Summary: Athleticek ofizial egin du Valverde izango dela entrenatzailea. Teknikariak hirugarren aroa beteko du talde zuri-gorrian. Inork ez du hark baino partida gehiagotan zuzendu Athletic: 306 partidatan.

Jakina zen Ricardo Barkalak edo Jon Uriartek Athleticeko lehendakaritzarako hauteskundeak irabaziz gero Ernesto Valverde izango zela entrenatzailea. Uriartek irabazi zituen, eta agindutakoa bete du: Valverde izango da entrenatzailea. Klubak gaur egin du ofizial haren fitxaketa, eta arratsaldean aurkeztuko du.

Valverdek hirugarren aroa du Athleticeko entrenatzaile gisa. 306 neurketa zuzendu ditu Athleticen, inork baino gehiago. Aurreneko aldiz 2003an egin zen lehen taldearen kargu, aurretik klubeko hainbat harrobiko taldetan jardun ostean. 2005ean utzi zuen Athletic, eta 2013an itzuli zen, 2017ra arte. Haren gidaritzapean irabazi zuten zuri-gorriek 2015eko Espainiako Superkopa, eta taldea Txapeldunen Ligan sartu zuen Napoli kanporatuta. Ligan, taldea bost aldiz sailkatu zen Europarako sei denboraldiko tartean.

Tartean entrenatu ditu Espanyol, Olympiakos (bi arotan), Vila-real, Valentzia eta Bartzelona. Azkenarekin Espainiako bi liga, kopa bat eta superkopa bat irabazi zituen. 2020ko urtarrilean kendu zuten kargutik, eta ordutik ez du entrenatu.

Valverdek Athleticen jokatu zuen gainera, sei denboraldiz, 1990etik 1996ra, eta 50 gol sartu zituen.

«Berriz entrenatzeko, eskaintza erakargarria izan behar zuen, eta Athleticena bada. Jokalari interesgarriak daude etorkizuneko egitasmo garrantzitsu bat egiteko. Erronka bat da. Klubean ezagutzen naute, eta badakite zenbat eskatzen dudan», esan zuen Valverdek Uriarteren eta Barkalaren entrenatzailea zela jakin zen egunean.

Ikusi gehiago: https://www.berria.eus/paperekoa/1945/018/002/2022-06-24/txandala-eta-trajea.htm


Summary: Karguekin aske utzi dituzte Legutioko Zentro Sozialista hustean atxilotutako bi gazteak. Ertzaintzak desordena publikoak eta erresistentzia larria egotzi dizkie atxilotuei.

Ertzaintzak Legutioko (Araba) Zentro Sozialista hustu zuen herenegun. Ez hori bakarrik: desordena publikoak egitea eta erresistentzia larria egotzita ,18 eta 21 urteko bi lagun atxilotu zituen, eta polizia etxera eraman. Zentro sozialistakoek jakinarazi dutenez, ordea, atzo utzi zituzten aske, karguekin. Berretsi dute «jardun politikorako espazioen defentsa zilegi» dela, eta, hortaz, haien absoluzioa exijitzen dutela.

Joan den ostiralean jakinarazi zieten husteko eguna zehaztuta zegoela, eta asteburuan bertan egon dira. Azkenean, herenegun joan zen Ertzaintza, eta istiluak izan ziren. Mugimendu Sozialistako kideen arabera, agenteak «bortizki oldartu» zitzaizkien, eta, «hogeitik gora» zauritu egoteaz gain, bi gazte atxilotu zituzten. Atzo hustutako eraikina 2019an Mugimendu Sozialistako kideek okupatutako hotel bat da, Desjabetuon Hotela izendatua. Gertatutakoa salatzeko, elkarretaratzea egin zuten arratsaldean.

Asteartean, Ertzaintzako agenteek eraikinaren bi aldeak itxi zituzten lehenik, eta, ondoren, hotelaren atzealdetik sartzen saiatu ziren. Orduan iritsi ziren eraikinaren legezko jabeak eta sarrailagileak, eta orduan hasi ziren tentsio uneak.

Bestelako analisi bat egin zuen Ertzaintzak. Azaldu zutenez, segizio judizial batekin joan ziren, baina «ehun bat lagunek» ez zieten pasatzen utzi. Horiejk horrela, haien esanetan, «indarkeria proportzionala» erabili behar izan zuten. Haien esanetan, gainera, bost polizia zauritu ziren.


Summary: Seaskako ikasleek hasiak dituzte brebetako azterketak. Frantziako Hezkuntza Ministerioaren debekuen gainetik, euskaraz erantzunen dute bihar zientzietako azterketa. Seaskak protestak antolatu ditu gaurko eta biharko.

Mezua Parisera iritsi bada ere, Seaskak oraindik ez du berririk. Hur Gorostiaga ikastolen elkarteko zuzendariaren hitzetan, Frantziako Hezkuntza Ministerioa «hurbiletik» erreparatzen ari zaie azterketak euskaraz egiteko eskubidearen alde Seaskak bultzatu dituen mugimenduei, baina, oraingoz, ez dute izan zuzeneko harremanik. «Espero dezagun lehenbailehen izatea erantzunak», adierazi dio BERRIAri.

Gaur abiatu dituzte brebetako azterketak Ipar Euskal Herrian, frantseseko eta matematiketako probekin. Bihar, historia-geografiakoa eta zientzietakoa izanen dituzte egiteko. Seaskako ikasleek aukera dute, nahi izanez gero, matematiketan eta historia-geografian azterketak euskaraz erantzuteko, baina zientzietakoak frantsesez egitera behartu nahi ditu Frantziako Hezkuntza administrazioak. Azken urteetan, zuzentzaile erdaldunek zuzendu dituzte Seaskako ikasleek euskaraz erantzundako zientzietako kopiak.

Azken hilabeteetan, ikastoletako ikasle, guraso eta irakasleek protesta andana bat antolatu dute. Gaur ere elkarretaratzeak egin dituzte Kanboko Xalbador eta Ziburuko Piarres Larzabal kolegioen aitzinean (Lapurdi), eta, bihar, Larzabaleko (Nafarroa Behera) Manex Erdozaintzi kolegioko ikasleak eta gurasoak Donibane Garaziko Zitadela ikastetxearen aitzinean bilduko dira.

Azken urteetan, desobedientziara jo du Seaskak: ikasleek euskaraz erantzun dute, debekuen gainetik, eta irakasleek uko egin diote zuzenketetan parte hartzeari; aurten ere hala eginen dute. Horrez gain, euskaraz erantzundako kopien zuzenketa antolatuko dute, Euskal Hirigune Elkargoaren babesarekin. Uztailaren 5ean izanen da, Baionako Arteen Hirian.

Babes zabala

CALR Eskualdeko Hizkuntzen Akademia Kontseilua bildu zen atzo Bordelen. Duela bi urte sortu zuten egitura hori: hizkuntza gutxituak dituzten akademietan biltzen den aholku batzordea da. Irakaskuntzako elkarteek, sindikatuek eta bestelako ordezkariek parte hartzen dute. Seaskako kideek azterketak euskaraz egiteko eskubidea aldarrikatu zuten hartan, eta, besteak beste, Ikas Bi eta Biga Bai elkarteek eta FSU eta CGT sindikatuek bat egin zuten eskaerarekin. «Azterketak ikasten den hizkuntzan egiteko eskubidea aldarrikatu dute», adierazi du Gorostiagak. EEP Euskararen Erakunde Publikoko ordezkariak ere erantzuteko eskatu zion Frantziako Hezkuntza Ministerioari.

Gorostiagak espero du Frantziako Gobernu berriaren osaera iragarri eta finkatzen denean iritsiko direla Parisko erantzunak. Frantziako hedabideen arabera, baliteke ondoko egunetan jakinaraztea Elisabeth Borne lehen ministroak, erronka nagusi bat baitute ondoko asteetan: EEP, Seaska eta ministerioa lotzen dituen hitzarmenaren berritzea. Ikasturtearekin batera bukatuko da 2019-2022 aldirako onartutakoa; Seaskak nahiko luke irailaren hasierarako adostua izatea hitzarmen berria. «Lehen bilkura bat egin genuen maiatzean. Baditugu hainbat eskaera oraindik erantzunik ez dutenak», zehaztu du Gorostiagak. Horien artean da azterketena. Aitzineko hitzarmenak ere bazekarren azterketen gaia, baina Bordeleko errektoretzak ez du errespetatu testuan bildutakoa. Testuinguru horretan, zenbateraino fidatu hitzarmen berrian adostutakoari? «Galdera hori egin dugu guk ere», adierazi du Seaskako zuzendariak.


Summary: Bizkaiko metalgintzako grebak %85eko erantzuna izan du, sindikatuen arabera. FVEM patronalaren arabera, erantzuna %29koa izan da. Ertzaintzak pertsona bat atxilotu du Iurretan, eta hura askatzeko eskatu dute sindikatuek.

Bizkaiko metalgintzako langileen bigarren greba eguna «arrakastatsua» izan dela nabarmendu dute sindikatu deitzaileek. ELAren, LABen, CCOOren eta UGTren arabera, sektoreko langileen %85 ez da lanera joan gaur. FVEM patronalaren arabera, berriz, erantzuna %29koa izan da eguerdira arte, eta enpresen %60k normal-normal egin dute lan. Araban ere greba egunera deitua zuten, eta hura ere arrakastatsua izan dela nabarmendu dute sindikatuek, baina ez dute daturik eman.

Bizkaiko grebalariek bi manifestazio jendetsu egin dituzte Sestaon eta Durangon. Aurretik, goizean, piketeak ibili dira Durangaldeko eta Ezkerraldeko industrialdeetan. Ezkerraldean, Ertzaintzak hainbat oldarraldi egin ditu; hala ere, atxilotu bakarra Iurretan izan da, Arriandi industrialdean. Piketea bukatu ondoren izan da, ertzainak hainbat grebalari kafea hartzen ari ziren tabernara joan dira, eta bertan atxilotu dute. Aurretik Boroa eta Eubako industrialdeetatik igaro dira, eta istilu txikiak egon dira. Barrikadaren bat edo beste jarri dute, baina, sindikatuen arabera, «lasai»joan da goiza. Patronalak ere nabarmendu du istilu puntualak izan direla, eta deitoratu egin ditu.

Sestaoko eta Durangoko manifestazioen aurretik, atxilotua askatzeko eskatu dute deitzaileek, eta salatu atxiloketaren atzean jardun sindikala kriminalizatzeko asmoa dagoela. Sindikatuek, halaber, FVEM patronalaren jarrera kritikatu dute, gaur-gaurkoz ez dagoelako hurrengo bilerarako egunik. Grebara deitzeko arrazoia, izan ere, lan hitzarmenaren negoziazioan dagoen blokeoa salatzea da. Azken hitzarmena iazko abenduan bukatu zen, eta soldata taulak izoztuta daude. Hitzarmen horrek 52.000 langileri eragiten die, Euskal Herriko handiena da, eta enpresa handi askori eragiten die, besteak beste, Sidenorreko, CIE Automotiveko edo Murueta ontzioletako langileei.

Jarrerak, baina, oso urrun daude. Sindikatuek berriz ere nabarmendu dute ez dutela onartuko langileen erosteko ahalmena murriztuko duen eskaintzarik, eta KPIaren araberako soldata igoerak marra gorria dirudi. Sindikatuen plataforma bateratuak KPI+%1eko igoera eskatzen du, eta iazkoa KPIa %6,4 izan zen, eta aurtengoa %10etik gora dago. FVEMen azken eskaintza, berriz, kopuru horietatik oso urrun dago: 2022rako %2,75eko igoera proposatzen du; %2,5ekoa 2023rako eta %2koa 2024rako. Horiez gain, beste talka puntu batzuk ere badaude, besteak beste, sindikatuen arabera, baja ordainsarien osagarrietan eta malgutasunean atzerapausoak ematea proposatzen duelako FVEMek.

Patronalak nabarmendu du akordioak lortzeko prest dagoela baina, horretarako, sindikatuek haien eskaerak «malgutu» behar dituztela «enpresek bizi duten egoera zaila» kontuan hartuz. Biharko ere grebara deitua dute Bizkaiko metalgintzan eta Bilbon izango da mobilizazio nagusia. Ikusteko dago greba egun gehiago deituko dituzten udan edo udazkenera arte atzeratuko dituzte. Araban, esaterako, hurrengo greba deialdiak irailerako dira.


Enrique Maia ardatz peñen pankartetan

Summary: Enrique Maia ardatz peñen pankartetan.

«Aurten gure pankartak dantzatu ahal izango ditugu Iruñeko kaleetan; giro onez eta festa onez beteko ditugu kaleak». Marta Aparizio Iruñeko Peñen Federazioko ordezkariak eta peñetako talde feministako kideak argi utzi zuen atzo Iruñeko peñak bestarako gogoz direla. Agerraldia egin zuten atzo eguerdian, Iruñeko Kondestablearen jauregian, karriketan dantzatuko dituzten oihaletako marrazkiak aurkezteko.

Enrique Maia alkatea da aurtengo izarra, haren jardunak ez baitu inor epel utzi. Amaiurko gudaren urteurrenak, pandemiak, Sergio Sayasen eta Carlos Garcia Adaneroren plataformak, zezen plazaren urteurrenak eta auzoetako arazoek ere toki nabarmena izanen dute oihaletan.

Mezu argia eman zuen Apariziok: «Jaiak bai, baina errespetutik. Kaleaz disfrutatu, baina arreta jarriz». Emakumeek «zoritxarrez» bestaz ezin baitute «%100 gozatu», eta edozein jarrera edo eraso sexistaren aurrean «adi» egoteko eskatu die herritarrei. «Inoren askatasunaren kontrako ekintza bat bera ere ez pasatzen uzteko eta ez onartzeko eskatzen dugu». Karrika ere aldarrikatu zuen: «Aurtengo sanferminak mugarri izatea nahi dugu, izaera herritarra eta kalea berreskuratuko dituztenak», esan zuen Apariziok. «Kalea da benetako jaia, eta kalea gurea da; hori transmititu nahi diegu hurrengo belaunaldiei»

Gaurkotasun satirikoa pankartetan

Oihaletako marrazkietan ere ikus daitezke eraso matxisten kontrako aldarriak. Hala ere, gai nagusiak bestelakoak dira. Maiak hartu du erdigunea: Nafarroako bandera erraldoia, protagonismo gosea, arrazakeria, euskararen kontrako jarrera, debekuak eta aparkatzeagatik ordainaraztea. Espainiako errege ohiaren ustelkeria ere aipatu dute zenbaitek, eta gerraren aurkako mezuak irakur daitezke ezker eskuin.

Ageri diren pertsonaien sexuari erreparatuz gero, nabarmen gehiago dira gizonak emakumeak baino. Agertzen direnen artean %71 dira gizonak eta %29 emakumeak.

Euskara eta gaztelania erabili dute pankarten egileek, eta aurten nahiko orekaturik dira bi hizkuntzak. Hala ere, gehiago dira gaztelaniaz idatzitako mezuak: %55. Bronce peña da pankarta euskara hutsez egin duen bakarra.


