Summary: "Hazkunde mugagabearen mitoa" arbuiatu du LABek, eta banaketa eskatu. Bere Programa Sozioekonomikoa berritzeko prozesua amaitu du sindikatu abertzaleak. Enpleguaren, zaintza lanen eta ondasunaren banaketaren aldeko borroka eskatu du, bai lantokiz lantoki, bai mobilizazio orokorren bidez

Bi manifestazio antolatu ditu LAB sindikatuak: irailaren 29an, Bilbon, eta urriaren 5ean, IrunÌÂÂean. Enpleguaren, zaintza lanen eta ondasunaren banaketaren alde borrokatzeko deialdia egin du, bai lantokietan, bai mobilizazio orokorren bidez.

Klima larrialdia eta oro har hondamendi ekologikoa langileongan ondorio kaltegarriak izaten ari dela ohartarazi du: “Miloika langileren bizi baldintzak okertzen ari da, eta migratzera bultzatzen ditu, prekaritatea eta lan esplotazioa errazten dituen egoera bat sortuz”. Europako funtsekin sustatzen ari den "kapitalismo berdearen aurkako jarrera" berretsi du LABek, eta, "sostengaezina den ekoizpen eta kontsumo eredua aldatzearekin batera, zerbitzu eta ondasunak banatzeko bidezko trantsizio ekologikoa” aldarrikatu du.

Sindikatu abertzaleak uste du planetaren muga biofisikoak aintzat hartu behar direla eta jarduera ekonomikoa murriztu behar dela. Horrekin batera, enpleguaren, zaintza lanen eta ondasunaren banaketa parekidea egon behar dela. Bi prozesu horiek ez daude kontrajarriak, LABeko Idazkari nagusiaren ondoko Igor Arroyoren arabera: "Hauxe litzateke ideia: denok eta gutxiago lan egin, lehengaien ustiaketa eta zabor ekoizpen txikiena sortuz; beharrezkoa dena (erre)produzitu eta ekoiztutako guztia (bir)banatu”.

Trantsizio ekosozialista eta feminista

Kapitalaren etekinak erdigunean kokatzen dituen eredutik herritarren eta planetaren bizitza erdigunean jarriko dituen eredurako "trantsizio ekosozialista eta feminista" bat nahi du LABek. “Euskal herritarrok ekonomiaren gaineko kontrol publiko eta soziala eskuratu behar dugu. Euskal Herrian estatu egiturak behar ditugu ekoizpen eredua aldatzeko eta ekoiztutakoa birbanatzeko, hala nola Euskal Lan Kodea eta Gizarte Segurantza", esplikatu du Arroyok; langileek zuzenean hautatutako Lanaren Kontseilua ere aipatu du, eta lan mundua euskalduntzeko plangintza nazionala ere bai; "Euskal Herriko hiru instituzio nagusiak eta eragile sozioekonomikoak bilduko lituzkeen garapen sozioekonomikorako erakunde publiko nazional bat ere” sortu beharko litzateke, LABeko ordezkariaren ustez.

Hala, enpleguaren, zaintzaren eta ondasunaren banaketa kontuan hartuko duen proposamen osoa aurkeztu du LABek: Banaketa Hirukoitza. “Administrazioak enplegu bat bermatu behar dio herritar orori, eta, egin ezean, gutxieneko soldataren baliokidea litzatekeen eta kotizatuko lukeen hileroko kalte ordain mugagabea ordaindu. Enpleguaren bidez, sozialki beharrezkoak diren ondasun (elikagaiak, azpiegiturak, tresneria) eta zerbitzuak (hezkuntza, osasuna, zaintza profesionalizatua, oinarrizko gaien hornikuntza) sortu behar ditugu”.

30 orduko lanaldia

LABeko bozeramaileak azaldu du, halaber, enplegu izaerarik gabeko zaintza lanek bizitza sostengatzen dutela, eta enpleguari eskainitako denbora murriztea proposatu duela sindikatuak, 30 orduko lanaldira. "Bi esparru hauek baliokide gisa ulertzen ditugu, bi esparru horietan arituz, langile guztiok gara ondasun sortzaile. Zaintza lanaldiaren inguruko eztabaida soziala proposatzen dugu: zaintza lanetan ere finkatu beharko litzateke gehienezko lanaldirik? Gutxienekorik? Nola egin liteke zaintza lanaldiaren jarraipena?”.

Bestalde, "kolektiboki sortutako ondasuna" jasotzeko eskubidea dute herritar guztiek, LABen agiriaren arabera. "Hala, denok izan behar dugu oinarrizko errenta duin bat: 1.400 euroko gutxieneko soldata. Era berean, 1/3 proportziora mugatutako gehieneko soldataren eta plusbaliaren mugapenaren bidez, ondasunaren banaketa bidezkoagoa bermatuko genuke, esplotaziorik gabeko jendarte baten bidean”, jarraitu du Arroyok.


Summary: Kriptodiruekin egindako transakzio guztiak legez kanpokoak dira Txinako banku zentralarentzat. Bitcoin eta halako diru birtualen kontrako Txinaren beste kolpe bat da. Urte hasieran, Txinako Gobernua kriptomeatzaritzari jazartzen hasi zen.

Kriptodiruei lotutako operazio guztiak legez kanpokotzat jo ditu Txinako banku zentralak, eta debekatu egin behar direla esan du. Kolpea handia da bitcoin, ethereum eta halako kriptodiruentzat, eta haien truke balioan hasiak dira igartzen erabakia. Bitcoinaren balioa %4 txikitu da tarte txikian, eta galera handiagoak izan dituzte ether, EOS eta litecoin kriptodiruek: %7tik gorakoak.

Txinako banku zentralak bere webgunean egindako adierazpenean argudiatu du ether eta bitcoinen gisako kriptodiruak ez direla diru fiduziarioak eta, ondorioz, ez dutela merkatuetan zirkulatu behar. Banku zentralaren arabera, kriptodiruekin atzerrian egindako transakzioekin lotutako zerbitzuak ere legez kanpokoak dira, eta baita halako diruen merkataritza, jaulkipena eta deribatuak eskaintzen dituzten zerbitzuak ere. Txinako «finantza erakundeek eta ordainketa erakundeek ezin dute zerbitzurik eskaini diru birtualekin lotutako ekintza eta transakzioetarako».

Aurretik Txinak beste kolpe bat emana zien kriptodiruei, urte hasieran Pekinek kriptomeatzaritzari (diru birtuala irartzeko prozesuak) jazartzea erabaki zuenean, energia oso intentsiboa duen prozesu horrek deskarbonizazioari kalte egiten ziolako.


Summary: Mertxe Mugika izendatu dute Soziolinguistika Klusterreko lehendakari. Bazkideen artean txandaka hartzen dute lehendakari izateko ardura, eta AEKri egokitu zaio.

AEK-ko Mertxe Mugika izendatu dute Soziolinguistika Klusterreko lehendakari, bazkideen artean egiten duten txandakako sistemari jarraikiz. Printzipioz, datozen bi urteetarako hartu du kargua Mugikak, orain arte lan horretan aritu den Eusko Ikaskuntzako Mikel Irizarrek zuzendaritza utzi ondoren.

Atzo egindako ezohiko batzar orokorrean hartu zuten Zuzendaritza Batzordea berritzeko erabakia. Ardurak berrantolatuta, horrela geratu da zuzendaritza: AEK-ko Mertxe Mugika izango da zuzendaria; Euskaltzaleen Topaguneko Jasone Mendizabal lehendakariordea; Elhuyar aholkularitzako Maddi Etxebarria diruzaina; eta Soziolinguistika Klusterraren zuzendari Imanol Larrea idazkaria. Horietaz gain, zuzendaritzako kide izango dira Gipuzkoako Urtxintxa eskolako Maite Asensio, Artez euskara zerbitzuko Estiñe Astorkia, Emun kooperatiba elkarteko Anaida Agirre, Mondragon Unibertsitateko Eneritz Garro, Uema Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko Miren Segurola, Eusko Ikaskuntzako Ibon Manterola eta Soziolinguistika Klusterreko Asier Basurto.


Summary: Egungoaren mugakide den alor batean berregingo dute Omako Basoa. Ia hiru aldiz handiagoa izango da Ibarrolaren lana hartuko duen pinudi berria, eta 2022ko udarako zabaldu nahi dute bisitarientzat, nahiz eta 2023an egongo den erabat bukatuta. Ibarrolaren familiak gidatuko ditu lanak.

«Birlandatze bat da, birgaitze bat, birkokatze bat, bir-zerbait da, itxuraz, hitz zehatzik ez duena». Jose Ibarrola artista eta Agustin Ibarrolaren semeak hiztegiaren mugetatik harago jo du Omako Basoa berritzeko proiektua deskribatzeko hitz zehatzaren bila, eta esku hutsik itzuli da. Agustin Ibarrolak 1983 eta 1991 urteen artean margotutako arbolak hiltzen ari dira, ordea, eta Bizkaiko Foru Aldundiak eta artistaren familiak ez dute haren obra pinuekin batera hiltzerik nahi. Horregatik, urtea da aldundiak artelana lekualdatzeko proposamena egin zuela, eta gaur aurkeztu dute kokapen berria. Egungo basoaren ondo-ondoan egongo da baso berria, mugakide den pinudi batean. Milioi bat euroko aurrekontua izango dute lanek, eta 2023ko udan egongo da erabat bukatuta, nahiz eta 2022an, jadanik, bisitariek izango duten joateko aukera, artelan multzorik garrantzitsuenak ordurako pintatuta egongo direlako.

Jose Ibarrola seme eta artistaren hitzetan, Ibarrolaren jatorrizko ideiari fidela zaio proiektua. «Kanpotik irudi lezake hau land-art interbentzio bat dela, eta, beraz, iraungikorra dela, baina uste dut gure aitak sekula ez zuela sentitu land-art-a egiten ari zenik. Erabili egin zuen natura, beti egiten zuena egiteko. Horregatik, proiektuak ez ditu inolaz ere haren lengoaia eta helburua perbertitzen». Bera arduratuko da artelana gune berrira moldatzeko lan artistikoez, eta, «puzzlea» berriz muntatzea izango du egiteko nagusia.

Ia hirukoitza

Guztira, 27 kokapen posible aztertu, eta, azkenean, egungo basoaren mugakide den basoa hautatu dute obra berregiteko. Basobarri. 13 hektarea izango ditu, eta, hortaz, egungo Omako Basoaren ia hirukoitza izango da baso berria. Bertako arbolak 30 urteren bueltan dabiltzala jakinarazi dute, eta sasoi betean direla. Gunea morfologikoki ere «bikaina» dela esan dute arduradunek, eta, egungo basoaren mugakide izanik, aldundiak ez du sarbide eta azpiegitura berririk eraiki beharko.

Basoa handiagoa izateak Ibarrolaren lana erabat garatzeko aukera ematen duela azaldu du Jose Ibarrola semeak. Eta baita, urteen poderioz, desagertutako eta kaltetuta suertatutako artelanaren zatiak berreskuratzeko ere. Izan ere, hasiera batean, hiru jabe zituzten Ibarrolak margotutako pinudiek, eta ez zuten beti ulertu artistaren lana. Margotutako 127 zuhaitz ebaki zituen haietako batek, adibidez, paper fabrika bati saltzeko. Gerora, Bizkaiko Aldundiak erosi egin zituen lurrok, 1999an, baina hiru jabeetako batek eztz esan, eta, beste hamar arbola gehiago moztu zituen.

Gutxi «berridaztea» helburu

Pinudi komertzial guztiak «antzekoak» direla azaldu du Jose Ibarrolak, eta horrek lekualdatzea erraztuko duela. Ordea, onartu du bi basoak morfologikoki ezberdinak izanik, ezinbestekoa izango dela egokitzapena. Errespetuz jokatzea izango da klabea, kasu horietan. «Saiatuko naiz ahalik eta gutxien berridazten, eta idatziko dudana Agustinek [Ibarrolak] basoan idatzi zuen bezala idatziko dut». Hori egin ahal izateko, aitaren estiloa eta haren motibazioa ongi ezagutzen dituela argudiatu du Jose Ibarrolak, eta gai sentitzen dela erronkari aurre egiteko.

Zaintzaile figurarekin parekatu du Jose Ibarrolak bere lana. Erabat zehaztuta ez badago ere, seguruena baita margotze lanak beste artista batzuek egingo dituztela, eta haien koordinazio eta kontraste lanak egingo ditu Jose Ibarrolak. Euskal Herriko Unibertsitateko Arte Ederren fakultateko kideekin elkarlana sinatu du aldundiak horretarako. Eta Jose Ibarrolaren hitzetan, bat doa hori Omako Basoa sortu zuen artistaren motibazioarekin. Gogoratu du, aurrez ere hainbatetan zaharberritu eta birmargotu dituztela pinuak, eta, ez duela horrek obraren sakoneko ideia kaltetzen. «Agustinentzat [Ibarrolarentzat] garrantzitsuena ez da pintorearen esku zehatza, baizik eta ideia».

Jatorrizko basoa kontserbatzea

Basoa berregiteko hartutako erabakia «biribila» dela esan du Unai Rementeria Bizkaiko Ahaldun Nagusiak. «Oso inportantea» iritzi dio proiektuari, eta, haren hitzetan, «perfektua» da topatu duten soluzioa. Oraingoz, unean-unekoa da erabakia, edonola ere, azaldu duenez, oraindik ez baitute planik adostu egun 30 urte dituzten arbola horiek zahartzen direnerako. Gaia mahai gainean dagoela onartu du, baina ez dute oraindik ezer itxi. Hiltzen ari den basoko margolanak nola kontserba daitezkeen ere aztertzen ari dira, baina ez dute formula egokirik topatu oraindik.


Summary: Gipuzkoako Aldundiak «laster» kenduko ditu N-1 eta A-15eko ordainsariak. Gorenak atzeratu bota du azken helegitea, eta EAEko Auzitegi Nagusiaren aginduaren zain dago. 2023a baino lehen onartu nahi du araudi berria, garraiolari guztiei eragingo diena.

Lau urteren ostean, N-I eta A-15 errepideetako Gipuzkoako zatian ibiltzen diren garraiolariek ez dute ordainsaririk ordaindu beharko, gainerako erabiltzeek bezala. Eta hori hala izango da gutxienez foru arau berria indarrean sartu eta horrekin lotutako azpiegitura guztia jarri arte. Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusiak maiatzean kaleratutako epaiaren aurka diputazioak aurkeztutako azken helegitea atzera bota du Espainiako Auzitegi Gorenak, eta horrela amaitzen da orain arteko auzibidea. Azken lau urteetan kamioientzako bidesari horiek ezartzea ahalbidetu duten bi foru arauak baliorik gabe utzi ditu justiziak.

