Summary: Gutxienez hamahiru lagun hil dira Dnipropetrovsken Errusiak egindako bonbardaketa batean. Susmoa dago Zaporizhiako zentral nuklearretik egin ote duen erasoa Moskuk. Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziak adierazi du ez dagoela berehalako mehatxu nuklearrik.

Gutxienez hamahiru pertsona hil dira, eta beste hainbeste zauritu, Errusiak egindako bonbardaketa batean Dnipropetrovsk eskualdean, Ukraina ekialdean. Erasoa atzo gauean izan zen. Ukrainako larrialdietako zerbitzuek jakinarazi dutenez, guztira hogei eraikin hondatu ditu leherketak. Tartean dira ikasleentzako egoitza bat, kulturgune bat, eta bi eskola.

Leherketa jazo den eremua Dnieper ibaiaren ondoan dago, eta, hain justu, ibaiaren beste aldean dago Zaporizhiako zentral nuklearra; azken egunotan behin baino gehiagotan bonbardatu dute. Horren harira, Andrii Jermak Ukrainako presidentearen aholkulariak susmoa du Moskuko armadak Zaporizhiako zentraletik bonbardatu duela Dnipropetrovsk eskualdea, eta baieztatu du 80 jaurtigai bota zituztela handik.

Ukrainako presidentearen aholkularia ez da errezelo hori duen bakarra. Aste hasieran, instalazio nuklearraren jabe den enpresak ere salatu zuen Errusiako armada base militar gisa erabiltzen ari dela zentrala Ukrainaren aurkako erasoak egiteko. Zentral nuklearra Energoatom enpresarena da, eta azken asteotan bonbardaketa ugariren jomuga izan da. Kievek eta Moskuk elkarri leporatu diote erasoen erantzukizuna.

Horrez gain, Europako instalazio nuklear handienaren jabeak ohartarazi du Errusiako indarrak Krimeara bideratzen ari direla zentralaren elektrizitate ekoizpena. Eta, hori egiteko, Ukrainako energia sistemara konektatutako lerro elektronikoak suntsitu behar izan dituzte, enpresak esan duenez: «Aste honetan errusiarrek hiru lerro elektriko hondatu dituzte. Lantegia ekoizpen lerro bakarrarekin funtzionatzen ari da oraintxe, eta modu oso arriskutsua da lan egiteko».

Eraso horien balorazioa egin du IAEA Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziak, eta adierazi berehalako mehatxu nuklearrerako arriskurik ez dagoela. Hala ere, ohartarazi du Zaporizhiako zentralera egindako bonbardaketak ez dituela bete enpresako zuzendari nagusiak ezarritako arauak, babes eta segurtasun nuklearrari dagozkionak. Horien artean daude, besteak beste, zentralaren osotasun fisikoa, segurtasunaren funtzionamendua eta segurtasun sistemak. Baita langileen zaintzarekin zerikusia dutenak ere.

Horregatik, IAEAk berretsi egin du aste hasierako eskaera: «ahal bezain pronto» joan behar dutela zenbait adituk bertara, zentralaren segurtasun egoera eta babes nuklearra egonkortzen laguntzeko.

Instalazio nuklearrak eztanda egiteak ekarriko lituzkeen ondorioez jakitun dira G7ko herrialdeak —Alemania, AEBak, Erresuma Batua, Frantzia, Italia, Japonia eta Kanada—, eta eskatu diote Errusiako armadari «berehala» erretiratzeko instalazio nuklearretik. Munduko potentzia nagusiek uste dute Moskuko armada bertan egoteak «arriskuan» jartzen duela Zaporizhiako eskualdea. Horrez gainera, adierazi dute «nabarmen handitu» dela zentralean ezbehar atomiko bat jazotzeko aukera, eta horrek arriskuan jarriko lituzkeela, Ukrainako herritarrak ez ezik, nazioarteko komunitatea ere.

Krimean ere leherketak

Atzo gauean, Errusiak Krimea penintsulan duen hegazkin baserik handiena bonbardatu zuten. Gutxienez pertsona bat hil zen, eta beste hamahiru zauritu, RIA Novosti albiste agentziak jakinarazi duenez. Ukrainako aireko indarrek adierazi dute Errusiako dozena bat gerra hegazkin ere suntsitu direla leherketaren ondorioz.

Ez dago garbi nor izan den erasoaren erantzulea. Izan ere, Kievek eta Moskuk elkarri egotzi diete errua. Volodimir Zelenski Ukrainako presidentearen aholkularietako batek ukatu egin du herrialdeko armadak erasoan erantzukizuna izatea, eta bi arrazoi posible adierazi ditu: Errusiako soldaduek «nahi gabe» egin izana erasoa, edo partisanoak izatea errudunak.

Kieven antzera, Errusiako Defentsa Ministerioak erasoen erantzulea izatea ukatu du, esanez bonbardaketa ez dela izan armadaren eraso batengatik, baizik eta biltegi batean gordeta zegoen munizioa zartatu delako. Jaurtigailu horien leherketa, ordea, Ukrainako misil batek eragindakoa izan daitekeela adierazi du ministerioak.

Krimeako bonbardaketen harira, Zelenskik atzo gauean egindako agerraldian esan zuen Ukrainako gerra Krimean hasi zela, eta han bukatu behar duela, «Krimea askatzean». Krimea Ukrainako errepublika autonomoa zen, 2014ko martxoan erreferenduma egin eta Errusiarekin bat egin zuen arte.

EBk Moskuko ikatza blokeatu du

EB Europako Batasuneko estatu kideek ezingo dute Errusiako ikatza inportatu bihartik aurrera. EBko herrialdeek apirilean sinatutako bost zigorretako bat da, eta 120 egun iraungo du ikatzaren blokeoak. Moskuren ekonomia ahultzea da zigorraren helburu nagusia, eta, Europako Batzordearen arabera, 7.750 milioi euro galduko lituzke.

Aste honetan Washingtonek laguntza ekonomiko eta militarrak eman dizkio Kievi, eta gaur ere iragarri du beste 89.000.000 milioi dolar —85.800.000 milioi euro— emango dizkiola lehertu gabeko lurreko minak eta bonbardaketak garbitzeko, AEBetako Estatu Departamentuak jakinarazi duenez.

Errusiak Ukraina inbaditu zuenetik, zerealez betetako hamabi ontzi atera dira Kievetik. Azken biak atzo atera ziren; Turkiara eta Istanbulera doaz.


Summary: Trafikoa eten dute A-63 errepidean, bi noranzkoetan. Gironda departamenduan piztutako sutearengatik itxi dute. Paueraino A-64 errepidea hartzeko aholkatu dute, eta, ondoren, A-65a, Bordelera.

Gironda departamenduko sutea eragina izaten ari da Euskal Herrian ere: 10:00 aldera, trafikoa eten dute A-63 errepidean, bi noranzkoetan. Errepide horrek Bordele eta Hego Euskal Herria lotzen ditu.

Trafikoaren arduradunek adierazi dutenez, Paueraino A-64 errepidea hartzeko eskatu diete gidariei, ondoren A-65aren bidez iristeko Bordelera.

Larhun, itxita

Sute arriskuagatik, Larhun mendia ixteko agindu du Pirinio Atlantikoetako Departamenduko prefetak. Gaurtik hasi eta ostiral arratsera arte, debekatua izanen da han ibiltzea. Azaldu du tenperatura beroengatik eta idortearengatik suteak izateko arriskua handia dela, eta, beraz, prebentzio neurri bat dela.

Izan ere, idorteengatik, ura baliatzeko murrizketak ezarri dituzte Ipar Euskal Herrian; besteak beste, Larhun inguruko herrietan. Hala, prefetak zehaztu du ura balizko sute bat itzaltzeko baliatzea «saihestu behar» dela.


Summary: Izozki sorta batzuk erretiratu dituzte Aldin, Lidlen eta Mercadonan, «osagai arrotzak» atzeman dituztelako horietan. Susmoa dute izozkietan azaldutakoak makila zatiak direla. Ez kontsumitzeko gomendatu diete produktuok erosi dituztenei.

Supermerkatuko hozkailutik kanpo beharko dute izozkiek. Elikadura eta Nutrizio Segurtasunaren Espainiako Agentziak izozki sorta batzuk merkatutik ken ditzatela agindu die berriki Aldi, Lidl, eta Mercadona enpresei –aginduak supermerkatu horien markakoak diren izozkiei eragiten die–. Agentziak jakinarazi duenez, «osagai arrotzak» aurkitu dituzte izozki horietan. Iradoki dute «makila zatiak» direla segur aski.

Agentziak agindua helarazita, produktu horiek erretiratzeari ekin diote hiru enpresek, bai eta bezeroei abisu emateari ere. Halaber, autonomia erkidegoei ere eman zaie auziaren berri. Hartara, instituzioek hartu ahal izanen dute produktuok erretiratuak izan direla segurtatzeko ardura.

Bezeroei dagokienez, agentziak aholkatu die ez ditzatela izozki horiek jan, eta itzul ditzatela supermerkatuetara.


Summary: Antartikako izotza salbatzeko, garaiz da, baina azken aukera izan liteke, zientzialarien arabera. Batez besteko tenperatura bi gradu igoko balitz, munduko izotz geruzarik handiena urtzeko prozesua bizkortu egingo litzateke, eta horrek itsasoaren maila hazaraziko luke: bost metro ere haz liteke 2500erako.

2015ean egin zuten COP21 nazioarteko goi bilera, Parisen, eta han adostu zuten industria aurreko munduko batez besteko tenperatura 1,5 gradu baino gehiago ez litzatekeela igo behar, bestela ondorioak larriak izango liratekeelako. IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldeak aurten argitaratutako azken azterlanaren arabera, baina, dagoeneko 1,1 gradu igo da batez besteko tenperatura.

Eta berotze hori moteltzen ez bada —esaterako, bi gradu igoko balitz—, Antartika ekialdeko izotz geruzaren urtzea azeleratu egingo litzateke, eta horrek itsasoaren maila asko haziko luke, Durhamgo Unibertsitateak (Erresuma Batua) egindako ikerketa baten arabera. Nature aldizkarian argitaratu dituzte ondorioak, gaur asteazkena.

«Planetako izotz metarik handiena da», azaldu du Chirs Stokesek, ikerketaren egileetako batek. Zehaztu du plaka hori erabat urtuko balitz itsasoaren maila 52 metro haziko litzatekeela: hori da izotz geruzak pilatua daukan ur bolumena. «Gure ikerketaren ondorio nagusia hau da: gure eskuetan dago Antartika ekialdeko izotz geruzaren patua. Benetan garrantzitsua da erraldoi hau ez esnatzea».

Metro erdi, edo bost metro

Ez da kolpez urtuko izotz hori guztia, eta, ikerketa egin dutenen esanetan, oraindik garaiz da prozesua moteltzeko, neurriak azkar hartzen badira. Parisko Akordioan hitzartutakoak bete eta batez besteko tenperatura bi gradu ez igotzea lortu beharko litzateke. Baina behar besteko neurririk hartu ez, eta berotzeak hortik gora egingo balu, itsasoaren maila metrotan hazi daiteke hurrengo mendeetan: 2300. urterako, metro bat eta hiru metro artean haziko litzateke itsasoaren maila; 2500. urterako, bi eta bost metro artean. Parisko Akordioko helburua lortuko balitz, aldiz, itsasoaren maila metro erdi bat haziko litzateke 2500. urterako.

Atmosferan dagoen karbono dioxido kontzentrazioa aspaldiko handiena da gaur egun; gaurkoaren antzeko mailara duela hiru milioi urte iritsi zen planeta azkenekoz. Garai hartan, orain baino bi eta lau gradu artean altuagoak ziren tenperaturak —oraingo joerari jarraituta, hazkunde hori espero liteke mende honen bukaerarako—, eta itsasoaren batez besteko maila gaur egungoa baino hamar eta 25 metro artean altuagoa zen. Sedimentuak aztertu dituzte, eta ikusi dute Antartikako izotz geruza pitzatu egin zela garai hartan; uste dute horrek ere eragin zuela itsasoaren maila igotzea duela hiru milioi urte.

Ikerketan ikusi dute planetaren berotzeak eragina izan duela gerora ere Antartikan. Duela 400.000 urte, —«ez da denbora asko eskala geologikoan», ikerlariek ñabartu dutenez—, izotz geruza 700 bat kilometro murriztu zen barru alderantz, planeta batez beste gradu bat eta bi artean berotu zelarik.

Zientzialariek azaldu dute iraganeko aldaketa horiek oraingoa baino askoz motelagoak izan zirela, eta Lurrak Eguzkiaren errotazioan eduki zituen aldaketek eragin zutela berotzea. Orain gizakiak eragin du, eta askoz tarte gutxiagoan.

«Aukera bat dugu, aukera txiki bat»

Antartika ekialdeko izotz geruzak 4.800 metroko lodiera du puntu batzuetan: Hiru Erregeen Mahaiaren altuera adina, bi aldiz. «Aukera bat dugu, aukera txiki bat, berotegi efektuko isurketak azkar batean murrizteko, berotze globala mugatzeko eta Antarktika ekialdeko izotz plakari eusteko», erantsi du Nerilie Abramek, Canberrako Unibertsitateko (Australia) irakasle eta ikerketako beste partaideetako batek.

Stokesek azaldu du orain arte uste zutela Antartika mendebaldeko eta Groenlandiako izotz geruzak baino sendoagoa zela Antartika ekialdeko izotz meta, baina orain konturatu direla Antartika ekialdeko izotza ere atzeraka hasia dagoela, batez ere itsas korronte epelenekin kontaktuan dagoen lekuetan. Abramek zehaztu du: «Ez da uste genuen bezain egonkorra eta ez dago uste genuen bezain babestua».

«[Klima aldaketaren kontrako neurriak hartzeak] Babestuko luke Antartika ekialdea, baina ez hori bakarrik: geldiaraziko lituzke beste izotz geruza garrantzitsu batzuen urtzeak ere, Groenlandia eta Antartika mendebaldekoak adibidez, eta izotz geruza horiek ahulagoak dira, eta arrisku handiago dute», nabarmendu du Abramek. «Horregatik, ezinbestekoa da estatuek Parisko Akordioak lortzea eta indartzea».


