Macronek gobernu bat osatzea «lehentasuna» dela adierazi zuen.

Hala, Mikatik lortu du egoera baretzea. Ardura hartu zuenetik, 45 behar izan ditu akordioa ixteko. Hala, Libanoko pertsonarik aberatsena hirugarrenez izango da lehen ministro; aurrez, 2005ean eta 2011n ere izan zen. Printzipioz, datorren urteko maiatzera arte iraun beharko luke agintean. Ordurako daude deituta parlamenturako bozak.


Summary: Izena ematea derrigorrezkoa izango da Kilometroak jaian parte hartzeko. Gipuzkoako ikastolen festa Ordizian, Beasainen eta Lazkaon egingo dute, urriaren 3an. Dagoeneko hango ekintzetan izena eman daiteke.

Pandemiak hala aginduta, Gipuzkoako ikastolen aldeko festa ere egokitu egin behar izan dute. Gaur eman dituzte hari buruzko xehetasunak, Ordizian (Gipuzkoa) egin duten prentsaurrekoan. Festa Ordizian bertan, Beasainen eta Lazkaon egingo dute, Andramendi, San Benito eta Jakintza ikastolek antolatuta. Urriaren 3a izango da egun nagusia, eta Batera, bagara, bat gara leloa aukeratu dute festarako. COVID-19ari aurre egiteko neurriak medio, izena ematea derrigorrezkoa izango da ekintzetan parte hartzeko. Horretarako aukera zabalik dago gaurtik aurrera, Ikastolen Elkarteko webgunean. Egitarauarekin batera, kanta ere aurkeztu dute.

Urriaren 3rako antolatu dituzten ekitaldien berri eman dute Itziar Flores Beasaingo Andramendi ikastolako, Xabi Maiza Lazkaoko San Benito ikastolako eta Larraitz Garmendia Ordiziako Jakintza ikastolako kideek. Azaldu dutenez, batez ere, haurrei eta gazteei zuzendutako ekintzak antolatu dituzte urriaren 3rako. Bost espaziotan banatuta egingo dute jaia: hiru Ordizian egongo dira eta bana Beasainen eta Lazkaon. Ordizian, Jakintza ikastolan, ekitaldi nagusia egingo dute; Barrena parkean, Lehen Hezkuntzako hirugarren eta laugarren mailetako ikasleek jolasak eta ikuskizunak izango dituzte; eta Oiangu parkea Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako gazteentzat izango da, eta, hiru herrien artean ibilbide bat egiteaz gain, bazkaria eta kontzertua ere izango dituzte. Beasainen, berriz, Haur Hezkuntzako eta LH1ko eta LH2ko ikasleak Igartza parkean elkartuko dira jolaserako, eta Lazkaoko ikastola LH5eko eta LH6ko ikasleentzat atonduko dute.

Baina Kilometroak ez dute urriaren 3ra mugatuko. Datorren astelehenean hasiko dira lehen ekintzarekin: Kilometroak bidea erakusketa zabalduko dute Ordiziako Barrena jauregian, hilaren 17ra arte; hilaren 20tik 24ra, Beasainen egongo da; eta irailaren 27tik urriaren 1era, Lazkaon. Bertso saioak ere antolatu dituzte: Lazkaon hilaren 17an egongo dute; Beasainen, hilaren 24an; eta Ordizian, urriaren 1ean. Egun nagusiaren bezperan ere herri bakoitzean ekitaldi bat egingo dute: Ekirock eta euskal joko eta kirolak izango dira Ordizian; Haatik dantza taldearen ikuskizuna Beasainen, eta Eneko Dorronsoro eta Fredi Pelaezen kontzertua Lazkaon. Gainera, «gogoetarako» tartea ere zabaldu nahi dute. Horretarako, Ikastolen Elkarteak aurkeztutako hezkuntzari buruzko endekalogoa aztertuko dute, irailaren 30ean hiru ikastoletan egingo dituzten foroetan.

Eredu berria garatzen

Kilometroak festak eredu berria izango duela iragarri zuten. Nekane Artola Kilometroak kultur elkarteko lehendakariak azaldu duenez, pandemiak baldintzatu du aldaketa: «Ez da guk nahi genukeen garapenik egon, baina egoera honek aukera eman digu gauzak beste era batera egiteko, adibidez, parte hartzeari toki gehiago emanez». Espero du datorren urtetik aurrera eredu berriak «beste garapen bat» edukitzea.


Summary: Elorrion desagertu zen 32 urteko gizonezkoa onik aurkitu dute. Udaltzaingoak jakitera eman duenez, Bilbon aurkitu dute gizona.

Astelehen gauean ikusi zuten gizona azkenekoz, Elorrion (Bizkaia). Asteazkenaz geroztik, bilaketa lanetan aritu dira Elorrio inguruan, baina azkenean Bilbon aurkitu dute. Udaltzaingoak eman dio gizonezkoaren berri Ertzaintzari, eta, segurtasun sailak jakinarazi duenez, osasunez ongi dago.


Summary: Nafarroako Bertsolari Txapelketa urriaren 2tik azaroaren 28ra egingo dute. Izaban abiatuko da, eta beste zazpi herritatik igarota, Iruñeko Anaitasunan bukatuko da. 24 bertsolarik parte hartuko dute. «Plaza biziberritzea» izango da helburu nagusietako bat.

«Bultzada eta aldarri»; hori izan nahi du 2021eko Nafarroako Bertsolari Txapelketak: plazak berriz indartzeko bultzada, eta bertsogintzaren eta kultur sorkuntzaren aldeko aldarria. Asmo horiekin ekingo diote 45. txapelketari. Urtarrilean hastekoa zen, baina atzeratu egin behar izan zuten, udazkenera. Eta oraingoan, bai, egingo dute: urriaren 2an abiatuko da, Izaban (zineman), eta azaroaren 28an bukatuko da, Iruñean. Bitartean, «Nafarroaren berdeak, horiak eta gorriak» zeharkatuko ditu, «euskara Nafarroan barrena barreiatzeko, mila kolore eta mila Nafarroa diren Nafarroan». Gaur eman ditu xehetasunak Nafarroako Bertsozale Elkarteak, ohar bidez.