Summary: Elizaren abusuen biktimei babesa emateko legea onartu du Nafarroako Parlamentuak. Talde ia guztiek babestu araua, «aitzindaria» dela iritzita. Navarra Suma izan da kontra bozkatu duen bakarra.

Badute heldulekua. Ikastetxe erlijiosoetan sexu abusuak pairatu eta epaitegietan justizia lortu ezin dutenek —delituak preskribatuta daudelako, adibidez— aitortza eta «erreparazio morala» lortu ahalko dute Nafarroan, biktimen aitortzarako foru legea onartu baitute gaur legebiltzarrean. Nafarroako Gobernuari eusten dioten hiru taldeek aurkeztu zuten lege proposamena —PSNk, Geroa Bai-k eta Ahal Dugu-k—, baina sostengu ia erabatekoa lortu du testuak tramitazio parlamentarioan, EH Bildu eta Ezkerra ere batu baitzaizkie. Aldeko botoa eman dute denek, Navarra Sumak izan ezik. Koalizio eskuindarraren argudioa: legeak ez dituela aintzat hartzen sexu abusuen «biktima guztiak», eta soilik seinalatzen dituela «konfesio katolikokoak diren erasotzaileak», Iñaki Iriarte parlamentariaren esanetan. Parlamentuko areto nagusian ziren biktimek gogor kritikatu dituzte Iriarteren hitzak; aldiz, txalo zaparrada batekin agurtu dute legea aurrera atera izana.

Gaur onartutako arauaren xedea da «preskribatutako sexu abusu kasuei estaldura ematea» eta «oroimen kolektibora gehitzea urteetan ezkutatua izan den errealitate bat, justizia auzitegietan plantea litezkeen prozesu zigortzaile eta auzibideetan traba egin gabe». Zehazki, legeak biktima izaera aitortuko die ikastetxe erlijiosoetan abusuak pairatutakoei, egiaren batzorde batek kasu bakoitza aztertu ostean. «Aitortza eta ordaina eman nahi zaie biktimei, maila instituzional eta sozialean; eta ahanzturaren apologiagatik, errebisionismoagatik edo negazionismoagatik isilarazitako gertakarien egia azaleratu».

Kasu bakoitza «zorrotz eta banan-banan» aztertuko dute. Horretarako, Aitortzarako Batzorde bat sortuko du Nafarroako Gobernuko Justizia Departamentuak: bederatzi adituk osatutako organo kolegiatu eta independentea. Hilean behin bilduko da batzorde hori, eta kasu bakoitza aztertuko du, salaketa aurkeztu duenari biktima izaera aitortu edo ez erabakitzeko. Hilabete bateko epea izanen du zirt edo zart egiteko. Batzordearen beste egiteko bat izanen da urteroko txosten bat ontzea, eginiko lan guztien, jasotako eskaeren eta ebazpenen berri emateko. Sei urtean behin berrituko dira batzordekideak.

Navarra Suma eta eskimalak

Gaurko eztabaida parlamentarioan, Navarra Sumaren jokabidea txarretsi nahi izan dute sexu abusuen biktimek. Aurreko bilkura batean, Iriarte legebiltzarkideak alderatu egin zituen Eliza katolikoaren sexu abusu kasuak eta inuiten kulturan gertatutakoak. Konparazio horren bidez, eledun eskuindarrak adierazi nahi izan zuen abusuak «fenomeno orokorra» direla eta Eliza katolikoarenak soilik ikertzea instituzio hori «kriminalizatzea» dela. Argudio horrekin haserre azaldu dira sexu abusuen biktimak, eta, protesta gisara, eskimal mozorroak jantzi dituzte Iriartek hitza hartu duenean.

Iriartek «penaz» hartu du biktimek Navarra Sumaren jarrera «ulertu ez izana»: «Ez da erraza erabakitzea zein den bide zuzena, eta zalantza handiak izan ditugu. Jakin badakigu zer dagoen jokoan: haurrak zirela abusu lazgarriak pairatu zituzten pertsona batzuen aitortza. Baina kontrako botoa eman dugu, lege batek ezin duelako berdintasun printzipioa urratu. Lege batek ezin du biktima izaera aitortu, erasotzailearen erlijioaren arabera». Argudio horren aurrean, baina, biktimen elkarteek adierazi dute Eliza katolikoaren barruan gertatutako abusuek ezaugarri propioak dituztela, inpunitate egoera batean gertatu zirela, eta beharrezkoa dela hori berariaz arautuko duen lege bat.

PSNko Virginia Magdalenok esan du bere alderdiak ez duela «beste aldera begiratuko», eta abusuak ikusgai paratu nahi dituztela: «Eliza katolikoak urrats txikiak eta etsigarriak eman ditu Espainian, baina gizarteak egia nahi du. Talde parlamentarioek erantzun bat eman behar dugu, eta hori da, hain zuzen, lege proposamen hau». Navarra Sumari egotzi dio biktimak «ilunpean» utzi nahi izatea eta orain arteko opakutasunari eustea.

Geroa Bai taldearen izenean, Blanca Regulez parlamentariak «konpromiso osoa» adierazi die sexu abusuen biktimei: «Giza eskubideen urraketa pairatu duten biktimak dira eta, zio historiko edo sozialengatik, ez zaie onartu egia, memoria eta justizia lortzeko eskubidea. Hortaz, lege hau onartzea da biktimek merezi duten justizia eskaintzea, parlamentuak horretarako dituen eskuduntzen barruan, betiere».

EH Bilduko Arantxa Izurdiagak azpimarratu du Elizaren biktima gehienek ezin izan dutela justiziarik lortu «ohiko bideetatik», delitu gehienak preskribatuta daudelako. «Pertsona hauek bi aldiz izan dira biktimizatuta, abusatuta eta isilarazita, eta lege hau urrats garrantzitsua da egia eta aitortza lortzeko».

Mikel Builek, Ahal Dugu-ko bozeramaileak, eskerrak eman dizkie biktimei, «ahotsa goratu eta gertatutakoa salatzeagatik». «Nafarroan, zortedun gara, biktimek hitz egin dutelako, eta horri esker, biktimen aitortzarako espazio ofizial bat duen lehen erkidegoa da gurea».

Azkenik, Ezkerrako Marisa de Simonek nabarmendu du «gehiengo parlamentario oso zabal batek» babestu duela legea: «Gehiengo garrantzitsua da, Eliza katolikoan gertatutako sexu abusuen gaineko opakutasuna eta isiltasuna bukatzeko. Gehiengo horrek balioko du zauria ixten hasteko».


Summary: «Herri gogoa berpizteko ekimen bat izango da». Gure Esku-k eta Kataluniako zenbait eragilek Pirinioetako 400 tontor argiztatuko dituzte larunbatean. Europari mezu bat bidali nahi diote: «Erabaki nahi dugun bi herri gara».

Zerura begira pasatuko ditu Gure Esku-ko eledun Josu Etxaburuk (Ondarroa, Bizkaia, 1961) larunbat iluntzera bitartekoak, eguraldia lagun ote duten ziurtatzeko. Erabakitzeko eskubidearen alde, Pirinioak argiztatzera doaz, Kataluniako zenbait eragilerekin batera: 21:30 aldera hasiko dira argiak pizten, ilundu ahala. Egitasmoa, ordea, ez da mendi erronka bat izango, «herri erronka bat» baizik; beraz, eguraldiak tontorretara heltzea galarazi dezakeen lekuetan bestelako ekintzak egingo dituzte. Etxaburu Jaizkibelen (Gipuzkoa) egongo da, ekitaldi nagusian, eta bertaratzeko deia egin die tontorretara joan ezin direnei ere.

Pirinioetako Bidea. Zer ekarriko du larunbatekoak?

Beste mugarri bat izango da. Nork ez du gogoratzen aurrenengo giza katean non egon zen? Badira elementu batzuk bihotzean gordetzen direnak. Larunbat honetako ekimena ere bihotzean gordeko dugu. Ederra izango da elkar aurkituko dugulako mendian, gure farola eta linternekin, gozatu ederra hartuko dugulako. Beraz, deia egingo dut, inor ez dadin damutu izena ez emateagatik.

Katalanekin elkarlanean egingo den lehen egitasmo handia izango da.

Askotan esan da mendiek herriak zatikatzen dituztela, eta gu kontrako argudioekin gabiltza. Pirinioetako 400 mendi argiztatu izana islatuko da, baina horren aurretik lana dago. Gogotsu gaude ikusten dugulako orain arte herri bakoitzak zer egin duen eta zer eman duen, baina oraindik ere ikusteko dagoelako herriok elkarrekin zer egin dezakegun. Lehen gauzatze praktikoa ekimen honetan ikusiko da, baina aurrerantzean ere elkarrekin lanean jarraitzeko hautu serioa egin dugu.

Zer helburu dituzue?

Europari mezu zuzen bat helaraztea. Erabaki nahi dugun estaturik gabeko bi nazio garela. Ikusten dugu Europak izango duela XXI. mende honetan estaturik gabeko nazioen herri nahien inguruan erantzunik ematerik; nahi badugu, behintzat, XXI. mendekoa herrien Europa ere izatea. Ona litzateke horiek estatu barneko arazoak direla pentsatu ordez, autodeterminazio eskubidea elementu prebentibo gisa hartuko balu.

Begia jarria duzue Europako beste zenbait eremutan ere?

Europan sortzen ari denak kasualitatetik gutxi du. Kontua da 2014an, Eskoziak lehen erreferenduma egin zuenean, gu Zurriolan geundela, mosaiko bat egiten. Olatu hori etorriko da, eta nik igerian harrapatzea nahi dut. Kontua ez da erreferenduma egingo ote dugun: kontua da noiz eta nola egingo dugun.

Egitasmoarekin herritarrei bultzada berri bat emateko asmoa adierazi duzue.

Herri gogoa berpizteko ekimen bat izango da. Ezin dugu ahaztu nondik gatozen. Azken bi urteak zailak izan dira. Estatus politikoaren inguruan, sarri esan da ez dela jendearen interesekoa, baina uste dugu ekimen bide bat izan daitekeela eztabaida eta herritarren parte hartzea sustatzeko.

400 mendi tontor argitzeko jendea behar da. Zer moduz doa parte hartzea?

Esperotakoa lortuko dugu, eta gainditzea ere espero dugu. Urtarrilean egindako aurkezpenean esan genuen euskal herritarrok 115 mendi gure esku hartuko genituela, eta 154ra goaz.

Zer-nolako erronkak iritsiko dira honen atzetik?

Ikusi beharko dugu zer-nolako oihartzuna lortzen dugun. Katalanekin baloratu beharko dira ondorioak, eta Gure Esku-ko kidegoak ere izango du zertaz hausnartu. Ikusita aurki hauteskunde garaian sartuko garela, bideak denon artean pentsatzeko garaia izango da. Argi dago gure helburua zein den: erabakitzeko eskubidea gauzatzea.

Hilabete hasieran esan zenuten: «Arazoa ez dago Katalunian eta Euskal Herrian; arazoa estatuetan dago».

Uste dugu gurean ez dagoela arazorik, arazoa dela estatu batena, zein ez den gai herri gogo horri irtenbide demokratiko bat emateko, nahiz eta estatu plurinazionaltzat daukan bere burua. Diote erabakitzeko eskubidearen inguruko eztabaidak gizartea zatikatzen duela, baina gu ez gaude horretan. Nola zatikatu dezake erabakitzeak gizarte bat? Demokratikoki sendotu egiten du.

Aurreko astean Eusko Legebiltzarrean izan zineten. Erabakitzeko eskubidea lege bihurtzeko prozesua hasteko eskatu zenuten.

Legebiltzarrera joateak bazekarren emandako hitza betetzea. Hamaika Gara ekimena aurkeztu genuenean, esan genuen sinadura bilketa bat egingo genuela, eta sinadura horiek, ez bakarrik erkidegoko legebiltzarrean, baita Nafarroan eta Iparraldeko estamentuetan ere, aurkeztuko genituela. Orain, beste batzuen plazan dago horri zer erantzun eman.

EAJk, EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk gaia aztertzeko asmoa adierazi zuten.

Garrantzitsua da alderdi politikoek gaiari heltzea, baina beste paradigma aldaketa bat ere eman behar da. Estatus politikoaren gaian, titularretatik haratago joan behar den paradigma baten bila gabiltza. Hain da serioa gai hau, ezen herri hausnarketa bat behar baitu eta herri erronka gisa planteatu behar baita. Ezin da titular hutsetan geratu. Legegintzaldi batzuk badira adierazten dela gaiari helduko zaiola, baina oraindik ez zaio heldu. Eskertuko genuke udazken honetan zabalduko balute prozesua.

Nolakoa izan behar du prozesu horrek?

Prozesu horren parte izan behar dugu herritarrek, hasieratik. Bitartean, jarraituko dugu jendea aktibatzen eta burujabetza prozesu horretan parte hartzeko eskatzen. Konpromiso hori hartzen du Gure Esku-k. Erabakitzeko eskubidea aldarrikatzetik erabakitzera jauzi egin nahi dugu, eta, gainera, erreferendum bidez egin nahi dugu; eta, gainera, nahi dugu legegintzaldi hau izatea erabakitzeko eskubidea legeztatuko duena.

Sinistu behar dugu baldintzak guk sortu behar ditugula. Bada zama bat guztiontzat, baina gauzak halaxe egiten dira. Badugu herritarrok ardura bat XXI. mendeko Euskal Herriarekin. Ihes egiten badugu, hori erabaki kontzientea izango da.

2023an hamar urte beteko dira Gure Esku-ren sorreratik.

Berezia izatea nahi dugu. Hamar urte ez dira alferrik betetzen. Pentsatu beharko dugu nola irudikatu. Arantzaz betetako bidea zen hartatik, zer-nolako lana egin den; hasiera-hasieratik, herrietan taldeak sortu, gure artean ere adostasunetara iritsi. Gentozen egoeratik iritsita. Gure Esku-k lortutako mugarri batzuk fruituak ematen ari dira, oso begi bistakoak direnetatik haratago.


Summary: «Blokeen arteko konfrontazioa» sustatzea egotzi dio Txinak NATOri. Kontzeptu estrategiko berrian jasotakoaren harira, «etsaiak sortzeko taktika zaharrarekin» jarraitzea leporatu dio Pekinek aliantza militarrari.

NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak atzo onartutako kontzeptu estrategiko berriaren kontra egin du Txinak. Mendebaldeko aliantza militarrak datorren hamarkadarako adostutako bide orriak egozten dio aliatuen «segurtasunari eta balioei desafio egitea», eta, hori irakurrita, Pekinek irmo erantzun dio, nabarmenduz aliantzak «blokeen arteko konfrontazioa» sustatzen duela, kontzeptu berria «ideologikoki lerratuta» dagoela, eta «Gerra Hotzaren garaikoa» dirudiela.