Summary: Ireki dute Biriatuko muga ibilgailu mota guztientzat. Gauean zehar muga igaro ahal izan dute, baina 07:00etatik aurrera berriz itxi diete, Gironda departamenduan piztutako suteagatik. 7.400 hektareatik gora kiskali ditu suak han, eta 10.000 pertsona ebakuatu behar izan dituzte.

7.400 hektareatik gora kiskali ditu dagoeneko atzo Gironda departamenduan (Akitania Berria) piztutako suteak. Larria da egoera. 10.000 lagun inguru ebakuatu behar izan dituzte, eta 1.100 suhiltzaile ari dira sua itzaltzeko lanetan, eta Europako herrialde askotatik ere igorri dituzte suhiltzaileak, laguntzera: Alemaniatik, Errumaniatik, Poloniatik, Austriatik... Azkar zabaldu da sua azken orduetan, eta Landetara ere iritsi da ostegun goizerako.

Sutea dela eta, gaur ere A-8 eta A-63 autobideen arteko pasabidea itxi dute kamioientzat Gipuzkoa eta Lapurdi artean, Biriatun. Atzo gaueko 21:30ean ireki zieten pasabidea ibilgailu astunei, baina ostegun goizeko 07:00etan itxi egin diete berriz, eta bost kilometroko ilarak sortu dira bi orduren bueltan Baionarako noranzkoan. Oiartzunerantz (Gipuzkoa) eta Dantxarinerantz (Nafarroa) bideratu dituzte kamioiak. Hala ere, 12:15 inguruan berriro ere ireki dituzte bideak.

Mugarako bidean, hainbat kilometrotara jarri dituzte ilarak daudela iragartzen duten kartelak. Mozketaren ondorioz, zenbait kamioilari muga igaro ezinik geratu dira atzotik. Horietako bat da Jose Santarel. «Frantziara noa, eta atzotik nago hemen geldirik», dio, gasolindegi baten ondoan geratuta atseden hartzen duen bitartean. Gasolindegietan pilatu dira pasatzea lortu ez duten kamioi asko.

Goizean jakinarazi diote Santareli bidea berriro ere zabaldu dutela, eta 06:30ean mugarako bidea hartu du. Ordu eta erdi eman du bidean, ilara luzeen ondorioz: «Fronteraraino joan naiz, baina iritsi naizenean esan didate berriro itxi dutela, eta buelta eman behar izan dut berriro ere». Ardoa darama kamioiaren atzealdean, eta atzerapenak arazoak ekarriko dizkio: «Astelehenean jai da Frantzian ere, eta ez dakit noiz deskargatu ahal izango dudan ardoa».

Jose Maria Garciak, berriz, autoak eraman ohi ditu kamioiaren atzealdean. Bera, ordea, Frantziatik Bilbora zetorren, eta muga pasatzeko ez du arazorik izan: «Hori bai, ohi baino denbora gehiago eman dut, ilarak baitzeuden. Kamioi asko pilatu dira buelta emanarazi dietenean».

A-63 errepidea, gainera, erabat itxita dago 9. irteeratik aurrera (Saint Geours de Maremnen), era guztietako ibilgailuentzat. Paueraino A-64 errepidea hartzeko aholkatu dute, eta ondoren A-65 hartzeko, Bordelera. Girondako Suprefeturaren esanetan, suteen kea A-63 errepidera sartu da, eta ikusteko arazoak sortzen ari da; horregatik da beharrezkoa errepide hori ixtea.

Ertzaintzak laguntza eskatu die Foruzaingoari eta Guardia Zibilari, kamioien trafikoa erregulatzeko. Nafarroan, N-121-A eta A-15 errepideetatik Gipuzkoa aldera doazen kamioiak atxikitzeko eskatu diete, denak ez daitezen Biriatu aldean pilatu.

Atzo arratsean, bestalde, Baionako, Angeluko eta Miarritzeko herritarren artean kezka zabaldu zen ke usainagatik, eta suhiltzaileek dozenaka dei jaso zituzten. Angeluko Herriko Etxeak «lasaitzeko» eskatu zien herritarrei, ke usaina Landetako suteek eragina zela. Halaber, esan zieten suhiltzaileei ez deitzeko, telefono linea ez betetze aldera. Angeluko bi oihan handiak itxi dituzte su arriskuagatik: Piñada eta Lazaret.

Sute arriskuagatik, Larhun mendia ere itxita dago, Pirinio Atlantikoetako Departamenduko prefetaren aginduz. Gaurtik hasi eta ostiral arratsera arte, debekatua izanen da han ibiltzea. Azaldu du tenperatura beroengatik eta idortearengatik suteak izateko arriskua handia dela, eta, beraz, prebentzio neurri bat dela. Izan ere, idorteengatik, ura baliatzeko murrizketak ezarri dituzte Ipar Euskal Herrian; besteak beste, Larhun inguruko herrietan.

Horrez gain, Euskal Hirigune Elkargoak erabaki du gaur arratsaldean hondakindegiak ixtea beroarengatik eta sute arriskuagatik.

Europako suteak

Girondan bertan sute handi bat izan zen uztailean, Landirasen, eta, joan den asteartean, beste batzuk piztu ziren. Asteazkenean indarra hartu zuten, eta gaur, ostegun iluntzean, jakinarazi dute bi egunotan 7.400 hektarea inguru kiskali dituela suak; hiru foku nagusi daude, eta 40 kilometro inguruko eremu bat hartu dute su garrek.

Elisabeth Borne Frantziako lehen ministroa eta Gerald Darmanin Barne ministroa herri horretan izan dira eguerdian, eta iragarri dute Frantziako suhiltzaileek Europako beste herrialde batzuen sostengua jasoko dutela. Greziak eta Suediak, kasurako, sua baretzeko ura jaurtitzen duten bina hegazkin igorriko dituzte. Gainera, Alemaniak, Errumaniak, Poloniak eta Austriak dozenaka suhiltzaile igorri dituzte Girondara, laguntzera. Emmanuel Macron Frantziako presidenteak «Europako Batasunaren elkarlana» txalotu du sare sozialetan.

Sutea nola piztu den, hipotesi guztiak mahaiaren gainean daude. Horrelako kasu askotan gertatzen den bezala, oraingo hau ere norbaitek nahita piztu ote duen ikertzen ari dira. Baina, era berean, beste aukera bat ere aztertzen ari dira: uztaileko sute handiak ez ote ziren erabat amatatu, eta txingarrak turbaren azpian ezkutatuta gelditu ote ziren. Uztaileko sutean, 10.000 hektarea baino gehiago erre ziren Landirasen bertan.

Maine eta Loira eskualdean, beste sute batzuek 1.500 hektarea erre dituzte; batez ere basoa kiskali dute. Sute txikiago batzuk ere indarrean dira Frantzian, Isere eskualdean esaterako.

Portugalen, 10.000 hektarea

Girondakoa bezainbestekoa edo handiagoa da Portugalen piztuta dagoen beste sute bat, Serra da Estrela parke naturalean: 10.000 hektarea erre ditu suak han. Larunbatean sortu zen, eta sei egun daramatza piztuta, zabaltzen. 1.500 suhiltzaile ari dira su garrak mendean hartu nahian, Covilha, Manteigas, Gouveia eta Guarda herrien inguruan. Suaren aurka ari ziren 11 pertsona zauritu dira; ez daude larri.

Suak bioaniztasunari egingo dion kalteaz kezkatuta daude, munduan bakarrak diren hamabost bat espezie bizi direlako bertan —flora zein fauna elkartuta—. Ez dute uste espezie horien iraupena arriskuan dagoenik, baina bai suak kalte egingo diela.

Urtea hasi zenetik uztailaren 31ra, 58.000 hektarea kiskali ditu suak Portugalen. Asko da, azkeneko hamar urteetan urtero batez beste kiskali den baino askoz gehiago: %59 gehiago, zehazki. Eta Serra da Estrelako suteak 10.000 hektarea erre gehiago erantsiko dizkio kontu horri.

Galizian ere piztuta daude hainbat foku. Guztira 2.000 hektarea inguru kiskali dituzte suteek han. Eta Espainian ere indarrean dira sute batzuk, Caceresen, Cuencak eta Leonen handienak.


Probaaaaa

Summary: Probaaaaa. aaaaaa

Monserrat Canga Coto

Catachu jatetxea (Iruñea)

Txipiroien entsalada epela

Txipiroien entsalada epela. Jagoba Manterola, Foku

Osagaiak

•Batavia uraza

•Haritz-hosto uraza

•Cherry tomateak

•Tipula

•5 txipiroi

•Modena ozpina

•Oliba olioa

•Gatza

1- Txipiroiak garbitu, eta plantxan kozinatu.

2- Moztu tipula, xerratan.

3- Zartagin batean, olio gutxirekin eta tenperatura baxuan tipula karamelutu, tipulak berak duen azukrearekin, sueztitu arte.

4- Zartagin berean cherry tomateak karamelutu.

5- Gehitu txipiroiak zartaginean.

6- Modena-ozpin txorrotada bat bota, zartaginean dagoen olioarekin batera kozinatu eta gatz pixka bat bota.

7- Kokatu plater batean batavia uraza eta haritz-hosto uraza orriak garbituta.

8- Zartaginean egindako tipula eta txipiroiak gehitu urazari.

Rafa Lopez de Mendiguren

La Riojana jatetxea (Gasteiz)

Burrata entsalada baiekin, ezti ozpinarekin eta fruitu lehorrekin

Burrata entsalada baiekin, ezti ozpinarekin eta fruitu lehorrekin. Endika Portillo, Foku

Osagaiak

•Burrata gazta

•Berroak

•Endibiak

•Errukula

•Cherry tomateak

•Azalik gabeko tomatea, karratutxoetan moztuta

•Ahabiak

•Mugurdiak

•Baiak

•Hurrak eta intxaurrak, edo beste fruitu lehor batzuk

•Carbenet ozpin baltsamikoa

•Arbequina olioa

•Eztia

1- Ozpin-olioa egiteko, nahastu ozpin baltsamikoa olioarekin, eta gehitu ezti koilarakadatxo bat.

2- Gehitu hurrak eta intxaurrak, eta gatz pixka bat bota.

3- Birrindu osagaiak.

4- Gatzozpindu olio, ozpin eta gatzarekin barazki eta tomateak.

5- Kokatu ontzi batean barazki eta tomate gatzozpinduak, eta gehitu burrata gazta, beste osagai guztiekin batera.

6- Gatzozpindu guztia ozpin-olioarekin.

Erik Olov Andreas Nyberg eta Iker Bilbao

Cristobal Sutan Dago jatetxea (Donostia)

Entsalada iparraldeko hegaluzearekin, eskabetxean marinatua

Entsalada iparraldeko hegaluzearekin, eskabetxean marinatua. Gotzon Aranburu, Foku

Osagaiak

•140 g letxuga ezberdinen nahastura

•60 g tipula morea

•16 cherry tomate konfitatua

•320 g hegaluze solomo fresko

•2 azenario

•Tipula zuri erdia

•Piperbeltza

•Koilarakada bat soja saltsa

•Erramua

•Gatza

•Limoi berde baten azala

•50 mililitroko ozpin ezberdinen nahastura

•100 mililitro oliba olio

•Haziak

1- Marinatua prestatzeko, hegaluzea garbitu eta arantzak kendu.

2- 20 gramoko takoetan zatitu, gatzatu, eta gorde erretilu batean.

3- Azenarioa xafla finetan moztu, eta tipula, juliana erara.

4- Erregosi barazkiak, su bizian, tomateekin batera.

5- Gehitu erramua, piperbeltza eta limoi azala, lehenik, eta ozpina eta olioa, berehala.

6- Irakiten dagoenean, hegaluzearen gainetik bota, marinatuak guztiz estali arte hegaluzea.

7- Hozkailutik kanpo utzi, hoztu arte.

8- Entsalada muntatzeko, letxuga kokatu plater batean; ondoren, tipula morea juliana erara.

9- Gainean 80 edo 90 gramo hegaluze eta barazki marinatuak.

10- 3-4 cherry tomate gehitu, eta gero, etxean egindako 2 piper eta hazi batzuk bota.

Unai Fernandez Manzanal

Black Salad jatetxe beganoa (Gasteiz)

Kale ekologikodun entsalada Gernikako kuia errearekin, etxeko ernamuinduekin, Arabako txitxirioekin eta anakardoaren alioli saltsarekin

Kale ekologikodun entsalada Gernikako kuia errearekin, etxeko ernamuinduekin, Arabako txitxirioekin eta anakardoaren alioli saltsarekin. Endika Portillo, Foku

Osagaiak (4 lagunentzat)

•200 g kale ekologikoa

•250 g Gernikako kuia ekologikoa

•80 g ernamuinduak (soja, dilistak...)

•200 g Arabako txitxirio

•50 g anakardo beratu

•2 baratxuri ale

•150 g soja esne

•300 g olio

•Sagar ozpina

•Gatza

1- Garbitu eta lehortu kale orriak.

2- Kendu enborrak, eta masajea eman hostoei oliba olio pixka batekin eta gatz lodiarekin, eta ontzi batean utzi hostoek kolore berde bizia hartu arte.

3- Zuritu kalabaza, eta kendu pipitak, moztu 1,5 zentimetroko kuboetan, gatzpipertu eta erantsi oliba-olio tanta bat eta baratxuri txikitua.

4- Erretilu batera pasatu, eta aurrez 180 gradutan berotutako labe batean sartu, 20 minutuz.

5- Labean txigortu aurretik, gozatu garbantzu egosiak oliba olio txorrotada batekin, gatzarekin eta belar usaintsu edo bereziren batekin, ukitu exotikoa emateko.

6- Aliolia prestatzeko, jarri anakardo gordin beratu eta xukatuak irabiagailu edalontzi batean, azukrerik gabeko soja edariarekin, baratxuriarekin eta sagar-ozpin koilarakada batekin batera

7- Olioa gehitu, eta, irabiagailuaren besoa altxatu gabe, beganesa emultsionatu.

8- Loditu ondoren, nahi den dentsitatea eman, olioarekin edo landare-edari kantitatearekin jolastuz.

9-Zuzendu gatz puntua, sagar ozpina eta baratxuria, nahi bezala.

10- Entsaladaontzi batean kokatu, edo plateretan banatu, koloreak konbinatuz eta alioli saltsarekin olioztatuz.

11- Entsaladari kolore gehiago emateko, gehitu erremolatxa, artoa, azenario birrindua...