Epaiek nabarmendu dute orain arteko bidesariak «diskriminatzaileak» direla. Dauden tokietan daudelako bereziki kanpoko garraiolariei, lurraldea zeharkatu behar dutenei, kalte egiten dietelako eta Gipuzkoan soilik aritzen direnei mesede, ordainsariak saihesteko aukera gehiago dituztelako. Justiziaren erabakiei aurre egiteko, aldundiak hirugarren foru arau egitasmo bat aurkeztu zuen uztaileko azken astean. Horren arabera, errepide horietako sartu-irten guztietan ordainsaria jartzea proposatzen du.

Arau hori indarrean jarri eta azpiegitura osoa instalatu arte, kamioiak doan ibiliko dira berriro. Aldundiko iturrien arabera, hori horrela izango da EAEko Auzitegi Nagusiak bere maiatzeko epaia Gipuzkoako Aldizkari Ofizialean (GAO) argitaratzeko eskatzen dionean. Agindu hori jaso eta «berehala» kenduko lituzke ordainsariak aldundiak. Azpiegitura departamentutik diote tramite hori burutu gabe ezin dutela erabaki hori hartu, legezko abisu edo ediktu hori gabe foru arauak indarrean jarraitzen duelako. «EAEko Auzitegi Nagusiak maiatzetik bidaltzeko aukera zuen, eta gu zain gaude. Pentsatzen dugu Auzitegi Gorenaren azken ebazpen honen zain zegoela».

Garraiolariak, kexu

Bestela pentsatzen dute garraiolariek: aldundiak bere kabuz maiatzetik har zezakeela erabakia. Hala, EAEko Auzitegi Nagusiaren ebazpena «ez betetzeagatik» Aintzane Oiarbide Bide Azpiegituretako diputatuaren eta Bidegi enpresa publikoaren aurkako kereila kriminala aurkeztu dute. Eta salaketa tramiterako onartu du Donostiako 1. Instrukzio Epaitegiak, Fedanismer Espainiako garraio elkarteen federazioak hilaren hasieran jakinarazi zuenez.

Horrez gain, urte hauetan ordaindutako dirua itzultzeko exijitu diote garraiolariek aldundiari. Diputaziotik azaldu dutenez, ez dago horretarako agindu judizialik. Garraiolariek euren kabuz eskatu beharko lukete hori epaitegietan; salaketa kolektiborik ere ez da aurkeztu oraingoz. Fedanismerrek kalkulatu du aldundiak hamabost milioi euro itzuli behar dizkiela kamioilariei, eta erreklamazioak aurkezteko eskatu die bere bazkideei.

Epe zehatzik ez

Eztabaida juridikoak gorabehera, ziurra dena da kamioientzako ordainsariak eten egingo dituela aldundiak. Baina noiz arte? Aldundiak ez du eperik zehaztu nahi. 2023a baino lehen onartu nahi du arau berria. Baina gogoratu du gero azpiegitura guztia instalatu behar dela. Gaur egun ordainpekoak dira bi errepideetako hamasei kilometro, eta hiru arku daude —Etzegaraten, Andoainen eta Astigarragan—, beste batzuk gehitu beharko dizkiote, baina oraindik ez dute zehaztu non eta zenbat izango diren.

Aldundiak berretsi du ibilgailuei bidesariak ezartzeko erabakia «irmoa» dela, eta EAEko Auzitegi Nagusiak ez duela halakorik debekatu. «Ez du esaten legez kanpokoa denik». Gainera, foru gobernuaren arabera, erabakia bat dator Europako zuzentarauekin. Gero eta gehiago dira erabilera handiko errepideetan kamioiei ordainsariak ezartzeko erabakia hartu duten administrazioak. Bizkaiak 2022ko udazkenetik aurrera ezarriko ditu, Nafarroan urte amaieran hasi nahi dute, eta Araban zer egin aztertzen ari dira.

Beren kokapen geografikoagatik, Euskal Herriko zenbait errepidek trafiko karga handiak dituzte, bereziki nazioarteko ibilbideak eta lurraldeen artekoak egiten dituzten kamioienak; Gipuzkoan, esaterako, 12.000 bat igarotzen dira egunero. Administrazioen asmoa da ordainsarien bitartez jasotako dirua erabiltzea errepide horien mantentze lanetarako eta beste bide azpiegitura batzuk egiteko.


Summary: Anduezak «leialtasuna» adierazi die EAJrekiko akordioei bere hautagaitzaren aurkezpenean. PSE-EEko idazkari nagusi izateko aurkeztuko dela berretsi du. Ez da hautagai bakarra izango: Soraya Morla Basauriko zinegotzi ohia ere lehian sartu da.

«Oso egun berezia da niretzat. Gaur Euskadiko Alderdi Sozialistaren buru izateko lehen urratsa ematen dut». Hitz horiekin hasi du Eneko Anduezak bere mintzaldia gaur: PSE-EEko idazkari nagusi izateko hautagaitza aurkeztu du ofizialki, Bilbon eginiko agerraldian. «Apaltasunez eta erabakitasunez» hasi du alderdiko lidergorako bidea: «Nire onena emateko ilusioz, PSE-EE herri honetako etorkizunean giltzarri izan dadin». Sozialistek azaroaren 20an eta 21ean egingo duten kongresuan ebatziko dute nor izango den alderdiko buru, baina Andueza ez da bakarrik egongo lehian: Basauriko (Bizkaia) zinegotzi ohi Soraya Morlak jakinarazi du hautagai izateko asmoa duela.

Egungo idazkari nagusi Idoia Mendiaren «eskuzabaltasuna eta zintzotasuna» goraipatu ditu Anduezak, eta haren bideari jarraitzeko prest agertu da. Hain zuzen, Mendiak asteartean esandakoaren ildo berean, PSE «euskal politikaren ardatza» dela uste du Anduezak ere, baina berdintasunean eta eskubideetan «sakontzeko» premia adierazi du. Era berean, «euskal ezkerraren espazioa zabaltzearen» alde mintzatu da, eta «elkarrizketarako prest» agertu da. Ildo horretan, Ahal Dugurekin eta EH Bildurekin akordioak lortzeko aukeraz galdetuta, ez du aterik itxi: «Sozialistek ez dugu begiratzen akordioak norekin egin, baizik zertarako. Bide orria argi eduki behar dugu: zerbitzu publikoak indartu eta herritarren bizi baldintzak hobetzea ezinbestekoa da. Horrekin bat datozenek akordiorako prest izango dute PSE».

Halere, EAJrekin dauzkaten gobernu akordioei «erabateko leialtasuna» agertu die Anduezak. Hain justu, baliteke hori izatea PSE barruko kanpainaren eztabaida nagusietako bat; izan ere, Soraya Morlak, berri agentziei egindako adierazpenetan, auzitan jarri ditu jeltzaleekiko itun horiek, «alderdiaren esentzia galarazi» dutelakoan. Anduezak uko egin dio beste hautagaitzaz hitz egiteari, baina gobernu akordioekin «eroso» dagoela aitortu du: «Instituzioei egonkortasuna ematen badiete eta bion arteko lana onuragarria bada gizartearentzat, horretan segituko dugu. EAJrekiko akordioen bide orriak zigilu sozialista eta progresista dauka».

Jeltzaleekiko desadostasunak ere ahotan izan ditu, edonola ere. Autogobernuaren alorrean, pandemia garaiko «kogobernantza» aldarrikatu du: «Ez dugu tentsionamendu artifizial identitariorik nahi. Bere egitura politiko eta juridikoa errespetatuko duen Euskadi bat nahi dugu, aniztasun politikoa eta bizikidetza babestuko duena, Espainiarekin erlazio federala izango duena eta XXI. mendeko pauso politikoak emango dituena».

Gipuzkoako PSEko buru

Ibilbide luzea egina du Eneko Anduezak PSEren barruan: Gipuzkoako idazkari nagusia da 2017tik, eta alderdiak Eusko Legebiltzarrean duen bozeramailea legegintzaldi honetan. Eibarren (Gipuzkoa) jaio zen, 1979an, eta 18 urterekin afiliatu zen PSEn; ordutik hainbat kargu politiko izan ditu, besteak beste, Iñaki Arriolaren alboan. Alderdiaren historia izan du gogoan gaur: «Kontziente naiz erronka handia dela garai bateko gizon-emakumeen ondarea defendatzea, haiek eduki ez zuten trebakuntza eta ongizatea eskaini baitzioten nire belaunaldiko jendeari. Datozen belaunaldientzat gauza bera nahi dut: etorkizun hobea. Euskadi plural, ireki, moderno eta integratua».


Summary: Intzidentzia tasa 100dik beherakoa da Hegoaldeko lurralde guztietan. Beste 133 COVID-19 kasu atzeman dituzte Hego Euskal Herrian, eta 192 paziente dira gaitzak jota erietxeraturik. ZIUetan 59 pertsona daude.

Birusaren kutsatze maila neurtzen duen aldagaiak uztail bukaeratik dira maldan behera Hego Euskal Herrian, ia etenik gabe, eta, hain zuzen, beheranzko joera hori argiki erakusten du intzidentzia tasa metatuak. Azken hamalau egunetan 100.000 biztanleko zenbat kasu detektatu diren adierazten du aldagai horrek. Atzo, Bizkaian eta Gipuzkoan tasa 100dik gorakoa den oraindik ere; gaur zeharkatu dute langa, eta, beraz, lau herrialdeek dute bi zifrako kopurua, azkenik. Zehazki, tasa 99,9 da Bizkaian; Gipuzkoan, 99,1; Araban 86 kutsatu izan dira 100.000 biztanleko, eta Nafarroan, berriz, 67.

Bestalde, atzo egindako testei buruz argitaratutako informazioak ere agerian uzten du bilakaera onbidean dela. Osakidetzak eta Osasunbideak COVID-19a atzemateko 7.308 proba egin zituzten atzo, eta horien guztien %1,8k eman zuten positibo: 133k, alegia. Lurraldeka, Bizkaian 50 izan ziren; Gipuzkoan, 42; Nafarroan, 23; eta Araban, 16.

Halaber, Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak jakinarazi dute atzo beste 25 lagun erietxeratu zituztela birusarekin eri. Horiek aintzat hartuta, oraintxe bertan 192 dira Hegoaldeko zentroetan sartuta. Zehazki, 59 ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan daude; azken bi hilabeteetan erregistratutako kopururik apalena da.

Koronabirusa Euskal Herrian duen bilakaeraren datu guztiak eta mapa interaktiboak ikusteko, jo webgune honetara.


Summary: Artolazabalek Zaballako kartzela bisitatu du, espetxeetako langileen baldintzak airean daudela. Astebete falta da Jaurlaritzak kartzelen eskumena jasotzeko, eta oraindik ez du akordiorik lortu sindikatuekin langileen baldintzak zehazteko.

Mesedeetako Andre Mariaren eguna dela eta, Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte sailburuak Zaballako (Araba) kartzela bisitatu du goizean, eta, Jaurlaritzak espetxeen kudeaketaren eskumena jasotzeko astebete falta dela gogoraraziz, adierazi du datorren ostirala «egun historikoa» izango dela. Dena den, urriaren lehena iritsi aurretik, oztopo nabarmen bat gainditu beharko du Artolazabalen sailak, sindikatuek ez baitiote oraindik oniritzirik eman kudeaketa berriaren pean espetxeetako langileek izango dituzten baldintzen negoziazioan.

Eskumen transferentzia horrek kezkatuta dauzka Araba, Bizkai eta Gipuzkoako hiru espetxeetako langileak. Izan ere, hemendik aurrera izango dituzten lan baldintzak zehazteko negoziazioek oraingoz ez dute fruiturik eman, eta beste lanpostuetara edo erkidegoetara lekualdatuak izatea eskatu duten langileen kopurua ohikoa baino handiagoa izaten ari da.

Sindikatuek salatu dutenez, Jaurlaritza motz geratu da orain arte eginiko proposamenarekin, hiru espetxeetako ia 700 langileen baldintzak hobetu ez eta okertu egiten dituelako. Negoziazio mahaiko ELA, CCOO eta ACAIP-UGT sindikatuak astelehenean bildu ziren azken aldiz Berdintasun, Justizia eta Gizarte saileko ordezkariekin, eta geroztik proposamen berri baten zain egon dira.

CCOOk adierazi du jasotako azken proposamena «eskasa» izan dela, eta onartezintzat jo du «lortzea asko kostatu den enplegu baldintzak eskumen aldaketarekin galtzea». Ildo beretik, ELAk langileen soldatak, ordutegiak eta lanaldiak hobetzeko beharra azpimarratu du, eta lantaldea handitzeko lan eskaintza publiko bat egiteko beharra seinalatu.

Horiek horrela, Jaurlaritzak eta sindikatuek datorren astelehenean izango dute hurrengo aukera akordio bat lortzeko, negoziazioko alderdi guztiak elkartuko dituen Administrazio Orokorreko mahai sektorialean.

ELA: «Jaurlaritzak estatuko ereduari jarraipena eman nahi dio»

Artolazabalek gaur Zaballako espetxean eginiko bisita adibide gisa jarrita, Espainiako administrazioaren kudeaketa ereduari «jarraipena» eman nahi izatea leporatu dio ELAk Jaurlaritzari: «Espetxeen eskuduntza transferitzeko astebeteren faltan, Beatriz Artolazabal Zaballako zentroan egin den ekitaldian izan da Espainiako espetxeetako zaindariaren eguna ospatzeko. Horrek, bada, estatuko ereduaren jarraipena besterik ez du irudikatzen».

Sindikatuaren arabera, orain arte erakutsi duen jarrerarekin, Jaurlaritza «eredu propioa garatzeko aukera hipotekatzen» ari da, eta, «espetxe sistemaren eredu modernoago eta gizatiarrago baten aldeko propaganda instituzionala» egin beharrean, helburu hori betetzeko neurriak eskaintzea eskatu dio, besteak beste lan baldintzen arloan. Izan ere, ELAk gogorarazi du presoen gizarteratzea helburu izanik espetxe sistemak «presoen eskubide guztiak zorrotz errespetatu» behar dituela, eta adierazi du horretarako «ezinbestekoa» dela espetxeetako langileen baldintzak bermatzea.

Artolazabal: «Eskerrik asko egiten duzuen lanagatik»

Berdintasun, Justizia eta Gizarte sailburuak, bere partetik, espetxeen kudeaketaren eskualdatze «lasaia» espero duela esan du goizeko agerraldian, urriaren 1a «espetxeen eguneroko bizitzan ostiral bat gehiago» izango dela azpimarratuz. Gainera, sailburuak bere «esker ona» adierazi die espetxeetako langileei beren lanarengatik, eta baita «zigor penalak betetzen dituzten pertsonei askatasuna berriro aurkitzen laguntzeko eginiko ahaleginagatik» ere.

Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkari Denis Itxaso ere Zaballan izan da, eta, Artolazabal bezala, itxaropentsu agertu da datorren astean gauzatuko den transferentziari begira, eta adierazi du Jaurlaritzak egingo duen kudeaketan «erabateko konfiantza» duela, eta ziur dagoela langileen baldintzak zehazteko sindikatuekin izaten ari diren bilerak irtenbide bat lortzeko balioko dutela.