29 bertsolarik eman zuten izena txapelketan, eta aurre-kanporaketak igarota, 24 sailkatu dira urriaren 2an abiatuko den ibilbidean parte hartzeko. Bertsolariak zortzi saiotan arituko dira, beste hainbeste herritan; Izaban ez ezik, Tafallan (urriaren 9an, kultur etxean), Zangozan (urriaren 10ean, Karmengo entzunaretoan), Donezteben (urriaren 16an, zineman), Altsasun (azaroaren 1ean, Iortia kultur gunean), Berriozaren (arazoaren 6an, entzunaretoan) eta Leitzan (azaroaren 14an, herriko aretoan). Egitasmoa lurralde osora zabaltzeko apustuari jarraituz, bi herrik lehen aldiz hartuko dute txapelketaren saio bat: Izabak eta Zangozak.

Saio horietan sailkatutako zortzi bertsolariak Iruñeko Anaitasuna kiroldegian elkartuko dira, azaroaren 28an. Horien artean izendatuko dute aurtengo Nafarroako txapelduna, eta, harekin batera, Bertsolari Txapelketa Nagusian arituko diren Nafarroako beste lau ordezkariak hautatuko dituzte.

Parte hartzaileen artean «aniztasuna» egongo dela nabarmendu dute antolatzaileek. Izan ere, parte hartzaile berriak izango dira —Aitor Irastortza, Idoia Granizo, Ekhiñe Zapiain, Urko Gartzia eta Ekain Alegre—; baina baita eskarmentua dutenak ere, eta horien artean txapelketetan parte hartu izan duten baina hura utzia zuten hiru bertsolari izango dira: Xabier Silveira, Erika Lagoma eta Oier Lakuntza. Egungo txapeldunak ere parte hartuko du, Julio Sotok.

Zaletasuna sustatzea

Txapelketaren ohiko helburuei aurten erantsi zaio osasun krisiak eragindako egoerari erantzutekoa. Izan ere, jakina da izurriak moteldu egin duela bertso plaza, eta agerian utzi kulturgintzaren hauskortasuna. Hori dela eta, Nafarroako Bertsozale Elkarteak are garrantzitsuagoa ikusten du aurten egitasmoa. Plaza biziberritzeko bere alea jartzea ere izango du xede txapelketak, eta, horrekin batera, gainerako antolatzaileak gauza bera egitera bultzatzea.

Horrez gain, urtero bezala, txapelketak bertsolaritza sustatu nahi du zaletasuna dagoen tokietan, eta zaletasuna handia ez den tokietan, berriz, bertsolaritza eta Nafarroako bertsolariak ezagutarazi. Aldi berean, bertsolariei goi mailako plazak eskaini nahi dizkie, haiei protagonismoa emanez; izan ere, elkartetik nabarmendu duten moduan, herrialdean antolatzen dituzten saio askotan ez da nafar bertsolaririk egoten. Topagunea izateko asmoa ere izango du: bertsolaritzaren alde lanean ari diren guztiak elkartzeko gunea; «nafar bertsolaritzaren ekosistema elikatu eta saretzekoa».

Txapelketa osasun neurrietara egokituta egingo dute: aretoetan jende kopuru mugatua sartuko da, ikus-entzuleek maskara jantzita izango dute, eta distantziak mantenduko dira, besteak beste. Elkarteak nabarmendu du Nafarroako Bertsolari Txapelketa ekitaldi garrantzitsua bilakatu dela herrialdeko euskal kulturarentzat; emaitza hori, baina, ez da bat-batean lortutakoa: «Urte osoan egindako lan isilaren fruitua da, eta bertsolaritza transmititzeko egindako lan eskergaren ondorio zuzena».

Parte hartzaileak

24 bertsolari, hamabi gai jartzaile eta zazpi epaile izango dira txapelketan.

Bertsolariak honakoak izango dira: Alazne Untxalo, Aitor Irastortza, Egoitz Gorosterrazu, Ekain Alegre, Ekhiñe Zapiain, Endika Legarra, Eneko Lazkoz, Eneko Fernandez, Erika Lagoma, Idoia Granizo, Iker Gorosterrazu, Joanes Illarregi, Josu Sanjurjo, Julen Zelaieta, Julio Soto, Mikel Lasarte, Oier Lakuntza, Patxi Castillo, Saioa Alkaiza, Sarai Robles, Urko Gartzia, Xabat Illarregi eta Xabier Silveira.

Gai jartzaileak, Ainhoa Aranburu, Ainhoa Iriarte, Ainhoa Larretxea, Alaitz Rekondo, Ander Aranburu, Fernando Anbustegi, Kizkitza Mujika, Maialen Belarra, Miel Mari Elosegi Luze, Miren Bidarte, Pablo Indurain eta Zigor Gartzia Arregi Zian.

Epaileak, berriz, Aimar Sagastibeltza, Amaia Telletxea, Cesar Etxeberria, Joseba Beltza, Mikel Beaumont, Nerea Bruño eta Saioa Mitxelena.


Summary: Arabak ardoaren gaia politizatzea egotzi dio Errioxari. Ramiro Gonzalez Arabako Ahaldun nagusiak «ez dagokion auzietan esku hartzea» leporatu dio Errioxako presidente Concha Andreuri, salaketari babesa adierazteagatik. Kontseilu arautzailearekin ere haserre dago, «erkidego bakar baten» erakundea bilakatu delakoan.