EB Europako Batasunerako Txinaren misioak ohar bat kaleratu du, kritikatuz «etsaiak sortzeko taktika zaharrarekin» segitzen duela NATOk. «Kontzeptu berri honek maltzurki erasotzen dio Txinari, eta difamatu egiten du. Erabakitasunez eta sendotasunez erantzungo diegu gure interesak urratzen dituzten ekintzei», ohartarazi du.

Txinaren arabera, aliantzaren bide orri berriak adierazten du beste herrialde batzuek desafioak planteatzen dituztela, baina Pekinek nabarmendu du aliantza berak «arazoak» eragiten dituela «mundu guztian». Leporatu dio, gainera, aldarrikatzen duela «nazioarteko ordena» arauen bidez mantentzeko beharra, baina NBE Nazio Batuen Segurtasun Kontseilua alde batera utzi izan duela eta estatu burujabeen aurkako gerrak hasi dituela. 1999an, NATOk Serbia bonbardatu zuen, segurtasun kontseiluaren oniritzirik gabe, hain zuzen.

Zhao Lijian Txinako Atzerri Ministerioaren bozeramailea harago joan da aliantza militarraren aurkako kritikan, eta «zibilak hiltzea» eta «eskuak odolez zikinduta» edukitzea egotzi dio. Gogoratu du, bide batez, 1999an Serbia bonbardatu zuenean Txinako enbaxadari ere eraso egin ziola eta hiru kazetari txinatar hil zituela. «Nor ari da munduko bakea urratzen? Ba al dago NATOk parte hartu ez duen gerrarik?».

Putin ez dago arduratuta

Suediak eta Finlandiak NATO kide bihurtzeko prozesua hasi dutela eta, Vladimir Putin Errusiako presidenteak ez du «arazorik» ikusten, Interfax berri agentziak jaso duenez. Hori bai, ohartarazpen bat egin die bi herrialdeei: «Ulertu behar dute lehen ez zutela mehatxurik, baina orain, azpiegitura militarrak ezarriz gero, simetrikoki erantzutera behartuta gaudela».

NATOren kontzeptu estrategiko berriak jasotakoari dagokionez —Errusia «mehatxu zuzena» da aliantzarentzat—, Putinek adierazi du «gertakari gisa» onartzen duela, eta AEBek «kanpoko etsai bat» behar izaten dutela aliatuak «ustezko mehatxu baten bueltan» biltzeko.


Summary: Zuloagaren lehen lantzat jotakoa faltsua dela salatu dute. Zumaiako artistaren museoa kudeatzen duen Z Espacio Cultural elkarteak egin du salaketa, haien hitzetan ezin baita ziurtatu 2020an aurkeztutako 'Arrateko itsua' lana Zuloagarena denik.

Beste faltsutze salaketa bat; euskal artista bati dagokion bigarrena aste honetan. Oteiza fundazioak atzo esan zuen Donostiako Elizbarrutiko D'museoan ikusgai dauden Jorge Oteizaren eskulturak ez direla artistarenak; orain, salatu dute Ignacio Zuloaga pintorearen koadro bat ere faltsua dela. Z Espacio Cultural (ZEC) elkartearen hitzetan, Zuloaga fundazioak 2020an Zuloagarena balitz bezala aurkeztutako Arrateko itsua margolana ez da harena. «Oraindik ez dute nahikoa froga erakutsi hori ziurtatzeko».

Hiru dira Ignacio Zuloaga artistaren ondarea kudeatzen duten erakundeak: Zuloaga fundazioa da bata, Zumaiako artistari eskainitako museoa kudeatzen duen Z Espacio Cultural (ZEC) da bestea, eta artistaren Segoviako museoa kudeatzen duen elkartea da hirugarrena. Eta tira biratsua da hiru erakunde horien arteko hartu emana. Kasu honetan, Z Espacio Cultural elkartea da, zehazki, salaketa jarri duena, eta Zuloaga fundazioaren aurka egin du zehazki. ZEC elkartearen hitzetan, Arrateko itsua obra ez baitago "autentifikatuta", eta, ondorioz, ezin baita esan Zuloagarena denik.

Oteizaren kasuen ez bezala, ordea, Zuloagaren kasuan ez dago haren obraren katalogo arrazoiturik. BERRIAk kontsultatutako iturrien arabera, egon, badude Arrateko itsua izeneko koadro bati buruzko dokumentuak, baina testu horietan koadroa «handia» dela besterik ez da zehazten. Badago koadroaren izen bereko Zuloagaren marrazki bat ere. Koadroari buruzko zehaztapen gehiagorik ez dago, ordea.

Nerabezaroko lana

2020an aurkeztu zuten Zuloagaren Arrateko itsua lana, Eibarko San Adres elizan, eta artistak nerabe zen garaian margotutako lehen lanetako bat zela azaldu zuten aurkezpenean. Zuloaga fundazioak Chicagon erosi zuen lana, eta sinatu gabe dago. Hainbat urtez bilduta egon ondoren topatu zuten, eta fundazioko kideek azaldu zuten hari buruzko informazioa ematen zuten eskutitzak ere aurkitu zituztela harekin batera. Z Espacio Cultural elkartearen hitzetan, ordea, Zuloaga fundazioko kideek froga nahikorik gabe eman zuten ontzat koadroa.

Rafael Suarez Zuloaga pintorearen iloba eta haren lanaren oinordekoa da Z Espacio Cultural elkartearen zuzendaria. Hark Efe albiste agentziari adierazi dionez, «kasualitatea» izan da Zuloagaren faltsutze salaketa hain justu Oteizaren lanei dagokienaren ondoren heldu izana.

Igancio Suarez-Zuloaga da Zuloaga fundazioaren burua, eta baita koadroaren jabea ere. Artistaren birbiloba ere bada, gainera. Efe albiste agentziak jakinarazi duenez, ez du adierazpenik egin nahi izan faltsutze salaketaren berri izan ondoren.

Ikusi gehiago: Donostiako D'museoko Oteizaren lanak faltsuak direla salatu dute


Hiru aldiz ikusezin

Summary: Hiru aldiz ikusezin. Iqbal Hakkouk eta Azima Alaoui. Etorkizun hobea izateko utzi zuten gaztetan Maroko. Euskal Herrian daude orain biak. Bakarrik datozen neska adingabeek bizi duten egoeraren isla dira.

Pianoa jotzea da Iqbal Hakkuken ametsa, eta piano-irakasle izatea. Marokon jaio zen, duela 19 urte, Meknes herrian. Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza amaituta dauka hemen, urte bat errepikatu behar izan bazuen ere. Marokon jaio arren, Hakkuk jada ez da Marokon bizi. Batxilergoa hasita zeukanean, 16 urterekin, erabaki bat hartu zuen: Marokotik alde egin eta Europara joango zen.

Hakkukek hartutako erabakia ez da erabaki berezia, neska gazte askok egiten baitute hautu hori. Gero eta gehiago dira euren herrialdea utzi eta bizimodu duin baten bila bidea hasten duten neska adingabeak. Migrazio-prozesua mutilekin lotu da beti, baina emakumeen presentzia areagotuz doa. Horien artean adingabeak ere badaude. Gero eta gehiago badira ere, ikusezin dira oraindik ere.

«Gurasoei ideia ez zitzaien asko gustatu, baina onartu egin zuten», azaldu du Hakkukek. Pateraz gurutzatu zuen Mediterraneo itsasoa, Tangertik (Maroko) abiatuta. Bi saiakera behar izan zituen Espainiako kostaldera ailegatzeko. «Gasolinaren usainarengatik pixka bat zorabiatuta heldu nintzen, baina esango nuke Cadizera ailegatu ginela», dio Hakkukek. Hamabi ordu eman zituen pateran.

Patera ez da Mediterraneo itsasoa gurutzatzeko bide bakarra. Azima Alaui, Fez (Maroko) hiriko neska gaztea, kamioi batean ezkutatuta heldu da aurten Andaluziara. Nahiago du benetako izena ez eman. Bidea 15 urterekin egin du, Tangertik Algecirasera. Gutxi gorabehera bi ordu iraun zuen bidaiak.

Nesken presentzia txikia

Bi neskak Euskal Herrian daude orain. Iqbal Hakkukek 19 urte beteko ditu ekainean. Nafarroan dago, Iruñean. Azima Alaui adingabea da oraindik: 15 urte ditu. Gipuzkoan bizi da; Donostian. Biak 18 urte baino gutxiago zituztenean heldu ziren Espainiako Estatura, haien ardura zuen heldurik gabe.

2020an, Gipuzkoako Foru Aldundiak lau neska adingabe hartu zituen tutoretzapean, eta 132 mutil. Bizkaiko Foru Aldundiak, berriz, urte horretan bertan 368 gazte adingabe hartu zituen babespean. Horietatik hamar ziren neskak. Nafarroako Gobernuak 64 gazte hartu zituen babespean 2020an, guztiak mutilak.

Nesken presentzia txikiagoa dela adierazten dute datuek, baina batzuek ez dute uste datuek errealitatea islatzen dutenik. Elena Aiarza EAEko Arartekoko Haur eta Nerabeen Bulegoko arduraduna da. Berak uste du neska gehiago ailegatzen direla Euskal Herrira: «Ziur aski, neska gehiago heldu dira guregana, baina, ez dakit zergatik, ez dira ailegatzen haurren gizarte-zerbitzuetara».

Gazteek hamaika arrazoi dituzte beren herrialdetik alde egiteko: babesa edo leku seguru bat bilatzea, tratu txar eta abusuen ondotik ihes egitea edota euren bizi proiektua betetzeko nahia. Arrazoi horiek ez ezik, neskek beste zergati batzuk badituzte ihes egiteko, CEAR-ek Vidas que cruzan fronteras txostenean azaltzen duen moduan: «Genero-indarkeria da emakume askok ihes egiteko arrazoia». Ana Guerra Martzillako (Nafarroa) adingabeen zentroan lan egiten duen hezitzaileak dio neskek ihes egiteko zergati gehiago dituztela: «Askatasuna bilatzen dute, haztea eta beraientzat bizitzea, garatu gabe dituzten trebetasun guztiak aurkitzea, Marokon izango ez duten bizitza izatea».

Euskal Herrirako helduera

Azima Alauik argi zuen Donostiara heldu nahi zuela: «Marokoko lagunek esaten zidaten Donostia ondo zegoela, ondo egongo nintzela bertan». Donostiara autobusez heldu bezain pronto, Poliziarengana jo zuen. Adingabea zenez, Uba zentrora eraman zuten. Bertan dago orain.

Iqbal Hakkukek Frantziara joan nahi zuen. Espainiara ailegatu zenean, hiru hilabete eman zituen neskentzako Cadizko zentro batean. Euskal Herrira abiatu zen gero. Hainbat zentro eta pisutatik igaro ondoren, Iruñean dago orain. Aurtengo martxoaren bukaeran, Iruñeko neska batekin bizitzera joan da, Zakan enpresak egindako egitasmoari esker. Zakan enpresa jende solidarioaren bila ari da Nafarroan, gazte horiei logela bat alokatu diezaien.

Sorgin gurpila

«Atzerritarrei buruzko araudi guztia atzerritarrak ez iristeko dago pentsatuta», ohartarazi du Aiarzak. Estatura ailegatzen diren gazteek traba asko dituzte dokumentazioa lortzeko. Estatuak eskatutako fitxetan jartzen dituzten datuak egiaztatu behar dituzte, beren herrialdeko agiriak aurkeztuz.

Bizileku-baimena Atzerritarren Bulegoan eskatu behar dute, eta berrituz joan. Horretarako, gazteek lan-kontratu bat behar dute edo ikasten ibili. Adingabeak baldin badira, lan egiteko baimena ematen diete; 18 urte baino gehiago badituzte, ordea, ez. Beatriz Vera Nafarroako Zakan enpresako hezitzailea da. Bere ustez, baimenaren kontuak ez du zentzurik: «Ezin duzunean lan egin, baimena ematen dizute, eta lan egin dezakezunean, lan egiteko baimena kentzen dizute». Lan- eta bizileku-baimena sorgin gurpil bat dira, amaitzen ez den soka bat.

Gizabanakoa gauza bihurtzen duen etiketa

MENA etiketa duten gazteek estigmatizazio-fenomeno kezkagarria eta diskriminazioa jasaten dituzte. Arazo hori azalarazi nahi izan dute hainbat gaztek Nafarroan Una mochila, una vida antzezlanean. Bertan, salatu egin dute MENA terminoaren erabilera: «MENA oso hitz negatiboa da; gazteak gauza bihurtzen ditu». Antzezlanean, gazteek aitortu egiten dute MENA hitzak gaizki sentiarazten dituela, arriskutsuak balira bezala ikusten dituztela, lapurtzera, arazoetan sartzera edota lana kentzera etorriko balira bezala; baina ez da horrela. Iqbal Hakkukek parte hartu du antzezlanean.

Ubako egoera desberdina da. Bertakoentzat MENA hitza termino deskribatzailea besterik ez da, programako arduradunak azaldu duenez: «Gazteek oraindik ez dute gizartea ezagutu; ezta termino horren etiketa negatiboa ere». Azima Alauik hilabete gutxi daramatza Gipuzkoan. Klasean jendea ezagutu du, eta harreman ona dauka haiekin, baita zentroko gainerako mutilekin ere. Hala ere, Kamelek ez du zalantzarik: arrazakeria egon badago, eta hori «justifikaezina» da.

Ikusezintasun hirukoitza

Eskasa da bakarrik datozen neska adingabeen inguruko informazioa. Emakumeak eta migratzaileak ez ezik, adingabeak izateak ere areagotu egiten du neskek jasaten duten ikusezintasuna. Adingabeak, emakumeak eta migratzaileak. Hiru ezaugarri horiengatik ikusezintasun hirukoitza jasaten dute bakarrik datozen neska adingabeek. Ikusezintasun hirukoitz horretaz Arartekoaren bulegoko kideak argi dauka bere iritzia: «Neska gazteak ikusgai egin behar dira». Aurrerantzean ere ikusezin baldin badira, ezin izango dute lortu gizarte demokratiko batean eta giza eskubideak errespetatzen dituen gizarte batean merezi duten babesa.

Azima Alauik ez du Marokora bueltatu nahi; nahiago du Donostian egon. Badaki zer egingo duen etorkizunean: «Erizaina izan nahi dut».

Iqbal Hakkukek nahiago du Euskal Herrian geratu, nahiz eta asko sufritu duen. Bisitan bakarrik bueltatu nahi du. Bere egoerak modua ematen badio, abenduan familia bisitatzera joateko aukera izango du. 2019ko maiatzaren 28tik ez du familia ikusi. Bigarren Hezkuntzako titulua homologatzea lortzen badu, erizaintza-laguntzaile erdi-mailako gradua ikasiko du. Alde batera utzi beharko du piano-irakasle izatearen ametsa, independentea izatearen truke.

Ikusi gehiago: Bakoitzak bere sistema


Bakoitzak bere sistema

Summary: Bakoitzak bere sistema.