Summary: Osakidetzaren LEParen zerrendak abuztuan argitaratu izana salatu dute. Langileen oporraldia ez errespetatzea leporatu dio Satse sindikatuak Osakidetzari

Osakidetzak abuztuan argitaratu ditu 2018-2019ko lan eskaintza publikoko azterketa gainditu dutenen zerrendak. Orain, gainditu dutenek dokumentazioa aurkeztu behar dute, eta emaitzarekin ados ez daudenek erreklamazioak eta inpugnazioak aurkezteko aukera izango dute, baina hori guztia hil honetan egin beharko dute, abuztuaren amaieran bukatzen baita horretarako epea. SATSE erizainen sindikatuak Osakidetzaren jokabidea kritikatu du, eta «langileen oporraldia ez errespetatzea» leporatu dio.

Probak ekainean eta uztailean egin zituzten, eta orduan hori ere kritikatu zuen SATSEk, prozesua udan egiteak hainbat langile oporrak aldatzera behartu zituelako. «Azterketa egin ondoren, osasun langileek espero zuten prozesuaz denbora batez ahaztea», azaldu du sindikatuak, «baina, orain, dokumentazioa fisikoki aurkeztu behar dute. Beraz, norbait bidaian badago, gobernu ordezkaritza bat bilatu beharko du, edo norbaiti eskatu bere partez emateko». Ez hori bakarrik: SATSEren arabera, litekeena da oporretan dauden batzuek albistearen berri ez izatea edo dokumentazioa abuztuan aurkeztu behar dela ez jakitea.

Osakidetzak argudiatu du abuztua ere hil balioduna dela horrelako prozesuak egiteko. SATSEren iritziz, berriz, «axolarik eza» erakusten du horrek, «langileak azken urteotan egiten ari diren lan gogorraren ondoren». Sindikatuaren aburuz, orain «presa» sartu zaio Osakidetzari, eta prozesua arindu nahi izan du datak kontuan hartu gabe. Epea gutxienez irailaren amaierara arte luzatzeko eskatu du.


Summary: Kiroldegi eta igerilekuetako langileak greban dira Nafarroako hainbat herritan. Piketeak eta elkarretaratzeak egin dituzte goizean, eta iluntzerako elkarretaratze bateratua antolatu dute, 19:00etan, Iruñeko udaletxe aurrean.

Nafarroako hainbat herritako igerileku eta kiroldegiak itxita daude gaur, horiek kudeatzen aritzen diren langileen greba dela eta. Soldata eta hitzarmen «duinak» eskatu dituzte kiroldegi eta igerilekuetan harrera, sorospen, garbiketa eta mantentze lanpostuetan aritzen diren beharginek. Besteak beste, soldatak KPI kontsumo prezioen indizeari egokitzea exijitzen dute; hau da, %6ko igoera. Izan ere, bi urte baino gehiago dira soldatak izoztuak dituztela; 2020ra artekoa zen adostutako azken lan hitzarmena, eta berritu gabe dago ordutik.

Herri ugaritan eragin du grebak: Azkoienen, San Adrianen, Eguesibarren, Mutiloabeitin, Sarrigurenen, Arangurenen, Zizur Nagusian, Artikan, Gelbentzun, Caparroson, Orkoienen eta Lekunberrin, besteak beste. Hemezortzi igerileku daude itxita Iruñerrian, hiru Erriberan, eta halaxe dago Lekunberrikoa.

Informazioa banatzen aritu dira grebalariak goizean, eta elkarretaratze batzuk ere egin dituzte herriz herri. 19:00etan, berriz, bilkura bateratua egingo dute Iruñean, udaletxe aurrean, ELA, LAB, CCOO eta UGT sindikatuek deituta.

ELAk ohar bidez salatu duenez, Zizur Nagusia, Egues eta Azkoiengo udalek gutxieneko zerbitzuak ezarri nahi dituzte greban diren lanpostuetan, eta neurri horiekin greba eskubidea urratzen ari direla gaitzetsi du. Izan ere, sindikatuek gogorarazi dute kiroldegiak eta igerilekuak ez direla funtsezko zerbitzuak: «Funtsezko zerbitzua ez denez eta iraupen luzeko greba ez denez, gutxieneko zerbitzuak ez daude inola ere justifikatuta. Bestalde, Zizur Nagusiko, Eguesibarko eta Azkoiengo udalek ez diote gutxieneko zerbitzu horiek ezartzeko eskatu lan agintaritzari, eta, gainera, alegazioak egiteko eskubidean betoa jartzen die sindikatuei».


Summary: Bilboko Gotzaintza 14 apaiz ikertzen ari da sexu abusuengatik. Joseba Segura gotzainak eman du ikerketaren berri. Esan du «kasu gehiago egongo direla», nahiz eta horietako zenbait «inoiz ez diren jakingo».

Bilboko Gotzaintza 14 apaiz ikertzen ari da sexu abusuen aferarekin lotuta. Joseba Segura gotzainak eman du Bilboko Gotzaintzaren ikerketa batzordeak abiatutako ikerketaren berri. Radio Euskadi irratian eginiko elkarrizketa batean mintzatu da gaiari buruz, eta aurreratu du «kasu gehiago egongo direla», nahiz eta horietako zenbait «inoiz ez diren jakingo, biktima batzuek ez dutelako horri buruz hitz egin nahi edo galdu egin direlako».

Arartekoak gaiari buruz abiatu duen ikerketari dagokionez, Bilboko Gotzaintzako ordezkariak esan du Bilboko Elizbarrutiko kideak elkarlanean ari direla erakunde horrekin, eta helburu bat finkatu du: iritzi publikoak argi izan dezala ez dutela inongo informaziorik ezkutatu.

Beste elizbarruti batzuek ikerketa ofizial horretan izan duten lankidetzari buruz esan du haiek «autonomia dutela gehiago edo gutxiago laguntzen duten erabakitzeko», baina aitortu du inork ez duela laguntzeko oztoporik jarri.

Sexu abusuak jasan dituzten biktimei dagokienez, Gotzaintzako kideak adierazi du biktimei beren historia kontatzeko aukera eman behar zaiela, «haien egia zalantzan jarri gabe eta egia hori kontatzeko ausardia aitortuz».


Summary: Pertseidak eta superilargia ikusi ahalko dira zeruan gaurtik larunbata bitarte. Superilargia dela eta, Pertseida distiratsuenak baino ezingo dira ikusi. Adituek ez dute gomendatzen teleskopio edo antzeko tresnarik erabiltzea Pertseiden behaketarako.

Gaurtik larunbata bitarte izango da Pertseidak ikusteko aukera gehien zeruan. Argi kutsaduratik urrun dauden lekuetan, orduko 50 Pertseida ikusi ahal izango dira. Hala ere, ilargia eragozpen izango da, eta Pertseida distiratsuenak baino ezingo dira ikusi.

Jose Maria Madiedo Andaluziako Astrofisika Institutuko ikertzaileak azaldu duenez, behaketa baldintzak «egokiak» balira, orduko «100 izar iheskor inguru» ikusi ahalko dira, baina, «ilargiaren distira» dela eta, ikus daitezkeen Pertseiden benetako kopurua «50ekoa izango» da.

Adituek jakinarazi dutenez, ikuskizun astronomiko horrekin gozatzeko ez da tresna optikorik behar. Are gehiago, NASAk ez du gomendatzen teleskopio edo antzeko tresnarik erabiltzea, ikuseremu mugatua dutelako. Nahikoa izango da ahalik eta iluntasun handieneko eremuetan kokatzea eta zerura behatzea. Izar iheskorrak zeruko edozein lekutan ager daitezke, baina izena ematen dien Pertseo konstelazio inguruan hasten direla emango du.

Ikusi gehiago: Pertseidak ikusteko aukera izango da aurtengo udan ere

Superilargia

Egun hauetan fenomeno ugari ikusi ahalko dira zeruan. Pertseidez gain, superilargia ikusteko aukera ere izango da; 2022ko hirugarrena eta azkena, Esturionen ilargia deritzona.

Ilargi betea Lur planetatik gertuen dagoen unea izango da, eta, hala, gaurtik biharko gauean, Ilargia ohi baino handiago eta distiratsuago ikusiko da.

Esturion izenak Ipar Amerikako tribu batzuetan du jatorria. Abuztuan, espezie horretako arrainak arrantzatzen zituzten ipar hemisferioko aintziretan, eta, horrela, Ilargiari Esturion deitzea erabaki zuten. Ilargi bakoitzak izen desberdina hartzen du hilabetearen, historiaren eta kondairen arabera.


Summary: Bilboko Metroak iragarri du deskontuak aplikatuko dituela garraio publikoa sustatzeko. Bizkaiko Garraio Partzuergoaren erabakiaren zain dago, teknikoki nola egin erabakitzeko

Bilboko Metroak iragarri du beraiek ere deskontua aplikatzeko asmoa dutela L1 eta L2 lineetan, energia aurreztu eta garraio publikoak sustatzeko neurrien harira. Oraindik ez dute zehaztu teknikoki nola egingo duten, Bizkaiko Garraio Partzuergoak hori ebazteko egin behar duen bileraren zain baitaude, baina, azaldu dutenez, haien asmoa da irailetik aurrera gainerako garraio publikoetan ezarriko diren neurriak beraiek ere aplikatzea.


Summary: Bilboko Elizbarrutia hamalau apaiz ikertzen ari da sexu abusuengatik. Joseba Segura Bilboko gotzainak baieztatu du elizbarrutian sortutako ikerketa batzordeak hamalau apaiz identifikatu dituela abusuen ustezko egile gisa. Gainera, erabateko sinesgarritasuna eman die biktimen lekukotzei.

Adingabeei egindako sexu abusuak ikertzeko Bilboko Elizbarrutiak sortutako ikerketa batzordeak hamalau apaiz identifikatu ditu. Horixe jakinarazi du gaur Joseba Segura Bilboko gotzainak Radio Euskadin egin dioten elkarrizketan. Adingabeak Babesteko eta Sexu Abusuak Prebenitzeko Batzordea sortu zuen Bilboko Elizbarrutiak 2019an, eta batzorde hori ari da salaketak ikertzen. Segura ziur agertu da «kasu gehiago» egongo direla, baina horietako batzuk ez direla sekula ezagutuko, besteak beste biktimek ez dutelako hitz egin nahi. Nolanahi ere, biktimei hitza ematearen alde agertu da, bai eta haien lekukotzei sinesgarritasuna ematearen alde ere. «Biktimei aukera eman behar zaie euren istorioa kontatzeko; ez da euren egia zalantzan jarri behar, eta lekukotza emateko ausardia aitortu behar zaie», adierazi du.

Bestalde, Leioako Gaztelueta eskolan (Bizkaia) irakasle batek umetan abusuak egin zizkion gaztearen kasuaz ere aritu da Segura. Jose Maria Martinez Sanz ikastetxeko irakasleari bi urteko espetxe zigorra ezarri zioten ikasle ohi bati sexu abusu jarraituak egiteagatik; hala ere, Bizkaiko Auzitegiak erabaki zuen ez zuela espetxera sartu behar. Ebazpenaren ostean, biktimaren aitak ikastetxeari eskatu zion sexu abusuak izan zirela aitortzeko eta barkamena eskatzeko, baina ez zen halakorik gertatu. Segurak esan du bere esku egon izan balitz berak beste gutun bat idatziko zuela, eta irakasleak gertatutakoa aitor zezan saiatuko zela. Horrez gain, sinesgarritasun osoa eman dio sexu abusuak salatu zituen ikasleari.


Summary: Barragan, Beristain, Giroud, Guzman eta Lechuga, Horizontes saria eskuratzeko lehian. Mariano Biasin, Fabian Hernandez, Juan Pablo Gonzalez, Carolina Markowicz, Manuela Martelli, Valentina Maurel eta Andres Ramirez Pulido zinemagileen lehen lanek osatuko dute Donostiako 70. Zinemaldiko Horizontes Latinos saila.

Argentinan, Brasilen, Txilen, Kolonbian, Kuban eta Mexikon kokatutako hamabi istoriok osatuko dute Donostiako 70. Zinemaldiko Horizontes Latinos saila. Horien artean dira Ana Cristina Barragan, Natalia Beristain, Pavel Giroud, Patricio Guzman eta Carlos Lechugaren film berriak. Horizontes saria lortzeko lehian izango dira guztiak, baita Mariano Biasin, Fabian Hernandez, Juan Pablo Gonzalez, Carolina Markowicz, Manuela Martelli, Valentina Maurel eta Andres Ramirez Pulido zinemagileen lehen lanak ere. Guzmanen lanak inauguratuko du saila, eta Barraganenak itxi.

Barragan zuzendari eta gidoilari ekuadortarrak La piel pulpo / Octopus Skin erakutsiko du; WIP Latam sailaren iazko aldian parte hartu zuen lanak, eta Horizontes saila itxiko du aurten. Egileak sail bereko Epaimahaiaren Aipamen Berezia lortu zuen bere lehen film luzearekin (Alba, 2016), eta bere azken proiektua, La hiedra, Ikusmira Berriak egonaldi programaren parte da aurten.

Beristain, berriz, bere hirugarren film luzearekin leihatuko da, Ruido / Noise-rekin, zeinak indarkeria matxista duen mintzagai, desagertutako alabaren bila dabilen ama baten bitartez. Zinemagile mexikarraren lanaren erabateko estreinaldia hartuko du jaialdiak. Iaz, Veneziako Settimana Internazionale della Critica atalean lehiatu zen egilea, No quiero dormir sola lehen filmarekin.

Giroudek El caso Padilla / The Padilla Affair aurkeztuko du, Heberto Padilla poeta kubatarraren inguruko ez-fikziozko lana. Zinemagile kubatarrak ezaguna du Zinemaldia; Omertà filma (2008) Euskal Zinemaren Egunean estreinatu zuen, eta Europa-Latinoamerika Koprodukzio Foroaren Saria ere jaso zuen geroago, El acompañante (2013) proiektuagatik.

Girouden herrikide Lechuga ere izana da festibalean, Horizontes Latinos sailean Santa y Andrés filma aurkeztu baitzuen 2016an. Orain, Vicenta B. lanarekin itzuliko da, iaz WIP Latam saileko EGEDA Platino Industria saria jaso zuena.