Arabako Mahastiak sor-marka proiektuaren auziak gatazka politikora salto egin du. Errioxa jatorri izeneko Kontseilu Arautzaileak gaurko bileran erabaki zuen auzitegietara eramatea Arabako Mahastiak onartzeko espedientea. Erabaki horri babesa emateko, kontseiluaren bileran parte hartu zuen Concha Andreu (PSOE) Errioxako autonomia erkidegoko presidenteak. Agerraldi horrek sumindu egin du Ramiro Gonzalez Arabako ahaldun nagusia, auzia «politizatzea» iruditzen baitzaio, eta hitz gogorrak izan ditu Andreurentzat: «Eskaera egin dutenak Arabako enpresak dira. Ez dagokion auzietan esku hartze onartezin bat da». Kontseilu Arautzailea ere kritikatu du Gonzalezek: «Gaur egun ez da jatorri izenaren lurralde osoaren kontseilu arautzailea, baizik eta erkidego autonomo batena, eta hori oso larria iruditzen zait».

Auziaren politizazioa ez da gauza berria, baina, oro har, norabide batetik etorri da: Errioxatik. Lurralde horretan hasiera-hasieratik ziurtatu dute Arabako Mahastiak proiektu politiko bat zela, abertzaleen saiakera bat Errioxari eta haren ardoari kalte egiteko. Errioxako eragile politiko, ekonomiko eta sozial gehienek eutsi diote ildo horri, indar handiagoarekin edo txikiagorekin.

Eztabaida horretatik kanpo geratu nahi izan dute Araban, eta upeltegi batzuen proiektua dela nabarmendu nahi izan dute. Berez, Eusko Jaurlaritzak eta Arabako Aldundiak ez dute bat egin: ulerkorrago azaldu da Arantxa Tapiaren saila, eta uzkurrago Arabako Aldundia. Gonzalezek berak gogorarazi zuen atzo sor-marka berria sortzearena ez dela bere gobernuaren proiektua, «zilegia» iruditu arren, eta nahiago lukeela Errioxa aterkipean marka propio bat sortzea, «Bordelen arrakastaz funtzionatzen duen moduan». Eskaera horri jaramonik ez egitea aurpegiratu zion jatorri izeneko gehiengoari, eta jarrera horrekin arrazoi ematen diela sor-markatik atera nahi duten upeltegiei.

Eztabaida maila politikoan kokatu ez den arren, egia da Arabako alderdien aldetik egon dela lerrokatze bat: proiektuaren aurka PSE-EE eta PP, alde EH Bildu eta Elkarrekin Ahal Dugu, eta zatituago, berriz, EAJ.

40 upeltegiren eskaera

Arabako Mahastiak eratzeko urratsa ABRA Arabako Errioxako Upeltegien Elkarteko 40ren bat kidek egin dute; ehundik gora kide ditu elkarte horrek, eta gutxi batzuek alde egin dute, proiektua salatzeko. Eskatzaileen argudioa da azken urteetan asko handitu dutela ekoizpena upeltegi handiek, eta euren produktua bereizteko eta negozioa egiteko aukerarik ez dutela. Gainera, Grupo Riojan batutako upeltegi handien tresna izatea egotzi diote Kontseilu Arautzaileari.

ABRAko ordezkariek auzibidearen aurkako botoa eman zuten atzo Kontseilu Arautzailearen bozketan, eta abstenitu egin ziren UAGA Arabako nekazarien sindikatua eta Araex elkartea. Azken horretan neurri erdiko upeltegi esportatzaile batzuk biltzen dira, Arabako Errioxakoak gehienak. Emaitza, ordea, garbia izan da: auzibidearen aldeko 134 boto, hamalau abstentzio eta aurkako boto bakarra.

Kontseiluaren bilerara azalduta, haren jarduna «arrakalarik gabe babesten» duela adierazi zuen Andreuk, «errioxar guztien defentsan».


Summary: 'Jantzari' dokumentala, Filmin plataforman ikusgai. Dokumentalak Urrijena dantza jaialdian lehenengo aldiz neska eta mutilez osatutako talde batek plazara egindako saltoa erakusten du.

Bost urtean behin ospatzen da Urrijena jaialdia Iurretan (Bizkaia). Bertan, herriko dantza talde guztiak biltzen dira. 2018. urteko jaialdia, ordea, ezberdina izan zen: lehenengo aldiz neska eta mutilez osatutako talde batek egin zuen salto plazara. Talde hori da, hain zuzen, Jantzari dokumentalaren protagonista. Ospakizun horretan beste belaunaldi batzuetako dantzariekin bildu ziren gazteak, eta horien testigantzak ere biltzen ditu ikus-entzunezkoak. Ez dira falta entseguak, egun horretako prestaketak eta plazan bizi duten emozioa erakusten duten irudiak ere, dantzako adituen azalpenekin tartekatuta.

Anboto komunikabideak, Bideografik ekoiztetxeak eta Iurretako dantzariek elkarlanean egindako proiektua da ikus-entzuezkoa, eta dagoeneko Euskal Herriko 27 aretotan proiektatu da 2020an estreinatu zenetik. Bilboko Cine Invisible jaialdian ere genero ekitatearen saria jaso zuen proiektuak.

Gaurtik aurrera, gainera, Filmin plataforman ere izango da. «Oso pozik gaude dokumentala izaten ari den zabalkundearekin. Euskal Herri osoko aretoetatik eskaintzak heldu zaizkigu. Hainbat elkarte eta eragileren artean gai honen inguruan interesa dagoela sumatu dugu», azaldu du Jone Guenetxea Anbotoko zuzendariak.


Summary: AEBetako armada nahastu egin zen hamar herritar hil zituen drone erasoan, ondorioztatu dutenez. 'The New York Times' egunkariak gaur plazaraturiko ikerketa baten arabera, militar estatubatuarrek helburutzat zuten gizona ez zen Estatu Islamikoko kidea, eta ustez zeramatzan «leherkaria» bere familiarentzako ura besterik ez zen.