Summary: Udalek astelehenetik aurrera aurkeztu ahalko dituzte memoria proiektuak egiteko laguntzak. Gogora institutuak 137.000 euroko aurrekontua du memoria arloko ikerketak bultzatzeko eta 36ko gerratik hona «demokraziaren eta askatasunaren proiektuak» finantzatzeko

Gogora institutuak laguntza deialdi bat ireki die udalei eta tokiko erakundeei memoria historikoaren eta demokratikoaren proiektuak garatu ditzaten. Eusko Jaurlaritzak azaldu duenez, astelehenetik aurrera izango dute aukera laguntza eskatzeko. Hilabetez egongo da irekita deialdia, urriaren 27ra arte. Orotara, 137.000 euro ditu Gogorak memoria arloko proiektuak finantzatzeko eta banatzeko.

Jaurlaritzaren arabera, helburua da, besteak beste, 1936tik izan diren gertaera traumatikoen eta giza eskubideen urraketa larrien ikerketa larriak eta haien argitalpena laguntzea. Ikerketa horiek giza eskubideekiko eta indarkeria ezarekiko konpromisoa azaldu behar du.

Ikerketaz gain, sinbologia frankista kentzeko ekimenak eta memoria historikoaren ibilbideak osatzeko egitasmoak finantzatuko dira. Memoria histikoaren ibilbide horiek seinale eta irudi berak izango dituzte, eta memoria demokratikoaren balioak partekatuko dituzte. Gertaeren urteurrenak eta pertsonen omenaldiak ere sustatuko dira, baita hitzaldiak, mintzaldiak eta erakusketak ere.


Mintegi bat, haziak loratzeko

Summary: Mintegi bat, haziak loratzeko. Gureak Egin sortu dute Iruñean: gazteentzako kultur transmisiorako eta sormenerako laborategi bat da, euskaraz. Datorren urriaren 15ean jarriko dute martxan. Aritz Ibañez dantzariak, Ion Celestino musikariak eta Oier Zuñiga aktoreak osatzen dute lantalde nagusia. Izena emateko epea zabalik da.

Aitortu dute “urduritasun puntu bat” sentitzen dutela; non hasi bai, baina esperientziak nora eramanen dituen ez jakiteak eragiten diela urduritasun puntu hori; handiagoa da, halere, martxan jartzeko duten gogoa, bidean urratsak egiten hastekoa. Urriaren 15ean eginen dute lehendabizikoa, egun horretan hasiko baitute, Iruñean, Gureak Egin izenburuko mintegia. 15 eta 18 urte bitarteko gazteei zuzendutako kultur transmisiorako eta sormenerako laborategi bat da, euskaraz; Aritz Ibañez dantzaria eta Ion Celestino musikaria ditu —Oier Zuñiga aktorearekin batera—lantalde nagusiko arduradun. Eusko Kultur Fundazioak antolatu du, Iruñeko Udalaren babesarekin.

Gureak Egin ez da hutsetik sortu. Aritz Ibañezek azaldu du Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuko Euskara ataletik garatutako bi proiektuk eragin dutela, neurri batean, Gureak Eginen sorrera ekarri duen bidea: batetik, D ereduko zenbait ikastetxetan jorratzen duten sormen digitalari buruzko ikasgaiak; eta, bertzetik, Musikariak ikastetxeetan izenburupean musikariak institutuetako geletara eraman dituen programak. Hezkuntza Departamentuko Euskara ataleko Alberto Barandiaran izan da Gureak Eginen atzean aritu den “xaxatzailea”.

Hirugarren helduleku nagusi bat izan du proiektuak: Iruinkoko libertimendua, hain zuzen ere. Inauterien bueltan sortutako egitasmo bat da Iruinkokoa; ez da inauteriena Gureak Egin proiektuaren testuingurua, baina Iruinkokoen zenbait elementu jaso ditu, mintegian parte hartuko duten gazteen esku jartzeko asmoz. “Iruinkokoan gertatzen den diziplinen arteko igurtzi edo talka hori hartu nahi izan dugu oinarri”, zehaztu du Aritz Ibañezek.

Izen ematea, zabalik

Musika, dantza, antzerkia; eta diziplina horien arteko nahasketak ekar dezakeena. Hori izanen du oinarri Gureak Egin programak. Urriaren 15ean jarriko dute martxan; izena emateko epea hil horren 13an amaituko da —Gureakegin.eus helbidean—. Mintegiak maiatzaren 27ra arte iraunen du, eta ostiraletan eginen dituzte saioak, 16:30etik 18:30era. Urritik abendura bitartekoak Juslarrotxako Civivox aretoan eginen dituzte; urtarrilekoak eta otsailekoak, Gazteriaren Etxean; eta martxotik maiatzera bitartekoak, azkenik, San Frantziskoko eskolan.

Parte hartuko duten gazteek zehaztuko dute, neurri handi batean, Gureak Egin laborategia zer izanen den: “Guk tresnak emanen dizkiegu, haiek sor dezaten. Iruñerriko gazte euskaldunek erabakiko dute beren burua nola adierazi nahi duten”, nabarmendu du Ion Celestinok. Tradizioaren eta kultura garaikidearen arteko hartu-emanean, herri kulturen oinarrian dagoen ideia jarri nahi dute erdigunean: plazan gertatzen den guztia dela eszenikoa. “Musika jotzen dugunean, aktore eta dantzari ere bagara, neurri batean”.

Mintegiak, finean, “euskaraz ariko den komunitate txiki bat” sortu nahi du. Euskara lanabes izanen dute, eta ez helburu. “Elkar ezagutuko dute euskaraz, eta euskaraz garatuko dute, natural, haien arteko harremana”.

Laborategiaren helburua praktikoa da, eta bilatzen du parte hartzaileen sormena garatzea, jasoko dutena abiapuntu izanda. Jasoko duten hori gazteentzat “ispilu” izan dadila nahi dute lantaldeko arduradunek. Tradizioa eta molde berriak lotzen dituzten zenbait proiektuk parte hartuko dute laborategian, eta haien ahotik jasoko dituzte gazteek egitasmo horien atzean dauden prozesuak. “Informazio horrekin zer egin gazteen esku egonen da”, zehaztu du Celestinok. Musikariak, baina, aitortu du nahiko lukeela Gureak Egin programa “legamia” bilakatzea. “Interesgarriena izanen da laborategiak hemendik bi edo hiru urtera zer emanen duen”.

Bisitariak

Ibañezek, Celestinok eta Zuñigak “bisitari talde bat” osatu dute, Gureak Egin laborategiko saioetan parte hartzeko. Haiek eginen dute Celestinok nabarmendutako “ispilu” lan hori. Proiektu askotarikoak dira bisitarionak, diziplina ezberdinetakoak: Oihan Indart (dantzaria); Albina Stardust (drag queen-a); Nerea Eugi eta Itxaso Martinez (Martxoaren 8ko sokadantzaren egileak); Iruinkokoa; Claudia Rodriguez, Lorena Aisa eta Idoia Tapia (musikariak); Habia (musika taldea); Jon Ander Urresti (antzerkigilea); Amaren Alabak (kantari taldea); eta Beñat Rodrigo (musikaria).

Amaren Alabak taldeko kide da Ihitz Iriart. “Jakin-mina” sentitzen du, laborategiak eman dezakeenari buruz, eta “gogoz” da Iruñean eginen dituzten saioetan parte hartzeko. Izan ere, Iriartek garbi du Amaren Alabak taldeak guztiz egiten duela bat Gureak Egin mintegiko helburuekin eta egiteko moduekin. “Gurea transmisiotik sortutako talde bat da”, erran du. Sei emakume zuberotar dira taldeko kide: “11-12 urte genituen sortu zenean; hogei urte baino gehiago joan dira geroztik. Hasieratik jaso dugu euskal kultura ikastolan, etxean, dantza taldeetan, aritu garen koru txikietan, eta herrietako kulturgintzan”. Jasotako hori landu eta beren modura eman dute Amaren Alabek, hain zuzen, eta ematerakoan musika, dantza eta antzerkia batu dituzte.

Kideak zenbait arlotan ari dira taldetik kanpo ere, eta oholtzatik at egiten duten jarduera horretan ere ari dira “sortzen eta transmititzen”: “Taldean badira artxiboetan lan egiten dutenak, irakasleak, antzerkigintzaren esparrukoak”. Kulturgintzak oinarri dituen sortze eta zabaltze prozesu horietan “natural” murgildu dira kantariak, eta “ontzat” jo du Iriartek aukera hori.

Garbi utzi du Gureak Egin mintegian ez dutela asmo “leziorik” ematea. Beren esperientzia zabaldu nahi dute, transmisioan etenik gerta ez dadin. “Oinarri bat ematea da kontua, eta gero egin dezatela gazteek nahi dutena”, zehaztu du.

“Ez da jarraipen hutsa”

Iriartek hagitz garrantzitsutzat jo du era askotako iritziek eta moduek bat egin izana Gureak Egin egitasmoaren barruan. “Badira sorkuntza, kultura eta transmisioa ikusteko modu ezberdinak, eta horrek bermatzen du, nire ustez, helburua dela aukera ezberdinak erakustea; asmoa ez dela dagoenaren jarraipen huts bat egitea”.

Kezka bat ere baduela onartu du Ihitz Iriartek, halere. “Ikusten dut badela mugimendu bat, gauza asko egiten ari direla Iruñean, baina laborategi bat egiteko beharra ikusten bada, transmisioa hust egiten ari delako da? Kezka txiki bat dut hor”, zehaztu du Amaren Alabak taldeko kideak.

Gureak Egin laborategiak lagundu nahi du, behintzat, transmisio hori; eta transmisioarekin batera, sorkuntza. Mintegi bat izan nahi dutela berretsi dute lantalde nagusiko arduradunek, haziak loratzeko. 15-18 adin tartea horregatik aukeratu dute. “Hazia jartzeko adin tarte emankorra delakoan”, Celestinoren hitzetan.

Gureak Egin taldeko kideak lanean hasteko prest dira. Sortzeko eta zabaltzeko prozesuetan murgiltzeko prest, modu praktiko batean. Eta onartu dute urduritasun puntu bat sentitzen dutela; non hasiko diren badakitelako, baina ez, ordea, bideak nora eramanen dituen. “Denborak esanen digu haziek zer fruitu emanen duten”, erran du Ibañezek.

Iriartek ere aipatu du bidea non amaituko den ez jakiteak berezi bilakatzen duela esperientzia. “Gerta daiteke espero ez dugun toki batera ailegatzea”, aipatu du. Eta hori da interesgarriena. Gureak Egin bidean eginen baita.


Motel doa abiadura jaitsiera

Summary: Motel doa abiadura jaitsiera. Orduko 30 kilometroko mugaren balantze ona egin arren, Bilboko Udalak dio azkenaldian gutxiago betetzen dela. Taxilariek kendu egin nahi dute.

Europako Autorik Bako Eguna izan da irailaren 22a. Egitasmo horren helburua da kontzientzia sortzea ibilgailu pribatuaren erabilera gutxitu beharraz. Asmo horrekin, duela justu urtebete, Bilboko Udalak orduko 30 kilometroko abiadura muga ezarri zuen hiri osoan —aurretik kale gehienetan zegoen, baina ez bide nagusietan—. “Urtebete igarotakoan ikusten duguna da batez besteko abiadura hobea dugula”, esan du Alfonso Gil Bilboko bigarren alkateorde eta Mugikortasun zinegotziak. Bilbo 30 izeneko ekinbidea “hiri osoaren apustua” dela azpimarratu du. Gilen proiektu nagusia da, eta Europa mailako mugikortasun saria jaso du horregatik. Hala ere, egin duen balantzea gazi-gozoa izan da: alkateordeak berak aitortu du azkenaldian igo egin dela muga errespetatzen ez duen gidarien kopurua. Gero eta gehiago dira lehengo mugaren arabera gidatzen dutenak. Oharra egin die: “Araua bete behar da. Baimendutako abiadura bikoizten dutenek oso isun handia jaso dezake”.

Gilek onurak baino ez dizkio ikusi neurriari. Hiru nabarmendu ditu bereziki. Batetik, esan du istripuak urritu direla. “Zaurituak eragin dituzten istripuak %20 eta %30 artean apaldu dira. Igo direnak txapa istripuak dira, baina zaurituak gutxitu direlako da, orain gehienak txapa istripuak direlako”. Bigarrenik, isurketek ere behera egin dute; bereziki, nitrogeno oxido partikulenak. Partikulak ere %20 eta %30 artean jaitsi direla esan du. Hirugarrenik, zaratari dagokionez, batez bestekoa hiru dezibel txikitu da.

Bizkaiko hiriburua mantsoago dabil azken urtebete honetan. Baina, RAC Real Automovil Club Vasco Navarro gidari elkarteko Mario Garciaren esanetan, mugikortasuna ere “izugarri” apaldu da COVID-19aren pandemia dela eta. “Aurtengo udako oporrak bukatu direnean hasi da telelanean ibili den jende asko lantokira itzultzen. Mugikortasuna berreskuratzen hasi gara, oraindik normaltasunera itzuli ez den arren”. Udalak eman du datua: iraileko lehen hamabostaldian pandemia aurreko sasoi bereko trafikoaren %94 izan du Bilbok. “Hain justu, orain hasi da Udaltzaingoa igartzen jendeak ez duela muga errespetatzen. Zergatik? Ezinezkoa delako; ez delako modu naturalean gidatu ahal izateko abiadura”.

Orduko 30 kilometroko muga lehen kaleetara iritsi zenetik, kexu agertu ziren elkarteko kideak. Kritika horiek leundu dituzte, neurri batean: orain onargarri ikusten dute erdiguneko kaleetan muga horri eustea. “Hainbeste semaforo, zebra bide eta norabide bakarreko kalerekin ezinezkoa da hori baino azkarrago gidatzea”. Beraz, auzo arteko bide nagusiak eta hirirako sarrera-irteerak dira orain kritikaren jomuga.

Garciak ohartarazi du ibilgailu pribatua hartzen dutenek beste aukerarik ez dutelako hartzen dutela. Horrelako neurriek auto gidariei “bizitza zailagoa” egiteko helburua dutela salatu du. Abiadura mugaz gain, aparkalekuak gutxitu izana eta TAO zerbitzuaren iraupena luzatu izana aipatu ditu. “Autoa gidatzea zigortzen dute, baina, aldi berean, autoa haientzat diru iturri nagusia da isun eta tasei esker”. Uste du udalak ipiniko dituen “ustezko radar pedagogikoak laster zigortzaile” bihurtuko direla: “Neurria non ez den betetzen aztertuko da, gero radarra jartzeko”.

Abiadura muga berriaren ondorioak aztertu gabe hartutako neurria dela iruditzen zaio. “Ez da kontuan hartu hain martxa laburretan gidatzeak ibilgailua gehiago kaltetzen dutela. Gainera, airera egiten diren isuriak handiagoak dira; zenbat eta martxa luzeagoan gidatu, gutxiago isurtzen da”. Horrez gainera, salatu du semaforoak ez direla egokitu muga berrira.