Guzmanek ere aski ongi ezagutzen du jaialdia, zuzendari txiletarrak hainbatetan erakutsi baititu bere lanak Donostian. Mi país imaginario / My Imaginary Country aurkeztuko du aurten, Cannesko jaialdiko Special Screening sailean aurkeztu zuena. Film horrek inauguratuko du saila.

Lehen film luzeak

Biasin argentinarrak Sublime lehen lan luzearekin egingo du debuta jaialdian, Berlinaleko Generation 14plus sailean izan ondoren. Haien opera prima-k erakutsiko dituzte, halaber, beste hainbat zinemagilek. Hernandez kolonbiarrak Un varón aurkeztuko du lehiara: Cannesko Quinzaine des Realisateurs atalean estreinatu zuen, eta iaz WIP Latam sailean hautatutako filmetako bat izan zen. Gonzalez mexikarraren Dos estaciones ere iazko WIP Latamen hautatu zuten —eta, hori baino lehen, proiektu gisa, Europa-Latinoamerika Koprodukzio Foroan, 2019an—; Sundance zinema jaialdiko World Cinema Dramatic Competition lehiaketan parte hartu zuen filmak, eta, bertan egindako interpretazioagatik, jaialdiko antzezle onenarentzako Epaimahaiaren Sari Berezia eskuratu zuen Teresa Sanchez aktoreak.

Markowicz brasildarra Carvão / Charcoal bere lehen film luzearekin izango da Donostian, aurten Tolosako (Okzitania) Jaialdiko Zinema Eraikitzen sailean hautatua izan ondoren, eta bere lehen lana erakutsiko du Martelli txiletarrak ere: 1976. Cannesko Quinzaine des Realisateurs atalean estreinatu zuen, eta 2018ko Ventana Sur Proyecta eta Tolosako Jaialdiko Zinema Eraikitzen egitasmoetan hautatua izan zen. Maurel costarricarrak Tengo sueños eléctricos aurkeztuko du, 2021ean Proyecta egitasmorako Jardín en llamas izenarekin hautatua, Locarnoko (Suitza) zinema jaialdian izan ondoren. Azkenik, Pulido kolonbiarrak La jauría eramango du lehiara, Tolosako Jaialdiko Zinema Eraikitzen sailean eta Cannesko Semaine de la Critique atalean egon ondoren —Grand Prix saria eta SACD saria jaso zituen Cannesen—.

Latinoamerikan osorik edo partzialki ekoitziak diren, Espainiako Estatuan erakutsi ez diren eta jatorri latinoamerikarreko zinemagileek zuzendu dituzten edota munduko gainerako lekuetako komunitate latinoamerikarrak esparru edo gaitzat dauzkaten urteko film luzeen hautaketa bat biltzen du urtero Horizontes Latinos sailak. Parte hartzen duten lanak Horizontes saria lortzeko lehiatuko dira. Sari horrek 35.000 euro ematen dizkie zuzendariari eta film irabazlearen Espainiako banatzaileari. Saileko epaimahaiak du film horiek saritzeko ardura. Halaber, zuzendariaren lehen edo bigarren filmak Gazteriaren TCM Sarirako ere lehiatuko dira.


Summary: Irlandako errugbi federazioak debekatu egin die emakume transei emakumezkoen taldeetan jokatzea. Federazioaren esanetan, emakume transek «abantailak» dituzte «indarrari, energiari eta gaitasun fisikoari dagokienez». Dublingo The Emerald Warriors LGTBI errugbi taldeak salatu du hartutako neurria «atzerakoia» dela, eta federazioari eskatu dio erabakia atzera botatzeko.

Irlandako LGTBI komunitateak gogor kritikatu du IRFU errugbi federazioak emakume transgeneroei emakumezkoen taldeetan jokatzeko debekua ezartzea erabaki izana. Dublingo The Emerald Warriors LGTBI errugbi taldeak salatu du neurria «atzerakoia» dela, eta IRFUri eskatu dio erabakia atzera botatzeko. Taldearen ustetan, politika horrek «are gehiago» murriztuko ditu transgeneroak «seguru» sentituko diren guneak, eta, azpimarratu duenez, «errugbiari, kirolari eta gizarteari» eragiten dien gai bat da. Gaineratu du erabakia ez datorrela bat «kirolaren balioekin». IRFUk atzo eman zuen erabakiaren berri, eta onartu zuen gaia «delikatua eta zaila» dela. Alabaina, nabarmendu zuen neurria «beharrezkoa» dela, eta argudiatu emakume transek «abantailak» dituztela «indarrari, energiari eta gaitasun fisikoari dagokienez». Era berean, federazioak zehaztu du gizon transgeneroek gizonezkoen taldeetan jokatzen jarraitu ahal izango dutela «idatzizko baimena ematen badute eta arriskuen ebaluazioa egiten bada». Aaron Doyle The Emerald Warriors egunkariko inskripzio arduradunak News Talk irratian jakinarazi duenez, IRFUrekin «lanean jarraitu» nahi dute gai hori lantzeko. Espero dute datozen hilabeteetan «plan bateratu bat» egin ahal izatea. Haren ustez, federazioak bertan behera utzi beharko luke erabaki hori, eta «kasu bakoitza banaka» aztertu, lehendik ezarrita zeuden irizpideak aintzat hartuta.


Summary: «Kontrolik gabeko arrantza» hedatzen ari da euskal kostaldean. Sare pelagikoak erabiltzen dituzten kanpoko ontziak «ohiko» bihurtu dira, debekatuta egon arren. ELAk dio ikuskatzaileak falta direla.

Bizkaiko eta Gipuzkoako arrantzale profesionalak itsasoratzen diren bakoitzean abisua eman behar diote Espainiako Nekazaritza eta Arrantza Ministerioari, eta porturatzen direnean zenbat arrain deskargatuko duten jakinarazi behar diote, gero lonjetan ministerioak bidalitako ikuskatzaileek egiazta dezaten arrantzatutakoak eta bide ofizialetatik merkaturatutakoak bat egiten dutela. Azken urteetan, baina, ugaritu egin dira kontrol horiek saihesten ari diren kanpoko ontziak, portuetan eta itsasoan ikuskatzaileak falta direlako, ELA sindikatuak salatu duenez.

Hori dela eta, euskal kostaldetik gertuko uretan gero eta ohikoagoak dira, besteak beste, sare pelagikoak erabiltzen dituzten beste herrialde batzuetako barkuak, Irlandakoak bereziki. Arrantza teknika hori debekatuta dago Gipuzkoako eta Bizkaiko kostaldean, ingurumenerako eta, zehazki, espezien iraupenerako kaltegarria delako, baina, hala ere, erabili egiten dute, eta arrantzatutakoa bertako portuetan deskargatzen dute. Horrekin batera, kirol arrantza ere nabarmen handitu da azken urteetan, eta horren kontrola ere «oso eskasa» da. Bi fenomeno horiek euskal arrantzaleei kalte egiten diete bereziki, «lehia desleialagatik», Miren Garmendia Gipuzkoako kofradietako idazkariak nabarmendu duenez.

Arazoa ez da berria, baina gero eta agerikoagoa da. ELAko Lorea Izagirreren arabera, arrantza ikuskaritzak berezitasun batzuk ditu; bat bereziki: ontziek edozein ordutan arrantzatu dezakete, eta edozein ordutan porturatu daitezke. Hori dela eta, hainbat urtez ikuskatzaileak ordutegi finkorik gabe aritu dira lanean, portuetan eta itsasoan. Espainiako Gobernuak 2011n erregularizatu zuen haien egoera, baina araudia ezin izan dute aplikatu, ministerioak ez duelako bete ikuskatzaile gehiago jartzeko konpromisoa, Izagirrek azaldu duenez.

Aurten hasi dira ordutegi erregimena aplikatzen, eta emaitzek agerian utzi dute arazoa hor dagoela oraindik: berdelaren eta antxoaren kanpainak amaitu berritan, «egiaztatu» dute %50 urritu direla ikuskapenak. «Ikuskatzaileak kexak jasotzen hasi dira arauak hausten dituzten itsasontziei buruz, eta horrek kalte egiten die gainerako ontziei; beste estatu batzuetako flotari egindako ikuskapen gutxi daude, eta gure portuetan deskargatzen dute», azaldu du Izagirrek. Orain, hegaluzearen kanpainan bete-betean ari dira euskal arrantzaleak, eta azken urteetan bezala debekatutako teknikak erabiltzen dituzten ontziak dabiltza euskal kostaldean.

«Denen» kalterako

Hori gertatzen ari dela berretsi du Gipuzkoako kofradietako idazkari Miren Garmendiak, eta bi ondorio dituela azpimarratu du: batetik, prezioetan, kontrolik gabeko arraina merkeago saldu ohi delako; eta, bestetik, ingurumenean, kuotak ez direlako errespetatzen. «Gu gauzak ongi egiten ari gara, baina beste batzuek nahi dutena egiten dute. Gu gara lehen kaltetuak, baina epe luzera denok aterako gara galtzen», ohartarazi du.

Garmendiak dio ikuskatzaile faltaren auzia «lan gatazka bat» dela eta horri buruz haiek «ezer gutxi» egin dezaketela, begiraleek Espainiako Nekazaritza eta Arrantza Ministeriorako lan egin dutelako. Kofradietako eledunak azaldu du Madrili «askotan» ohartarazi diotela arazoaz. «Guk beti eskatu dugu kontrol handiagoa, gure arrantzaleak direlako kaltetu nagusiak». Kontrolak «homogeneoak» izan behar direla uste du, alegia portu guztietan egin behar direla, eta itsas zabalekoak ere ugaritu egin behar direla, hemengo zein kanpoko ontziei.


XXI. mendeko apostolua

Summary: XXI. mendeko apostolua. Bere ondasun guztiak ekintza filantropikoetarako erabiliko dituela berretsi du Bill Gatesek: izurriteen kontra egiteko, munduko gosea amaitzeko, klima aldaketari aurre egiteko. Haren fundazioaren egitasmoak, baina, auzitan daude aspalditik.

Pandemia bat iragarri zuen 2015. urtean, eta handik gutxira COVID-19aren aurkako txertoen finantzatzaile nagusietako bat bihurtu zen. Mundu osoari eragiten dion beste arazo larri bat ere badu bere zereginen artean: berotze globalari aurre egitea; horretarako, eguzki izpien eragina indargabetzea helburu duen egitasmo bat abiatu zuen iaz. Eta behin gaitz guztiak konpontzen hasita, goseteak amaitzea ere badu bere egitekoetan. Hark sortutako Microsoft enpresa arrakastatsua utzi zuenetik, horretan eta beste hainbat ekinalditan buru-belarri dabil Bill Gates (Seattle, AEBak, 1955).

Bill Gates joan den ekainean, Time 100 ekitaldian. Justin Lane, EFE

Baina nola da posible bere lankide eta arerioekin eskrupulu eta errukirik gabe jokatzen zuen enpresaburu ezagunenetarikoa munduko salbatzaile nagusi gisa agertzea orain? Noiz eta zergatik erori zen zalditik eta ikusi zuen argia, santu bihurtu aurretik kristauak akabatzen aritu zen Sauloren antzera? Halakoetan gertatu ohi denez, mende aldaketarekin batera gertatu zen. Ordutik, Gatesek 40.000 milioi euro inguru eman ditu dohaintzan, eta orain dela aste batzuk iragarri zuen hil baino lehen emango duela gelditzen zaion guztia —97.000 milioi euro inguru—. «Nire baliabideak gizarteari itzuli behar dizkiot, sufrimendua murrizteko eta bizitzak hobetzeko ahalik eta eragin handiena izan dezan. Eta espero dut aberastasun eta pribilegio handiko posizioetan dauden beste batzuek ere aurrerapauso bera ematea une honetan», idatzi zuen Twitterren uztailaren 13an.

Gates da munduko pertsonarik aberatsenetan laugarrena, eta filantropoen artean lehena. Aurki, beste 20.000 milioi euro emango ditu. Baina diru horrek, aurreko guztiak bezala, ez du haren eskuetatik ihes egingo. Hark eta haren emazte izandakoak 1990eko hamarkadaren amaieran sortu zuten fundaziora joango da, eta handik erakunde horrek bultzatu dituen hainbat egitasmotara. Funtsean, jostailuz aldatu du Gatesek. Ordenagailuak utzi ditu, berri ona zabaltzeko. «Ordenagailuek ez dute munduko pobrezia desagerraraziko», adierazi zuen 2016an, eta 100.000 oilo eman zituen dohaintzan, Afrikan haztegiak sortzeko egitasmo baterako.

Bi aurpegi, helburu bakarra

Microsoften sortzaileari buruz irakur daitezkeen biografia gehienek santuen bizitzak jasotzen dituzten hagiografien itxura dute. Gates enpresari informatiko gisa egin zen ezagun, Microsoften bidez —1970eko hamarkadan ikaskide izan zuen Paul Allenekin batera sortua—. MS-DOS sistema eragilearen aitzindaria izan zena erosi zuten, 50.000 dolarrengatik, eta mundu osoko hamar ordenagailutik bederatzitan ezartzea lortu zuten. Oso ezagunak bihurtu ziren haren sistemaren alternatibak proposatu zituztenen aurka erabili zituen metodo «mafiosoak». Baina, mende amaieran, Interneten goraldiarekin batera, ezin izan zion eutsi, eta Nabigatzaileen gerra deiturikoa galdu zuen. Epaiketa hark agerian utzi zituen Gatesen metodoak, eta oso kaltetuta geratu zen haren irudia. Orduan ekin zion bere irudia garbitzeari.

Urteak dira Gatesi filantropo errugabearen aurpegia geratu zaiola. Baina, lehen bezala, garroak planeta osoan zabalduak ditu orain ere. Bere fundazioaren bitartez, besteak beste, osasun eta hezkuntza sistema internazional eta nazionaletan esku hartu du, nekazaritza transgenikoa sustatu du, eta klima aldaketaren aurkako geoingeniaritza egitasmoen lehen finantzatzaile pribatua bihurtu da. «Erabaki nuen filantropia izan zitekeela nik egin nezakeen ekarpenik handiena. Eragina izan dezaket rol horretan, baita edozein kargu politikotan ere. Baina, kasu honetan, ez dut hauteskundeetara aurkeztu behar», esan zuen 2016an, AEBetako presidente izateko hautagai aurkeztu behar zela zioten zurrumurruen aurrean.