Abuztuaren 29an, drone batetik misil bat jaurti zuen Ameriketako Estatu Batuetako Armadak Zemari Ahmadiren autoaren aurka, Kabulgo auzo batean. Leherketak 43 urteko Ahmadi eta haren familiako beste bederatzi kide hil zituen, zazpi haur tartean. Pentagonoak esan zuen orduan jomuga Estatu Islamikoko kide bat zela, eta Ahmadik autoan lehegaiak garraiatzen ari zela misilez eraso egitea erabaki zutenean. The New York Times egunkariak gertaturikoa ikertu du, eta Ahmadiren egun horretako ibilbidearen irudiak argitaratu ditu gaur. Ondorioztatu duenez, Ahmadik bere ohiko lana besterik ez zuen egin, gobernuz kanpoko erakunde bateko langile gisa, eta militarrek leherkaritzat harturikoa, haren familiarentzako ura zen.

Hiru egun lehenago, abuztuaren 26an, ustez Estatu Islamikoak eraso handia egin zuen Kabulgo aireportuan. Bonbaz eta tiroz, gutxienez 170 afganistandar eta hamairu militar estatubatuar hil zituzten. Talibanek boterea hartu ostean herrialdetik ihes egin asmoz aireportuaren inguruan bilduriko jendetzaren aurka jo zuten, eta aireportua kontrolatzen ari ziren tropen aurka. AEBetako Gobernuak erantzun gisa aurkeztu zuen hiru egun geroago misilez eginiko erasoa, eta Estatu Islamikoko kide garrantzitsu bat hil zutela esan zuten, beste eraso bat prestatzen ari zen unean.

Haatik, Ahmadiren bulegoko segurtasun kameren irudiak lortu ditu The New York Times-ek. Kaliforniako (AEB) gobernuz kanpoko erakunde batentzat egiten zuen lan ingeniariak Kabulen, besteak beste errefuxiatuei jana banatzen. Egunkariaren arabera, irudiok eta Ahmadiren egun horretako ibilbidearen azterketak argi erakusten du gizonak ez zuela inongo lanik egin Estatu Islamikoarentzat, drona gidatzen zuten militarrek huts egin zutela, eta Estatu Islamikoarekin zerikusirik ez zuen familia arrunt bateko hamar kide hil zituztela

«Prozedura zuzen jarraitu zen, eta eraso egokia izan zen», adierazi zuen Pentagonoak eginikoaz lehenengo zalantzak agertzen hasi zirenean, hildako gehienak haurrak zirela ikusita. Militarrek argudiatu zutenez, Ahmadiren autoan zamaturiko leherkariak eragin zuen zibilak hil zituen bigarren eztanda. Egunkariak hainbat adituri erakutsi dizkie biktimen etxeko patioaren irudiak, eta ondorioztatu dute ez zela «bigarren eztandarik» gertatu, eta misilak hil zituela guztiak.

Irudietan ikusten da, gainera, Ahmadik bidoiak urez bete zituela, eta autoan zamatu. Haren ingurukoek adierazi dute auzoan ur mozketak zeudela, eta Ahmadik sari eramaten zuela ura etxera bulegotik.

Biktimen senideek zabaldu dutenez, Ahmadik berak eta AEBetako Armadarentzat lan egin zuen familiako beste kide batek, Ameriketako Estatu Batuetan errefuxiatu gisa bizitzeko baimena eskatuta zuten, talibanen beldur zirelako.


Summary: «Gaur ospatzen dugu ez dugula amore eman, ez garela Borboikoen menpekoak». Diadako goizeko ekitaldian, Josep Rull, Joaquim Forn, Elsa Artadi, Carles Riera, Jordi Sanchez eta Jordi Cruixarten hitzak jaso ditu BERRIAk, besteak beste. Preso egondakoek nabarmendu dute azken hiru Diadetatik gaurkoa dela kaletik bizi ahal izan duten lehenengoa.

Lehen Diada dute askatasunean 2017ko erreferendumaren harira Espainiak kartzelaturiko politikari katalanek. Horien artean, Josep Rull Generalitateko Lurralde eta Iraunkortasun kontseilari ohiak, eta Joaquim Forn Barne kontseilari izandakoak. Bien adierazpenak jaso ditu BERRIAk gaur, Bartzelonako kaleetan, arratsalde manifestazioaren atariko goizeko ekitaldian.

«Lehenengo Diada dugu, urte asko espetxean egon ostean, eta jendearen aldamenean egon nahi izan dugu, eta kusi dugu herri honetako jendeak ez duela amore eman», esan du Rullek. Herritarrek erresistentzia egitea aukeratu dutela, eta, horri esker, katalanek «askatasun nazionala berreskuratzen zorian» daudela gaineratu du. Euskaldunei ikasitako leloa ekarri du gogora politikariak: «Izan zirelako gara, garelako izango gara».

Forn pozik agertu da borroka politikoa kaletik jarraitzeko aukera dutelako orain. «Oraindik ez gara heldu helburura, baina urrats garrantzitsua egin dugu. Ez gaituzte garaitu, jarraitzen dugu bizirik eta lanean, Katalunia libre, independentea ikusi arte».

Elsa Artadi Generalitateko Departamenduen arteko koordinatzaile ohiak ildo beretik jo du. «Gaur ospatzen dugu ez dugula amore eman, ez garela Borboikoen menpekoak». Izurriak eragindako debekuen ostean kaleak berriz hartzeko aukera nabarmendu du.

Gaurko Generalitatearen jarreraren kontra jo du, ordea, Carles Riera CUPeko Kataluniako diputatuak, Espainiako Gobernuarekin negoziazio mahaia «absurdoa» defendatzeagatik, gaurko baldintzetan hori porrot egitera kondenatuta dagoela iritzita, «Espainiak, eta comunek bat egin dute horrekin orain, argi utzi duelako elkarrizketa mahaian ez dela inoiz hitz egingo autodeterminazio erreferendumaz eta amnistiaz». Dei egin dio Pere Aragones Generalitateko presidenteari kalean borrokatzera, «estatua makurrarazi arte».