Egokitzapenak falta

Ez semaforoak, ez autobus zerbitzua. Hala salatu du Juan Franciscok. Bilbobuseko gidaria da. Aiala kantzilerraren kaletik irteten den lineetako batean ibiltzen da, Plaza Biribiletik gertu. Erdigunetik dabiltzan lineetan ez dela nabaritzen esan du: “Beti ibili dira mantsoago” Gehiago igartzen da, beraz, kanpora irteten direnetan: “Ibilbide bera egiteko denbora gehiago behar da, astiroago goazelako, eta, horren ondorioz, semaforo gehiago harrapatzen ditugulako. Horrek gure lan baldintzetan eragin zuzena du: lehen bidaia bat bukatu eta hurrengoa hasi aurretik 10-15 minutu izaten bagenituen, orain ailegatzearekin batera irten behar gara berriro”. Besteak beste, atseden hartzeko, zerbait jan edo edateko, eta komunera joateko asti barik geratu direla salatu du. “Urtebete igaro da, eta oraindik ez dituzte egoera hori konpontzeko behar diren egokitzapenak egin”, kexatu da.

Esan du bidaiariek ez dutela protestarik egiten, baina igartzen dietela noiz iritsiko urduritzen direla sarritan. Gauza bera gertatzen zaie taxi gidariei ere: “Guri ez digute esaten azkarrago joateko, jakin badakitelako ezin dugula halakorik egin. Baina asko nabaritzen zaie berandu iritsiko direla iruditzen zaiela”, esan du Javier Delgadok. Plaza Biribileko taxi geltokian egoten da bezeroen zain. Aitortu du bera ez dela inoiz orduko 30eko abiaduran joaten, 40ra baizik. “Ezinezkoa da 30era joatea; autoak ezin du. Gainera, hain mantso gabiltzanez, denbora gehiago behar dugu bezeroak nahi duten lekura eroateko. Azkenean eguneko bidaia gutxiago egiten ditugu, dirua galduz”. Sinetsita dago azkenean udalak atzera egin beharko duela, eta abiadura muga lehengoratu Bilboko kale nagusienetan bada ere.

Uste bera du RACeko Garciak. “DGTk [Espainiako Trafiko Zuzendaritza] Bilbon indarrean sartu eta gutxira erabaki zuen Espainiako [Estatuko] hiri guztietan kale gehienetan muga hori jartzea. Donostiak ere bolo-bolo zabaldu zuen neurri berria, baina kale batzuetan 50eko muga jarri dute berriro, ikusi dutelako 30ekoak arazoak baino ez dituela sortzen. Donostiak seinaleak aldatu ditu, iragarri ere egin gabe. Bilbok beste horrenbeste egingo du, politikarientzat hanka sartu dutela onartzea zaila da eta”.

Gidarien elkarteak atzera egin duen hiri bat aipatu duen bitartean, Bilboren ereduari heldu dion beste bat aipatu du Gilek: Frantziako hiriburua. “Bilboren atzetik ipini dute 30eko muga Parisen eta oso balorazio ona egin dute. Geratzeko etorri den neurria da, eta apurka-apurka mundu osora hedatuko da”, esan du Bilboko alkateordeak. Klima larrialdiari aurre egiteko mugikortasun eredua aldatzea ezinbestekoa iruditzen zaio, eta bide horretan oinezko eta txirrindulariek lehentasuna izan beharko dutela esan du, autoari “orain arte izan duen erabateko nagusitasuna kenduta”.


Summary: Iberiar penintsulako hiri handietan baino kutsatuago dago airea Erandion. Aire Zaintzaileak programak aztertu dituen 28 udalerrietatik, Erandiok dauka gehien kutsatuta, Madrilen eta Bartzelonaren aurretik. Emaitzarekin «harrituta» daude herriko elkarteak.

1960ko hamarkadan, industria kimikoz inguratuta bizi zen Erandio. Herritarrak egoeraz kexu ziren, eta hamarkada osoan zehar hainbat protesta eta mobilizazio egin zituzten. 1969ko irailaren 6an, esaterako, 1.500 lagun bildu ziren, Irtenbideak nahi ditugu, gasa kanpora lelopean. Baina, hurrengo egunean, isuriak are larriagoak ziren, eta, urriaren 28an, laino toxiko batek hartu zituen herriko kaleak. Erantzun gisa, herritarrak kalera atera ziren, eta errepidea moztu zuten, baina Polizia gogor oldartu zitzaien manifestariei. Hurrengo eguna greba eta protesta eguna izan zen, eta, orduan ere, Espainiako Poliziak tiroz erantzun zuen: bi herritar hil zituzten. Gertakizun hori izan zen protesten abiapuntua Mireia Canton del Palacio Auzokoa Herrikoi Elkarteko eta Herri Bideak Kate Barik elkarteko bozeramailearen hitzetan: «Erandiok urte asko daramatza kutsadura maila altuarekin, eta gertaera horrek zauri sakona utzi zuen herrian». Egoera ez da aldatu: orain ikusi dute Penintsulan neurtu dituzten 28 hirietatik aire kutsatuena duela Erandiok.

Kutsaduraren arazoari ahalik eta lasterren irtenbidea emate aldera, Auzokoa Herrikoi elkarteak eta Herri Bideak Kate Barik elkarteak Aire Zaintzaileak izeneko proiektuan parte hartzea erabaki zuten: «Gure herriaren egoera zein zen azaldu behar izan genien ikertzaileei, eta, hala, ikerketan parte hartzeko aukeratuak izan ginen», dio Canton del Palaciok.

Beste jarduera batzuen artean, mailuki landareak banatu zitzaizkien Erandioko 294 bizilaguni. Hiru hilabetez —joan den urteko urritik abendura—, herritarrek mailuki landareak zaintzeko ardura izan zuten. Abenduan hostoak batu, eta horiek laborategi batera eraman zituzten ikertzera. «Mailuki landareei esker, airean dauden metal astunak detektatu eta neurtu daitezke; izan ere, horiek hostoetako iletxoetan itsatsita geratzen dira». Zehatzago esateko, mailuki hostoen propietate magnetikoek tamaina txikiko materia partikula finak eta ultrafinak harrapatzen dituzte, aireko partikulen kontzentrazio maila islatuz.

Banatutako 294 landareetatik 215 izan ziren baliagarriak ikerketa egiteko. Hala ere, kontuan hartu behar da, garai hartan, osasun krisia indartsu zegoela. «Ikerketa egin zen garaian pandemia betean geunden; ondorioz, hegazkinen eta ibilgailuen trafikoa urriagoa zen, eta lantegietan ere ez zebiltzan bete-betean».

Kasuak kasu, ikertzaileek, Iberiar penintsulako 28 udalerritako aire kutsadura neurtu dute. Eta, hain zuzen, mailuki hostoetan metatutako propietate magnetikoak erabili dituzte kutsadura atmosferikoaren adierazle gisa.

Emaitza, honakoa: Erandio, lehen postuan geratu da, Bartzelonako batez bestekoa bikoiztuz, eta Madrilgoa laukoiztuz. «Herriko aire kalitatea okerra izatea espero genuen, baina horren okerra… Oso larria da, harrituta gaude», nabarmendu du bi elkarteetako bozeramaileak. Haren hitzetan, ez zuten espero Altzaga eta Astrabudua auzoetan horren kutsadura maila altua ateratzerik. Are gehiago, landa eremuetan ere, kutsadura maila «oso altuak» atzeman dituzte: «Oso kezkagarria da».

Orain, konponbide bila

Egindako ikerketari esker, Auzokoa Herrikoi Elkarteak eta Herri Bideak Kate Barik elkarteak beraien eskaerak arrazoitzeko oinarri finko bat dutela adierazi dute. «Ikerketaren aurretik, ez ziguten sinesgarritasun handirik ematen, alarmista gisa hartzen gintuzten», esan du Canton del Palaciok. Besteak beste, Erandioko Udalari eskatu diote kutsadura atmosferikoaren azterketa sakonagoa egin dezan, udalerriko hainbat puntutan neurgailuak eta kromatografoak jarriz.

Horrez gainera, beste eragile batzuei ere helarazi die txostena, horietako bakoitzak bere lan eremuari dagozkion neurriak har ditzan: «Herriko alderdi politiko guztiei txostena bidaltzeaz gain, herriko medikuari, Eusko Jaurlaritzari, Eusko Legebiltzarrari… jakinarazi diegu zein den egoera. Jatorria nondik datorren jakin behar dugu egoerari konponbidea eman ahal izateko». Ikerketa sakonagoak egiteaz gainera, ingurumen baimen integratuak betetzen diren jakiteko kontrol handiagoak eskatu dizkie eragile horietako bakoitzari.


Summary: «Nazioen artean antagonismo maila bat dago, baina ezkutatzen dute». Europako Parlamentua eta kartzela ezagutu ditu Landak bere ibilbide politikoan. Akademikoan, Gabriel Aresti eta Gernikako bonbardaketa izan ditu ardatz. Bi gaiok ari da lantzen egun.

Bide politiko eta akademiko oparoa du Karmelo Landak (Ea, Bizkaia, 1952). Unibertsitate irakasle izandakoa da 37 urtez, eta, tartean, politikari ere aritu da Eusko Legebiltzarrean eta Europako Parlamentuan, Herri Batasuna (HB) alderdiarekin. Egun, irakaskuntzatik erretiratuta dago, baina ez ikerketatik: Gabriel Arestiz eta Bilboz liburu bat prestatzen ari da, eta ‘Guernica’ Gernikara kanpainan ere badago, Pablo Picassoren koadroa Bizkaiko udalerrira eramateko. “Madrilgo Reina Sofian testuingurutik ateratzen dute, bakearen aldekoa eta gerra guztien kontrakoa dela esatean. Koadroaren motibazio zuzena bonbardaketak izan ziren”.

UNIBERTSITATEA: HASIERAKO EKINTZAK

Landari unibertsitate garaia emankorra izan zitzaion politikoki, hasieratik bertatik: 1969an sartu zen Deustuko Unibertsitatera Historia ikastera, eta lehen ikasturtean jazo zen bere “bataio politiko eta ideologikoa”: 1970eko Burgosko prozesua. Ikasle mugimenduaren parte izan zen urte horietan, eta frankismoaren aurka aritu zen, baita askatasunaren eta euskararen alde ere.

Ikasketen publikotasuna izan zuen jomuga, halaber. “Ikasle mugimendua antolatu nahi genuen erreibindikazio ardatz batzuen inguruan: batez ere, letretako fakultateak egin zitezela unibertsitate publikoan”. Dioenez, artean “jesuitek monopolizatu” egiten zituzten adar horietako karrerak, eta, ondorioz, “garestiak ziren, eta ideologikoki oso markatuak zeuden”. Protestengatik jesuitek “mendeku” hartu zuten, ordea. 1973an, “Pilar Kareaga Bilboko alkate frankistarekin elkartu, eta sarekada bat egin zuten”. 22 espedientatu zituzten “betiko”. Unibertsitate pribatua zenez, ez zegoen baliozkotzeko aukerarik, eta, hortaz, “heriotza akademikoko zigorra izan zen”.

Erabaki haren kontra mobilizazioak antolatu zituzten, eta zoria ere euren alde izan zuten. Izan ere, espedienteak Eguberriko oporretan bidali zizkieten, “ikasleak desmobilizatu eta kontua hurrengo urterako ahaztu” zedin. Alabaina, agiriak heldu zitzaizkien egun berean hil zuen Carrero Blanco ETAk. “Horrek ekarri zuen frankismoaren gainbehera nabarmena; jarrera errepresiboak ahuldu egin ziren. Egoera aldatu zen: ikasle mugimendua berpiztu egin zen”. Espedientatuak izandakoei ez zieten unibertsitatera sartzen uzten, baina erabakia ñabartu zuten mobilizazio eta grebengatik. “Jesuitek ez zuten beste erremediorik izan gu onartzea baino; ez klaseetan, baina bai azterketa finalak egiteko”.

INDEPENDENTZIA, ETA HORI NOLA IKERTU

Garai horietan Ikasleen Komiteak deituriko sindikatu batean eta EMK Euskadiko Mugimendu Komunistan militatu zuen Landak. Euskal Herriaren independentzia ez zen ildoetako bat, baina irizpidea laster aldatu zuen: frankismoa bukatu ondoren disolbatu zen EMK, hortik ezker abertzalearen inguru ideologikoetara egin zuen jauzi, eta HBra batu zen azkenik. “Nire lan ardatz nagusi bat da independentziaren aldekotasuna. Nire kontzientzia eta formakuntza ideologiko eta akademikoaren ondorioa izan da”.

Era berean, hura defendatzearen ondorioak “oso gogorrak” izan direla dio, eta, atxiloketez eta kartzelaldiez gain, kasu zehatz bat aipatu du: Joseba Asensiorena. “Nire ikasle izandakoa zen, eta gure anaia Erramunen lagun handia, ia familiakoa. Harrigarria izan zen ikustea nola utzi zuten hiltzen Herrera de la Manchako kartzelan [Espainia]. Orduan inork ez zeukan tuberkulosirik, eta inor ez zen hiltzen horretaz”.

Azken hamarkadan, politikak “bide gradualista” hartu duela dio, eta horrek ez daramala independentziara. Era berean, iruditzen zaio politika “modu zientifikoagoan aztertu” beharko litzatekeela, eta, alde horretatik, politologoak eta soziologoak ditu jopuntuan. “Busti egin behar dira Euskal Herriko egoerarekin. Jada ez du balio politologia maila teorikoan aztertzea; dauzkagun premia urgenteei erantzun zehatzak eman behar dizkiete”.

EUSKARA ETA POLISISTEMEN TEORIA

Erantzunok taxutzeko, metodologia baliagarria begitantzen zaio Polisistemen Teoria, nahiz eta kulturaren arloan erabiltzen den normalean. “Hemen ezkutatu egiten da gehienetan errealitate bat ukaezina dena ikuspegi zientifiko batetik: nazioen artean antagonismo maila bat dagoela”. Gatazka hori sistemen aniztasunak eragingo luke, Landaren arabera, “nazio bakoitzak bere sistema propio bat behar” baitu, “hizkuntzaren bidez ardaztua”. Hori horrela, “nazioen oinarrizko elementua hizkuntza” dela dio, eta, hortaz, euskara izan beharko litzateke balizko Euskal Herri independentearen zorua.

“Zergatik tematzen dira espainola denok ikas dezagun? Euskaldun, katalan, galego edo valentziar bati behartuko diote hura jakitera, eta eurek nahi dutenean erabiltzera”. Dioenez, nazio izaera osatzeko sistema propio bat izatea beharrezkoa da, eta, izan ezean, “besteen sisteman txertatu eta subsumitu egiten dute”.