2008an, Microsofteko bere jardueren zati handi bat utzi zuen Gatesek, eta enpresan zituen akzio gehienak bere fundazioaren eskuetan jarri zituen. 2020an, behin betiko utzi zuen bere enpresa kuttuna, denbora guztia jarduera filantropikoei eskaintzeko.

Egindako inbertsioak —hein handi batean, itzalpean— teknologia berriak esperimentatzeko proiektuetan egin ditu. Eta, horretarako, besteak beste, gobernuz kanpoko erakundeak, zientzialarien elkarteak eta komunikabideak finantzatu ditu. Haren bazkideen artean, besteak beste, bera akziodun den enpresa ugari daude: farmazia enpresak (Bayer, Pfizer), energia alorrekoak (Exxonmobile, BP), arma konpainiak (BAE Systems) eta janari lasterrekoak (Coca Cola, McDonalds). Elikaduraren alorreko aliantzarik ezagunena Monsantorekin egindakoa da, zeina bioteknologian eta hazi transgenikoetan espezializatuta dagoen.

Esperimentatzeko «aske»

Harekin kritikoak direnen arabera, egitasmo horien arazo nagusia da hark eta haren sozioek finantzatutako egitasmoek haiek nahi dutena egiten dutela, irizpide tekniko eta zientifikoei jaramonik egin gabe gehienetan. Adibidez, Gatesen ekarpen baliotsuenetakotzat hartzen dira GAVI Txertoen eta Immunizazioaren Aliantza Globalaren programak ezartzeko egiten dituen inbertsioak, baina, osasun arloko adituen arabera, fundazio horrek arazo edo teknika jakin batzuetan jartzen ditu indarrak, diruz ureztatzen ditu, alde batera utzita egiturazko beste kausa batzuk eta beste gaixotasun kezkagarriago batzuk. Adibidez, malaria eta hiesa finantzatzeko joera handia izan du; aldiz, ezer gutxi egin du, besteak beste, tuberkulosiari aurre egiteko, ama-haurren osasunerako eta nutriziorako, eta hainbat gaixotasun kronikotarako.

2020an AEBek OME Osasunaren Mundu Erakundeari finantzaketa kendu ondoren, Bill & Melinda Gates fundazioa bihurtu da haren diru iturri nagusia —OMEren aurrekontuaren %10 inguru—, gobernuen ekarpenen gainetik. Aditu ugarik ohartarazi dutenez, horrek jokaleku arriskutsu bat sortu dezake. OMEk malariari buruz egiten dituen ikerketen buru Arata Kochik, adibidez, salatu du Gatesek teknologia berrietan edo sendagai berrien garapenean oinarritzen diren metodoak erabiltzen dituela soilik, esperimentaziorako.

Komunitate zientifikoan oso zabalduta dago kritika hori, baina Gatesek entzungor egiten die, eta bere jokabidea konplexurik gabe defendatzen du. «Gobernuek konponbide egiaztatuak ezartzen dituzte, eta enpresek beren akziodunenganako ardura fiduziarioak dituzte. Gurearen gisako fundazioek, berriz, ideiak frogatzeko askatasuna dute —bestela ezin izango lirateke frogatu—, eta horietako batzuek aurrerapenak ekar ditzakete».

Bill Gates 2021ean Londresko Zientzia Museoan antolaturiko jardunaldi batean. HOLLIE ADAMS, EFE

Gates «ongia» egiten dabil munduan zehar, eta prest dago bere ondasun guztiak emateko horretarako. Eta mirariak egiten ditu. Harako hark ogien eta arrainekin egin zuen bezala, berak bere aberastasuna biderkatzea lortu du.

Merkatuetan jaun eta jabe. Bill Gatesekin eta Microsoftekin hasi ziren enpresa teknologiko handien monopolio jokaerak, baina jarraitzaile finak izan ditu: Bezos, Zuckerberg...

Irune Lasa

Merkatuaren jabeak dira, eta informazio guztia dute. Zeinek saltzen duen zer eta zeinek erosten duen zenbatean. Baina, horrez gain, saltzaileak ere badira merkatu horretan bertan. Eta beren mesederako guztia. Asko saltzen dela gairen bat? Ba, salduko dute haiek ere gauza bera, edo gauza ia bera. Eta horrela gero eta handiagoak dira. Horretaz asko daki Bill Gatesek, Microsoften jabe zela mundu osoko ordenagailu gehienetan Windows sistema eragilea inposatzea lortu zuenean. Monopolioaren moduak asko dira, baina. Horietako bat izan daiteke nagusikeria baliatuz beste eskaintzak baztertzea edo lehiakideak ia-ia ikusezin bihurtzea, bestearen produktua erakusleihoaren baztertxo batera kondenatuz —edo Interneteko bilatzailearen enegarren orrian azalaraziz—. Beste modu bat erraldoi izatearen abantailak baliatzea da, abokatu gutxiago dituzten txikiagoen ideiak lapurtuz, adibidez. Eta nagusitasuna handitzeko beste modu oso eraginkor bat zuzenean lehiakideak edo enpresa berritzaileak xurgatzea edo erostea izaten da. Erraldoi teknologikoen artean, azken horretarako joera handia egon da azken urteetan; hala jokatu dute Facebookek Whatsappekin, eta Googlek Youtuberekin. Neurri batean, halako jokaerek bihurtu dituzte erraldoi AEBetako Amazon eta Apple ere. Eta Txinan ere ohikoa izan da Ant (Alibaba), Tencent eta kideak lehiakide edo berritzaile txikiagoak erosiz haztea.

Oraingoz, enpresa horiek oztopo gutxi izan dituzte bidean, baina azken urteetan gero eta gehiago izan dira halako jokaerei muga jartzeko ahotsak. Ez soilik botere kontzentrazioaren kontrakoenak. Kapitalismoaren defendatzaileak ere ari dira erraldoien kontra, esanez halako monopolioek lehia eta berrikuntza oztopatzen dituztela. Dena den, auzibide amaigabeetan galduta gelditzen dira akusazio asko. Hori gertatu da, esaterako, Europako Batasunak zabaldutako auzi gehienekin. Orain gutxi, hala ere, Amazonek EBri proposamena egin dio: prest azaldu da hirugarren saltzaileen datuak soilik bere mesederako erabiltzeari uzteko eta partekatzeko. Europako Batzordeak Amazonen kontra lehia bidegabeagatik ikerketa zabaldu eta hiru urtera etorri da akordiorako proposamena. Bultzadatxoa emango zion, ziurrenik, Batasunean 2023an sartuko den merkatu digitalen legedi berriak, zeinetan isun handiak jasotzen diren hala jokatzen duten enpresentzat, diru sarrera globalen %10 arterainokoak.

Amazonenak eta Googlerenak ez dira jokaera berritzaileak, halere. Bill Gatesen Microsoft aitzindari izan zuten monopolio teknologikoan. PCetan Windows sistema operatiboak zuen nagusitasun erabatekoa Internet Explorer nabigatzailea inposatzeko baliatzen zuen Microsoftek, beste nabigatzaileen kaltetan. Auzi luze baten ostean, Microsoft bitan banatzera zigortu zuten; enpresa batek egingo zuen sistema operatiboa, eta beste batek nabigatzailea. Azkenean, akordio batekin amaitu zen gatazka, eta Microsoftek beste nabigatzaileei lekua eta aukerak emateko moduak jarri behar izan zituen. Hori bai: bitartean, gero eta handiago bilakatu zen.


Agertoki berri baterako lanak

Summary: Agertoki berri baterako lanak. Badira zenbait auzi behin eta berriz agertzen direnak kulturgileen ahotan, maiz urgentzia forman; dela sortzaileen prekaritatea, dela euskal kulturaren bazterreko egoera. Epe motzean horiek beste leku batean ezartzeko mugimenduak bidean dira, baina badira askatu gabeko eztabaidak ere.

Aspaldi da elkarren berri zutela —«Amagoia Iban ateratzen zait oraindik», Muñozek—, eta mahai baten bueltan baina bi aldetan elkartu ditu bideak orain: Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuorde aritu da azken urteetan Jokin Muñoz —aholkulari ari da egun—, eta Lanartea Euskararen Langile Profesionalen Elkartearen koordinazioan dabil Amagoia Gurrutxaga. Biak ari dira kulturgintzaz pentsatzen, sektorearen eskakizunak ordenatzen, eta egiteko jakin bat jarri die BERRIAk: hamar urte barruko bilkura bat irudikatzea; non diren premia larrienak, zer auzik behar lukeen gaindituta ordurako, eta zertan ari diren horretarako. Tabakaleran egin dute hitzordua, eta espazioaz galdetuta agertu da lehen kontrastea: zuzendari izan zen Muñozek poza aipatu duen lekuan —«garbi uzten ari dira beharrezkoa dela halako traste bat»—, mesfidantza puntua onartu baitu Gurrutxagak —«pixka bat arrotza gertatzen zait oraindik; agian kultura bizitzeko nire era beste esparru eta esperientzia batzuekin gehiago lotzen dudalako»—. Galdera gutxirekin josi dute solasa.

Tarteka agertzen da kezka, Sisiforen kondenak jota ote dagoen euskal kultura, beti gai bertsuen inguruan bueltaka. Badaukazue irudipen hori?

JOXEAN MUÑOZ: Gauza asko ez dira Euskal Herrian bakarrik gertatzen, orokorrak dira kulturan. Sisifo beti ari da harri bera igotzen, aldiro zerotik hasten, eta ez dut uste irudi egokia denik. Hemendik hamar urtera, oraingo arazo gehienak hor egongo dira —lanbidetik bizitzeko aukerak, euskal kulturaren irautea eta indartzea...—; kontua da, ordea, ez daitezela egon orain bezala.

AMAGOIA GURRRUTXAGA: Sisifo maite minez ekarriz [Laura Mintegiren eleberria], nik esango nuke euskal kulturan maiteminez ari dela jendea harri bat eramaten. Loreak belaunetan dokumentala egin berri dugu Lanartean, eta inpaktatu nau ikusteak 1970eko hamarkada bukaera inguruan, zu hasi zinen garaian eta, kultur mundura sartu zen jendearen kezkak eta oraingo gazteenak zein antzekoak diren —ekina ere bai, dena ez baita negatiboa—. Orduan, arrazoia zen dena egiteko zegoela; orain ditugu egitura eta bitartekariak lepo, horiek badute hileroko soldata ziurtatuta, oso ondo, baina kultur sistema horri eusten dion sormen lana egiten jarraitzen duenak oso prekario segitzen du, ziurgabetasun handiarekin, kontsakratutzat dauzkagun asko larri erretiroari begira...

MUÑOZ: Arrazoi duzu. Eta baldintzak ez dira errazagoak orain, testuinguru orokorra aldatu delako —pentsa, duela hamabost urte hasi ziren smartphoneak—, baina ziurtasunik gabeko mundu horretara sartzea oso konplikatua da, eta izango da. Gure egiteko nagusia da talentu hori garatzeko aukerak ematea, hori asko garatu da azken urteetan; baina ez dut uste posible izango denik ez hamar urtera, ez aurrerago esatea «nik hau egin nahi dut, eta hasieratik badut honetaz bizitzeko aukera».

GURRUTXAGA: Kontua da hor non gelditzen diren sortzaileen eskubideak. Ez dago kultura bizigarririk ondo bizi den sortzailerik gabe. Gatazkak egongo dira, baina hamar urte barru gaindituta egongo diren gutxieneko batzuk aurreikusi behar genituzke.

Zein beharko lukete gutxieneko horiek, bada?

GURRUTXAGA: Sektoreko langileen aldetik, kontzientzia kolektiboa hartzea. Txosten guztietan agertzen da: prekarizazioak atomizazioa ekartzen du, bakoitza berean egotea, eta ariketa hau kontrakoa da: hamar urte barru hobeto egoteko, sektorea elkartu, eta kezkak eta konponbideak adostu beharko dira. Lortuko dena horren araberakoa izango da. Zuen txostenetan esaten da generoak, klase sozialak eta etniak markatzen dutela prekaritatean irauteko inoren gaitasuna. Guk esaten dugu hizkuntza gutxituan aritzeagatik lana gutxiago baloratzen dela oraindik leku askotan. Lanarteak desberdintasun horren zama nozitzen duen kolektiboa ordezkatu nahi du.

MUÑOZ: Lan baldintzetan eragitea oso zaila da, baina egia da pandemiak lehen lerroan jarri duela gaia, eta estutu egin gaituela. Orain behar du, eta uste dut urtebetean aurrerapausoak egongo direla. Funtsean, hiru hanka ditu gu egiten ari garenak: kode egokien gida, fiskalitatea eta errolda.

Gida, kontratazioetarako?

MUÑOZ: Bai. Sektore publikoak sekulako pisua du hor: kontzertuak, antzerkia, hitzaldiak... sare oso inportantea dago hor, eta diruarena ez dago behar beste sartuta. Niri ere gertatu zait hitzaldi bat ematera joateko deitu, eta hau eta beste aipatu, baina dirua ez. Eta zuk esan behar izatea: «Aizue, pagatzeko asmorik baduzue?». Eta esaten zenuena, deitzen duen horrek soldata bermatuta dauka. Hori aldatu behar da, eta gutxieneko prezio batzuk proposatu, udalekin eta aldundiekin adostuta. Proposamena baino gehiago ezin da izan, merkatu librearen legeengatik.

GURRUTXAGA: Lanartea ere ari da praktika onen gidak egiten, diziplinaka, sortzaileen esperientziatik abiatuta, eragile publiko eta ez-publikoei begira. Ezinbesteko tresnatzat daukagu, gure lan baldintzak babesteko.

MUÑOZ: Eta ez da bakarrik zenbat pagatuko den adostu beharko, formak ere zaindu beharko dira: ordainagiriak, fakturatzea... ohitura horiek ere ez daude behar bezain hedatuta. Nahi dena da zergak pagatzeko orduan kontuan hartzea sortzaileen lanak daukan berezitasuna, beste alor batzuetan —arrantzaleak, suhiltzaileak...— aitortzen den moduan. Ez da pribilegio bat eskatzea, inportantea da hori kontatzea gizarteari.

Artistaren Euskal Estatutua urrats inportantea izan daiteke datozen urteei begira?