Gazteek babes desberdina jasotzen dute bizi diren tokiaren arabera. EAEn, adingabeen tutoretza foru aldundiek hartzen dute. Neskak, gehienetan, ez dituzte bidaltzen atzerriko adingabeei arreta emateko programara. Beste baliabide batzuetara bideratzen dituzte; esate baterako, inklusio-sistemara, emakumeentzako baliabideetara.

Nafarroan, adingabeen tutoretza Nafarroako Gobernuak hartzen du. Gazteak Nafarroara heltzen direnean, behaketa- eta harrera-zentro batera bideratzen dituzte. «Bi astean balorazio moduko bat egin eta beren beharretara gehien egokitzen den baliabide edo zentrora bideratzen dituzte», azaldu du Julen Bengoetxeak, Nafarroako Zakan enpresako hezitzaileak. Horren ostean, zenbait enpresak kudeatutako aurre-autonomia pisuetara bideratzen dituzte, eta autonomia-pisuetara ondoren.

Ipar Euskal Herrian, boluntarioz osatutako Etorkinekin kolektiboak egiten du lan gazte migratzaileekin. Irene Ithursarri kolektiboaren parte da. Gazteak euren etxeetan aterpetzen dituzte.

Gazteek adingabetasuna ezagutarazteko txosten bat osatu behar dute, eta Pirinio Atlantikoetako Departamentuko ASE (Haurrentzako Gizarte Laguntza) egituran aurkeztu. ASEk ebaluazioa egiten die gazteei: «Bi edo hiru hilabetez aterpetzen ditu gazteak, galdera anitz egiten dizkiete eta presio handia jasaten dute». Gazteen adingabetasuna onartzen badute, haien ardurapean geratzen dira. 18 urterekin berriro txostena egin behar dute egonaldi-agiria lortzeko: «Ez da deus irabazia». Onartzen ez dituzten gazteak kolektibora bueltatzen dira, egun batetik bestera kalean uzten dituztelako.

Keleka Makasi Kongoko Errepublika Demokratikoko gazteari adingabetasuna onartu zioten 18 urte bete baino bi aste lehenago. Bere bizitza arriskuan ez jartzeko, ez du benetako izena eman nahi. Makasik ez zuen inoiz bere herrialdea uztea pentsatu, baina eskolara joateko aukera bakarra zen: «Kongon gerra eta miseria zegoen; eskolara joateari utzi nion familiak ordaindu ezin zuelako». Hemeretzi urte eta erdi ditu orain Makasik, eta ASEren ardurapean dago Baionan. Gustura dago, baina ez du baztertzen bere herrialdera bueltatzeko ideia, «gerra amaitzen bada».


Summary: Anetoko glaziarraren egoera «arriskutsua» dela ohartarazi dute. Ekainean izandako tenperatura altuen eraginez, hormagunearen gainazala urtu egin da, eta agerian gelditutako izotzak eta pitzadurek arriskua dakarte mendizaleentzat. Tentuz ibiltzeko eskatu dute.

Alarmak piztu dira Anetoko glaziarraren egoera ikusirik; kezka eragin du hormagunearen beraren egoerak, bai eta horrek inguruan ibiliko diren mendizaleei dakarkien arriskuak ere. Guardia Zibilaren Erreskate Taldeak ohartarazi duenez, glaziarraren gainazala urtu egin da azken asteotan; horrek aldaketak ekarri ditu, ezinbestean, inguruko mendi bideetako baldintzetan, eta eremua «biziki arriskutsu» bihurtu da.

Glaziarraren baldintzak ikertzen aritu diren zerbitzuek emandako datuen arabera, glaziarraren gaineko azalak bistara utzi du normalean ezkutuan izan ohi den horma gogorra. Ohartarazi dutenez, mendizaleek nekez iltzatu ditzakete pioletak eta kranpoiak halako gainazaletan. Hori bakarrik ez: arroka handi batzuk eta zenbait arrakala ere gelditu dira agerian, mendizaleek ibili ohi dituzten bideetatik hurbil.

Horiek horrela, Guardia Zibilak mendizaleei gomendatu die Renclusa aterpetxetik ateratzen den bidea har dezaten, noranzko diagonalean egitea tontorrerako bidea, glaziarraren beheko aldetik urrunago pasatzeko horrela.

Erreskate taldeek erantsi dute ez dela Anetoko glaziarra urtzen den lehenbiziko aldia. Izatez, azken urteotan sarri gertatu da halakorik; ez, ordea, ekain partean. Zehaztu dutenez, izotza ez da abuztu bukaerara arte edo irailera arte urtzen normalean.


Summary: Tubos Reunidosen salmentak %125 handitu dira maiatzera arte. 220 milioi euroren salmentekin, bost hilabetetan iazko fakturazio ia osoa (243 milioi) berdindu du. 2023. urtean emaitza garbi positiboranzko «dinamikan sartzea» espero du.

Azken urteak ez dira izan aproposenak Amurrioko (Araba) Tubos Reunidos siderurgia enpresarentzat. Joan direneko zazpi urteetan 337 milioi euroren galerak izan ditu, baina hasia da egoerari buelta ematen. Aurtengo lehen bost hilabeteetan %125 handitu dira enpresaren salmentak, iazko aldiarekin konparatuta. 220 milioi euroren salmentak izan ditu guztira; bost hilabetetan iazko fakturazio ia osoa (243 milioi) berdindu du.

Horiek horrela, 2023an emaitza garbi positiboranzko «dinamikan sartzea» espero du Tubos Reunidosek. Joera hori merkatuak, kostuek eta prezio politikek baldintzatuko dute. Hilabeteotako kostuen gorakadaren aurrean, epe laburreko eskari zorroarekin lan egitea erabaki dute enpresan; hots, hiruzpalau hilabete ingurukoa. «Eroso gaude eskari bolumen horrekin. Eskari zorro luzea izatea nahiko dramatikoa izan daiteke kostuen gorabehera honekin», adierazi du enpresako presidenteak.

Aurten ere martxan jarriko du Tubos Reunidosek haren plan estrategikoa, iazko irailean aurkeztu zuena. Hodien ekoizpena Amurrioko lantegian bilduko du azken hiruhilerako, eta, horretarako, 11 milioi euro inbertituko ditu lantegi berrian. Horrek ekarriko du ixtea Trapagarango altzairutegia eta Iruñeko Adecsa. Bi lantegi horietako langile gehienei Amurrion lan egitea eskainiko die.

Iazkoa galerekin amaitu bazuen ere (64,7 milioi euro), aurreko urteko emaitzak hobetu zituen: 98 milioi euro galdu zituen pandemia betean. Galerak arintzeaz gain, 2021. urtea mugarri handi bat izan zen Tubos Reunidosen ibilbidean. SEPIk 113 milioi euroren erreskatea eman zion, urte luzeko galerei aurre egiteko.


Summary: EHUrekin batera saritutako gradu amaierako lanak argitaratu ditu BERRIAk. BERRIAk eta EHUk Komunikazioko Gradu Amaierako Lanen I. Sariketa antolatu dute. Olatz Silvarentzat izan da saria, eta aipamen berezia lortu du Irati Barrena Bolinagak egindako lanak.

BERRIAk eta EHUk Olatz Silva eta haren Hiru aldiz ikusezin lana saritu zituzten ekainaren 14an Komunikazioko Gradu Amaierako Lanen I. Sariketan. Emakumezko migratzaile adingabeek bizi duten egoera eta duten «oihartzun txikia» landu ditu Silvak lanean: «Ez zaizkie eskubideak bermatzen, eta instituzioek ez dute ezer egiten haien alde», adierazi zion orduan BERRIAri. Elkarrizketa ere egin zion kazeta honek irabazleari.

Orain, GRAL hori argitaratu du BERRIAk, bertsio laburtuan (lan osoa ere eskuragarri dago). Ez da argitaratutako bakarra: aupamen berezia lortu zuen Irati Barrena Bolinagaren hitanoari buruzko lanak, eta entzungai dago hura ere.


Summary: Pertsona bat hil da eta beste lau zauritu Luiaondon izandako trafiko istripu batean. A-625 errepidea itxita dago bi noranzkoetan.

Trafiko istripu larria gertatu da Luiaondon (Araba): eguerdian, A-625 errepidean talka egin dute autobus batek, kamioi batek eta furgoneta batek; pertsona bat hil da, eta beste lau zauritu. Hildakoa furgonetan zihoan; hiru zauritu, berriz, autobusean zeuden, eta laugarrena, kamioian. Gurutzetako ospitalera eta Galdakaokora (Bizkaia) eraman dituzte.

Istripuaren lekura joan dira osasun langileak, suhiltzaileak, Ertzaintza eta Osakidetzaren helikoptero bat. Ertzaintzak errepidea itxi du bi noranzkoetan. Oraingoz, ez dakite zergatik gertatu den istripua.


Summary: Alarde parekidea jendetsua izan da, baina alkateak ez die harrerarik egin. Balkoian, udaleko taldeek inoiz baino babes handiagoa eman diete, eta udal gobernuko kide batek eman die, lehen aldiz, hiriko bandera

«Izeba aterako da orain, eta txalo-txalo egin behar duzu». Umetxo bati, gaur, hamarrak eta hogei jotzeko zirela, alarde parekideak desfilea noiz abiatuko zain, usadioak hasi aurretik eskatu ohi den isiltasun hunkigarriaren aurretik. Eta irten dira izebak, osabak, amonak, amak eta artean horiek guztiak izan daitezkeenik ere ia irudikatzen ez duten nerabeak. Arrakastaz egin du gaur berriro ere bere bidea Irungo alarde parekideak, harro, baina behar adinako aitortzarik gabe.

Baga: propio eskatu zioten orain hilabete batzuk udalari hartzeko bere gain alardearen antolaketa, baina alkatearen erantzunik ez dute jaso oraino. Biga: gaur alkatea ez da udaletxeko balkoian egon alarde parekidea udaletxe aurreko plazan egon denean. Ohi duen eran, harrera egin die Jose Antonio Santano alkateak alarde baztertzaileko kideei; alde egin du, ordea, parekidea heldu zenean.

Bidasoko Hitza-ko kazetariek hartu dituzte haren adierazpenak, justu udaletxetik alde egiten ari zela. Bi urteko etenaren ondoren alardeak berriz ospatu izana pozgarria zela nabarmendu du Santanok, «emozio» handiko eguna dela. «Konponbide bat» lortzeko ahaleginak egin dituela adierazi du, eta kalean «normaltasunez» bizi dela egun bi alarde izatea; uste du sentimendu hori «instituzioetara» eraman behar dutela orain: «Guztiontzat». Baina bera ez da agertu balkoian.

Agerikoa izan da hutsunea. Izan ere, ia talde politiko guztietako zinegotziak izan dira gaur udaletxeko balkoian, lehenbiziko aldiz. Irungo Udaleko Berdintasun zinegotzi Miren Etxebestek (Ahal Dugu) nabarmendu du datu hori: «PP ez beste, gainerako talde politikoetako ordezkariak egon gara harrera egiten. Hori pauso bat da, eta bidea irekitzen ari da alderdi guztietan».

Balkoitik udaletxeko arkupetara jaitsi denean egin ditu adierazpenak, hunkituta, alarde parekideari hiriko bandera eman baitio. Dudarik gabe, eguneko beste irudietako bat izan da hori ere, nabarmengarria, eta Ahal Dugu PSE-EErekin batera udal gobernuan egoteak ahalbidetu duena. «Lehen aldia da Berdintasun zinegotzi batek hiriko bandera alarde parekideari ematen diona. Nik uste dut hemendik aurrera karguan dagoen edonork hauxe egin beharko duela, alarde parekidea baita berdintasuna defendatzen duen bakarra», adierazi du.

Nahigabetuta mintzatu da Santanoz. Udalak berriz alardea antolatzeko eskeei ez dielako erantzun: «Milaka lagun gara, milaka hiritar; ez du erantzun ere egin». Balkoian egon behar zuelako: «Alkateak ez du egon nahi izan. Ez dut ulertzen. Gutxienekoa da harrera egitea, hemen milaka hiritar daude». Nahigabea adierazi du, baita ere, San Martzial mendian egiten duten ekitaldian «atzera pauso» bat egon delako aurten; pandemiako urteetan talde politiko guztiek batera ospatu izan zuten, baina aurten, ordutegian aldaketarik egin ez delako, joan ezinik geratu dira alarde parekidearen aldekoak.

Gainerakoan, balkoian lehendik ere babesa eman izan dieten talde politikoetako ordezkariak egon dira, eta alarde parekideari babesa erakustera joan izan diren erakundeetakoak. Han izan dira, besteak beste, Denis Itxaso EAEko Espaniako Gobernuaren ordezkaria, Izaskun Landaida Emakundeko zuzendaria, Ines Ibañez Maeztu Arartekoko ordezkaria, Juan Karlos Izagirre EH Bilduko Batzar Nagusietako bozeramailea eta udaleko EH Bilduko ordezkariak, eta Aizpea Otaegi Errenteriako alkatea. Ozenak izan dira Santanori eginiko kritikak. Landaida: «Pena oso handia da alkatea ez agertzea. Alarde mistokoak urtero eskatzen ari dira keinu bat».

Ibañez de Maeztuk lehen urtea zuen Irungo alardean. Harrituta egon da: «Bi alarde egin behar izatea; ez dut ulertzen». Haserre alkatearekin: «Gatazkei aurre egin behar zaie. 26 urte dira auzi hau hasi zela; hau, gainera, giza eskubideen kontu bat da. Emakumeek eskubidea dugu edonon egoteko». Aldarri horixe bera eserialdi baten bidez ere adierazi dute alarde parekideko ordezkariek.

Keinu «itsusia»

Alarde parekideko jeneral Maite Bergarak pozarren egin du goizeko martxako balorazioa. Alarde handia egin dutelako: «1.700 pertsona inguru izan gara. Hazten ari gara». Dena ondo atera delako: «Euriarekin ere, dena ondo joan da». Pozarren jakin du balkoian ohi baino udal ordezkaritza sendoagoa izan dutela begira: «Hori berri ona da». Ezin uka, «itsusia» iruditu zaio alkatearen portaera. «Egin du egin behar ez zuena». Beraiek, aldiz, egin behar zutena egin dute: «Eta jarraituko dugu egiten».


Summary: Egiari Zor fundazioak «txalotu» egin du Poliziaren 46 biktima aitortu izana. Poliziaren Biktimen Balorazio Batzordearen «profesionaltasuna» goratu du, eta prozesuan «konfiantza» sortzeaz mintzatu da.

Polizia indarkeriaren beste 46 biktima ofizialki aitortzeko eskatu zuen atzo Poliziaren Biktimen Balorazio Batzordeak Eusko Legebiltzarrean, urteko txostena aurkeztean, eta urrats hori goratu egin du Egiari Zor fundazioak gaur, ohar bidez: «Aitortza ofizial berri hauek txalotu behar ditugu: justizia ekintza bilakatu dira, inpunitate osoz hil, zauritu eta torturatu zituzten pertsonentzat; haien aurkako krimenak justifikatu eta legitimatu zituen kontakizun faltsu batek hamarkadetan inposatutako ahanzturari kontrajarriz egia ezartzen duen justizia ekintza da».