Irizpide horiei jarraituz aztertzen du Landak egoera politikoa. “Onartzen baduzu Espainiako polisistemak daukan logika, eta txertatzen bazara bertan, nahiz eta egundoko borondate ona izan, estatu sistemak gehiago irabazten du zuk irabaz dezakezuna baino; bere sistema osotasunean mantentzen du, arrakalak izan arren”. Monarkia da horren adibideetako bat, haren ustez. “Ustelduta dago, eta ez da ezer gertatzen. Euskal nazioa azpimultzo bat bihurtzen da Espainiako eta Frantziako sistemetan; beraz, ez ditu arriskuan jartzen, eta okerrena: ez du lortzen bere nazioarentzat ezinbestekoa duen egitura. Eta horrek eskatzen du independentzia, zure sistema propioa antolatzeko zure ardatzekin”.

Independentzia heltzen ez den bitartean, euskal nazioa “deuseztatzen eta hiltzen” ari dela dio Landak. Eta egoerak hizkuntzari ere erasaten dio, era berean: haren hitzei erreparatuta, euskaraz bizi ahal izateko bermea baita independentzia. “Euskal Herrian ez dago euskaldunik egun oso batez bere hizkuntza erabil dezakeenik, behartu egiten zaituztelako. Euskarak ahalegintzen badu lehen mailako bihurtzea, begira zer gertatu den Udal Legearekin”.

Unibertsitatearekin kritiko agertu da horretan ere, eta badu autokritikarako tartea, orobat. “Joxe Azurmendi, [Jose Luis Alvarez Enparantza] Txillardegi, Gabriel Aresti, Koldo Mitxelena, Federiko Krutwig… Nazioaren planoak oso ondo egin dituzte arkitekto horiek, baina gero etorri garen perituok, ez dugu asmatu plan hori garatzen, eta unibertsitatea orain ez dabil horretan. Okerrera goaz”.

ATXILOKETAK ETA KARTZELALDIAK

Euskal nazioa Espainiako sisteman txertatuta egotearen ondorioz, “epaile batek lehendakariak baino gehiago agintzen du”, Landaren hitzetan. “Zergatik? Atzean daukalako Espainiako sistemaren ardatz den justizia sistema: Auzitegi Gorena eta Auzitegi Konstituzionala, azken erabakia hartzen dutenak”. Hain justu, elementu horiekin egin du topo Landak berak ere: hainbatetan atxilotu izan dute, eta hiru aldiz egon da espetxean: orotara, lau urte inguru egin ditu kartzelan.

“Estatuak erabaki bat hartu zuen euskal abertzaleei bide politikorik ez uzteko. Uste zuten EAJ integratua zutela euren sisteman, baina ezker abertzalea, ez”. Dioenez, “arriskua” ziren Espainiako sistemarentzat, hauteskundeetara aurkeztu eta “sekulako” emaitzak lortzen baitzituzten. Joera eteten ahalegindu zen estatua. “Bide demokratiko eta baketsutik gora egiten duten planteamendu horiek ezin dituzte kontrolatu momentu batetik aurrera; beraz, erabaki zuten gu zirkulazio politikotik ateratzea, bide judizialaren bidez”.

Lehenengo kartzela zigorra Herri Batasunako europarlamentari zenean ezarri zioten —1990tik 1994ra jardun zuen karguan—. “Esaten zuten ETAren aginduetara nengoela. Ni diputatua nintzen jendeak hautatu ninduelako, ni ez nengoen inoren aginduetara”. Bigarrenean, hauteskunde kanpaina bateko bideo batean oinarritu ziren. “Bertan ETAk esaten zuen prest zegoela armak uzteko eta negoziazio politikoa egiteko: gero hala egin zuen. Irlandatik atera genuen ideia, eta han ondo joan zen”.

Herri Batasunako Mahai Nazionaleko 23 kide epaitu zituzten, eta zazpi urte eta erdiko espetxealdiarekin zigortu, 1997an. Konstituzionalean errekurritu zuten ebazpena. “Gure kontra egiten bazuen, Estrasburgora joko genuen [Frantzia], eta ez zuten nahi, eskandalu politiko bat izango zelako. Azken momentuan, gure alde egin zuen partzialki, eta bi urte egin genituen, zazpi eta erdi beharrean. 1999an irten ginen”.

Baina auzitegiek oldarkor jarraitu zuten. 2002an, Baltasar Garzon epaileak operazio bat abiatu zuen “Herri Batasuna eta ezker abertzalea legez kanpo uzteko”, argudiatuta “ETAren kolaboratzaileak” zirela. “2008an, Garzonek erabaki zuenean, prebentiboki sartu gintuzten kartzelan, bi urtez”. Egunero-egunero idazten zituen gertatutakoak, xehe-xehe, eta oharrok kartzelatik kanpora irten zitezen lortu zuen. Horiekin, besteak beste, salaketa bat ondu zuen, Nazio Batuen Erakundeko (NBE) Atxiloketa Arbitrarioen Batzordean aurkeztu zuena, eta 2009an Landaren alde ebatzi zuen. “Garzonek ohar bat atera zuen NBEren kontra, erratu egin zirela esanez”. Kartzelan jarraitu zuen, ordea.

Karmelo Landa beste salaketa bat prestatzen ari da egun, orokorra, NBEren Giza Eskubideen Batzordean aurkeztuko dena oraingo honetan. “25 urte izorratu dizkidate, neurri handi batean. Sartu naute kartzelan modu arbitrarioan hiru aldiz. Beti behin-behineko kartzelaldiak, sententzia firmerik gabe, eta errekurtsoak irabazita Konstituzionalean eta NBEn”. Dioenez, proiektu akademikoak atzeratu egin behar izan ditu urte horietan, eta familia “pikutara” joan zaio. “NBEn egindako lehen salaketa irabazi nuen, eta horrek indartu egiten du bigarrena”.

ILDO AKADEMIKOA: ARESTI ETA GERNIKA

Unibertsitateko ikertzailea izan da Landa, batik bat, politikari profesionala bainoago. Hala aldarrikatzen du hark. 1980. urtean sartu zen irakasle EHUn, Gernikako Seber Altube ikastolan lan egin ondoren, eta 2017an hartu zuen erretiroa; 37 urteko karrera akademikoa, bi ikerketa ildo nagusik ardaztu dutena, besteak beste: Gabriel Arestik eta Gernikako bonbardaketak.

Poeta “berritzailea” izateaz gain, “euskal kultura eta literatura sistema oso bat sortu nahi izan zuen” Arestik. “Mitxelenak esan zuen batuaren motor nagusia izan zela, eta ni haren lana ikertzen hasi nintzen”. Bere bizitzako azken garaia Ean igaro zuen idazleak, medikuak Bilbotik irteteko gomendatu baitzion, eta Arestik herrian utzitako idazki eta hitzaldien grabazio argitaragabeekin lan egiteko aukera izan zuen Landak. “Susa argitaletxearekin batera taldetxo bat osatu genuen, edizio zaindu bat egiteko Eako lan guztiekin. Zorte ona izan genuen: [Joan Mari] Torrealdaik lagundu zigun lortzen Madrilgo artxibo zentsuratuetan zegoen zentsuratu aurreko Euskal Harria“. Josu Landa, Leo Bilbao, Joserra Bilbao eta laurak aritu ziren lan horretan, Gorka Arreseren laguntzarekin, eta 1986an argitaratu zuten lanen bilduma.

Gernikarekiko interesa aurki piztu zitzaion, halaber. 1975ean Gernikako ikastolan ari zen lanean: Franco diktadorea hil zenean, bonbardaketako lekukoek hitz egiten hasi nahi izan zuten, frankismoak debekatua baitzien. Ikastolako batzuekin batera, Gernikako Bonbardaketaren Batzorde Ikertzailea sortu zuen, egun Gernikako Batzordea dena. Lekukoek hitz egin zezaten lortu, Picassoren Gernika-k Gernikan egon behar zuela erabaki, eta historialarien mahai bat antolatu zuten. “Euskaldunok ez dugu gure historia ezagutzen”. Pierre Vilar, Herbert R. Southworth, Manuel Tuñon de Lara eta Xabier Irujok hartu zuten parte mahaian.

“Gernikako bonbardaketak sinbologia handiagoa du Espainiko Estatuan aitortu nahi dutena eta euskaldunek uste duguna baino”. Izan ere, “fundazio ekintza” bat izan zen, “ez Francoren estatuarena, baizik eta gaur egungoarena”, zehaztu duenez. “Estatua berriro fundatu zuten, forma frankistan. Gernika enbrioi bat zen: hilabete batzuk lehenago lehen euskal gobernua osatu zen han, [Jose Antonio] Agirrerena, eta aurretik bazegoen Euskal Herriko burujabetzaren eta ordezkatze sistemaren tradizio bat”. Hau da, “diseinatutako” erasoa izan zen.


Summary: Ehunka lagunek klima aldaketaren kontrako neurriak hartzeko eskatu dute. Mundu osoko greba deialdia egin du Fridays For Future plataformak, klima larrialdia salatzeko. Besteak beste, Donostian eta Bilbon egin dituzte mobilizazioak.

Klimaren Aldeko Ekintza Globalaren Eguna antolatu du gaurko Fridays For Future plataformak, eta mobilizazioetara deitu du mundu osoko hainbat herrialdetan. Klima larrialdia salatzeko eta «justizia klimatikoa» eskatzeko manifestatuko dira.

Donostian, esaterako, 11:00etan egin dute lehenengo mobilizazioa, FFFk eta ikasle sindikatuak deituta. Aldarrikapenez betetako protesta izan da, eta, besteak beste, sistema kapitalista «atzean uzteko» eskatu dute. «Planetaren alde» egiteko hartu dituzte Donostiako kaleak, eta «planetarik gabe, etorkizunik ez» dagoela gogorarazi dute. Beste manifestazio bat egingo dute arratsaldean, Klima auzitan lelopean. Fridays For Futurek antolatu du bigarrena, eta 18:00etan abiatuko da, udaletxetik.

Bilbon ere egin dute elkarretaratzea, 11:00etan, eta manifestazioa 18:30ean, Moyua plazatik abiatuta. Berrehun lagun inguruk hartu dituzte kaleak, «planetarik gabe ez dago etorkizunik» lemapean. Bestelako mezuak ere ikusi ahal izan dira pankartetan: Ez dago denborarik, B planetarik edo Itzali ikatza, piztu bizia besteak beste. Iruñean, berriz, elkarretaratzea egin dute 18:30ean, Gazteluko plazan.


Summary: Metroaren obrek kalte egin dietenak jasaten ari diren "presioa" gaitzetsi dute. EH Bilduk eta Satorralaiak jakinarazi dute zenbait bizilagunek eskaintzak jaso dituztela, baldintza batekin: diru gehiago ez eskatzea.

Donostiako metroaren obrek zeresana eman dute beste behin ere; lerroburuetara bueltatu dira. Aurrekoan, salatu zuten hiriburuko EH Bilduk Zarautz hiribideko, Zubieta kaleko eta Bentaberriko bizilagun batzuek eskutitz bana jaso zutela, metroaren obrek eragindako kalteekin zerikusia zuena. Bertan, 1.100 euroko kalte ordainak eskaintzen zizkieten, baldin eta etorkizunean kalte ordain gehiago ez eskatzeko konpromisoa hartzen bazuten. Bizilagunei gutun horiek sinatzeko “presioa” egiten ari direla salatu du EH Bilduk, eta “babesgabe” utzi dituela; sinatuz gero ezingo bailiekete kalte ordain gehiago eskatu metroa eraikitzen ari den enpresari, Metro Benta Berriri ABEEri edo ETS Euskal Trenbide Sareari. Hori “salagarria” dela uste du Donostiako EH Bilduk.

Gutuna igortze hutsa jo du “salagarritzat”, baina EH Bilduk gutunen aferaren bi alde gaitzetsi ditu, bereziki. Alde batetik, berriz kalte ordain gehiago ez eskatzeko klausula txarretsi du. “Nork ziurtatu dezake ez dela berriz irekiko beste pitzadurarik? Metroarena bizirik dagoen obra bat da; aseguru konpainiek egin izan dituzte horrelako klausulak, baina bukatuta dauden obretan, ez oraindik martxan daudenetan”, dio Garbiñe Alkiza Donostiako EH Bilduko zinegotziak. Are zalaparta handiagoa sortu du gutunaren igorleen artean erakunde publiko bat izateak: ETS. Erakunde publiko batek horrelakorik “ezin” duela egin dio Alkizak, eta horri buruz galdetu diete Donostiako Udalari eta Eusko Jaurlaritzari. Beste alde batetik, gutunak sinatzeko “presioak” ere izan direla salatu du udal taldeak, Alkizak kontatu duenez: “Banan-banan joan dira etxeetara, eta bizilagunen ahotik entzunda dakigu esan dietela: ‘Har ezazu dirua, eta erabili nahi duzunerako; hobe duzu sinatzea, bestela gaizki bukatu dezake honek’. Sinatzera bultzatzen aritu direla dakigu”. Hori horrela, herritarrekiko babesa adierazteko eskatu zioten udalari.

Astelehenean jorratu zuten gutunen gaia Donostiako udal batzordeetan. EH Bilduk eta Elkarrekin Donostiak premiazko interpelazioak jarri zituzten, udalak gutun horien berri izan duen galdetzeko, eta, hain zuzen ere, kaltetuei bere babesa eman diezaion eskatzeko. EH Bilduk zabaldutako prentsa oharraren arabera, udalak “zalantzan” jarri zuen gutun horiek heldu direnik, eta “uko egin zion publikoki kaltetutako donostiarrei babesa emateari”. Gipuzkoako Hitza-k ez du lortu udal arduradunekin harremanetan jartzea, ezta Metro Benta Berri ABEEarekin ere; ETSrekin hitz egitea lortu badu ere, ez du adierazpenik jasotzerik izan gutunen aferaren inguruan.

Sortu duen harrabotsa ikusita, gutun horiek bidaltzeko garaia ausazkoa ez dela uste du Mikel Alvarez Satorralaiako kideak; obraren egungo egoera dela eta, azalpen bat izan dezakeela. Izan ere, metroaren obrak geldituta daude Kontxa eta Amararen artean, iaz agertutako zuloen eta uraren filtrazioen ondorioz. Proiektua geldiarazi egin zuten, eta berri bat lizitatu, lehenengoak gainkostuak gainditu zituelako.

Horrela, Mirakontxa-Easo II proiektua martxan jarri zuten. Berez, aurtengo ekainean zen berriz hastekoa obra, hori aurreikusi zuen Iñaki Arriola Eusko Jaurlaritzako Lurralde Plangintza, Etxebizitza eta Garraioetako sailburuak, baina oraindik ez dira hasi; hori azaldu du Alkizak. Kontua da proiektu berriak arazo gehigarriak dakartzala, Alvarezek dioen bezala: “Proiektu berri horrek aitortzen du Kontxatik Easo plaza ingurura tunel bat egiteak ehunka metroko distantzian ezegonkortasuna sor dezakeela, eta eraikinen egoera kaltetu dezakeela”. Hori lotuta egon daiteke, haren ustetan, gutunak bidaltzeko aukeratutako garaiarekin; obraren zati berriak arazo gehiago ekar ditzakeela dio, proiektuak berak horrela aitortzen duelako, eta gutun horiek bizilagunak ohartarazteko izan daitezkeela uste du, aurrerantzean kalte ordain gehiago ez eskatzeko.