MUÑOZ: Gure aldetik, gauzak nahiko aurreratuak daude. Artistaren Estatutua Madrilgo parlamentuan adostu da —gu Sortzaileen Fiskalitatea ari gara izendatzen—, eta hori moldatu, eta dokumentu xehe-xehe batera ekartzen ari gara, hemengo ogasunekin adosteko gero, konplize moduan hartuta foru aldundietako kultura arduradunak. Zeren ogasunaren eta kulturaren arteko interlokuzioak asmatzeko daude; pandemiak hori ere jarri du agerian. Operazio konplikatua da, baina uste dut legealdi honetan gauzatua egon litekeela. Betiere gure eskumenen arabera, armairu hori antolatzea, funtsean, Madrilen esku baitago oraindik. Hor presio politikoa egin beharko da. Gero etorriko dira arazo berriak.

Esaterako?

MUÑOZ: Zein jardun hartuko den profesionaltzat egoera berri horretan. Modu bakarra JEZ Jarduera Ekonomikoen Gaineko Zergaren bidez egitea ikusten dugu, jardun ekonomikoa non kokatzen den ikusita. Ez da nahikoa norberak esatea kulturako profesionala dela. Pandemian asko gertatu da hori. Demagun, Anari. Profesionala da? Gutxi bezalakoa. Baina lanbidez? Irakaslea. Lanbiden paperei begiratzen diete.

GURRUTXAGA: Ez dagoelako besterik. Eta orokorra da, ados, baina gure hiztun komunitatean aukera are gutxiago daude, eta ondorioa da gehien-gehienek sortzen dutela horrela. Jaurlaritzara joan ginenean genituen arazoen berri ematera izan genuen guk txosten horren berri; ondo etorriko zaigu ezagutzea. Madrildik etorriko dena, normala den bezala, haien sisteman sortzaile direnen neurriko jantzi bat da. Gu ari gara 750.000 hiztun komunitate bateko literaturaz, musikaz, bertsolaritzaz... eta ez dauka zerikusirik. Bertsolariek ez dute epigraferik, adibidez.

MUÑOZ: Madrilgo estatututik segitzearen bidea hartu badugu, izan da azkar jokatu behar genuelako. Uste dut urrats handi bat egingo dela hor, eta sortzaileekin eta alderdiekin adostutako dokumentu baten gainean, gainera. Hemen hutsetik eraikitzen hasi izan bagina, eskatu izan den bezala, hamabost urte pasatuko lirateke. Ez, egin dezagun bi-hiru urtean. Horrek ez du esan nahi bukatu denik, ez baita bukatu, baina behintzat auzia beste leku batean jarriko dugu.

GURRUTXAGA: Hala ere, guk geure buruari bai ematen diogu hemengo artistentzako legezko testuinguru bat imajinatzen hasteko lana. Badugu abantaila bat: Ipar eta Hego Euskal Herria izanda, bi sistema dauzkagu, bai legez eta bai sozialki, oso diferente tratatzen dituztenak bai artista eta bai kultura, oro har. Tortikolis da beti Madrilera begira egotea. Bi aldeetara begiratu beharko genuke, bakoitzetik zer hartu ikusteko.

Eta, orain artekoaren osagarri, ahazten ari gara euskarazko kultur sisteman, herri administrazioaz eta enpresa pribatuaz gain, badagoela beste hanka oso potente bat: herri ekimenarena. Gaztetxe sarea, euskara elkarteen dozenaka ekitaldi... badakizu zenbat herritan dauden borondatez lan hori egiten dutenak? Horiek gabe, euskarazko kulturak ez luke presentziaren erdia ere edukiko gure herrian. Ezikusia egiten diogu horri, eta kultura bizitzeko beste era bat ere ematen du horrek.

MUÑOZ: Bai. Baina horrek hirugarren hankara narama, eta da erroldarena. Bingenek [Zupiria] hasieratik esaten zuen alor bakoitzean zer jende dagoen jakin behar genuela. Ni uzkur samar ibili naiz, profesionalizazioarekin gatazka hori daukagulako, baina ikusten ari gara leku guztietan eskatzen ari direla. Beraz, goazen egitera eta ikustera zer jende bizi den honetatik eta nola bizi den.

GURRUTXAGA: Gu sortzaileen problema zehatzak zerrendatzen ari gara, eta elkarteekin eta adituekin zer konponbide eman ikusten. Egon gara dagoeneko Gipuzkoako eta Arabako ogasunekin; Bizkaikoa eta Nafarroakoa falta zaizkigu. Uste dut gure norabidea kontrakoa dela —ez duena esan nahi kontrara—, eguneroko jardunetik abiatzen garela.

Fiskalitate bateratu bat indarrean egon daiteke 2032rako?

GURRUTXAGA: Hala behar luke, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan behintzat. Eta Nafarroan bateratzea ere lortu nahi genuke, beste gai batzuetan lortu den moduan.

MUÑOZ: Nik uste dut baietz, beste leku batean egongo garela fiskalitatearen gaian.

Eta euskaraz ari diren kulturgileentzat berariazko politikarik irudika daiteke ordurako?

GURRUTXAGA: Unescotik eta Europatik datozen zuzentarauak hortik datoz, dibertsitatea zaindu eta ahal den neurrian biziberritu egin behar dela diote. Baina hizkuntzaren aldagaia alde batera uzten da, eta horrekin normalizatzen ari gara erdaren maila berean gaudela; posteuskalduntze batean bizi bagina bezala, eta ez da egia. Biztanleriaren heren bat da euskalduna, oso baikor jarrita.

MUÑOZ: Nik bestela ikusten dut. Azken urteetan egin diren politiketan ez dago beren-beregi lan ildo bat euskarazko kulturaren inguruan. Kultur sistema hau da, bere arazoekin; horren barruan euskaraz egiteak zailtasun handiagoak ditu, urriagoak garelako eta urrituak izatetik gatozelako.

GURRUTXAGA: Eta ez daukagulako lege propio bat gure alde.

MUÑOZ: Baina behar dugu? Jaurlaritzatik egin dena da edozein deialditara aurkezten den lana euskaraz bada plus bat eman, beti kalitatearen langa pasatuta. Baina aparteko mundurik sortu gabe. Berdin emakumeekin. Euskal zinema, esaterako, lehen beti aparte jartzen zen, eta beti ginen gizajo horiek, kasu egin behar zitzaienak. Orain, barru-barruan daude. Zer arazo dakar horrek? Unibertso horretan galtzen ari garela. Bada eskultura bat, Vietnamgo gerrillaren eslogan bat duena: «Lurraldea zabaltzen baldin baduzu, ahulagoa zara; trinkoago baldin bazara, lurraldea galtzen duzu».

GURRUTXAGA: Euskal kulturaren gorputza ikusezina bihurtu zaigu, besteak beste, ekuaziotik hizkuntza aldaera desagerrarazi delako. Baita gure kultur sistema ikertzen duen Kulturaren Euskal Behatokiaren txosten gehienetatik ere. Ez da zehazten zeinek egiten duen erdaraz, zeinek euskaraz, zeinek elebitan. Emakumeen paralelismoa erabiliz, haiei espazio bereziak emateak ez du esan nahi inor baztertzen duzunik. Hemen ere egoera gutxituan dagoenari bultzada gehigarria emateaz ariko ginateke, aukera berdintasunera ailegatu dadin.

Eta aipatu dituzu diru laguntzak, baina arazo handia lana ezagutaraztearekin dute sortzaileek. Ez bada sare ez-ofizialetatik etortzen zaiolako, gehiengoa ez da enteratu ere egiten euskaraz zer musika sortzen ari den, zein ari den literaturan, antzerkian... halako gauzak konpontzeaz gehiago mintzo da jendea sektorean.

MUÑOZ: Zailtasun handiagoetatik abiatzen zara, baina neurri batean bakarrik, ze badago komunitate bat. BERRIA bat dago, giltzarria dena, dudarik gabe. Argitaratzen baduzu disko bat gaztelaniaz, berez, bostehun miloi laguneko merkatua duzu, baina horra inguratzen hastea euskarazkora baino zailagoa da, ez daukazulako komunitate bat bultzatuko zaituena.

GURRUTXAGA: Ez dakit horrela den... BERRIA aipatu duzu, baina zenbat periodiko daude hemen bertan euskarazko kulturari leku anekdotikoa ematen diotenak?

MUÑOZ: Bai... eta lehen? Durangori egiten zioten gehienez kasu.

GURRUTXAGA: Igual galdu duguna da euskal-ek, guretzat euskarazkoa den bezala, orain gero eta gehiago esan nahi duela «hemen sortua den guztia». Terminologian bertan egon da aldaketa handi bat...

MUÑOZ: Hor badago beste arazo bat: hemen erdaraz idazten, antzezten, kantatzen... dutenak ere gure kulturaren parte direla. Ni ez naiz gai sentitzen esateko Ramon Barea ez denik gure kultur sisteman tipo inportante bat, edo Michel Gaztanbide bat, Borja Kobeaga bat, Karmelo Iribarren bat.

Euskaraz ari direnen ikusgaitasunean eragiteko, irudika daitezke kuota batzuk hedabide publikoetan, esaterako?

GURRUTXAGA: Ulertzen dut hori, zoritxarrez, talka politikorako erabili ohi dela, baina naturaltasun osoz planteatu beharko litzateke. Arrazoi bakarrarengatik: beste inork ez duelako egingo.

MUÑOZ: Kuotak jarri behar badira, kontua da nola. Gaztea irratian, esate baterako, esaten zuten euskaraz bakarrik jarriz gero jendeak alde egiten ziela.

Eta nola egin, orduan, euskarazkoa bazterrekoa izan ez dadin?

MUÑOZ: Sistema publikoa finkatzen hasi zenean, gauza asko itzultzeko joera egon zen; ez zuen funtzionatzen. Azken urteetan, ordea, produktu espezifiko bat sortzera jo da. Adibide oso polita da Buñuelena [Nosferatu bildumako liburuez ari da]: lan mardul bat egin da gaztelaniaz, baina, euskarazkorako, Harkaitz Canorekin hitz egin dute, eta beren-beregi euskaraz sortutako halako majarada bat egin du, oso polita. Beste maila batean gaude.

Eta gaude fase batean non erabilera den gakoa, bai hizkuntzan eta bai kulturan. Eta erabilera ez da arauekin neurtzen, borondatea da. Lortu da Netflixek zati bat euskaraz egitea. Baina nork ikusiko du gero? Hor dugu desafioa.

GURRUTXAGA: Bai, baina horretara ez gara heldu fenomeno meteorologiko baten ondorioz. Politika jakin batzuen ondorio ere badira kultur ohiturak, lan baldintzak eta euskararen egoera bezalaxe. Gari Goikoetxeak EH2040: demografia, lurraldea, zaintza, hizkuntza jardunaldietan esaten zuen 2036an euskara ezagutuko dugunak %35 inguru izango garela. Ezagutza, pentsa erabilera.

Nik gogoan dut umetan zer ikusten nuen ETBn —euskarazko telesailak, bikoiztutako marrazki bizidunak...—, eta egungo gaztetxo euskaldunek ez dute halako eskaintzarik. Hartzen duzu EITB1eko eta EITB2ko ikusleen bilakaera eta gero Euskadi Irratiarena, eta bistakoa da jendeari gauza on bat ematen badiozu euskaraz hartzen duela, eta gustura. Niretzat, zure belaunaldian nabarmena izan zen kulturgintzak berak zer ekarpen egin zion euskalgintzari, nola lotu ziren modernitatea eta euskara; orain ere baditugu tresnak, norabidea behar da.

Zeinen artean eztabaidatu beharko lirateke aipatutako proposamen eta erronkak?

MUÑOZ: Hor badira auzi batzuk konpondu gabe daudenak. Administrazioaren eta kulturgileen arteko harremanak eginak daude aspalditik, eta nahiko sendoak dira —iaz 2.500 bilera izan ziren—. Baina aldatu behar dira hamar urtera begira? Bai. Badaudelako sektore batzuk ez dutenak antolakuntzarik —artista plastikoek, ondarearen ingurukoek...— eta beste alor batzuetan gehiegizkoa dagoelako —zineman hiru elkarte ditugu—. Gero eta gehiago, elkarteen gainetik egongo diren superelkarteak beharko ditugu. Eta agian baita transbertsalak ere, zeren kultura ez dira soilik sortzaileak. Museo bateko langilea ere kulturako profesionala da, eta gauza asko dauzka esateko. Ala soldatapean lan egiten dutenak ez dira sartzen? Autonomoak bai, baina beste lan bat badute ez? Hori perimetratu behar da, eta interlokuzio konplexuago batzuk sortu, jende gutxiagok ordezkatu dezan sektorea mahai konplikatuagoetan.

GURRUTXAGA: Guk sortzaile eta interpreteak biltzen ditugu, eta beti esaten dugu bi bokazio ditugula: sindikatuarena, eta euskal kultur sistema osoaren osasungintzaren aldeko jarrera, ezinbestean. Egia da elkarte asko daudela, baina lan baldintzetan eragitea baino beste funtzio batzuk eman izan dizkietela beren buruei. Hor hutsune bat sentitzen zutelako sortu dute elkartea diziplina ezberdinetako sortzaileek.

MUÑOZ: Niretzat, zeharkakotasun hori da Lanartearen ezaugarri interesgarriena. Egin du hautu bat euskara hutsean dihardutenena, legitimoa, baina horrekin ez litzateke ahaztu behar badaudela alderdi sindikal hori duten beste elkarte batzuk ere, hor sakatu egiten dutenak. Guk gidoigileen elkartea sortu genuenean ere lanbiderako sortu genuen.

GURRUTXAGA: Bai, gure bazkide batzuk beste elkarte batzuetan ere badaude, eta erdaraz aritzen direnekin ere badugu harremana. Baina Lanarteak bai ematen dio bere buruari euskaraz ari diren sortzaileen gorpuzte hori, ezin dena aukera-berdintasunean balego bezala tratatu. Ez dira hala sentitzen. Eraikitzea da inportantea hemen, eta ez gara inoren aurka ari, euskaraz egiteko apustua egiten dutenen alde baizik, oraingoen eta etorriko direnen egoera ziurtatzeko. Gorputz hori mamutzen ari gara bestela.

MUÑOZ: Nik ikusten dut euskal sortzaileen bikaintasuna duela 40 urte amestu ere egingo ez genukeena dela gaur. Gizarteak horrekin duen atxikimendua da erronka nagusia, erabiltzen ez duenak ere izan dezan horren harrotasuna. Esaterako, Alemanian opera lekuak nonahi daude, baina sekula joan ez den jende askok ere argi eskatzen du ez ditzatela kendu.