Guztira 573 txosten aztertu ditu batzordeak, eta horietatik 46 kasutan galdegin du biktima gisa aitortzea. 1961etik 1997ra gertatu ziren erasook, eta sei emakumek eta 40 gizonek jasan zituzten: sei kasutan, biktima hil egin zuten; 28 pertsona tortura edo tratu txar «larrien» biktima izan ziren; bostek balen bidez eragindako lesioak izan zituzten; lauk, gomazko pilotak eragindakoak; bik, erasoek eragindako lesio larriak, eta bati osotasun morala eta psikikoa urratu zizkioten.

Egiari Zor fundazioak batzordearen lana aitortu du, bai «profesionaltasunagatik», bai giza eskubideetan eta nazioarteko legedian oinarritzen delako. Pausoak ematen segitzera ere deitu du: «Erroldatu gabeko biktimen zerrenda osatzen jarraitzen dugu, orain dela urte batzuk existitu ere egiten ez ziren biktimen zerrenda». Onartu du biktima horiek urteetan jasandako «ukazioak» mesfidantza eragin duela, eta hori gainditzeko premia adierazi du: «Guztion artean, prozesu honetan konfiantza sortu behar dugu, eta biktima komunitate hau eskaerak tramitatzera animatu behar dugu. Izan ere, jasandako urraketaren aitortza ofizialak, erreparazio morala, duintasuna eta justizia ekimena izateaz gain, inpunitatez estalitako krimenen egia ezartzea ere ahalbidetzen du».

Era berean, Poliziaren Biktimen Balorazio Batzordeak legebiltzarrean egindako gomendioekin ados agertu da fundazioa, eta, besteak beste, eskatu du legea moldatzeko, haren eremu kronologikoa luzatzeko, eskaera gehiago aurkezteko epea zabaltzea eta biktimen aitortzari «proiekzio publiko eta mediatikoa» ematea.


Summary: ‘El Correo’, ‘El Diario Vasco’, ‘Gara’ eta BERRIAko zuzendariek kazetaritza goratu dute. Lau egunkari horietako zuzendariak Guardian (Araba) elkartu dira, Kazetarien Euskal Elkargoak gonbidatuta.

«Kazetaritza lanaren ofizioa aldarrikatu behar da, gero eta kazetaritza hobea eginez, eta hedabideoi exijitzen zaigun funtzio soziala betez». Hala uste dute El Correo-ko zuzendari Jose Miguel Santamariak, El Diario Vasco-ko zuzendari David Tabernak, Gara-ko zuzendari Iñaki Sotok eta BERRIAko zuzendari Martxelo Otamendik. Kazetarien Euskal Elkargoak elkartu zituen lau egunkarietako zuzendariak, atzo, Guardiako upategi batean (Araba), eta kazetaritzaren erronken inguruan aritu ziren solasean. Laurek bat egin zuten «kazetaritza gehiago eta hobea» egin behar dela adierazteko orduan. Noticias taldea ere gonbidatu zuten, baina taldeko arduradunak ezin izan ziren bertaratu.

Lau egunkarietako zuzendariek antzeko ikuspegia dute: uste dute oraingoz paperean dagoela negozioa, baina kalitatezko kazetaritzaren alde egin behar dela euskarria edozein dela ere. Etorkizunari begira, Santamariak nabarmendu zuen «informazio ona» behar dela, horrek denentzat balio duela. «Eta informazio onak dirua balio du».

Sotoren iritziz, lan «ona» egiten da euskal prentsan: «Gure lana inoiz baino hobeto egiten dugu, baina ematen du gizartean ez dagoela kazetaritzarekiko pertzepzio hori». Santamariaren arabera, ikerketek esaten dute gizarteak gero eta konfiantza txikiagoa duela hedabideekin. «Baina nik ez dut hain argi hori horrela denik. Pandemian, esaterako, albiste faltsuak zabaltzen ari zirenean, herritarrak erreferentziazko hedabideak bilatzen aritu ziren informazioa jasotzeko».

Otamendik ohartarazi zuen gezurrak betidanik egon direla, «eta gezur batzuk instituzionalak» izan direla. Tabernaren aburuz, kazetaritzak «informazio ona» eskaini behar du, eta ez ditu zabaldu behar informazio faltsuak eta gezurrak.

El País egunkariko zuzendari ohi Antonio Cañok joan den astean sare sozialetan adierazi zuen bere egunkaria saiatu zela eragozten Pedro Sanchezek itun bat egin zezan «populistekin» eta «separatistekin», Espainiarentzat «txarra» izango zelakoan. Lau egunkarien zuzendariek uste dute gai horrek merezi duen baino «zarata handiagoa» atera duela.

Ikus-entzunezkoak, laster Edonola ere, Otamendik zera ohartarazi du: «Badakigu prentsak eragina duela. Hedabideok beti nahi dugu gure agenda ezarri: eragiteko bokazioa dugu. Hortik aurrera, pentsatu beharko da nolako rola jokatu nahi dugun laugarren botere gisa». Zera galdetu du BERRIAko zuzendariak: «Botere hori nola erabiltzen da arduraz? Zein dira mugak?». Sotoren iritziz, badaude kazetaritzaren prestigioari kalte egiten dioten beste eragile batzuk: prentsa kabineteak. «Badirudi horiek kazetariok baino hobeto dakitela zer idatzi behar dugun. Eduki batzuk sortu nahi dituzte, haien agenda saltzeko».

Kazetarien Euskal Elkargoak antzeko topaketa bat antolatuko du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ikus-entzunezko hedabide batzuen arduradunekin.


Summary: Bertan behera utzi dute Nafarroako haur eskoletako greba. Ez daude ados Nafarroako Gobernuaren proposamenarekin, baina, prekaritatea tarteko, ez dute greban jarraituko. 0-3 ziklo duina izatea eskatzen dute.

Nafarroako 0-3 plataformak gaur arratsaldean eman du berria: Nafarroako haur eskoletan 60 egun zeramatzaten greban, baina ez jarraitzea erabaki dute: «Gure lan prekaritateari greban daramatzagun bi hilabeteak gehitu zaizkio, eta jada biziraun ezin duten langile asko daude», iragarri dute agerraldi batean. Alegia, greba ez dute bertan behera utzi Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuaren proposamenarekin bat egiten dutelako. Kontrakoa: hura deitoratzen dute oraindik ere. «Oraingoz ez ditugu gure helburuak lortu, baina talde bezala lortu dugun batasuna eztabaidaezina da».

Nafarroako Gobernuaren jarrera kritikatu dute langileek. Haien irudiko, 60 egunotan argi geratu da ez dutela «borondate politikorik» eduki haur eskoletako langileen prekaritatea konpontzeko, ezta umeen duintasunari erreparatzeko ere. «Europak arrazoia ematen digu, baina gobernu honek ogi apurrekin erosi nahi gaitu. Gure duintasuna ez dago salgai; ezin da horrekin tratuan aritu, baizik eta ematen da edo ez da ematen». Politikariekin «dezepzionatuta» agertu dira, «ez daudelako ordezkatzen duten Nafarroako gizartearen mailan».

Greba bertan behera laga arren, plataformako kideak ez daude geldirik egoteko. Orain arte egin duten bidea goraipatu dute: «Nafarroako gizartearen zati handi baten babesa jaso dugu, haur hezkuntzako lehen ziklo duin bat exijitzeko». Eta ohartarazi dute itzuliko direla: «Gure zikloari irtenbide integral bat ematen ez bazaio, sendoago itzuliko gara».


Summary: AEBetako Gorenak CO2 isurketak mugatzea zaildu dio Washingtoni. Gobernuaren esku den Ingurumena Babesteko Agentzia isurketak mugatzeko ahalmenik gabe utzi dute epaile atzerakoiek. Erregai fosilen aldeko lobbyen garaipena da sententzia.

Abortatzeko eskubidearen babes konstituzionala bertan behera utzi ostean, AEBetako Auzitegi Gorenak zeresan handia emango duen beste ebazpen bat eman du, kasu honetan, ingurumen alorrean. Auzitegiak ebatzi duenez, Ameriketako Estatu Batuetako (AEB) Gobernuaren Ingurumena Babesteko Agentziak (EPA) ezin izango ditu mugatu berotegi gasen isurketak. Donald Trump AEBetako presidente ohi errepublikanoak izendatutako epaile ultraeskuindarren babesa izan du, abortuaren auzian bezala gaurkoan ere, Gorenaren ebazpenak. Sei boto batu dituzte epaile atzerakoiek, eta hiru demokratek izendatutako epaileek.

Ebazpenean ez dute baliogabetu indarrean den mugatze jakinik, baina EPAri ahalmena ukatu diote halako murrizketak ezartzeko herrialde osoan. John Roberts epaile kontserbadoreak sinatutako ebazpenak dioenez, Aire Garbiaren Legeak ez dio ematen agentziari jadanik martxan diren ikatzezko zentralen isurketak mugatzeko ahalmenik.

Mendebaldeko Virginia EPAren aurka deitu zaion auzian, hainbat estatuk eta petrolio eta ikatz konpainiak demanda bat jarri zuten EPAren aurka, ez zutelako uste agentziak mugarik jar dezakeenik euren jardueran, herritarrentzat «onartezinezko kostu» bat izango lukeelakoan.

Ildo horretan, auzi eskatzaileen ustez, AEBetako Kongresuak bakarrik luke tamaina horretako erabakiak hartzeko eskuduntza. Auzitegi Gorenak horixe bera ebatzi du: Agentziak ez, kongresuak bakarrik duela isurketak mugatzeko ahalmena. Jakinekoa da demokratek ez dutela ez kongresuaren ez senatuaren kontrolik, eta, beraz, klima aldaketari aurre egiteko gobernuaren plana asko baldintza dezake epaile atzerakoien erabakiak. Ikatzaren eta petrolioaren lobbyaren garaipen handitzat jo dute AEBetako Gorenaren sententzia.

Cherck Schumer Senatuko Demokraten eledunak aurreko astean abortatzeko eskubidearen aurka kaleratu zuen sententziarekin parekatu du Gorenaren azken sententzia hau. Prentsa ohar baten bidez, kutsadurak «heriotza ugari» eragingo duela kritikatu du. Mitch McConnell ganbera horretako errepublikanoen buruak, berriz, ospatu egin du sententzia, «boterea herritarrei» itzultzen dielakoan.

Epaile aurrerakoiek desadostasuna azaldu dute sententziarekiko, eta kritikatu dute «egungo ingurumen erronka nagusiari erantzuteko» kongresuak EPAri emandako ahalmena epaileek kentzea.

Errepublikanoek lotura historiko sendoak dituzte erregai fosilen industriarekin, petrolioarekin, gasarekin eta ikatzarekin, eta ez dute inondik inora onartzen negozio horien jarduera mugatzea. Hori izan zen Donald Trump presidente ohiaren banderetako bat. Besteak beste, Trumpek Parisko Hitzarmenetik aterarazi zituen AEBak bere agintaldian. Joe Biden presidente demokratak hartu zuen lehen neurrietako bat izan zen AEBak Parisko Hitzarmenera itzultzea. Halaber, konpromisoa hartu zuen AEBen gas isurketak %50 gutxitzeko 2030erako, betiere 2005. urtekoekin alderatuta.

Auzitegi Gorena, luzerako

Aurreko astean abortatzeko eskubide konstituzionala indargabetzeaz gain, Auzitegi Gorenak berriki baliogabetu du New Yorken armak edukitzeari mugak jartzen zizkion araudia. Auzitegi Goreneko magistratuen karguak biziartekoak dira. Hiltzen direnean, presidenteak ordezka ditzake. Trumpek hiru epaile ultraeskuindar izendatu zituen bere agintaldian, 50 eta 56 urte bitartekoak. Pentsatzekoa da urte dezenterako izan daitezkeela jardunean.

Litekeena da azken ebazpenak traba handia egitea AEBen deskarbonizazio planari. Aurreko astean, parke eolikoak martxan jartzeko milioi askotako inbertsioen plan bat aurkeztu zuen Bidenen gobernuak ekialdeko 11 estatutan.


Summary: Ernesto Valverde: «Ez nuen uste itzuliko nintzenik». Athleticek gaur aurkeztu du entrenatzaile berria, Jon Uriarte presidentea ondoan zuela. Denboraldi baterako kontratua sinatu du.

Ernesto Valverdek hirugarren aldia hasi du Athleticeko entrenatzaile gisa. Gaur arratsaldean aurkeztu dute San Mames estadioko prentsa aretoan, Jon Uriarte presidentea ondoan zuela. Denboraldi baterako kontratua sinatu du. «Gustatzen zait urtebeterako sinatzea».

Ikusi gehiago: Athleticek ofizial egin du Valverde izango dela entrenatzailea

Valverdek berak aitortu du «ezohikoa» dela pertsona bera hirutan aurkeztea. «Baina ohorea da berriz ere Athleticen aritzea. Erronka zaila da, eta presio gehiago dut, aurretik hemen aritu izanagatik, aurretik lortu dudanagatik eta hemengoa naizelako. Baina ilusioa egiten dit erronka honek. Saiatuko naiz jendea harro egon dadila taldeaz».

Itzultzeko arrazoiaz galdetuta, esan du «erronkak erakargarria eta zaila» izan behar zuela, eta halakoa dela. «Ez nuen uste itzuliko nintzenik, baina itzuli naiz. Pozik nago. Kluba eta haren ingurua ezagutzen dut, baina hori ez da nahikoa partidak irabazteko. Lan handia dago egiteko, eta lanean hasi behar dugu».

Argi du zer nahi duten zaleek. «Erritmo bizian jokatzeak pizten ditu gure zaleak. Konkistatu egin behar ditugu». Horren harira, azpimarratu zuen jokamolde ezberdinetara «egokitu» beharko direla, eta garrantzitsuena taldeak «estilo ezaguna» izatea dela.

Helburuaz ere mintzatu zen, eta esan zuen «ondo» legokeela Europarako sailkatzeko postuetan sendotzea. Ander Capaz eta fitxaketez, berriz, esan zuen bere iritzia duela, baina klubarekin hitz egin behar duela. Horren harira, Uriartek esan zuen aurki emango dutela zenbait kirol erabakiren berri; besteak beste, nor izango den kirol zuzendaria.

Valverde abuztuaren 15ean eseriko da berriz San Mameseko aulkian, Mallorcaren aurka (17:30). Bezperan, Reala Cadizen ariko da (17:30). Osasunak, berriz, ligako lehen partida jokatuko du abuztuaren 12an, Sadarren, Sevillaren kontra (21:00).