“Kontraesankorra”

Eskutitz hori jaso dutenetako zenbait Zarautz hiribideko bizilagunak dira. Kale horretan, 2019an, lur jausi bat izan zen: mendia zenbait eraikinen gainera erori zen metroaren obrak zeuden eremuan. Kaltetuek, oposizioko zenbait talde politikok eta Satorralaia metroaren aurkako plataformak salatu zuten obrek zerikusia zutela horrekin. Horixe dio Alvarezek: “Denok salatu genuen obrarekin zerikusia zuela. Udalak hasieran zalantzan jarri zuen, eta gero Ikerlur enpresari ikertzea agindu zion; hark ondorioztatu zuen ezin zela lotura zuzenik egin. Eskuak garbitu zituzten”.

Orain heldutako gutunek bertsio horren kontra egiten duela salatu dute kaltetuek, EH Bilduk eta Satorralaiak. “Antza denez, gertatzen dena da ematen ari diren kalte ordainek zerikusia izan dezaketela lur jausi horrekin; beraz, kontraesanetan eroriko lirateke udala eta ETS”, ondorioztatu du Alvarezek.

Gutunik ez du jaso Ana Bazak, baina duela bi urte lehen pertsonan bizi izan zuen mendiaren erortzea. Bazak Zarautz hiribidean zeukan yoga estudioa, baina dio mendia mugitzen hasi aurretik ere metroaren obrek bere lana oztopatzen zutela: “2018ko urrian udalarekin, Eusko Jaurlaritzarekin eta ETSrekin harremanetan jarri nintzen. Laguntza eskatu nien, nire lana isiltasunean egitekoa delako, eta bibrazio eta zarata handiak zeudelako”. Udaleko neurgailuak izan zituen yoga estudioan, eta baimendutako zarata hirukoizten zuten obrek, haren hitzetan. Baina inoren erantzunik jaso ez, eta zerbait egin behar zuela erabaki zuen, ikasleak galtzen ari baitzen. Donostian beste lokal bat alokatu zuen lanerako; “lehengoaren bikoitza, baina prezioa ere, bikoitza”.

Lehen estudiotik alde egin eta bi hilabetera gertatu zen mendiaren erorketa. Udaltzainek deituta izan zuen horren berri Bazak: “Nire lehengo yogako estudio barrura, yoga egiten genuen gelara bertara erori zen mendia. Han lanean izan banintz, joko nindukeen, dena bertara jausi baitzen”. Egun, auzibidean du ETSren, udalaren eta aseguru enpresaren aurkako salaketa; 50.000 euroko kalte ordainak eskatzen dizkie, horixe kalkulatu baitu gastatu behar izan duela lokal berriaren alokairuan eta atontze lanetan. Aurki izango du epaiketa, EAEko Auzitegi Nagusian. Dena den, horren aurretik akordio batera heltzeko itxaropena du.

Kaltetuak “isilarazteko”

Orain eskutitza jaso ez badu ere, horiek bidaltzea “lotsagarria” dela deritzo Bazak; uste du kaltetuak “isilarazteko” dela, eta, horrelakorik jasoko balu salatu egingo lukeela dio. Jakin badaki, hala ere, bestelako kalteak izan dituzten zenbait bizilaguni onartu dizkietela kalte ordainak, eta etxean agertutako pitzadurak eta bestelako kalteak konpontzeko beste eman dietela. Horixe azaldu du Satorralaiako kide Alvarezek: “Guk dakigula, egon diren hainbeste salaketatik, ETSk onartu zituen kalte batzuk, eta zehazten zuen zein zen kaltea. Oraingoa, berriz, irregularra da, ez duelako zehazten zein kalte diren. Irregularra eta maltzurra”.

Bazak azaldutako zailtasunak ohikoak direla dio Alvarezek. Beren etxeetan pitzadurak, bibrazioak edo gehiegizko zarata jasan duten zenbait bizilagun laguntzen aritu da Satorralaia, salaketak jartzen eta zein erakundetara jo behar duten azaltzen. Izan ere, erakundeen partetik “ezikusiarena egiteko” joera izan dela dio. Kaltetu baten kasua azaldu du, administrazioz administrazio aritu zena, salaketa jartzen zuen administrazioan bere eskumena ez zela esaten ziotelako. Bi hilabetez aritu zela dio Alvarezek. “Azkenean, Arartekoak arrazoia eman zion; esan zuen hiritar batek ez duela zertan jakin behar zein administraziotan jarri behar duen salaketa, eta horretan lagundu egin behar diotela administraziotik bertatik”.

Arnas luzeko arazoak

Egoera horrela, Donostiako metroaren obrek ez dute ortzimuga argirik. Hasieran, 2022rako aurreikusi zuten martxan izatea metroa, baina azken aurreikuspenek bi urtez atzeratu dute inauguraziorako data. Hori soilik ez: oraindik berriz martxan hasi gabe dagoen eremuan, Kontxa eta Easo plaza lotuko dituenean, obrek %50 eta %70 arteko gainkostua izango dute, lizitatutako bigarren proiektuak horrela aitortzen baitu. Baina oraindik ez du baimenik jaso martxan jartzeko.

Horrek azalpen argia duela uste du Alvarezek; “beharrezko azterketak ez egitearen” froga direla dio. “Kaltetuen problematika iragarrita zegoen areatza gainean eraikita dauden zona guztietan. Proiektuan ez zituzten aztertu problematika horiek; ez zuten aurreikusi uraren filtrazioak egon daitezkeela, arriskutsua dela, gainkostuak sortuko dituela”.


Summary: ‘Kalera Info’-ren itxiera arbuiatzeko eskatu dio EH Bilduk Eusko Legebiltzarrari. Eusko Jaurlaritzari galdegin dio «bide judizial eta politikoetatik» ekiteko oinarrizko eskubideen alde

Legez besteko proposamen bat aurkeztu du koalizioak Eusko Legebiltzarrean. Parlamentuak Kalera Info aldizkariaren eta webgunearen itxiera arbuiatu dezan eskatu du bertan. Audientzia Nazionalaren «hamaikagarren erasoa» dela esan dute, «adierazpen eta iritzi askatasunaren eta politikan parte hartzeko eskubidearen aurka».

Formazio subiranistak azpimarratu du hedabideen itxiera ez dela «fenomeno berria» eta Espainiako estatuaren izaera antidemokratikoa aspalditik datorrela. Horren harira, Madrilgo Gobernuari eskatu dio Europar Batasunaren Oinarrizko Eskubideen Gutuna sinatzeko, eta errespetatzeko adierazpen, iritzi eta informazio askatasunak.

Era berean, koalizioak Eusko Jaurlaritzari galdegin dio Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako biztanleen «oinarrizko eskubideak» defendatzeko, eta «bide politiko eta judizialak» erabiltzeko horretarako.

2017an sortu zen Kalera Info, eta hiru hilean behin argitaratzen da. Presoen eta haien ingurukoen informazioa ematen du: epaiketena, eta kartzelen arteko leku-aldatzeena, besteak beste. EH Bilduk adierazi du itxiera Espainiako Audientzia Nazionalaren eraso bat dela, alderdi politiko baten jarduera komunikatiboaren aurkakoa. Are gehiago, informazio askatasuna «bortxatu» ez ezik, mugimendu politiko oso baten aurka egiten duela.


Summary: Aditu batek BERRIAri azaldu dio Kanarietako sumendiaren gasak ez direla Euskal Herrira iritsiko. Duela egun batzuk, Copernicus sateliteak argitaratutako mapa batek aditzera ematen zuen litekeena zela La Palmako sumendiak bota dituen gasak Euskal Herriraino heltzea. Orain, ordea, zientzialariek diote aurreikuspenak aldatzeko aukera dagoela.

Duela egun batzuk Copernicus Europako sateliteen sistemak jakinarazi zuenez, La Palmako sumendiak airera bota duen sufre dioxidoa Iberiar penintsulako zati handi batean barreiatuko zen gaur, eta, besteak beste, Euskal Herrira iritsiko zen.

Hala ere, fenomeno naturalekin gertatu ohi denez, aurreikuspenak ez dira beti betetzen. «Simulazio horiek batzuetan ez dira zehatzak izaten», azaldu dio Simon Carnek BERRIAri. Michiganeko Unibertsitate Teknologikoko irakaslea da Carn. Sumendietan aditua da, eta horiek airera botatzen dituzten gasak gertutik aztertzen ditu. Esan duenez, Copernicus sateliteak erakusten dituen mapa horiek simulazioak dira, eta ez benetako neurketak. «Orain arte, sufre dioxidoaren satelite bidezko neurketek Kanaria uharteetatik hurbil mantentzen diren gas bolkanikoak erakusten dituzte, eta ez dute Euskal Autonomia Erkidegotik hurbil dagoen gas kantitate esanguratsurik erakusten».

Irakurri gehiago: Erraietatik jauzi da

Hala ere, zientzialariak ohartarazi du hurrengo egunetan erupzioa indartsuagoa bada posible dela gas bolkanikoak Kanaria uharteetatik «urrutiago» garraiatzea.

Carnek bere Twitter kontuan argitu duenez, gas horiek Madeirara iristen ari dira, batez ere iparraldera. Tenerife eta Lanzarotera ere zabaltzen dabiltzala iragarri du.


Summary: Protestak izango dira iluntzean Bartzelonan eta Kataluniako udaletxeetan. Errepublikaren Aldeko Kontseiluak, ANCk, Omniumek eta AMIk manifestaziora deitu dute iganderako hiriburuan.

Berehala jaso du erantzuna Carles Puigdemont Kataluniako presidente ohi erbesteratuaren atxiloketak, Bartzelonako kaleetan. Goizeko bederatzietarako, ehunka lagun bildu dira hiriko erdigunean, ANC Biltzar Nazional Katalanak eta Errepublikaren Aldeko Kontseiluak deituta. Manifestariek hainbat orduz moztu dute Diagonal etorbidea. Herritar multzoa Italiako Kontsulatura gerturatzen ahalegindu da. Mossoek, ordea, ez diete utzi eraikinaren parean biltzen, eta urrundu egin dituzte eraikinetik. Soilik kazetariei eta agintariei utzi diete haren aurrean geratzen.

Elkarretaratzean parte hartu dutenen artean izan da Omniumeko buru Jordi Cuixart. Gaitzetsi egin du Generalitateko presidente izandakoaren atxiloketa: «Hautetsontzi batzuk jartzeagatik eman du Espainiak haren aurkako atxilotze agindua».

ANCk, Omnium Culturalek, Errepublikaren Alderko Kontseiluak eta AMI Independentziaren Aldeko Udalerrien Elkarteak protestara deitu dute iganderako, 12:00etan, Bartzelonako erdigunean, Puigdemonten atxiloketa salatzeko.

Gaur iluntzean ere mobilizazioak izango dira. AMIk elkarretaratzeak egingo ditu Kataluniako udaletxeen parean, eta CDR Errepublikaren Defentsarako Komittek, berriz, kaleak «amorruz» betetzeko eskatu die herritarrei. 19:00etan mobilizatuko dira Bartzelonako Graziako Lorategietan.

Perpinyan, «independentismoaren kontrako errepresioa» salatuko dute Espainiako Kontsulatuaren aurrean.

Sardinian eta Euskal Herrian ere bai

Katalunian ez ezik, atzerrian ere izango du oihartzuna protestak. Sardinian, Sasserreko epaitegiaren aurrean mobilizatu dira goizean. Hiru alderdi independentistak deitu dute protestetara: Sardiniako Errepublika Independenteak eta Sardiniako Errepublika Proiektuak —bi alderdi politiko sardiniar dira—, eta Independentistak eta Lurra, independentez osatutako koordinakundeak.

Euskal Herrian, Bilbon eta Iruñean elkarretaratzeak egingo dituzte Italiako kontsulatuen aurrean. Bilbon, gaur izango da protesta, 18:00etan; Iruñean, larunbatean mobilizatuko dira, 13:30ean.

Italiako ordezkaritzen parean salatuko dute Puigdemonten atxiloketa Londresen, Tolosan (Okzitania), Luxenburgon eta Bruselan ere.


Summary: Eskola denak aurrez aurre emango dituzte EHUk, MUk eta Deustuk. Urriko lehen bi asteak igarota, ikasleek eskola guztiak aurrez aurre jasoko dituzte.

Abuztuaren amaieran iragarri zuten EHU Euskal Herriko Unibertsitateak, Mondragon Unibertsitateak eta Deustuko Unibertsitateak eskolak aurrez aurre eta online emanez hasiko zutela ikasturtea, baina denak aurrez aurre ematea jarri zuten helburutzat. Xedea lortu dutela iragarri du Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak: urriko lehen hamabostalditik aurrera erabateko presentzialtasuna berreskuratuko dute hiru unibertsitateek. Gaur egin duten bileran hartu dute erabakia Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak, Eva Ferreira EHUko errektoreak, Jose Maria Guibert Deustuko Unibertsitateko errektoreak eta Vicente Atxa Mondragon Unibertsitateko errektoreak.

Ohar bidez azaldu dutenez, Osasun Sailak eta Hezkuntza Sailak aste honetan aztertu dituzte ospitaleetako egoera eta birusaren bilakaera, eta ikusi dute badaudela aukerak erabateko presentzialtasunera itzultzeko. «Pandemiaren bilakaerari eta txertaketa unibertsitate komunitate osora hedatzeari esker, urriko lehen bi asteetan zehar unibertsitate fakultateek ikasle guztien presentzia berreskuratuko dute», adierazi dute. Erabaki hori hartuta, ikasturtea «ahalik eta normaltasun handienarekin» igaro nahi dute, «COVIDa oraindik bertan egon arren».


Summary: Jessica Chastain, 'La Fortuna' telesaila eta '25. fotograma' saioaren azken atala Kursaaletik. Donostiako Zinemaldiko zortzigarren egunaren bideo laburpena.

Amaitzear da Donostiako 69. Zinemaldia, eta ohi bezala, egunaren laburpena egin du BERRIAk, azkena. The Eyes Of Tammy Faye filmaren aurkezpena, Jessica Chastain alfonbra gorrian, Alejandro Amenabarren La Fortuna telesaila, eta, nola ez, 25. fotograma podcast saioko azken atala Kursaaletik. Bihar, Martin Ugaldetik egingo dute azken saioa.


Summary: Mertxe Etxeberria hil da, Hernaniko alkate izan zen lehen emakumezkoa. Euskal Herritarrok alderdiarekin iritsi zen alkatetzara, eta Auzitegi Nazionalera ere bidali zuten. Oroimen historikoaren alde egin zuen lanagatik nabarmendu zen Etxeberria.

74 urte zituela hil da Mertxe Etxeberria, gaixotasun luze baten ondorioz. 1999. urtean hartu zuen Hernaniko alkatetza, eta, hala, kargu hori hartzen zuen lehen emakumea bilakatu zen. Euskal Herritarrok alderdiaren ordezkari gisa jardun zuen postuan, 2003. urtean alderdia ilegalizatu zuten arte. Auzitegi Nazionalera ere bidali zuten Etxeberria, Ekain Ruiz etakidearen hil kapera udaletxean jartzeagatik.