En Comu taldeko Jaume Assensek, ordea, itxaropena jarri du elkarrizketa mahaian, eta hitza katalanei emateko eskatu du: «Hau boto kutxetan hasi zen, eta boto kutxetan amaituko da».

Jordi Sanchez Assemblea Nacional Catalana erakundearen lehendakariak gogoratu du espetxean egoteagatik bizitzerik izan ez dituen hiru Diadak. Gizarteak mobilizaturik jarraitzen duela nabarmendu du. «Kataluniak eskua luzatzen dio Euskal Herriari ere elkarrekin aurrera egiteko munduko nazio askeen kontzertuan. Mundu hobea eraikiko dugu lortzen badugu askatasunean egiten lortzen badugu, askatasuna gizabanakoentzat eta herrientzat».

Jordi Cuixart Omnium Cultural erakundeko lehendakariak gogoratu du «errepresio espiralean» dagoela oraindik ere. Espainiak horrekin herritarrak zatitzea bilatzen duela nabarmendu du. Burujabetzaren aldekoen proposamenak ez direla horren ezberdinak adierazi du, eta kontsentsurako dei egin du.


Summary: «Hemen gaude, itzuli gara», independentisten oihua Kataluniatik. Pandemia garaian Europan egindako manifestaziorik jendetsuena izan da antolatzaileen arabera. Erbesteratutako politikari katalanak izan dituzte gogoan.

Irailaren 11, Kataluniako Diadaren eguna. Eta berezia izaten ari da aurtengoa. Batetik, pandemiak baldintzatu du hainbat ekimenen antolaketa. Bestetik, preso egondako agintari katalanentzat, azken hiru Diadetatik gaurkoa da kaletik bizitzen ari diren lehenengoa. ANCk antolatutako manifestazioa egin dute, «Independentzia» oihuen artean. Herrialde Katalanetako hamaika lekutatik ere bat egin dute deialdiarekin, eta denak ordu berean hasi dira: 17:14ean, zehazki. Izan ere, Espainiako Ondorengotza Gerran Felipe VI.-aren tropak Bartzelona setiatu zuten 1714.urtean, eta data horri egin nahi izan diote erreferentzia. Bartzelonan egin dute manifestazio nagusia, Urquinaona plazatik. «Itzuli gara, hemen gaude, independentzia lortzeko», aldarrikatu dute.

Pandemia garaian Europan izandako manifestaziorik jendetsuena izan dela nabarmendu dute antolatzaileek. Bartzelonako Frantziako geltokian amaitu da manifestazioa, parlamentuaren atarian. Jordi Gaseni Independentziaren aldeko Udalerrien Elkartea presidentea honela mintzatu da: «Merezi genuen gaurkoa bezalako arratsalde bat. Gehiengo handi baten zilegitasuna daukagu Kataluniako Errepublika egiteko. Oldarraldi demokratiko baterako prestatu behar dugu».

Jordi Cuixartek ere parte hartu du amaierako hitzaldian. Gogoan izan ditu erbesteratutako politikari katalanak: Carles Puigdemont, Marta Rovira, eta Anna Gabriel, besteak beste. «Inoiz ez diogu uko egingo, ez aske izateari, ezta zoriontsu izateari ere. Ez dugu egingo, ez dakigulako hori egiten», zin egin du.

Elisenda Paluzie ANCko lehendakariak Kataluniako prozesu independentista sostengatzen duten nazioarteko delegazioak eskertu ditu: Euskal Herrikoak, Korsikakoak, Galiziakoak, Kurdistangoak eta Kabiliakoak, besteak beste. Independentziaren alde lanean segitzea ezinbestekotzat jo du, eta Generalitateari ere bota dio abisua: «Ez egon etorriko ez diren eskaintzen zain».

Une berean, ezker independentistak bere martxa egin du, Urquinaona plazatik.

Batasun mezua

Herri mobilizazioa berrartu nahi du independentismoak gaurko Diadan, baina, horrekin batera, azkenaldiko ezin ulertuak alboratzea du erronka nagusia independentismoak. Bada, Omnium Cultural erakundeak eguerdian egin duen ekitaldian lortu du batasun mezua gailentzea. Ikusmina piztu du Jordi Cuixart erakundeko presidentearen hitzartzeak, espetxetik atera osteko lehenengo Diada baita aurtengoa berarentzat.

Errepresaliatuei eskaini dizkie lehen hitzak Cuixartek, eta amnistia eskatu du. Independentismoak «autoestima eta harrotasuna» berreskuratu behar dituela nabarmendu du, gogora ekarriz azken urteetan izandako lorpenak: «Ez dezagun ahaztu pauso erraldoiak eman ditugula azken hamarkadan. Estatua inoiz imajinatuko ez zukeen lekura eraman dugu». Hori guztia ezerezean gera ez dadin eta egindakoa «inork izorratu ez dezan»; mobilizazioetara batzeko eskatu die herritarrei, eta «desberdintasunen» gainetik «kohesioa» eta "herriaren batasuna" lehenesteko. «Errepresioak gu zatitu nahi gaitu; frustrazioa eragin nahi digu, gure eskubideen aldeko borroka utz dezagun».

Espainiaren gabezia demokratikoak salatu ditu Cuixartek, eta gogora ekarri du ezikusiarena egin diela konstanteki giza eskubideen aldeko erakundeen ohartarazpenei, eta gatazkari konponbide demokratiko bat emateko eskariei. «Konturatu gara autodeterminazioa praktikara eraman beharko dugula herrialde demokratiko batean bizi nahi badugu».

Eguneko deialdiak

Urtero bezala, Rafael Casanova politikari historikoari omenaldia eginez hasi dute eguna Bartzelonan. Generalitateak egin dio lore eskaintza, haren omentzeko monumentuaren aitzinean.