Hirurehun partida Athleticekin

Valverdek hirugarren aroa du Athleticeko entrenatzaile gisa. 306 neurketa zuzendu ditu Athleticen, inork baino gehiago. Aurreneko aldiz 2003an egin zen lehen taldearen kargu, aurretik klubeko hainbat harrobiko taldetan jardun ostean. 2005ean utzi zuen Athletic, eta 2013an itzuli zen, 2017ra arte. Haren gidaritzapean irabazi zuten zuri-gorriek 2015eko Espainiako Superkopa, eta taldea Txapeldunen Ligan sartu zuen Napoli kanporatuta. Ligan, taldea bost aldiz sailkatu zen Europarako sei denboraldiko tartean.

Tartean entrenatu ditu Espanyol, Olympiakos (bi arotan), Vila-real, Valentzia eta Bartzelona. Azkenarekin Espainiako bi liga, kopa bat eta superkopa bat irabazi zituen. 2020ko urtarrilean kendu zuten kargutik, eta ordutik ez du entrenatu.

Valverdek Athleticen jokatu zuen gainera, sei denboraldiz, 1990etik 1996ra, eta 50 gol sartu zituen.


Summary: Hegoaldeko ekonomia %3,6 haztea espero du Laboral Kutxak. Pandemian galdutakoa ia berreskuratu egin dela azaldu du Madariagak. Inflazioak eta hornidura arazoek jarduera ekonomikoa are gehiago geldotu dezakete

Pandemiaren okerrena atzean utzita zirudienean, urte honetarako oso aurreikuspen onak zeuden, eta ekonomia sendo suspertzeko itxaropena zegoen. Haatik, otsailaren 24an Errusiak Ukrainian gerra hasiz geroztik, baikortasun hori zapuztu da, eta taula makroekonomikoa «irauli» da, Laboral Kutxaren esanetan.

Adibidez, finantza erakundeak urte hasieran espero zuen %6tik gorako hazkunde ekonomikoa, eta, sei hilabete geroago, nabarmen apaldu du aurreikuspena: Hego Euskal Herriko BPG %3,6koa izatea espero du, eta datorren urtean jarduera ekonomikoa %2,7 haziko dela uste du. Dena den, Joseba Madariaga Laboral Kutxako ikerketa bulegoko zuzendariak onartu du 2023 «oso urrun» geratzen dela. «Ziurgabetasuna oso handia da eta zifra horiek asko alda daitezke, estimazioak baino ez dira-eta».

Bilbon zein Iruñean, 2021eko euskal ekonomiari buruzko txostena aurkeztu dute Madariagak berak eta Ibon Urgoiti Negozio Garapenaren Areako zuzendariak. Iragan urteko datuez gaindi, aurrera begirako azterketak piztu du arreta gehien. Datozen hilabeteetako bilakaera ekonomikoa aurreratzeko zailtasunen jakitun, zuhur mintzatu da Madariaga.

Sei hilabeteotan aurreikuspenek nabarmen behera egin badute ere, azpimarratu du oraindik ere hazten ari direla hala Nafarroako nolako Arabako, Bizkaiko zein Gipuzkoako ekonomiak: «Hazkundea errealitate bat da, eta urte honetan ekonomia bere ahalmenaren gainetik handitzea espero dugu, nahiz eta ez duen egingo duela sei hilabete espero genuen indar berarekin».

Indarguneak

Egungo agertokiari begira hiru indargune antzematen ditu Madariagak. Alde batetik, pandemiaren ondorioz 2020an galdutakoa ia-ia berreskuratu du euskal ekonomiak, 2019ko abenduko datuak oraingo egoerarekin alderatuta; enpleguari dagokionez, 2019a baino soldatapeko gehiago daude, eta errentan parez pareko egoera dago.

Bigarrenik, horri lotuta, lan merkatua «sendo» ikusten du Madariagak euroaren eremuan. Euroa erabiltzen duten herrialdeetako langabe kopuruak jaisten jarraitzen du eta inflazioa zein gerra ez dira oztopo langabezia tasa gutxieneko historikotara ailegatzeko.

Lan merkatuan dauden pertsonen kopuruak ere gorantz egin du, eta horregatik «are deigarriagoa da langabeziaren jaitsiera». Inflazio handiko testuinguruak soldaten gaineko presioa handitzen badu ere, Madariagak uste du oraingoz neurrian igotzen ari dela. Dena den, ohartarazi du Europako Banku Zentrala erne begira dagoela adierazle horri.

Hirugarrenik, sektore publikoaren egindako esfortzuaren ondorioz, sektore pribatuak egoki eutsi dio pandemiak eragindako tentsioari. Adibidez, pandemian errentarekiko %12ko aurrezki soberakina pilatu dute familiek, eta, Madariagaren irudiko, «koltxoi horrek energiaren prezioaren eragina leuntzeko balioko du».

Dena den, indargune horiekin batera, arrisku franko daude, eta jardun ekonomikoaren norabidea markatuko dute. Adibidez, inflazioa %8tik gora dago, eta honez gero sendien kontsumo konfiantzan eragin handia izaten ari da. «Konfiantzaren galera hori kezkagarria da oso, baina oraingoz gastuaren adierazleak ez dira asko jaitsi».

Hornidura arazoak

2020 amaieratik nazioarteko hornidura kateetan arazo handiak daude, eta Laboral Kutxak uste zuen lehengai eta osagai eskasia aurten konponduko zela. «Osagai batzuen hornidura arazoak handiak dira oraindik ere, eta bezeroak hornitzeko denborak zertxobait hobetu dira». Hala, Madariagari oso zail egiten zaio uneotan arazo hori noiz konponduko den argitzea. Horri gehitu behar zaio Txinan zero Covid estrategiarekin jarraitzen dutela. «Ezin da baztertu egoera horren ondorioz Txinako ekonomiak atzerantz egitea pandemiaren ondorioz eta hornidura arazoen ondorioz».

Gerraren ondorio zuzenei ere erreparatu die Laboral Kutxak. Errusiak gas hornidura eteteko arriskua ezin da baztertu. «Gure aurreikuspenek ez dute hori kontuan hartu, baina hori egingo balu, kolpe handia jasoko luke Europako ekonomiak».

Azkenik, Europako Banku Zentralak inflazioaren igoerari emandako erantzunak ekonomian izan dezakeen eragina ere adi zaindu beharko dela uste du Madariagak. Hala, bere ustez, atzeraldian erortzeko ondorio sakoneko bi gauza gertatu beharko lirateke aldi berean: batetik, gas horniduraren etetea eta bestetik EBZren interes tasak nahi baino azkarrago igotzea.

Interes tasak, %1,25eraino

Europako Banku Zentralak apurka interes tasak igoko dituela aurreikusten du Laboral Kutxak. Hasteko, uztailean %0,25 igoko duela uste du. Irailea beste %0,5 eta urtea amaitzerako %1,25eraino igoko lituzke tasak.

Joseba Madariaga ikerketa bulegoko arduradunaren ustez, 2023an, hiruhileko bakoitzean beste %0,25 igo lituzke, urte amaieran %2,25era heltzeko. Gogorarazi du tasa negatiboko ezohiko egoera batetik datorrela Euroguneko ekonomia, eta berez %1-%2ko tasak ohikoak direla.


Dantzaren zazpi jauziak

Summary: Dantzaren zazpi jauziak. Hamaika aldaera eta izen izanik ere, egitura bat eta bera da. Galzorian izan zena partez berreskuratu zuten, estandarizatu eta demokratizatu. Dantza horrek euskalduna euskaldunago egin dezake.

Plazaren batek jende mugimendu aleatorioa badu, baliteke musika paratu orduko antolaketa zirkularraren eitea hartzea tupustean. Urratsez urrats, haien izenak iragarriko ditu aditu batek, eta ingurua osatzen duten guziek, bakoitzak bere espazioan eta bere maneran, aitzinaraziko du dantzaren ibilia.

Jauzi dantza izen bat baino gehiagoren pean kukutzen da: mutxikoak, mutil dantzak, moneinak... Izen batzuk, hamaika urrats, baina dantza bat eta bera. Hori baita jauzi dantzaren berezitasunetako bat: urrats zerrenda bat duela, zeina tokiaren arabera desberdinki deitu edo dantza baitaiteke; alta, «sistema» bera da.

Berezitasunak berezi ohi du bakar bat bertzeengandik; jauzi dantza euskaldunen bereizgarrietako bat izan daitekeela azpimarratu du Kattalin Ezkerrak, Baztandarrak dantza taldeko mutil-dantzariak: «Herrigintzarako tresna arras interesgarria iruditzen zait. Gustatuko litzaidake jendea hortaz jabetzea, eta erabiltzea. Denak dantzatzen gara noizbait ere. Guk badugu gure izaera adierazten duen dantza bat; jauzi dantza arras aproposa da horretarako, arras gurea baita».

Mutxiko Eguna. Arrangoitzen ospatzen da jauzi dantzaren besta garrantzitsua, urriko bigarren igandean . THOMAS BRILLAXIS

Jose Cazaubon dantzari ohiak ere nabarmendu du dantzaren nortasuna: «Ibili, pikatu eta inguruan. Hori da jauzi dantzaren sistema. Ez da erritmo dantza bat, fandangoa edo beste dantzak bezala; jauzia arrunt berezia da bere egituragatik: zentzugabekoa da; zaila zaio kanpotar musikari bati, koherentziarik ez baitu».

Xabier Itzainak luzaz ikertu du, eta badu bere definitzeko artea: «Errondan ematen diren dantzak dira, hetsian Ipar Euskal Herrian eta Biarnon; irekian, aldiz, Baztango [Nafarroa] mutil dantzetan. Urrats hiztegi bat bezala bada, eta horien konbinazio ezberdinek osatzen dute jauzi dantza». Azpimarratu du badirela aldaera anitz: jauzi oso edo luzeak denboran; konparazione, lapurtar luzeak, mutxikoak, moneinak, xibandiarrak edota ortzaiztarrak. Azken hori bide da euskal jauzi dantzarako melodiarik zaharrena: hamar minutu luzekoa. Kontrara, jauzi buztanak edo laburrak badira, hegi edo maiana, adibidez.

Jose Cazaubonek soka luzeko esperientzia du dantzagintzan; duela guti arte ofizioa zuen. Gainera, bereziki jauzi dantza landu du hondar hamar urteotan. Haren hitzek azaldu dute zer diren: «Denak elkarrekin aritzean datza, baina bakoitza bere maneran. Pikadura batekin bukatzen den ibilketa bat dira. Lekuaren arabera urratsek izen ezberdinak dituzte, baina ibili behar da urratsean, bertikaltasuna atxikiz, pultsuan ibiliz: ez fiteegi, ez emekiegi ere, eta tokiak emanen dizun inguru hetsian».

Ziburu. Garai batean, desafio gisa ari ziren: nork urratsik bihurrienak egin eta gogoz urrats guziak ikasi. EKE

Euskararekin egin du paralelismoa: euskarak euskalkiak dituen bezainbat aniztasun baitu jauzi dantzak ere. Baina badu batua ere. Itzainak ere euskara batuaren adibidea ekarri du jauzi dantzaren estandarizazioa irudikatzeko, eta adierazi du damugarria zaiola errepertorioaren zabalak pairatu duen hertsitzea: «Manera ezberdinak baziren eskualdeka; Garazin ez baitziren Amikuzen [Nafarroa Beherea] edo Makean edo Uztaritzen [Lapurdi] bezala ematen. Hori pixka bat galtzen ari da, jauzi dantza batua baita oraingoa; alta, aldaera horiek aberastasuna dira enetako».

Cazaubonek ere koloretsuagoa maite du jauzi dantza, goitik behera aitortuz Betti Betelu dantza maisuak egindako ezinbertzeko berreskuratze lana: «Ez zuten denborarik ukan ate guziak irekitzeko: batzuk hautatu behar izan zituen. Orain, beraz, Beteluk erakatsi zuena dago denetan. Euskalkiekin bezala, nahiago ditut aldaerak, beste plazer bat baita, eta nahi duzu denekin egon, urrats ezberdinak ikasteko».

Jauzi dantzaren aldaera bat da Baztango mutil dantza. Hori da, nonbait, jauzi dantza batuaren aldaerarik bereziena. Kattalin Ezkerra Baztandarrak dantza eskolako mutil-dantzariak hala xehatu du: «Mutil dantza da jauzi dantzetan biderik desberdinena hartu duen dantza: doinuak hartu du bide propioa. Batzuetan, zaila egiten zaigu parekatzea bertzeekin: Zuberoako dantzari batek eta Donibane Lohizuneko [Lapurdi] batek aire berarekin egin dezakete dantza, bakoitzak bere gisara, baina baztandarrak sartuz gero ez dira gai izanen, aireak ere aldatu direlako, eta urratsak gehitu».

Itzul eta dobla

Jauzi dantzak izan ditu bere goiti-beheitiak. XVIII eta XIX. mendeetan herriek ordaintzen bazuten jauzi dantza emateko ohorearen truke, sekulako gainbehera izan zuten XX. mendearen hastapenetik aitzina, bi mundu gerlen ondorioz, frantses nazionalismoaren gorakadarekin batean, galzorian izateraino.

Horren lekuko izan da Itzaina: «Jauzi dantza gizartearen arabera aldatu da beti. Nahiz eta denbora batez hirietan ematen zen, XIX. eta XX. mendeetan gehiago Lapurdi barnealdean, Zuberoan eta Nafarroa Beherean. Garazin gehixeago atxiki dute, eta, oroz gainetik, Luzaiden [Nafarroa]. 60ko eta 70eko urteetan galzorian zen, nahiz eta Amikuze aldean ematen segitu mezatik landa eta abar. Mutxikoak ematen ziren, lapurtar motxak eta jauzi laburrak, Zuberoan moneinak...».

Baztandarren Biltzarra. Mutil dantza jauzi dantzaren aldaera bat da, bilakaerarik handiena ukan duena. IDOIA ZABALETA, Foku

1970eko hamarkadan ez baitziren gehiago «modan» dantza bera eta «hari loturiko protokolo edo kodeak». Horren ondorioz, transmisioa ez da denetan atxiki: «Haustura batzuk egon dira, hizkuntzan bezala. Orokorra zen». Salbuespenak baziren, hala ere. Adibidez, Heletan eta Iholdin [Nafarroa Beherea] Bestaberritik landa dantza bat edo bi ematen baitzituzten.

Arrunt itzalia ez zen pindar hura hauspotzen ibili ziren batzuk. Garazi eskualdean, Faustin Bentaberri musikari, dantzari eta koreografoa aritu zen jauzi dantzaren urratsak biltzen eta zabaltzen. Lapurdi kostaldean ere, Pili Tafernaberri ibili zen bi mundu gerlen artean lan bera egiten. Aitzintto aipatu Betti Betelu haren ikasleak segida hartu zuen, eta transmisio lan nekaezina egin, dantza taldez dantza talde jauzi dantzaren jakitatea hedatuz.

Lan mardul horretatik iritsi dira orain ezagutzen diren eta hedatuak diren urratsak, jauzi dantza batu hori.