Hala ere, bere agintaldian oroimen historikoari eman zion garrantziagatik nabarmendu zen Etxeberria, besteak beste. 2002. urtean Aranzadiri eskatu zion 1936. urtean Hernanin izandako hilketak eta herriko hilerrian zeuden bi hobi komunak aztertzeko, uste baitzuten Hernanin fusilatu zituzten hogei bat herritar han egongo zirela. Indusketa horietan ez zen gorpurik agertu, baina kaxa berezi bat aurkitu zuten. Geroago jakin zenez, hildakoak Erorien Haranera eramateko erabiltzen zituzten mota horretako kaxak.

Etxeberriak berak geroago elkarrizketa batean azaldu zuenez, emaitza «eskasak» lortu zituzten, baina ikerketa horrek balio izan zuen ondoren beste herrietakoak egiteko, «pauso bat» izan zelako.


Summary: Ohorezko sarien inguruko kode etikoa eztabaidatuko dute datozen hilabeteetan. Donostiako Zinemaldiak eta (H)emen elkarteak antolaturiko genero berdintasunaren inguruko jardunaldia elkarrekin lan egiteko borondatearekin eta konpromisoarekin amaitu da

Donostiako Zinemaldiak eta (H)emen ikus-entzunezkoen eta arte eszenikoen sektoreko emakumeei zuzendutako elkarteak antolatutako lan jardunaldia Tabakaleran egin dute gaur goizean, eta bertan Espainiako eta Herrialde Katalanetako ikus-entzunezkoen alorreko beste hainbat emakume elkartek ere hartu dute parte.

Zinemaldiak ohar baten bidez jakinarazi duenez, zinema jaialdiko zuzendaritzak konpromisoa hartu du datozen hilabeteetan ohorezko sarien inguruko kode etiko bat eztabaidatzeko. Elkarteek, beren aldetik, «positibotzat»jo dute zinemaldiak ohorezko sariak hautatzeko irizpideari buruz proposatutako berrikuspen borondatea, baina ez dute nahikotzat jo: «Zinemaldien esparru etikoak arduratsua izan behar du sozialki, eta indarkeriarik gabeko gizarte bati lagundu behar dio. Zinemaldiek ez dute bakarrik irudimena sortzen programatutako filmen bidez, baita emandako sarien eta errekonozimenduen bidez ere, oihartzun mediatiko eta soziala dutelako. Horregatik, esparru etikoa zabaldu behar da ohorezko sarietan genero-ikuspegia sar dadin».

Bileran hainbat gai jorratu dituzte, eta ikus-entzunezkoetako elkarteek, besteak beste, eskatu diote zinemaldiaren zuzendaritzari emakumeen eta gizonen interpretazio sariak berreskuratzeko. «Gaur egungo nazioarteko testuinguruan, aktoreek rol protagonistetan duten parte-hartzeari buruzko datuak oso urrun daude paritarioak izatetik», adierazi dute ohar baten bitartez. «Gainera, emakumezko pertsonaien garrantzia eta sakontasuna, tamalez, oraindik oso urrun dago gizonezko pertsonaienetik. Horri gehitzen badiogu emakume gidoilariek eta zuzendariek idatzi eta zuzendutako filmen kopuru handi batek emakumezko protagonista bat dutela, erabaki horrek eragina izan dezake sortzaileek zuzendutako filmen errekonozimenduan. Testuinguru horretan, emakumeen interpretazio onenaren saria kentzeak egiturazko desberdintasuna indartzen du».

Elkarteek adierazi dutenez, Donostiako Zinemaldiaren 69. edizioan parte hartu duten zuzendarien % 29 izan dira emakumeak, eta oraindik ekintza positiboko neurriak behar dira «egiturazko desberdintasuna betikotzen duen balantza orekatzeko». Honen harira, Zinemaldiak Europa-Latinoamerika Koprodukzio Foroan; Nest, Ikusmira Berriak egoitza-programan; eta Zuzendari Berriak sailean, emakumeek zuzendutako filmen parte-hartzea handitzeko eta babesteko konpromisoa hartu du.

Gaurko bilera hasiera bat izan dela adierazi dute Donostiako Zinemaldiak eta (H)emen elkarteak. Aurrerantzean hiru hilean behin egingo dituzte.


Summary: Urtebeteko epea eman dio Abbasek Israeli 1967ko mugetara itzultzeko. NBEren batzar orokorrean egin ditu adierazpenak PANeko presidenteak, eta ohartarazi du Hagara joko dutela Tel Avivek eskatutakoa egiten ez badu.

PAN Palestinako Aginte Nazionaleko presidente Mahmud Abbasek nazioartean bilatu du etxean aurkitu ez duen babesa. NBE Nazio Batuen Erakundearen batzar orokorrean hartu du hitza buruzagi palestinarrak, eta urtebeteko epea eman zion Israelgo Gobernuari 1967ko mugetara itzultzeko. «Gure pazientziak eta gure herriarenak muga bat dute», esan du, eta ohartarazi du, eskatutakoa bete ezean, Nazioarteko Zigor Auzitegira joko dutela.

Nazioarteko buruzagien aurrean Abbasek berretsi du palestinarrek euren herria eta nortasuna «defendatzeko eskubidea» dutela, baita eurenak dituzten lurrak ere. «Israelek entzungor egin izan dio beti bi estatuen irtenbideari, nahiz eta jakin NBEk onartutako irtenbidea hori dela. Hark bere konpromisoak betetzen ez baditu, zergatik onartu beharko genuke guk 1967ko mugetan sortutako herrialdea?».

PANeko presidenteak babesa ere eskatu dio nazioarteko komunitateari, eta gogorarazi kolonialismoa eta apartheid erregimena debekatu egiten dituela nazioarteko zuzenbideak. «Tel Avivek ez ditu bete bere eginbeharretako bakar bat ere, eta aldiz, palestinako agintariek ez diote inoiz uko egin bakea lortzeko benetako irtenbide bakar bati. Erregimen kolonialak erabaki du gure herrialdea desagertu egingo dela, horretarako noiz arte itxaron behar duten axola gabe».

Aurtengo maiatzean eta uztailean egitekoak zituzten hauteskundeak ere aipatu ditu agerraldian buruzagi palestinarrak. Abbasek esan du nazioarteari dagokiola Israel estu hartzea Jerusalem ekialdeko palestinarrei bozkatzen utz diezaien. Hori izan zen PANeko presidenteak argudiatutakoa bozak sine die atzeratzeko, hau da, Tel Avivek ez ziela bozkatzeko baimenik ematen Jerusalem ekialdean bizi ziren herritar palestinarrei. Aldiz, Hamasen gertuko iturriek egotzi zioten, bozak galtzeko beldurragatik hartu izana erabakia.


Summary: 'The Eyes Of Tammy Faye' filma, eta Jessica Chastain alfonbra gorrian. Donostiako Zinemaldiko zortzigarren egunaren bideo laburpena.

Amaitzear da Donostiako Zinemaldiaren 69. aldia, gaur baitu azken eguna. Atzokoak eman zuenaren egunaren laburpena egin du BERRIAk, azkena. 'The Eyes Of Tammy Faye' filmaren aurkezpena, Jessica Chastain alfonbra gorrian, Alejandro Amenabarren 'La Fortuna' telesaila, eta, nola ez, '25. fotograma' podcast saioko azken atala Kursaaletik.


Summary: Munduko marka bat lortu du indiar batek, besteak beste euskaraz abestuta. Guiness World Records erakundeak Suchetha Satish indiarraren balentria onartu du ofizialki: kontzertu batean inoiz hizkuntza gehien erabili dituen pertsona da. Oskorrik zabalduriko Kanuto kantatu zuen, tartean.

Suchetha Satishen izena euskararekin lotuta zabaltzen hasi zen abuztuaren amaieran. Hil horretako 19an, 15 urteko neska indiarra Guinness errekor bat gainditzen saiatu zen Dubain, kontzertu batean inoiz baino hizkuntza gehiago erabiliz. 120 abesti kantatu zituen, eta horien guztien artean, euskarazko bat: Kanuto.

Orain, ofiziala da marka. Guiness World Records erakundeak argitaratu egin du bere webgunean: «Kontzertu batean inoiz erabilitako mintzaira gehienen errekorra —120 hizkuntza— Suchetha Satishek (India) lortu zuen, Dubain, Arabiar Emirerri Batuetan, 2021eko abuztuaren 19an».

Erakundeak nabarmendu du neskak hizkuntzak ikasi dituela gaztetatik, eta Arabiar Emirerri Batuak sortu zireneko 50 urteurrena, eta Indiaren 75. independentzia egunak ospatu nahi izan zituela errekorra lortzeko ahaleginarekin, Music Beyond Borders (Musika Mugaz Gaindi) ekitaldian. Datorren urteko abuztuaren 15ean beteko dira 75 urte Indiak independentzia lortu zuenetik, baina aurtengo martxoan hasi ziren urteurrena ospatzen.

Satishek berak eman du errekorraren onarpen ofizialaren berri sare sozialen bidez.

Etxepare Institutuak zabalduriko bideoan ikus daiteke gaztea ahoskera txukunarekin abesten euskal klasikoa.

BERRIAk Satish elkarrizketatu zuen abuztuan bertan. «Nire ama izan zen Europako hizkuntza zaharrenetakoa euskara zela jakin zuena, eta, euskarazko abestiak bilatu zituenean, Oskorri taldearen Kanuto abestiarekin topo egin zuen», esan zuen gazteak. «Abestia entzun nuenean, oso interesgarria iruditu zitzaidan. Musika eta doinua asko gustatu zitzaizkidan».

Kanuto euskal lo kanta herrikoi bat da, eta ama baten eta haur baten arteko solasaldia kontatzen du. Amak esaten dio haurrari lotarako joateko, baina haurrak erantzuten dio kalera joan nahi duela. Abesti xumea da, baina oso ezaguna, batik bat azken estrofa: Kanuto zizilindro, zilindro, zilindro... Eusko Ikaskuntzak hala dauzka jasota abestiaren hitzak:

Egun baten Kanuto kalera joan zan, karruak zapalduta etxera joan zan.

Amak esan ei otsan lotara joateko, atzera kontestau eutsan "Ez dot nai amatxo".

Kanuto Zizilindro, Zilindro, Zilindro, Kanuto Zizilindro... pux! pux! pux!

Herri abesti hori 1993. urtean egin zen oso ezagun, Oskorri taldeak Katuen testamentua bilduman sartu eta argitaratu zuenean.


Summary: Presoen etxeratzearen aldeko ibilaldia antolatu du Sarek Nafarroan. Lesakan hasiko da irailaren 29an, eta oinez 352 kilometro zeharkatu ostean, urriaren 2an, 17:00etan, Cuatro Vientos zubitik Berriozarreraino helduko den manifestazio batekin amaituko da.

Nafarroako Sarek presoak etxeratzeko prozesuari bultzada eman nahi dio. «Ulertzen dugu ezinbesteko ekarpena dela bizikidetza demokratikoaren esparrua sendotzeko eta, horri esker, indarkeriak eta sufrimenduak markatutako ziklo historiko luze bat ixteko», nabarmendu du Mikel Mundiñano eledunak, gaur Iruñeko O plazan egin den aurkezpenean. Herritarrei ibilaldian zein azken eguneko manifestazioan parte hartzera dei egin die.

Ideia hori bultzatu nahirik, irailaren 29tik urriaren 2ra bitartean, ibilaldi bat egituratu du Sarek eta bertan parte hartuko duten herritar talde handi bat izan da ekimenaren aurkezpenean. Martxa horrek Nafarroa zeharkatuko du, eta 352 kilometro distantzia egiteko, orotara, 350.000 pauso emango direla kalkulatu dute. «Guztiontzat bakea eta askatasuna dakartzan helmugarantz aurrera egiteko helburua» du ekimenak, Mundiñanoren arabera. «Behingoagatik ibiltzea ez ezertatik edo inorengandik ihes egiteko, elkartzeko baizik», zehaztu du.

Lesakan hasi eta Berriozarren amaituko da, eta abiapuntu horrek zein helmugak berak balio sinbolikoa dute. Alde batetik, Lesaka sufrimendutik ihesi muga gurutzatzeko edo gurutzatzen laguntzeko kokagunea izan da. Mundiñanok gogoan hartu du adibidez, nazismotik ihesi zihoazenei laguntzeko Comete sarea bertan ere bazegoela. Bestetik, Berriozar Ezkaba mendiaren magalean dago, eta 1938ko ihes tragiko hartan, ehunka presoren heriotzaren lekuko izan zen.

«Etxera itzultzeko ideia erabat ezinezkoa izan zen orduan, baina orain, iritsi da, gure ustez une historiko hori», azpimarratu du Mikel Mundiñanok, Bere irudiko, iraganeko zauriak ixteko eta etorkizuneko bideak jorratzeko garai historikoa heldu da, eta horretarako garrantzitsua da salbuespenezko espetxe politikaren amaitzea. «Ez da legea modu proaktiboan aplikatzen behin betiko konponbideari begira». Helburu hori lortzeko, oraindik bidea luzea badago ere, Mundiñanok azaldu du ekimen horrek hemendik aurrerako bide horretan aurrera egiteko beharra bultzatu nahi duela. «Presoak etxerako bidean jarri behar ditugu, eta bide hori guztion arten egin behar dugu. Ezinbestekoa da Nafarroako gizartearen nahia kalean ikusgai jartzea».

Martxa eta manifestazioa

352 kilometrotan, 74 herri eta auzotatik igarota, Nafarroa zeharkatuko dute, atsedenik gabe, gau eta egun. Hiru egun iraungo dituen erronka horretan, 74 errelebo antolatu dira, horietako bakoitza bost kilometrokoa. Ibilian ibilian, Bortziriak, Malerreka, Basaburua-Imotz, Sakana, Estellerria, Goi Erribera, Tafalla aldea, Izagaondoa, Agoitz, Artzibar, Aezkoa, Erroibar, Esteribar eta Iruñerria zeharkatzeko asmoa dute. Urriaren 2an amaituko da martxa.

Azken urrats horiek manifestazio bihurtuko dira. Arrotxapea eta Sanduzelai arteko Cuatrovientos zubi ingurutik Berriozarrerantz zuzenduko da. Han burutuko da egitasmoa, dantzari, abeslari, bideo proiekzio eta hitzaldi batekin.


Summary: «President!» oihuekin hartu dute Puigdemont Algheron. Sardiniako presidentearekin eta hiriko alkatearekin bildu da Kataluniako Generalitateko buru erbesteratua, libre geratu eta biharamunean. Bartzelonan bertan behera geratu da biharko deituta zuten manifestazioa.

Els segadors Kataluniako ereserkia abesten eta «president» oihu artean hartu dute gaur Carles Puigdemont Generalitateko buru erbesteratua Sardiniako Alghero hirian. Espainiako auzitegien aginduz atxilotu eta libre geratu zen atzo.