Eta, hamar urte barru, zuek non egongo zarete?

MUÑOZ: Nik sorkuntza proiektuetan ikusten dut neure burua.

GURRUTXAGA: Nik galderak egiten, imajinatzen dut.


Amagoia Gurrutxaga Uranga

Summary: Amagoia Gurrutxaga Uranga.

Kulturara «kezka pertsonaletik» eta kazetaritzaren bidetik heldu zela dio Amagoia Gurrutxaga Urangak. «Beti gustatu izan zait istorioak kontatzea, eta, asmatzen baino, ikusitakoak kontatzen hobeto asmatzen dudala uste dut». 1991n hasi zen Argia-n lanean, eta Euskaldunon Egunkaria-n eta Berrian aritu da ondotik. Hainbat libururen egilea ere bada —Zarauzko postalak. 36ko gerra (Zarauzko Udala, 2013); Iturbide, igitai jolea (Euskal Herriko Trikitixa Elkartea, 2017); eta Enarak (Oñatiko Udala, 2019), besteak beste—, eta Lanartea Euskararen Langile Profesionalen Elkartearen koordinatzailea da 2021etik.


Joxean Muñoz Otaegi

Summary: Joxean Muñoz Otaegi.

Argi zuen kulturari loturiko jardunetan ibili nahi zuela Joxean Muñoz Otaegik; «mila gauzatan aritu naiz» dio, gogo haren ondorio. Bi poema lan ditu argitaratuak; Tortolika eta Tronbon (1998) eta Karramarro Uhartea (2000) animaziozko filmaren gidoiak idatzi zituen, besteren artean; eta baita erakusketa ugaritarako gidoiak ere —«lan zoragarria»—. Tabakalerako zuzendari aritu zen 2006tik 2010era, «proiektuari oinarria jartzen», harik eta Cristina Uriarte sailburuak deitu zion arte gobernuan sartu nahi zuen galdezka. 2012tik 2020ra Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuordea izan da hala, eta, erretiroa hartzetik hurbil, aholkulari segitzen du bertan.


Summary: Jean-Jacques Sempe diseinatzailea hil da, Nikolas Txikiren sortzailea. Etxe askotan irakurri izan dira Nikolas Txikiren abenturak. Atzo zendu zen haur jostariaren sortzaileetako bat, Jean-Jacques Sempe diseinatzaile eta marrazkilaria, 89 urterekin.

«Jean-Jacques Sempe umorista eta marrazkilaria lasai ederrean hil da, abuztuaren 11n, ostegunarekin, 89 zituela, bere oporretako etxean, emazteak eta lagunek inguratuta». Halaxe eman du diseinatzaile frantsesaren heriotzaren berri haren lagun eta biografo Marc Lecarpentierrek. Akitania Berriko Pessac herrian jaio zen Jean-Jacques Sempe (1932-2022), Bordeletik gertu, eta Rene Goscinny idazlearekin batera sortu zituen Nikolas Txikiren abenturak, 1959tik aurrera.

Hainbat egunkaritan argitaratu ziren haien istorioak 1965era arte, eta, garai hartan hainbesteko arrakastarik izan ez bazuten ere, denborarekin herrialde eta etxe ugaritara iritsi ziren. Azkenerako, 15 milioi kopia saldu zituzten 45 herrialdetan. Umore zintak ere egiten zituen Sempek egunkarietan, eta The New Yorker egunkariaren azalak diseinatzen aritu zen 1978tik aurrera. Lan hark eman zizkion diru sarrera finkoak, baina ordura arte ez zuen ibilbide samurra izan.

Harrera etxe batean bizi izan zen aurrena, seme ez-legitimotzat zeukatelako —amak nagusiarekin izandako harreman batetik jaio zen—. Ama oso bortitza omen zen Semperekin, eta aitaordea, berriz, alkoholikoa. Hala kontatu izan zuen berak: «Ama beti entzuten nuen aitari kargu hartzen, ez zuelako aurkitzen zeukan lan miserableaz beste lanik. Beti borrokak, liskarrak, zorrak». Eskola utzi eta armadan sartu zen 14 urterekin, eta besteak beste banatzaile aritu ondoren hasi zen prentsan marrazkiak saltzen. Sud Ouest egunkarian hasi, eta The New Yorker, Paris Match, Pilote eta L'Express egunkarietan egin zuen lan, besteak beste.

Agentzia batean ari zela ezagutu zuen Goscinny. «Hezi nindutenean jasan behar izan nuen miseriara itzultzeko modu bat ziren Nikolasen istorioak, neure buruari dena ondo joan zela esaten nion bitartean», esan zuen Sempek 2018an.

Euskarara 1994tik aurrera ekarri zituzten Nikolas Txikiren abenturak, Elkar argitaletxearekin. Gutxienez zazpi liburu badira, Imanol Tapiak, Ramon Agirrek, David Urbistondok, Koro Navarrok eta Josu Zabaletak itzuliak.


Summary: Inflazioa bi zifrara iritsi da Hego Euskal Herrian: %10,7. Erregaien prezioek behera egin dute, baina janaria garestitzeak eta, bereziki, etxeko gastuak (argindarra eta gasa) gora egiteak eragin du igoera.

Aurki, diru zorroari ez ezik itsulapikoari ere begiratu beharko diote kontsumitzaileek, eta pandemia garaian aurreztutakotik tira egiten hasi, aurrezteko modua izan dutenek behintzat. Udan produktu ia guztien prezioetan izaten ari den igoerak udazken eta negu zailak iragartzen ditu. Erregaiak eta bereziki gasa garestitu ondoren, gainerako produktuek bide beretik jo dute, eta oraintxe etxeko gastuak —argindarrarena, bereziki— eta janaria dira kontsumitzaileen kezka nagusiak, azken asteetan horiek garestitu baitira gehien.

Marka guztiak hautsi ditu uztaileko inflazioak. Aurreko bi hilabeteetan atarian geratu ostean, KPI kontsumo prezioen indizea bi zifrara iritsi da Hego Euskal Herrian, %10,7ra, ekainean baino puntu bat gehiago —Europako Batasuneko batezbestekoa %8,9 izan zen uztailean—; Europako Banku Zentralak gomendatzen duen %2 baino askoz handiagoa, beraz. Hego Euskal Herrian hala dago iazko abuztutik, eta hamabi hilabete jarraian darama gora eta gora. Azken hiru hamarkadetako inflaziorik handiena da.

Erregaiak, hau da, gasolina eta gasolioa izan dira azken hilabetean KPIak izandako jauziaren eragile nagusiak, eta azken asteetako jaitsiera apalak ez dira aski izan inflazioaren goranzko joera eteteko. Uztailean, elikagaiak eta bereziki etxebizitza gastuak garestitu izanak eragin du igoera, INE Espainiako estatistika institutuak ostiralean kaleratutako emaitzen arabera.

Inflazioak hiru hanka izan ohi ditu: erregaiak, argindarra eta elikagaiak. Orain produktu guztietan nabari da igoera. Era berean, azpiko inflazioa deiturikoak erakusten du prezioen goititzea zabaltzen ari dela. Ekainean, %6,2ra heldu da. Azpiko inflazioak gorabehera gutxien izaten duten produktuak hartzen ditu kontuan: elikagai freskoak eta energiak ez beste guztiak.

Inflazioa analisi ekonomiko guztietako kezka iturri nagusia bihurtu da, Euskal Herrian zein nazioartean. Arazo handia da, batez ere maila ekonomiko apala duten herritarrentzat, baina baita sektore ekonomiko askorentzat, jarduna baldintzatzen dielako lehengaiak eta garraio kostuak garestitzeak. Horrek lan itunen eguneratzean ere izaten du eragina, langileen soldatetan bereziki. Patronalek argudiatu ohi dute soldata igoera handiek arriskuan jartzen dituztela enpresak; sindikatuentzat, berriz, lehentasuna da langileek erosahalmena ez galtzea. Lan Harremanen Kontseiluaren azken txostenaren arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako itunpeko soldaten batezbestekoa %4 baino gutxiago igotzen ari da aurten; inflazioa baino askoz ere gutxiago.

Zerealak, esnea eta ogia

Enpresak beren produktu eta zerbitzuen prezioetara eramaten ari dira ekoizpen eta garraio kostuen igoera, eta hori janarian ikusten da argien. Iazko uztailean baino %13,6 garestiago daude, aurreko hilean baino 1,6 puntu gehiago. Iazko urritik etenik gabe egin dute gora, eta azken hilabetean garestitu dira gehien.

Olioa da iaztik prezio igoera handiena izan duen produktua (+%31). Ukrainako gerrarekin lotu da hori, herrialde hura baita ekilore ekoizle nagusia, eta haren esportazioak gutxitzeak eskasia eragin duelako bolada batzuetan. Halere, hori ez da nahikoa olioaren ezohiko igoera azaltzeko: eskasi horri etekina atera nahi diotenen erabakiak ere baldintzatzen ari dira olioaren prezioa.

Asko garestitu dira, halaber, zerealak (%23), esnea (%20,3) eta ogia (%12,6). Ekainetik uztailera, horiexek izan dute igoera handiena: %2,9, %3 eta %1,7, hurrenez hurren. Besteetan, gorabehera oso txikiak izan dira hilabete batetik bestera, baina iazko uztailean baino askoz garestiago daude. Arrautzak, adibidez, %26,9 garestitu dira, frutak %14,3, patatak %9,9. Haragien artean, iaztik behikiaren (%16,5) eta oilaskoaren (%13,6) prezioa igo da gehien. Txerrikia duela urtebete baino %11,2 garestiago dago, eta ardikia, berriz, %2,9.

Beste produktu batzuk duela urtebeteko prezioetatik oso goiti daude oraindik: kafea, esaterako, %9 garestiago, eta alkohola, %8,3.

Etxeko argindarra, mugarik gabe

Dena den, inflazioaren igoeraren kausa nagusia etxebizitza gastuak garestitu izana da: argindarra eta gasa, bereziki. Ekainetik uztailera, 9,2 puntu, eta iazko uztailean baino %45,3 garestiago. Igoera are handiagoa zatekeen baldin eta argindarra sortzeko gasari gehienezko prezio bat eman izan ez baliote. Neurri hori ekainaren 15ean jarri zuen indarrean Espainiako Gobernuak, baina eragina oso murritza izaten ari da, beroaldiaren eraginez. Batetik, gasa erretzen duten konpainiei konpentsatu egin behar zaielako eta gas asko erretzen ari direlako. Eta, bestetik, uztaileko egun batzuetan izandako bero sapak aire egokituaren kontsumoa handitu duelako, eta, haize eskasiaren ondorioz, eolikoak ekoitzi ez zuena gasa erabiltzen duten zentral termikoetan produzitu dutelako.

Erregaiak, jaitsiera apala

Erregaiei dagokienez, berriz, uztailean merkatu egin dira, 6,2 puntu. Lehen jaitsiera da abendutik. Dena den, iaz baino %33,5 garestiago daude. Atzeraldiaren beldurrez, behera doa petrolio upelaren prezioa. Brenta 100 eurotik behera kotizatzen ari da.

Uztailean batez beste 2,031 euroan ordaindu zen gasolina litroa Hego Euskal Herrian, ekainean baino 0,12 zentimo gutxiago. Gasolioa, berriz, gutxiago merkatu da: 0,06 zentimo. Hori gertatu da, besteak beste, beste energia batzuk sortzeko erabiltzen delako erregai hori. Uztailean, batez beste 1,984 euroan pagatu zen gasolio litroa. Espainiako Gobernuak eta petrolio konpainiek ematen dituzten deskontuak kendu behar zaizkieprezio horiei, hogei eta 25 zentimorainokoak —hemen kontsulta daitezke Euskal Herri osoko erregaien prezioak, hilabetekoak eta egunekoak, gasolindegiz gasolindegi, eta batezbestekoak—.

Erregaien prezioen azken asteetako beherakadak, joera gisa sendotzen bada, inflazioa jaisten lagundu beharko luke hurrengo hilabeteetan. Baina zaila dirudi, gasaren merkatuaren bilakaera dela eta. Iberiar penintsulako merkatuan, uztailean 143,23 euro ordaindu zen megawatt-ordua, duela urtebete baino 50,72 euro gehiago. Eta, etorkizuneko prezioari begira Europako erreferentziazko merkatuan, Herbehereetako TTFn, megawatt-ordua 200 eurotik gora kotizatzen da.


Summary: Bi urteko espetxe zigorra jarri diote gizon bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta. Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote. El Correo hedabideak zehaztu duenez, ez da espetxean sartuko, aurrekaririk ez duelako.

Bi urteko espetxe zigorra eta bost urteko inhabilitazioa jarri dizkiote gizon bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta. El Correo hedabideak eman du gizonezkoari jarritako zigorren eta epaiaren sententziaren berri, eta zehaztu du bi urteko espetxe zigorra jarri arren ez dela espetxean sartuko, aurrekaririk ez duelako. Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote, eta denbora tarte horretan ezin izango du adingabeekin lotura izan dezakeen inolako jarduerarik egin. Halaber, 3.000 euroko kalte ordaina eman beharko dio ukituak egin zizkion adingabeari.

Sententziak jasotzen duenez, gizonezkoak 2019ko uztailean eginiko irteera batean egin zizkion ukituak adingabeari. Prozesu judizialean, akusatuak ukatu egin du adingabeari ukituak egin izana, baina, El Correo hedabideak jaso duenez, gizonezkoak aitortu du sexua mintzagai zuten testuinguru batean «hitz desegokiak» erabili ahal izan zituela, eta «gaizki-ulertu» gisa izendatu du hori. Adingabeak, berriz, deklaratu zuen izaera sexualeko iruzkin horiek «etengabeak» zirela. «Nazkagarriak ziren, eta oso deseroso sentiarazten ninduten».


Summary: Behin-behinean kartzelatuko dituzte Baionako bestetako talde bortxaketako bi susmagarriak. Baionako bestetan izandako talde bortxaketaren harira, ustezko bi erasotzaileak preso sartzeko agindu du Paueko Auzitegiak, auziaren beha. Indarkeria matxistarekin lotutako beste hiru erasoren berri ere eman dute Euskal Herrian egun. Bi gizon kondenatu dituzte adingabeei sexu erasoak egitea leporatuta, eta gizon bat atxilotu dute Gasteizen.