Ondoren, Arran Jovent gazte antolakundeak Gustau Muñoz militantea omendu du; Espainiako polizia indarrek hil zuten 1978ko Diadan. Ezker independentistarentzat «eredu» dela erran dute, «borroka sozialaren eta nazionalaren arteko loturaren ikur» delako. Era berean, Guillem Agullo duela 27 urte faxistek hildako gazte independentista katalana ere oroitu dute. Gazteen «konpromisoa eta borroka» goratu dituzte Agulloren gurasoek omenaldian. «Ez dugu prozesuan atzerapausorik onartuko. Independentzia edo sumisioa», aldarrikatu dute Arran Joventeko gazteek. Lore eskaintza egin diote Agullori ere, eta, ondotik Els Segadors erreserkia kantatu dute.


Summary: Alaine Agirre eta Leire Vargas saritu dituzte Irun Hiriko Kutxa Literatura Sarietan. ‘Karena’ du izena Agirreren saritutako nobelak, eta ‘Dena ametsa den irudipena’ Vargasen poema bildumak

Odol mamituak eleberriarekin hasi zuen bere literatur ibilbidea Alaine Agirre idazleak (Bermeo, Bizkaia, 1990), eta beste sei nobela, narrazio liburu bat eta poema bilduma bat ere kaleratu ditu geroztik. Ibilbide hori guztia eginda duela jaso du orain 44. Irun Hiriko Kutxa Literatura Saria Karena izeneko eleberriagatik. 25.000 euro eta garaikurra jasoko ditu idazleak horregatik.

Poesia liburu batekin jaso du saria Leire Vargas idazleak (Durango, Bizkaia, 2002): Dena ametsa den irudipena izenekoarekin. Aldizkarietan argitaratutako ale solte batzuk kenduta, aurrez ez du publikazio propiorik kaleratu, baina itzulpengintza ikaslea da, eta sarean daude irakurgai hark itzulitako Sally Rooney idazlearen Soldata jauna eta Raymond Carver idazlearen Bizikletak, giharrak, zigarretak narrazioak. Bertsolari ere aritzen da. 15.000 euro eta garaikurra jasoko ditu berak.

Epaimahaiak eta parte hartzea

Bost kidek osatu dute eleberriak saritzeko epaimahaia: Felipe Juaristik, Jon Martin Etxebestek, Jon Kortazarrek, Arantxa Urretabizkaiak eta Joxe Mari Iturraldek. Guztira, 25 proposamen jaso dituzte sariketarako, eta haien artean hautatu dute Agirrerena. Poesia bilduma hautatzeko epaimahaiak, berriz, 36 lan aztertu ditu, eta haien artean Vargasena izan da onena. Iñaki Aldekoak, Lourdes Otaegik eta Itxaro Bordak hartu dute erabakia, kasu honetan.

Inoizko parte hartzerik handiena izan dute Irun Hiria Kutxa Literatura sariek, antolatzaileek jakinarazi dutenez. 44. aldia izan dute aurtengoa, eta, guztira, euskarazko 61 lan jaso dituzte, eta 1.614 lan, berriz, gaztelerazko modalitateetan. Edonola ere, nagusiki, gaztelerazko modalitatean eman da antolatzaileek nabarmendu duten igoera, duela bi urte azken sariketa egin zutenean baino 1.103 lan gehiago jaso baitituzte aurten. Euskarazko modalitatean, ordea, 56 lan jaso zituzten 2019an, eta bost gehiago aurten.

Omenaldia, Antonio Colinas idazleari

Sarituen izenen berri emateko ekitaldian, bestetik, Antonio Colinas idazlea ere omendu dute. Sariketaren lehen edizioan jaso zuen Irun Hiria saria, ‘Truenos y flautas en un templo’ poesia lanari esker, eta geroztik, 50 urtez, aldiro izan da sariketako epaimahaikide.

Gaztelerazko modalitateak ere bi sari izan ditu. David Franco Montiel idazlearen Historia provincial de la infamia eleberriak jaso du bata, eta Pablo Luqueren ‘Greenwich’ poema bildumak bestea.


Summary: Beste 281 positibo atzeman dituzte Osakidetzak eta Osasunbideak. 6.104 test egin dituzte denera eta %4,6 izan dira positiboak; gehien Bizkaian atzeman dituzte, 128

Izurria oraindik ezin kontrolpean hartu, COVID-19a atzemateko testak egiten jarraitzen dute osasun sistemek. Osakidetzak eta Osasunbideak atzo egindako testetan, 281 positibo atzeman zituzten. 128 kasu Bizkaian atzeman zituzten, 77 Gipuzkoan, 47 Nafarroan eta 28 Araban.

Egindako testen %4,6 izan ziren positibo, eta, ondorioz, portzentaje horrek Hegoaldean jarraitzen du OME Osasunaren Mundu Erakundeak izurria kontrolpean jartzen hasteko ezarria duen %5eko mugatik behera. Kasuen azken goraldiari begira, positiboek uztailaren 22an jo zuten goia: 2.235 kasu atzeman zituzten orduan. Ordutik, behera egin du kurbak.

COVID-19ak jota atzo denera 31 pertsona ospitaleratu behar izan zituzten. 79 paziente daude ZIUetan oraindik. ZIUetako egoerak beti aparteko garrantzia izan du izurri honen kontrolean, eta azken olatu honetan abuztuaren 23tik, gora behera txikiekin bada ere, beheraka ari da izurriaren aldagai hori ere; orduan 113 paziente zeuden larri ZIUetan.


Summary: PSE-EEk «Euskadi sendo eta segurua» nahi du, «Espainia eta Europa federal baten barruan». PSE-EEk bederatzigarren kongresuan eztabaidatuko duten ponentzia politikoa aurkeztu du. Ondo bidean, azaroaren 20an eta 21ean egingo dute kongresua.