Katalanez mintzo den Sardiniako eskualdeko hiriburua da Alghero, eta han egitekoa den Nazioarteko Folk Jaialdia zen Puigdemonten helburua. Azkenean, atxiloketak ez du bisitaren zioa zapuztu, eta, kontrara, oihartzun handiagoa eman dio.

Izan ere, uharteko agintariekin bildu da Puigdemont gaur goizean. Christian Solinas Sardiniako gobernuburuarekin eta L'Alguerreko alkate Mario Conocirekin elkartu da. Conocik udaletxearen atarian hartu du Puigdemont. «Gora Katalunia askea», oihukatu dute hainbat herritarrek une horretan. Presidente erbesteratuak adierazpen laburra egin du: «Ohituta nago Espainiaren jazarpenarekin, baina azkenean beti berdina da: libre naiz».

Arratsaldean dira uhartera heltzekoak Pere Aragones Generalitateko egungo presidentea eta presidenteorde Jordi Puignero.

Hirurak Algheroko erdialdera bisita egitekoak dira gaur, 17:30etatik aurrera, eta ordubete geroago prentsaurrekoa emango du erbesteraturiko politikariak.


Murgiltzea eskatu dute ikastolek

Summary: Murgiltzea eskatu dute ikastolek. Ikasle guzien euskalduntzea ziurtatzeko ezinbestekoa da Ikastolen Elkartearen iritziz. Ikastolen Elkarteko lehendakariak egingarritzat jo du hezkuntza sistema propio baten eraikuntza. Ikasturtearen hasiera ekitaldia egin dute Mungian.

Ikastolen Elkarteko 2021-2022 ikasturtearen hasiera ekitaldia egin dute, gaur goizean, Mungian (Bizkaia). Koldo Tellitu ikastolen lehendakariaren ondoan, Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak, Lorea Bilbao Bizkaiko Foru Aldundiko Euskara, Kultura eta Kirol saileko foru diputatuak eta Ager Izagirre Mungiako alkateak hartu dute parte. Azken urteetan ikasleen euskararen ezagutzak eta kalitateak «behera» egin duela berretsi du Tellituk ISEIren ebaluazio diagnostikoen proben emaitzak oinarri hartuta, eta murgiltze eredua orokortzeko eskatu du ikastolen izenean, «ikasle guzien euskalduntzea ziurtatzeko». Tellituk adierazi du Euskal Herriko hezkuntza sistema propioa egungo errealitatetik «egingarri» dela, eta ongietorria egin die hezkuntza hitzarmenerako adostasuna lortzeko abian diren ekimen guziei.

Urteak daramatzate ikastolek euskara mailaren apaltzeari buruz abisua ematen, eta azken urteetan egiten ari diren lanak gogoratu ditu Tellituk. Ikastolen Hizkuntza Proiektua berraztertzea da horietako bat, hainbat eragilerekin elkarlanean daramatena. Ohartarazi du, dena den, hezkuntzarik bakarrik ere ezin dutela eragin, eta «euskalgintzak eta kulturgintzak ere» esku hartu behar dutela, erakundeek bezala.

Joan den otsailean ikastolek aurkeztu zuten Euskal Herrirako Hezkuntza Sistemarako oinarrien Endekalogoan idatzitako gogoratu du: «Euskara eta euskal kultura ardatz dituen sistema behar dugu. Benetako murgiltze eredua gauzatuko duena, oraingo Hizkuntza-ereduek ezartzen dituzten desberdintasunak gaindituta. Ikasle guztiei bermatuko diena euskaraz osotasunean bizi ahal izateko maila, duten abiapuntua dutela, eta bizi diren errealitate soziolinguistikoan bizi direla».

Ekitaldia omenaldirako ere baliatu dute, ohi bezala. Aurten, ikastolen komunitatea osatzen duten guziei egin nahi izan diete aitortza. Era berean, ongietorria egin diote Ikastolen Elkarteko 112. ikastola izanen den Bardozeko (Lapurdi) Xarnegu ikastolari.


Summary: Garaipen lasaigarria lortu du Alavesek Atletico Madrilen aurka. Arabarrek denboraldiko lehen puntuak bildu dituzte, etxean ligako txapeldunari irabazita. Hasi eta berehala jarri dira aurretik, eta gero, sendotasun handiz eutsi diote errentari

Alavesek men egin dio gaur bere ereserkiari, indarrez berpiztu baita. Gutxien espero zenean, gainera, Atletico izan baitu bisitan. Lehiarik galdu gabe zegoen Ligako txapelduna; arabarrek, aldiz, hutsik zuten puntuen zakua. Bada, lehiakortasuna bat-batean berreskuratu dute gaur, eta merezita gailendu zaizkio Diego Simeoneren taldeari. Garaipen handia izan da, duen balioari nahiz lortzeko moduari dagokionez. Laguardiak 4. minutuan apurtu du lehia, korner batean, eta ondoren, erresistentzia ariketa gogoangarria egin du Gasteizko taldeak. Tinko eutsi dio emaitzari, eta azken txanpan bigarrena egiteko abaguneak ere izan ditu. Irabazita, arnasa hartu dute zaleek, jokalariek, eta batez ere, Javi Callejak.

Bolada txarra eteteko asmoz, hamaikako berritzailea zelairatu du Alaveseko teknikariak asmoz. Hautatuen artean ez zeuden ez Joselu, ez Pina;âhaien ordez, De la Fuentek eta Toni Moyak jokatu dute hasieratik. Halaber, prestatzaileak apustu deigarria egin du defentsan, bosteko lerroa ezarrita. Ximo Navarro erdian jarri du, eta Martin Agirregabiria eskuinean. Atletico ispiluaren aurrean jartzea zen helburua, espainiarrak ere bost atzelarirekin hasi baitira.

Bada, asmatu egin du Callejak, eta odolkiak ordainetan eman dizkio Simeoneri, haren emaitza kutuna lortu baitu Alavesek: 1-0. Partida hasi orduko sartu du garaitzeko gola Laguardiak. Ametsetako hasiera izan da arabarrentzat. Alde txar bat ere badute, ordea, gol goiztiarrek: aurkariak oraindik ia neurketa osoa du bere onera itzultzeko. Eta mehatxua askoz ere handiagoa da aurrean duzun aurkaria Atletico Madril bada. Haatik, orain arte erakutsi gabeko irmotasuna izan du Alavesek defentsa lanetan. Barruko pasabide guztiak itxi ditu, eta kosk egin du presioan. Lerro artean ia gaindiezina izan da.

Soilik bi estualdi izan ditu. Bata, lehen zatiaren erdialdean, Laguardiaren urruntze txar bat eta Riojaren baloi galera arriskutsu bat tarteko. Alabaina, Llorentek eta Griezmannek ez dute asmatu jokaldiak bukatzen. Atsedenetik bueltan, baloi bat atepetik atera du Laguardiak, eta beranduago, Pachecok agertu behar izan du Correaren jaurtiketa lehen zutoinean gelditzeko. Argentinarra bigarren zatian sartu du Simeonek, eta aurrelariak zorroztu egin du Atleticoren erasoko jokoa. Zutik iraun du, ordea, Alavesek, eta bigarrena egiteko zorian izan da, Loum eta Pinaren bidez. Dena den, ez du gol gehiagoren beharrik izan denboraldiko lehen garaipena lotzeko.


Summary: Ramon Zubizarreta 'Landakanda' pandero jolea hil da. Iñaki Garmendia 'Laja' trikitilariarekin bikotea osatu zuen urte luzez. 88 urte zituen

Urola Kostako Hitza-k jakitera eman duenez, gaur hil da Ramon Zubizarreta Landakanda. 88 urte zituen, eta bizitza osoa panderoa jotzen igaro ondoren zendu da.

Azkoitiko Altzibarko auzoko Landakanda baserrian jaio zen 1932an, eta gaztetxoa zela Izer baserriko lehengusu batzuek ekarritako pandero batekin hasi zen jotzen. Orduan Zumarragako Trikitiaren mireslea zen Landakanda. «Joxe Oriaren ahotsa, hura ahotsa! Beldurgarri altua! Hura imitatzen saiatzen nintzen», adierazi zuen 2011n, Miel Anjel Elustondok idatzitako biografia (Landakanda, panderoaren erregea) aurkeztu zutenean.

Juan Luis Zabala kazetariari 2012an Berria-rako emandako elkarrizketa batean aitortu zuenez, gurasoen iritziaren kontra hasi zen erromeriatan panderoa jotzen. «Gaizki ikusita zegoen, parrandarekin lotzen zelako. Baina parrandan egon beharra dago, derrigorra da. Nik ere makina bat ordu pasa ditut, baina... lanean! Bestela ez naiz ni parrandan ordu asko egitekoa».

Lehenengo jendaurreko saioa 18-19 urterekin egin zuen, Azpeitian (Gipuzkoa), baina 26 urterekin ezkondu eta utzi egin zion plazan jotzeari, garai hartan trikitia ez baitzegoen ondo ikusia. 40 urte zituela, berriz, Juan Garate Alkorta Maltzeta soinu jolea joan zitzaion harekin jo zezan eskatuz. Omenaldi batean jo zuten biek, eta handik aurrera Landakandak ez zion jotzeari utzi.

Pikuarekin, Zendoiarekin, Auntxarekin, Epelderekin, Maltzetarekin eta Eleuterio Tapiarekin jo izan zuen lehen urteetan, baina Iñaki Garmendia Laja-rekin lortu zuen inorekin baino oihartzun handiagoa. Laja eta Landakanda. Elustondoren liburuan Lajak berak azaldu zuen zergatik aukeratu zuen Landakanda bikote gisa: «Hain garbi kantatzen zuen, izan ere! Batzuei ahotsa aditu bai, egiten zaie, baina ez dute behar bezala ahoskatzen».

1977an argitaratu zuten euren lehenengo diskoa (Trikitixa) —Madrilen grabatua—, eta segidan beste hainbat etorriko ziren: Laja eta Landakanda (1981), Pepe Yanciren omenez (1986), Gure oroitgarri (1994).

Bi aldiz izan zen txapeldun, eta txapelketen aldekoa zen, soinu jole eta pandero joleak ezagutzera emateko bide egokitzat jotzen zituelako: «Txapelketa beharrezkoa da, nire iritziz. Hor azaldu behar duen batentzat, azaltzeko modurik onena horixe da. Bestela, izena egitea asko kostatzen da. Norberaren herrian ezagutuko dute, baina besteetan? Aldiz, txapelketa batera jende asko joaten da, leku askotatik joan ere».

2001ean Lajarekin osatzen zuen bikotea utzi zuen Landakandak, nahiz eta gerora ere elkarrekin behin baino gehiagotan aritu ziren. Orain dela bi urte hil zen trikitilaria, eta gaur haren laguna zendu da.

Lajak berak Elustondoren liburuan esandakoek laburbiltzen dute beste ezerk baino hobeto zer izan den Landakanda: «Ramoni ez zaio ezer falta. Panderista onak ondo kantatu behar du, panderoa ondo jo behar du, eta jendearekikoa izan behar du. Hirurak dira inportanteak, eta Ramon punta-puntakoa da horietan, jotzen, kantatzen eta lagun izaten».


Summary: Ezkabatik ihes egindako preso baten gorpuzkiak itzuli dizkio Nafarroako Gobernuak familiari. 1938ko maiatzean kartzelatik ihes egin zuten ehunka presoen artean zegoen Emiliano Miguel 21 urteko gaztea. Mugarako bidean, Larrasoañan harrapatu eta bertan hil zuten frankistek.

Ekitaldi sinboliko, xume eta berezia egin du gaur Nafarroako Gobernuak, bere egoitzan. Nafarroako Memoriaren Institutuak Emiliano Miguel Portugalen gorpuzkiak itzuli dizkio bere familiari. 1938ko maiatzaren Ezkabako gotorleku eta kartzelatik ihes egin zuten 795 presoetako bat izan zen. Muga zeharkatu nahirik, Larrasoañan harrapatu eta fusilatu egin zuten frankistek. Ihesaldi harta parte hartu zuteneko 206 hil zituzten. Soilk hiruk lortu zuten muga zeharkatzea.

80 urte geroago, 2018ko uztailean Aranzadi zientzia elkarteak Larrasoañan bertan (Esteribar, Nafarroa) egindako deshobiratzean Emiliano Miguelen gorpuzkiak topatu zituen. Gerora, halako kasuetan egin izaten den bezala, Nasertic-en laborategian haren aztarnen ikerketa genetikoa egin da bere nortasuna identifikatu nahirik. Horri esker jakin zuten Emiliano Miguel zela, eta gaur haren sendiari eman zaizkio arrastoak. DNA bankuak Nafarroan lurpetik ateratako 30 gorpuzkin identifikatu ditu, eta horietako bat da Miguelena.

Senideekin batera, bertan izan dira Ana Ollo Herritarrekiko Harremanetako kontseilaria eta Martin Zabalza Bake eta bizikidetza zuzendaria. Ollok hitz batzuk zuzendu dizkie Miguelen familiako kideei: «Nafarroako Gobernuaren ateak irekitzen dizkizuegu Emilianoren arrastoak itzultzeko». Olloren arabera, gazte hari justiziaren itxaropen eta askatasun ametsak kendu zizkion 36ko kolpeak. «Ongi ulertzen zaituztegu, jazarpenaren atzaparkada jasan zuten milaka nafarren historia izan baitzen hura ere bai». Ollok gaineratu du ondo Nafarroako gizarteak bat egiten duela familiak jasandako sufrimenduarekin. «Zuen historia betirako egongo da lotua gurekin»

Ekimen hori ahalbidetu duten guztiei esker ona adierazi die Ollok; hala nola, Txinparta elkarteari, Palentziako memoria historikoaren berreskurapenerako elkarteari, Aranzadiko Fermin Ezkietari, Naserticen laborategiari eta Paulina Lizoaini. Lautik bi identifikatu egin dira: Emiliano Miguel Portugal eta Leoncio de la Fuente Ramos.

1938an, haur bat besterik ez zen Paulina, baina haren memorian hiltzatuta geratu zen hilketa, eta gorpuzkien kokagunearen berri eman zion Aranzadiri. Lau preso atzeman zituzten Larrasoañan, eta hilerritik gertu lurperatu zituzten: «Zure testigantzak, oroitzapenek eta gogoetek bikain azladu zuten Emiliano eta Leoncio idenfikatu eta senideei itzultzeko nahia».

Emiliano Miguel Portugal Santibañez del Val herrian (Espainia, Burgos) jaio zen, baina Dueñas herrian bizi zen gerrak eztanda egin zuenean. 21 urte zituen. Ezkabako presondegitik ihes egin zuenean, 1938ean. Maiatzaren 22 hartan 795 pertsona atera ziren ihesi baina ondorengo ordu eta egunetan haien aurkako ehiza hasi zen. 206 pertsona hil zituzten frankistek eta gainerakoak presondegira itzularazi zituzten. Hiruk baino ez zuten lortu muga zeharkatzea, baina bada laugarren batek ere lortu zuela dioen hipotesia ere.