Baionako bestetan, emakume batek salatu zuen bi gizonek bortxatu egin zutela. Hala, Frantziako Poliziak ikerketa abiatu zuen, eta afera Baionako Auzitegiaren esku gelditu da, talde bortxaketagatik. Ikerketapean ezarri dituzten bi gizonak kontrol judizialpean aske utzi zituen epaileak hasieran, baina, Baionako prokuradorearen helegite baten ondorioz, preso sartzeko agindu du gaur Paueko Dei Auzitegiak (Okzitania).

Izan ere, fiskalak aste honetan egin zion galdea epaileari. Biktimari «presio» egiteko arriskua zegoela erran zuen, baita ihes egiteko arriskua zutela ere. Emakumeak salatu zuen gizonetako baten etxean gertatu zela bortxaketa, Angelun (Lapurdi), Baionako besten denboran; zehazki, uztailaren 28ko gauean. Susmagarrietako batek bortxaketa telefonoarekin grabatu zuela ere salatu zuen emakumeak, eta bideoa beste gizon bati bidali ziotela.

Bi gizon kondenatuta adingabeei eraso egiteagatik

Baionako auzitegiak 69 urteko Kanboko (Lapurdi) gizon bat epaitu eta kondenatu zuen atzo, bi alabei sexu erasoak egiteagatik. Biktimek, egun, 14 eta 12 urte dituzte; erasoak egin zizkietelarik, 7 eta 5. Hunkituak eta hitzezko jazarpen sexuala egitea leporatzen diote gizonari. Gainera, biktimen amak —gizonaren alaba da— salatu du haurra zenean gisa bereko erasoak jasan behar izan zituela; gizonak aitortu duen arren, kasua preskribatua dago, eta ezin izan dute horregatik epaitu. Ez da lehen aldia gizona sexu delituengatik kondenatzen dutela: duela bederatzi urte, lan egiten zuen zahar etxeko andre bati ukituak egiteagatik kondenatu zuten.

Epaileak bi urteko kartzela zigorra ezarri dio, baina bakarra betetzeko aginduarekin, eta etxetik betetzen ahalko du kondena. Biktimei 8.000 euroko kalte ordaina eman beharko die, eta ezingo da haiengana hurbildu hiru urtez. Epaileak arta psikologikoak jasotzera ere behartu du.

Gasteizen, Arabako probintzia auzitegiak bi urteko espetxe zigorra eta bost urteko inhabilitazioa jarri dizkio gizon bizkaitar bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta. El Correo hedabideak eman du gizonezkoari jarritako zigorren eta epaiaren sententziaren berri, eta zehaztu du bi urteko espetxe zigorra jarri arren ez dela espetxean sartuko, ez duelako aurrekaririk. Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote, eta denbora tarte horretan ezin izango du adingabeekin lotura izan dezakeen inolako jarduerarik egin. Halaber, 3.000 euroko kalte ordaina eman beharko dio ukituak egin zizkion adingabeari.

Sententziak jasotzen duenez, gizonezkoak 2019ko uztailean eginiko irteera batean egin zizkion ukituak adingabeari, Araban. Prozesu judizialean, akusatuak ukatu egin du adingabeari ukituak egin izana, baina, El Correo hedabideak jaso duenez, gizonezkoak aitortu du sexua mintzagai zuten testuinguru batean «hitz desegokiak» erabili ahal izan zituela, eta «gaizki-ulertu» gisa izendatu du hori. Adingabeak, berriz, deklaratu zuen iruzkin sexual horiek «etengabeak» zirela. «Nazkagarriak ziren, eta oso deseroso sentiarazten ninduten».

Beste kasu baten berri ere eman dute, egun. Gasteizen, 30 urteko gizon bat atxilotu zuen atzo Udaltzaingoak, bikotekideari eraso egitea leporatuta. Larrialdi zenbakira egindako dei baten ondorioz, Udaltzaingoa Gasteizko etxebizitza batera joan zen; andreak zauriak zituela ikusirik, gizonak egindakoak zirela «egiaztatu» zuten. Hala, atxilotzea deliberatu zuten.


Summary: Tximino baztangaren 196 kasu atzeman dituzte Hegoaldean orain arte. Gaixotu diren guztiek sintoma arinak izan dituzte. Osakidetzak tximino baztangaren kontrako txertoaren 121 dosi jarri ditu, jasotako guztien %85.

Azken asteetan, Osakidetzak 183 pertsonari diagnostikatu die tximino baztanga: 137ri Bizkaian, 36ri Gipuzkoan eta hamarri Araban. Osakidetzak azaldu duenez, azken kasu horiek ez daukate, lehenengo kasuek bezala, lotura epidemiologikorik atzerriko beste kasu batzuekin; aurretik kutsatutakoen kontaktuak dira oraingoak. Hala ere, azaldu du gaixotu diren guztiek sintoma arinak izan dituztela, eta etxean bakartzeko agindu dietela. Kutsatuetatik 178 gizonak dira, eta bost emakumeak.

Nafarroako Osasun Departamentuaren arabera, berriz, hamahiru pertsonari atzeman diete tximino baztanga herrialde horretan. Azkeneko egunetan ez dute atzeman beste kasurik.

Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak tximino baztangaren aurkako txertaketa abiatu zuenetik, berriz, 121 dosi jarri ditu; jasotako dosi guztien %85, hain justu. Lurraldez lurralde, Bizkaian jarri dira txerto gehien: 81 dosi eman dituzte orotara. Gipuzkoan, 26 dosi eman dituzte, eta Araban, hamalau.

Osasun Sailak prebentziorako deia egin die herritarrei, eta esan du txertaketa sustatzen jarraituko duela. Jakinarazi du bere webgunean azalpen atal bat dagoela txertaketari buruzko informazio pedagogikoa lortzeko eta kontatuek edo kutsatutakoek zer jarraibide bete behar dituzten jakiteko.


Summary: Hiru pertsona ospitaleratu dituzte Basauriko etxebizitza bateko suteagatik. Kea arnastu dutela-eta eraman dituzte Galdakaoko erietxera etxebizitzako bizilaguna eta bi ertzain.

Sua piztu da goizalean Basauriko (Bizkaia) etxebizitza batean, eta hiru lagun ospitaleratu egin behar izan dituzte. 05:00etan hasi da sutea, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak berri eman duenez. Etxean zegoen bizilaguna eta bi ertzain zauritu dira; kea arnasteagatik eraman behar izan dituzte Galdakaoko ospitalera.

Etxebizitza blokeko gainerako bizilagunak ere atera egin dituzte etxetik, baina 08:00etarako sua itzaltzea lortu dute suhiltzaileek, eta etxera itzuli ahal izan dira bizilagunak.


Summary: Kontrolpean dute atzo Agurainen piztutako sutea. Sute bat piztu zen atzo Agurain aldean (Araba), eta kontrolpean hartu dute suhiltzaileek, bart hura itzaltzeko lanetan aritu ondoren. Okzitaniako suteak ez dira gehiago hedatu gauean, eta trafikoa normal dabil Irun aldean. Halere, Akitania Berriko Prefeturak adierazi du sutea hedatzeko arriskua «oso handia» dela oraindik.

Beste sute bat; Agurain (Araba) aldean orain. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi zuenez, herri ondoko baso batek su hartu zuen atzo 17:00 aldera, trenbidetik hurbil. Hipotesi nagusia da trenak sortutako txinpartek piztu zutela soroetan zabaldu zen sutea. Suhiltzaileak gogor aritu dira gauean hura itzaltzeko ahaleginetan, eta, Segurtasun Sailaren arabera, kontrolpean hartu dute dagoeneko. Helikopteroek behar bezala lan egin dezaten, poliziek trafikoa eten zuten atzo A-1 errepidean, bi noranzkoetan, baina dagoeneko zabaldu dute bidea.

Suteek kezkarako zio mordoa eman dute azken orduotan. Okzitaniako Gironda departamenduan eta Landetan piztutako suteek 7.400 hektarea erreak zituzten atzo iluntzerako, baina, Akitania Berriko Prefeturak adierazi duenez, bart gauean ez dira gehiago hedatu. Hori dela eta, mugako trafikoa normalizatu egin da gaur; izan ere, Biriatuko muga itxi zuen atzo Frantziak suteengatik, eta auto pilaketa luzeak izan ziren. Bost kilometrotik gorako ilarak izan ziren atzo. A-63 autobidea itxita dago oraindik kamioientzat, eta A-64, A-65 edo A-62 autobideak erabili behar dituzte.

Arratsaldean ibilgailu batzuk pilatzen hasi dira Irun aldean, ordainlekuetan, udan sarritan ohi duenez. Oporretarako irteerak eta oporretako itzulerak hartuko dute asteburua, eta espero da trafiko handia izatea.

Nahiz eta bart gauean suteek aurrera ez egin, Akitania Berriko Prefeturak dio suteak hedatzen jarraitzeko arrisku handia duela, tenperatura beroengatik eta lurraren lehortasunagatik. Hori dela eta, suak itzaltzen dabiltzan 1.100 pertsonek lanean jarraituko dute. Europako hainbat herrialdetako larrialdi zerbitzuetako langileak suteak itzaltzen laguntzen ari dira.


Summary: Arma nuklearrei buruzko dokumentuen bila sartu zen FBI Trumpen etxera. Miaketa agindua publiko egiteko eskatu du AEBetan fiskal nagusiak. Errepublikanoek iragarri dute auziaren inguruko ikerketa bat eskatuko dutela.

Ez da oraindik baretu AEBetako presidente ohiaren etxeko miaketak eragindako zurrunbilo politikoa. The Washington Post egunkariak zabaldu duenez, arma nuklearrekin lotutako dokumentuen bila joan zen FBI Ikerketa Bulego Federala Donald Trumpen Mar-a-Lagoko etxera. Ez dago argi, ordea, bilatzen ari ziren hori aurkitu ote zuten.

AEBetako fiskal nagusi Merrick Garlandek eman zuen miaketarako beharrezko agindua. Fiskala ikertzen ari da presidente ohiak dokumentu klasifikatuak eraman ote zituen bere etxera Etxe Zuria utzi zuenean. Izan ere, AEBetako legediaren arabera, gorde egin behar dira AEBetako presidente baten gutunak, oharrak, mezu elektronikoak, faxak eta beste hainbat komunikazio. Baina urte hasieran, AEBetako Artxibo Nazionalen eta Dokumentuen Administrazioak hamabost dokumentu kutxa berreskuratu zituen presidente ohiaren etxetik, Trumpek berak aitortu zuenez.

Buruzagi errepublikanoak, hala ere, bere aurkako «sorgin ehiza» salatu du, argudiatuz 2024ko presidentetzara aurkeztea eragozteko «kanpaina bat» egiten ari dela Alderdi Demokrata. Errepublikano askok bat egin dute haren salaketarekin, eta iragarri dute auziaren inguruko ikerketa bat eskatuko dutela, agintaldi erdiko bozetan Ordezkarien Ganberako gehiengoa berreskuratzen badute.

Bien bitartean, kritikak isilarazte aldera, miaketa agindua publiko egiteko eskatu dio Garlandek Justizia Departamenduari. Berdin egin du Trumpek berak. Estatuburu ohiak badu aginduaren ale bat bere esku, baina orain artean ez du publiko egin.


Summary: EHUko Medikuntza Fakultateko enpresek uko egin diete fakultate berriaren obrei. Eskaintza aurkeztu zutenetik %20 igo dira eraikuntza kostuak, eta, ondorioz, ezin dituzte kontratuan itundutako baldintza guztiak bete. Uko egite hori dela eta, EHU behartuta dago Medikuntza Fakultateko obra horiek berriro lizitaziora ateratzera.

Medikuntza aldi baterako enpresa elkarteak (ABEE) uko egin die EHUk Bilbon izango duen Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea eraikitzeko obrei. Elkarteak jakinarazi duenez, kostuen gorakada dela-eta ezin ditu lan horiek bere gain hartu.

EHUk 2021eko urriaren 15ean atera zituen lizitaziora eraikuntza lan horiek, 53,4 milioiko aurrekontuarekin. Construcciones Adolfo Sorbino SA, Altuna y Uria SA eta Cycasa Canteras y Construcciones SA aurkeztu ziren lehiaketara, eta esleipendun izanez gero ABEE bat formalki eratzeko konpromisoa hartu zuten guztiek. Eskaintza hark baldintza agirietan ezarritako baldintza guztiak betetzen zituela egiaztatu ondoren, unibertsitateko kontratazio mahaiak martxoaren 4an esleitu zuen kontratua, 53,3 milioi euroren truke.

Joan den uztailaren 28an, baina, esleipendunek idatzi bat aurkeztu zuten kontratuari uko egiteko eskatuz. Izan ere, eraikuntza kostuak %20 igo dira eskaintza aurkeztu zutenetik, eta, ondorioz, ezin dituzte kontratuan itundutako baldintza guztiak bete. Hori ikusita, EHUk amaitutzat eman du esleipena, eta nabarmendu du ez dituela zigortuko kontratuari uko egiteko eskatu duten enpresa horiek. Orain, EHU behartuta dago Medikuntza Fakultateko obra horiek berriro lizitaziora ateratzera, eta horrek atzeratu egingo du eraikuntza prozesu guztia.

Fakultate berriaren ezaugarriak

Eraikin berriak Medikuntza, Erizaintza eta Fisioterapia fakultateak hartuko ditu. Basurtuko ospitalearen aldameneko partzela triangeluar baten gainean eraikiko da, gaur egun osasun zentroko langileentzako aparkaleku gisa erabiltzen den lekuan. Bost eta zortzi solairu artean izango ditu; baita lurpeko bat ere, ehun aparkaleku baino gehiagorekin. Blokean, 71 gela, irakasleentzako 206 bulego eta 191 laborategi egongo dira, eta 3.000 lagun inguruk erabiliko dituzte egunero. Aurreikuspenen arabera, joen den udaberrian edo udaren hasieran hasi behar zuten obrekin, 36 hilabeteren bueltan amaituak izateko. Espazioak egokitu ostean, espero zen 2025-2026ko ikasturterako inauguratuko zela, baina, kontratuari uko egin ondoren, ezingo dira aurreikusitako epe horiek bete.