Itzainak eta Cazaubonek oroitu dute jauzi dantzaren arra punpatzea: konparazione, jauzi dantzaren bultzatzaile izan zen Garaztarrak dantza taldeak Faustin Bentaberri musikari, maisu eta koreografoari egindako omenaldian, 1979an. Edo, urte berean, Bidarten (Lapurdi), Pilipe Tafernaberri maisuaren omenaldian eman zuten jauzi dantzatik sortu baitzen oraingo egunean hain arrakastatsua den Arrangoitzeko (Lapurdi) Mutxikoaren Eguna, urriaren bigarren igandean beti. Betelu zen antolatzaile.

Orain, orotan ororendako

Orain biziki hedatu da jauzi dantza eta ez da dantzariz beztitu behar haren dantzatzeko. Ezkerrak hedadura azaldu du: «Gipuzkoan, Araban eta Bizkaian, azken hogei urteotan jauzi dantza hedatu da: errazki eta edonork dantzatu dezake edozein plazatan. Lapurdiko jauzi dantzaren eredua hartuz, berezitasunik gabe, hartu bezala emanez».

Preseski, herrikoitasun hori dantzaren indargune gisa ikusten du Xabier Itzaina dantzaren ikerleak; alta, ez da beti hala izan: «Denbora batez dantza horren erritualtasuna ez zen nornahiri irekia: kodeak baitziren. XVIII. eta XIX. mendeetan, adinka, kartierka... sartzen ziren. Auziak badira horretaz. Jauzi dantzaren emateko ohorea pagatzen zuten, eta pagatzen dute oraindik, pastoraletik landa. Nork bere herriaren ordezkatzeko funtzioa bazuen. Orduan, gogoz ematen zituzten jauziak, eta memoria desafio gisa ere bazen, halako herriko gazteria gai zela gogoz emateko dantza osorik».

Herrien artean baziren «zeingehiagokak». Itzainak gehitu du XVIII. mendeko artxiboetan atzeman dituen auzietan hilketak direla mintzagai, jauzi dantzetan parte hartzea dela kausa. Ez zen, beraz, ahuntzaren gauerdiko eztula. Horiek hola, jauzi dantzak bete izan duen funtzioak eta oraingo egunekoak ez dute arras bat egiten. Ezkerrak, konparazione, alde terapeutikoa ikusten dio: «Meditazio aktiboa da: arras presente eta kontziente egon behar duzu, zer urrats heldu zaizun aitzinekoa akitu aitzin; beraz, burua eta gorputza lotzen dituen dantza bat da, eta, aldi berean, ari zara taldea egiten. Bizitzeko dira, denok baikara protagonistak, ez kontzertu batean bezala, kontsumitzaile».

Preseski, jauzi dantzaren aldaeren zabala berreskuratu eta hedatzeaz gain, Cazaubon kezka batek akuilatu zuen hausnartzera transmisioaren nolakotasunaz: ikastoletako gazteek jauzi dantza «aspergarria eta beti berdina» zela erran baitzioten. Horregatik, dantza transmisioa errotik irauli du: «Aiko dantza taldeak galdetzen du: 'Dantzatzen zara ala dantza egiten duzu?'. Dantza egiten baduzu, exekutatzen duzu eta kito, teknika hutsa da: hotza, emozio gabea. Aldiz, dantzatzen bazara, barneko gauza guziak daude: jokoa, askatasuna, emozioa, harremana...». Ez baita berdin dantza egiten: «Testuinguruak eginen du dantzari berak ezberdinki dantzatzea. Dantza taldeetan hori ez da erraten; beraz, beti gauza bera egiten ikasten da».

Bihar: Herri bat dantzan (V): Zumarragako ezpata dantza.


Summary: EAEn 100.000 eurorainoko isunak jarri ahalko dituzte animaliei tratu txarrak emateagatik. Eusko Legebiltzarrak etxeko animalien babeserako lege berria onartu du. Legeak ez ditu aintzat hartzen zezenketetan, arrantzan edo ehizan erabiltzen diren animaliak.

100 eta 100.000 euro arteko isunak etxeko animaliei tratu txarrak emateagatik. Besteak beste, neurri hori onartu zuen atzo Eusko Legebiltzarrak etxeko animaliak babesteko lege berrian, EAJren, EH Bilduren, PSE-EEren eta PPren botoekin, eta Elkarrekin Podemos-IUren eta Voxen abstentzioekin. EP-IUren iritziz, «motz» geratzen da legea, eta Voxek uste du «estatu osorako» onartu beharko litzakeela halako lege bat.

Legea, nagusiki, etxeko animaliei buruzkoa da, nahiz eta animalietan jatorria duten produktuen ekoizpenari ere eragingo dion zeharka. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, denera, 390.000 txakur erregistratuta daude, 27.000 katu, 900 hudo eta ekoizpenerako bi milioi animalia inguru: ardiak, behiak, zaldiak eta abar. Legeak animalia horiek babesteko, edukitzeko eta salerosteko neurriak ezartzen ditu, erregistratuta egon edo ez. Ondorioz, kanpoan geratu dira zezenketetan, arrantzan edo ehizan erabiltzen diren animaliak.

Animalien osasunaren eta ongizatearen arduradunak jabeak izango dira. Animalien beharren arabera zaindu beharko dituzte, haien bizialdi osoan. Beraz, zaindu ezin dituztenean, beste arduradun edo jabe bat topatu beharko dute.

24 orduz bakarrik

Zehazki, legeak dio ezin dela animalia bat bakarrik utzi 24 ordu baino gehiago —txakurrak, 12 ordu gehienez—. Animaliak sakrifikatzeko neurriak ere gogortuko ditu lege berriak, eta haiek erregistratzera eta identifikatzera ere behartuko ditu jabeak. Hamar egun izango dituzte jabe aldaketak eta heriotzak jakinarazteko, eta, txakurrak izateko, erantzukizun zibilerako seguru bat ere kontratatu beharko dute.

Azkenik, legeak dendei eta tabernei ere eragingo die: «Ohiko baldintzetan animaliak sartzea onartu beharko dute, lotuta eta kontrolatuta; salbuespenak dira produkzio, salmenta eta biltegiratze guneak», dio onartutako testuak.


Abiatu da EHZ festibala Irisarrin

Summary: Abiatu da EHZ festibala Irisarrin. Lau gunetan hedatuko da programazioa. Musika talde anitzek azken lana aurkeztuko dute

Baziren zenbait urte, osagarri egoerak hala beharturik, Euskal Herria Zuzenean (EHZ) ez zela itzuli Irisarriko (Nafarroa Beherea) plazara hastapenetako maneran. Aurten, berriz ere harako jauzia egin du, eta berriro lehengo formulara itzuli da 26. aldian, eta, musikaz gainera, proposamen anitz ekarri ditu. Gaurtik igandera artean izanen da. Lau gune egonen dira: plaza, pentzea, DJ gunea eta Ospitalea.

Ikusi gehiago: Egitaraua

Ahantzirik COVID-19aren inguruko osagarri neurriek inposatu baldintzak, EHZ 2019ko formulara itzuli da, antolakuntzako kide Julen Oillarburuk dioenez: «Formatu horrek biziki ontsa funtzionatu zuen 2019an, eta guretako biziki inportantea da musika eta kultura denendako eskuragarri izan daitezen. Gaur egun prezioak denean emendatzen dira, kulturgintzan ere bai, eta 2019tik prezioak ez ditugu aldatu. Hori ere inportantea zen». Formula plazan oinarritzen da, eta bertako programazioa dohainik da; pentzekoa, aldiz, pagatuz.

Festibal «merke» bat da, beraz, Oillarbururen ustez. Aitzinkontu berarekin, eta sartzeen prezio berekin —hiru egunak 30 eurotan salgai izan ziren lehenik; bigarren aurresalmentan, 50 eurotan—. Programazioa, berriz, aberatsa: musika, dantza, antzerkia, zirkua. «Aurten espazio berezi bat izanen da antzerkiarentzat», azken urteetan gertatu ez den bezala. Igandean, Le Petit Theatre de Pain taldeak Le Grand Bancal antzezlana aurkeztuko du, batetik; bestetik, haurrentzat antzerki tailerrak izanen dira.

Urteko egitasmoen plaza

Hiru eguneko festibala ekitaldi puntuala izanik ere, urte osoan ezker-eskuin egiten diren lanen erakusleiho dela azpimarratu du Oillarburuk: «Hainbat proiektu lantzen dira urtean zehar, eta EHZk leku bat eskaintzen die. Guretako biziki inportantea da hori». Besteak beste, rap tailer bat egiten dute Baionako Zizpa gaztetxean, etorkinekin, Ongi Etorri Hip-Hop Mundura izeneko proiektuarekin.

EHZk Bretoiekin urteetan ukan dituen harremanak ere lekua izanen du, Oillarbururen erranetan. Aurten, Ar Redadeg Korrikaren pareko lasterketan parte hartu zuten festibaleko kideek, eta, egun hauetan, handik musika talde bat ekartzeaz gain, «hango 30 bat laguntzaile jinen dira». Apainketetan ere, Biarritzeko Plan Cousut zentroan, adimen eskastasuna dutenekin lan egin dute. «Kristoren muralak egin dituzte, eta joan den astean horien instalatzera jin ziren, muntaketa denboran», esplikatu du EHZren antolakuntzako kideak.

Musika aldetik, berrikuntzak aurkeztera jinen dira hainbat talde: Lumi, Odei, Xutik, Fuzt & Furiuz eta Merina Gris. Sorkuntza «inportantea» dela erakusteko ahalegina egin du antolakuntzak.

Ospitalea, gogoeten plaza

Irisarriko kulturgunean, Ospitalean, EHZren ezaugarri bilakatu den eztabaida xokoak ere egitarau aberatsa ekarriko du aurten. Emazteen lekua laborantzan, zapatisten gobernu autonomoa, Ukrainako gerra edo 5G teknologiaren arriskuak eztabaidaren plazara eramanen dituzte, besteak beste. Filmak ere ikusgai izanen dira gune horretan; hala nola Josu Martinezen lan laburrak (Ama, Anti eta Subandila) eta Nyama film laburra.

Gune horretan eskainiko dute Ene larru gainean zeruko urdina dantza ikuskizuna ere, egin dute lehenbiziko saioa jadanik –gaur, 19:30ean–, eta larunbatean dute bigarrena, 17:00etan. Joana Ibargarai gune hori kudeatzen duen batzordekidearentzat, azpimarratzekoa da saio hori: «Bortizkeria jasan duten emazteak ari dira ikuskizuna prestatzen muntaketa denboran, eta gaia tratatuko dute dantzaren, kantuaren, irakurketaren eta antzerkiaren bidez».

Antolatzaile gazteen segida

Festibalaren hainbat antolaketa batzordek osatzen dute; hala janaria nola komunikazioa kudeatzeko, adibidez. Azken urteetan egin ezin dituzten lanketa bereziak aurten fruituak ekarri dituela ikusi du Oillarburuk: «Gazte berriak sartu dira, eta ardurak hartu dituzte. Betikoa da, baina ohartzen gara batzordeak beteak direla, geroz eta jende gehiagok EHZn sartu nahi duela. Harrigarria da».

Aurtengo lanketa berezia, hain zuzen, Ipar Euskal Herriko zenbait lizeotan EHZ festibala aurkeztea izan da: Baionako, Hazparneko eta Donibane Garaziko hamar bat lizeotan ibili dira elkarteko kideak. «Helburua zen gazteengana joatea, esplikatzea zer den festibala eta euskal kultura, eta anitzek izena eman dute laguntzaile izateko». Irisarriko gunean muntaketa hasterako, joan den astean, ondorioa argi ikusi zuten, asteburuko lan txandak ezeztatu baitzituzten, «astebururako pentsatua zena ostiralerako egina zelako, eta materiala eskas zelako segitzeko».


Lea-Artibai, erabileran nagusi

Summary: Lea-Artibai, erabileran nagusi. Kaleko neurketen arabera, Lea-Artibai da Hego Euskal Herrian euskara gehien entzun den eskualdea. Ondarroako euskara teknikariak uste du arreta joerari jarri behar zaiola; Lekeition helduengan zelan indar egin aztertuko dute.

Soziolinguistika Klusterrak eta Uemak duela hilabete bat eman zituzten euskararen erabilerari buruzko ondorio orokorrak. Emaitzon arabera, kaleko erabilera orokorra 2016koaren berbera da: %12,6. Datua orokorra da; izan ere, zenbait herritan erabilerak gora egin du, eta beste askotan, behera. Joan den astean Euskal Soziolinguistika Jardunaldiak egin zituzten Bilbon, eta emaitzak aztertu zituzten. Ordura arte eman gabe zeuden datuak ere iragarri zituzten. Besteak beste, eskualdeetako erabilera orokorrari dagozkionak. Jakinarazi zuten Lea-Artibai zela Hego Euskal Herrian egin duten kaleko neurketetan euskaraz gehien entzun zuten eskualdea: %76,1. Bizkaiko Hitza saiatu da aztertzen zer baliabide edo proiektu darabilten eskualde horretako herri nagusietan euskararen erabilera sustatzen laguntzeko.

Martxoan emandako datuen arabera, Ondarroan %77,4ko erabilera neurtu zuten kalean. Maite Rey udaleko Euskara Saileko teknikariak azaldu du «erabilera datu ona, altua» dela: «Gure daturik aipagarriena da lautik hiruk euskaraz egiten duela». Hala ere, joerari erreparatu behar zaiola sinetsita dago. Izan ere, kostaldeko herri horretan 2,3 puntu jaitsi da erabilera 2017ko emaitzekin alderatuta. «Gurean gazteek erabiltzen dute nabarmen euskara gehien —%90,4—, eta gero datoz umeak —%79,7— eta 64 urtetik gorakoak —%79,4—. Atzerago daude heldu gazteak —%74,9— eta heldu nagusiak —%72,5—».

Multzo bakoitzaren bilakaera aztertuta, kezka azaldu du Reyk: «Umeengan izan den beherakada da nabarmentzekoa: 12,4 puntukoa. Gazteengan apur bat jaitsi da —2,5 puntu—, eta 64 urtetik gorakoengan, ostera, apur bat igo da —3 puntu—». Haren ustez, bilakaera horretan jarri behar da arreta: «Ikusten ari gara arnasguneetako bilakaera negatiboa izaten ari dela, eta adierazle horri begiratu behar diogu. Udalerri euskaldun askotan umeek gazteek baino emaitza okerragoa izan dute. Eta gurean hori gertatzen ari da. Horrek jarraitzen badu, seinale txarra», adierazi du.

Horregatik uste du erabilera datu altuekin ez dela itsutu behar: «%75etik gorako erabilera dagoelako ez al da ezer egin behar? Geu izan behar gara aurretik goazenak». Eta buru-belarri ari dira lan horretan. Batez ere, bertako hizkera lantzen. «Herri hizkera landu eta hari prestigioa emateari garrantzia ematen diogu, horrek sendotu egiten duelakoan euskararen erabilerarekiko atxikimendua». Helburu horrekin darabilte Ondarrutar Naturala programa. Batetik, tribial antzeko joko bat antolatzen dute. «Hizkuntzaren eta kulturaren transmisioan laguntzen duen erreminta» gisa aurkeztu dute. Binaka jokatzen dute, Lehen Hezkuntzako 5. mailako gazteetatik gora. Jendaurrean egiten dute lehiaketa, eta sariak banatzen dituzte.