PSE-EE bere bederatzigarren kongresura begira jarrita dago. Gaur aurkeztu dute kongresuan eztabaidatuko duten ponentzia politikoa hura osatzeko prozesuan koordinatzaile lanetan aritu diren Begoña Gilek, Alfredo Retortillok eta Pau Blasik, Bilbon egin duten agerraldian. Bertan, «Euskadi sendo eta segurua» defendatu dute, «Espainia federal baten eta Europa federal baten barruan» egongo dena. Ondo bidean, azaroaren 20an eta 21ean egingo dute kongresua.

Aurkezpenean bezala testuan ere federalismoa defendatu dute, mende honetako erronkei aurre egiteko modurik onena delakoan: «Uste dugu eredu federala dela batasuna lortzeko bidea, nazioen eta lurraldeen aniztasuna eta espezifikotasunak errespetatuz». Erabakitzeko eskubideak, berriz, «Erdi Aroko erresumen mundu batera» itzularazten duela ohartarazi dute. Gainera, independentzia lortuz gero, «automatikoki» Europako Batasunetik kanpo geratuko litzatekeela nabarmendu dute.

Bestelako hainbat gai ere landu dituzte ponentzia politikoan. Haien hitzetan, COVID-19ak agerian utzi du zaintzak duen garrantzia, eta PSE-EEk defendatu du «beste zaintza eredu bat» sortu beharra dagoela, «familian oinarrituko ez dena eta feminizatua egongo ez dena». Osasun sistema publikoak ere «bultzada bat» behar duela uste dute, eta hori PSE-EEk soilik gida dezakeelakoan daude.

Ekonomiaz ere aritu dira testuan: «Ekonomia berritzaile, jasangarri eta inklusibo baten alde lan egingo dugu, zeinak zientziaren eta ikerketaren aldeko apustua eta finantzaketa publiko argia bultzatuko duen». Gaineratu dutenez, trantsizio ekologikoa eta digitala «funtsezko faktoreak» dira industria politika berrian.

Beharrezkoa iruditzen zaie zerga sistema modernizatzea ere, «hazkundea inklusiboa eta jasangarria» izan dadin, eta ezinbestekotzat dute ingurumen fiskalitatea. Trantsizio ekologikorako baliabideak ere eskatu dituzte, iruditzen zaielako lehentasun ekonomikoetako bat izan behar dela.

Hezkuntzari ere erreparatu diote. Besteak beste, esan dute ordua dela eredu elebidun batetik hirueledun batera igarotzeko: «Garaia iritsi da hezkuntza sistema hirueleduna orokortzeko, egungo hizkuntza ereduak gaindituz, eta ikastetxeen hizkuntza proiektuan sartu behar da, bakoitzaren ezaugarrien arabera».


Summary: «Ahanzturaren kontra» egin dute Lezon eta Altzan. 1936an tropa frankistak sartu zirenean agintean zeuden udalbatzak omendu dituzte

Orain dela 85 urte Francoren aldeko tropak matxinatuta ailegatu zirenean agintean zeuden udalbatzak omendu dituzte gaur Donostiako Altza auzoan –udalerria zen garai hartan, independentea– eta Lezon. Altzakoa Donostiako Udalak antolatutako omenaldi bat izan da. Gogora ekarri dute tropa matxinoak heldu zirenean 1931. urtean eratutako udalbatza zegoela Altzako Udalean agintean, eta udal agintari haiek «askatasunaren» alde egin zuten bidea goraipatu du Eneko Goia Donostiako alkateak.

Hamabi udal ordezkari haien izena duen plaka bat jarri dute Altzako udaletxea zen eraikinean, eta oroigarriak eman dizkiete haietako hainbaten senitartekoei. Omenaldi honekin 36ko gerrak eta ondorengo urteetako jazarpenak eragindako «umiliazioa eta oinazea» gogora ekartzea eta «ahanzturatik ateratzea» bilatzen dutela esan dute Donostiako Udaleko iturriek. Lezon ere justu orain dela 85 urte Lezoko Udalean zegoen udalbatza gogora ekarri dute gaur, omenaldi batean. Memoria historikoaren ikerketarako lanean ari den Etxetxo elkartearekin batera antolatu du omenaldia Lezoko Udalak. Omenaldia egin diote, baita ere, Felix Arriagari. Plaka bat jarri dute nor zen eta nola hil zuten gogora ekartzeko. Lezoko Udaleko langilea zen, kale garbitzailea, eta bonbaz egindako eraso baten ondorioz hil zuten 1936ko abuztuaren 26an; haren iloba bat ere Esperanza Sein, hil egin zen erasoan, eta hantxe kalean zebilen bi urteko umetxo bat ere bai. Aldi hartan eraso haiekin zabaldu zen «ikara» ezin dela ahantzi gogora ekarri du Etxetxo elkartearen izenean hitza hartu duen Joxe Luix Agirretxek omenaldian, eta «gertatu zena kontatzea» garrantzitsua dela nabarmendu du: «Ez ahanzteko».


Bigarren Diada-aldi baten abiapuntua

Summary: Bigarren Diada-aldi baten abiapuntua. Martxelo Otamendi BERRIAko zuzendariak bideo-analisia egin du ANCk Diadan antolatutako manifestazio jendetsutik.

«Kataluniako independentziazaleek gogo handia zuten kalera itzultzeko, el carrer, hori delako haien inguru naturala. Horrela izan da azken urteetan; prozesu independentziazalea hasi zenetik kalea izan baita indar erakustaldia egiteko gunea, eta hori bilatu du ANCk honetan ere.

Bazeramaten denbora pixka bat manifestazio handirik egin gabe. Batetik ez zuen laguntzen alderdi independentisten arteko giro txarrak, eta COVIDak ere eragin handiak izan du, COVIDa gogor jotzen ari zenean oso zaila zelako kezkatzea pankartez edo elastikoez.

Segur aski gaur antolatzaileek espero zutena baino jende gehiago bildu da, ez da bildu garai batean biltzen zen adinako jendetza, giroa ez zegoelako horretarako, lehen eman ditudan bi arrazoiengatik. Baina garbi dagoena da mezua gaur oso indartsua izan dela. Alde batetik: gaur berriro jarri gara martxan. Bigarren Diada aldi baten hasiera izan daiteke hau. Mezu garbia Espainiako Gobernuari; martxan segitzen dugu eta borrokan segitzen dugu. Hori da ANCk eman nahi duen mezua, eta gaur Omniumek goizeko ekitaldian ere eman duena, hori garbi dago. Eta beste aldetik, beste mezu bat, batasun mezu bat, beti izan dena independentziazaleen ikur bat, eta batasun mezu hori bidaltzen zaie Kataluniako alderdi politiko nagusiei, Esquerra-ri eta bai Junts-i. Kaleko herritarren egoera, eta lan giroa eta batasun giroa askoz hobea da alderdi politikoetako egituretan dagoena baino, eta jendearen eskaera argia da, batasuna itzuli behar da, batasuna delako modu bakarra helburuak lortzeko».


Pattal hasi, eta dotore bukatu

Summary: Pattal hasi, eta dotore bukatu. Ezustekoa eman du Barrenetxea IV.ak, Urrizari 23-30 Irabazita. Bigarren aldiz jantzi du buruz buruko txapela. Galarretako frontoira gerturatutako 600 zaleek final handi batez disfrutatzeko aukera izan dute.

Urrats txikiak baina handiak aldi berean eginez heldu da Endika Barrenetxea 30 tantotara. Pronostiko guztiak apurtu ditu Javier Urrizari gailenduz buruz buruzko finalean (23-30), eta bere palmaresera erremonteko buruz buruzko bigarren txapela gehitu du.

Barrenetxea IV.ak parean izan duen aurkaria ez zen ahuntzaren gauerdiko eztula. Urriza sasoiko heldu da finalera: bere denboraldi onena egiten ari zen, jokatutako final guztiak irabazi baitzuen. Baina ezin izan dio jarraipena eman, eta horregatik balio bikoitza du Barrenetxea IV.ak irabazitako txapelak. COVID-19 gaitza pasatuta hasi zuen txapelketa Urrizak. Partidaz partida hobetzen joan zen, baina ezin izan dio amestutako amaiera eman.

Finalak osagai guztiak izan ditu itzela izaeko. Jendetza elkartu da Hernaniko Galarreta pilotalekuan, eta bildutako 600 pertsonek partida itzel batetaz gozatu dute. Barrenetxea IV.aren zaleek aurpegian irribarre bat dutela bueltatu dira etxera; Urrizarenak, aldiz, burumakur irten dira Galarretatik.

Finala gaur jokatu bada ere, protagonistek arlo psikologikoa martxan jarri zuten aurretik. Materiala aukeratu osteko adierazpenetan, Barrenetxea IV.ak aukeratutako pilota bat «biziegia» zela adierazi zuen Urrizak; eta hernaniarrak erantzun zion beraren bat «motelegia» zela.

Barrenetxea IV.aren pilotarekin ekin diote finalari. Aurrelariak saketik gura izan dio min egin, baina lehen saiakeran motz gelditu da, eta Urrizak hartu dio aurrea markagailuan. Honek, aldiz, ez du epailearengana joateko bidea hartu, eta ustezko pilota biziarekin jarraitu du jokatzen.

Hasiera aldekoa izan du, behintzat, Urritzak. Aurkariak egindako hutsak baliatuz, 5-0 jarri da aurretik. Barrenetxea IV.ak «zentratzeko» eskatu dio bere buruari. Lau tanto egin ditu jarraian, eta horietako bat oso polemikoa izan da: epaileak ontzat eman du motz gelditu zaion sakea, eta Urriza eta ikusleak sinetsi ezinik zeuden. Hernaniarraren bigarren tantoa izan da. Finalak berdintsu segitu du, inor nagusitu gabe.

Motorra berotzen hasita

Lehen berdinketa 7-7koa izan da, eta 8-9koarekin jarri da Barrenetxea IV.a aurretik lehen aldiz. Aurrelariak inoiz baino pilota gehiago sartu ditu ezkerparetara, eta gehienetan ondo irten zaio apustua. Gainera, paretaren hezetasunarengatik are gehiago irristatu da pilota.

Barrenetxea IV.ak hasiera kaxkarra izan badu ere, behin aurrea hartuta markagailuan, gora egin du; ez da gehiago atzetik jarri. Barrenetxea IV.ak tantoak lortzen jarraitu du, betiere alde txikiarekin. baina beti bere alde. Lehen atsedenaldira 13-15 heldu dira.

Urriza indarra galtzen hasi da, eta gailendu beharreko malda gero eta handiagoa zen. Sei tantoko zuloa ireki du Barrenetxea IV.ak, eta ezin izan du inoiz itxi Urrizak.

Zuhurtziaz

Finaleko azken zatiko tantoak oso fisikoak izan dira. Urrizak gerturatzeko keinua egin du, baina Barrenetxea IV.a tinko mantendu da: ez du piloteoan gehiegi ibili izan nahi, hori baita iruindarraren indargune nagusia. Urrizak saretara bidalitako pilotarekin bukatu da finala.

Barrenetxea IV.ak adierazi du hasieran «blokeatuta» sentitu dela, eta hori izan da markagailuan izan duen desabantailaren arrazoia. Hala ere, partidari buelta eman ahal izan dio, eta «oso pozik» amaitu du egindako lanarekin.

Lortutakoak balio berezia du berarentzat, eta gertukoekin oroitu da: «Txapel hau etxekoentzat, nire neskarentzat, hernaniarrentzat eta Antiguoko kide guztientzako da». Galarretako frontoian «izugarri» disfrutatu duela adierazi du.