Bestetik, «euskararen erabilera zuzena zaintzeko bideoak» zabaltzen dituzte sare sozialetan. «Jendea grabatzen dugu hau edo beste zer-nola esaten duten galdetzeko». Horrez gain, «euskararen zuzentasunarekin kezkatuta, ikusitzut eta zabalduta dauden antzerako esamoldeak» zuzentzeko bideoak landu dituzte: «Lehenengo txarto esaten dute, eta gero adierazten dute zer-nola esan behar den zuzen». Programan hainbat belaunalditako parte hartzaileak egotea zaintzen dute, «bereziki, umeen parte hartzea gazte eta helduekin».

Bestalde, Ondarroara iritsi berri diren herritarrentzako euskara ikasteko baliabideak eskaintzen dituzte. Batetik, helduentzako ikastaro laburrak ematen dituzte, doan. Bestetik, ume eta gazte etorri berriei ikastetxean ikasten duten euskara oporraldietan ez galtzea bermatzeko eta eremu informalean euskarari eusteko eta hizkuntza praktikatzeko aisialdi jarduerak eskaintzen dizkiete.

Haurren zuzeneko erreferente diren helduen arteko hizkuntza praktiketan euskara gehiago erabiltzeko «aktibazio jarduerak» ere egin dituzte. Reyk Haurren aurrean helduok heldu kanpaina aipatu du.

Teknikariak uste du herrian euskararen erabileraren alde dagoen presio soziala ere badela euren indargune bat. Hala ere, hizkuntzari prestigioa eman eta lanean jarraitu behar dela sinetsita dago. Eta mitoak desmuntatu. Besteak beste, herrira iristen diren migratzaileek euskara berehala barneratzeko gaitasuna eta grina dutela erakusten dutenak. «Egon badaude, baina horiek perla batzuk dira. Ez da ohikoena. Ohikoena da ikasle etorkinak ikastetxeen bitartez euskalduntzea». Argi du etorri berri helduek lehenago beste premia batzuk ase behar izaten dituztela: «Lana, etxebizitza… Eta ez zaie eskaintzen erantzun bateraturik».

Lekeitio da Ondarroaren atzetik Lea-Artibai populazio gehien duen herria. Bertan, %66,2ko euskararen erabilera neurtu dute, 2017koa baino 17,4 puntu gutxiago. «Hasieran espero genuena baino baxuagoa da datua», aitortu du udaleko euskara zerbitzuko teknikari Nerea Mendiolak. Dena den, uste du litekeena dela kale neurketa urriko zubian egin izana izatea arrazoia. Hain zuzen, egun horietan herrian kanpotar gehiago egongo zirela adierazi du. «Dena den, herriko idiosinkrasiaren parte da era horretako gorabeherak izatea arlo askotan, eta euskararen erabileran ere ikusten da aldaera hori», esan du. «Hala ere, arnasgune bat denez, ez dira horren datu eskasak», iritzi dio.

Errefortzu eskolak

Helduen artean atzeman dute euskararen erabilera txikiena Lekeition. «Gazteen artean erabilera %73koa izan da, eta heldu gazteena eta heldu nagusiena, berriz, %61,2koa eta %57,7koa, hurrenez hurren», esan du Mendiolak. Haren esanetan, Lekeitioko Udalak gazteen sentsibilizaziora bideratutako egitasmoak antolatu ditu bereziki. Besteak beste, euskarazko errefortzu eskolak behar dituztenentzako saioak aipatu ditu. «Hala nahi duten gazte etorkinentzako ere badago euskarazko eskolak emateko beste proiektu bat». Dena den, datuek erakutsi diete helduen hizkuntza ohituretan eragin behar dutela: «Udalak gogoeta egingo du ea zer plantea daitekeen helduen artean euskararen erabilera sustatzeko», adierazi du Mendiolak.

Udako ostalaritzan eta merkataritzan hizkuntza paisaia euskalduntzeko egitasmoa aurreikusi dute Lekeition. «Helburua da agurra eta oinarrizko esaldi batzuk gutxienez euskaraz egin ahal izatea». Horretarako, tabernetarako mahai gainekoak banatuko dituzte. Horietan, euskarazko esaldiak eta horien itzulpenak jasoko dituzte gazteleraz, frantsesez, ingelesez eta katalanez. Bestalde, «udalak itzulpengintza zerbitzua jarriko du ostalariek karta eta kanpoko errotuluak euskaraz ipintzeko». Udatiarren etorrerak inpaktu txikiagoa izatea lortu nahi dute, «eta kanpotik datozenak ere animatzea herrian gauzak euskaraz egitera».

Ikusi gehiago: Euskararen erabileraren jaitsierarekin kezkatuta


Summary: Euskararen erabileraren jaitsierarekin kezkatuta.

Euskararen erabileraren kaleko neurketek datuez harago aztertu beharreko errealitateak utzi dituzte agerian. Bizkaiak Lea-Artibain datu onak atera dituen arren, izan dira erabileran behera egin duten hainbat herri; besteak beste, arnasgune batzuk. Beherakadarik handiena Muxikan atzeman dute: %21,1 jaitsi da 2017ko datuekin alderatuta —gaur egun %60,6koa da—; Igorren %12,8 jaitsi da —gaur egun %40,5ekoa da—. Bi herriek kezka azaldu dute.

Roke Ojanguren Gabikaetxebarria Muxikako Kultura eta Euskara zinegotziak esan du «faktore askok» eragin dutela emaitzotan. Azaldu du herriak azken urteetan «aldaketa soziodemografiko handiak» jasan dituela. «Mendiguneetako auzoak husten joan dira, eta zerbitzu eta garraioen inguruetan, aldiz, biztanleria asko hazi da; Kurtzeron, bereziki. Horrek hizkuntza ohituretan eragin nabaria izan du. Hustu diren auzoak ziren euskaldunenak, eta hazi den auzoa, Kurtzero, izan da beti erdaldunena».

Gazteen hizkuntza ohiturek sortu diete kezkarik handiena. «Umeen artean elkarrizketen %85 euskaraz dira; nerabeen elkarrizketen %22 baino ez dira egiten euskaraz, ordea». Horri irtenbidea bilatzen saiatzeko, Bagoaz tailerra darabilte Urretxindorra eskolan. Lehen Hezkuntza bukatu ostean, ikasleak Gernika-Lumoko institutura joaten dira, «askoz eremu erdaldunagora». Horri buruz hausnartu eta «inguru erdaldunago horretan joka dezaketen rol garrantzitsuari buruz ohartarazten» diete.

Bestalde, salatu du Eusko Jaurlaritzak euskarazko sorkuntzari eskaintzen dizkion baliabideak «negargarriak» direla. «Ez dago euskaraz ikus-entzunezko edukiak sortzeko politika estrategikorik», esan du Ojangurenek. Eta gaineratu du gazteek «euskarazko eskaintza eta erreferenteak» behar dituztela.

Igorren ere «arduratuta” daude, ez baitzuten espero «hainbesteko datu txarrik». Irune Costumero Igorreko Udaleko Euskara teknikariak «futbola» identifikatu du «puntu ahul» gisa. «Zelaian, harmailetan… nahiz eta bertoko jendea izan, futbolean gazteleraz egin ohi dute». Hala ere, azaldu du herriko klubeko presidentea aldatu dutela, eta, euskararekiko «jarrera ona» duenez, aurrerantzean «bera aliatu izanda gauza asko» egin ahalko dituztela.

Gurasoek umeekin euskaraz baina euren artean gazteleraz egiteak ere euskara sustatzeko kalte egiten duela esan du. Eta taberna giroan ere gaztelera nagusitzen dela atzeman dute. «Parkeak ziren arnasgune txikiak, eta horiek ere erdalduntzen ari dira. Eta umeen erreferentea gurasoak izanik, eurak gazteleraz ari badira, pikutara goaz».

Hasi dira irtenbide bila. Besteak beste, Praktikatu egitasmoa jarri dute martxan, eta irailean Einbiu Eguna ospatuko dute. Horrez gain, «eskola eta institutua» euskara zabaltzeko altxortzat jo ditu.


Summary: «Sexu erasoetan, biktimak bere buruari egotzi ohi dio errua». Festetako sexu erasoen kontrako aurtengo kanpaina aurkeztu du berriki Nafarroako Berdintasun Institutuak, Berridatz ditzagun jaiak lelopean. Erasoen gaineko aurreiritziak hautsi beharra nabarmendu du erakunde horretako zuzendari Eva Isturizek.

«Nagoreren omenaldian ikusiko dugu elkar, ezta?», egin dio galde lankide batek korridorean. Nagore Laffageri buruz ari da, eta ziztuan erantzun dio Eva Isturizek (Iruñea, 1965): «Bai, izan dadila hantxe, eta ez zerbait gertatu delako». Isturiz Nafarroako Berdintasun Institutuko zuzendaria da. Zerbait hitza erabili du esaldian, baina sexu erasoez ari da, azkenaldian bereziki erne begiratzen baitio problema horri. Festak datozela eta, kanpaina bat aurkeztu dute: Berridatz ditzagun jaiak.

Festak berridatzi nahi dituzue. Zer ezabatzeko?

Festa hobeak behar ditugu. Berdintasuna gehiago bermatuko dutenak, errespetu handiagokoak, non emakumeak libreago izaten ahalko garen, nahi dugun espazio guztietan eroso egoteko. Horretarako, errotik ezabatu behar ditugu jarrera matxistak, muturrekoetatik hasita mikromatxismoetaraino. Izan ere, askorentzat antzematen zailagoak diren eraso horiek ere erdiz erdi eragozten digute festa giroan lasai ibiltzea. Hori guztia nahi dugu ezabatu. Lortuz gero, festa giroan den matxismoa zenbat eta txikiagoa izan, orduan eta gehiago disfrutatuko dugu denok. Guzti-guztiok.

Oro har, jendeak aski ongi daki “mikromatxismoak” ikusten?

Esanen nuke gizartea oso laxoa dela oraindik ere haiekin, orokorrean. Dena dela, emakumeak, neska gazteak batez ere, askoz kontzienteagoak dira mikromatxismoei dagokienez. Gai dira horiek identifikatzeko, ez dituzte gustuko, eta ez dituzte permititzen. Egia esan, emakumeok askoz gehiago egin dugu aurrera gizonek baino. Ahaldundu gara, ikasi dugu, babes sareak sortu…

Eta gizonek?

Nabarmen kostatzen zaie eraso batzuk ikustea, eta, hain zuzen ere, oso inportantea litzateke horretan ikastea. Lagungarria litzateke, esaterako, kapazagoak liratekeelako gaizki jokatzen ari den beste gizonari aurre egiteko, eta hala ez liratekeelako konplize. Askotan hori baitira. Aditzen dituzte kantak, txisteak, Whatsappeko taldeetako mezuak, eta ez dute deus esaten. Kontrakoa: emakume bat kexatu, eta esajeratua dela esaten diote. Eraso horiek gelditzea ezinbestekoa da; bestela, gero…

Bestela, zer?

Lagun psikologo batek dioen bezala, inor ez da pasatzen 36 graduko sukarra izatetik 40 izatera; zuzenean, ez. Honekin, berdin. Mikromatxismoak eragozteak asko laguntzen du ondotik irits daitezkeenak ezabatzen.

Sexu erasoak are gehiago izan ohi dira festa giroan. Zergatik?

Batzuetan, nahasi egiten ditugu sintoma eta kausa. Kausa matxismoa da, patriarkatua; sintoma, emakumeen kontrako indarkeria. Festa giroan, egunerokotik ihes egiten dugu nolabait, eta horrek, zenbaitetan, ekartzen du normalean kontrolaturik dauden egoerak beste modu batean azaleratzea. Gauza bat argi dago: ez da festetan bakarrik gertatzen.

Kanpainan, zuzenean heldu diozue beldurraren gaiari, etxera bueltako bidean emakume askok izan ohi duten izuari.

Nire ustez, beti dator ongi lelo feminista hau gogora ekartzea: Etxerako bueltan ez dut ausarta izan nahi, libre baizik; hori da kontua. Berdin da arriskua erreala den edo ez, kontua da pertzibitua dela eta sentitzen den izu horrek mugatu egiten duela norbere askatasuna. Gizonen kasuan, norbaitek eraso eginen dizulako beldur hori oso urrutikoa da.

Mito asko dago erasoen inguruan. Batek dio erasoak kalexka ilunetan gertatzen direla, eta bortizkeria beti dela handia. Halakoak eraitsi beharra dago?

Bai. Emakumeen kontrako indarkeria oso auzi konplexua da, eta sinplifikatzeko joera izaten dugu. Batzuetan, esaten da kale jakin batzuetatik ez pasatzea dela soluzioa, ez mozkortzea, ez izatea ez-dakit-zein jokabide. Eta biktimaren gain jartzen dugu ardura. Horregatik dira sexu erasoak gutxien salatzen diren delituak. Biktimak bere buruari egotzi ohi dio gertatutakoaren errua.

Horrek berriz biktimizatzea dakar?

Bai, norberak hala egiten duelako, eta inguruak ere hori adierazten diolako. Hori suntsitzailea da, eta emakume guztien iruditerian du eragina.

Azken bi urteetan ez da sanferminik ospatu Iruñean, eta festa gosea nabarmena da. Kezka duzue horrek ez ote duen jokabide matxista gehiago ekarriko?

Bai, oso kezkatuta gaude. Sanferminetan guztia da neurriz kanpokoa, berez, eta, gainera, zenbait sektorek zabaldu duten mezua da hemen denetarik egin daitekeela, bederatzi egunez ez dagoela legerik. Hori aintzat hartuta, eta jakinik jende askok barrena arintzea bilatuko duela hemen, bada kezkatzeko arrazoirik. Halere, gehiago beldurtuko ninduke ikusteak problemaren neurria txikiagotu nahian gabiltzala. Arazoaren larritasunaren kontziente gara, eta horregatik ditugu, besteak beste, hainbeste neurri eta protokolo.

Nolakoa da protokoloa egun?

Festak tokian tokiko udalen eskumena dira, eta, beraz, baita horietarako prestaturiko protokoloak ere. Gero eta gehiagok dituzte halakoak. Guk, institutuko kideek, gida bat prestatu genuen orain dela zenbait urte, eta guztiek dute eskura, nahi izanez gero oinarri modura erabiltzeko edo dituzten baliabideen arabera moldatzeko. Lehentasuna biktima da beti.

Iaz 218 salaketa jarri ziren sexu erasoei loturik Nafarroan. Kasu horien %46an, biktimak adingabeak ziren.

Batetik, uste dut horretan ikusteko handia duela neska gazteek gehiago salatzen dutela. Horri buruzko ikerketa bat ondu genuen, eta argi ikusi genuen, adibidez, 50 urtetik gorakoek askoz gutxiagotan egiten dutela salaketa jartzeko urratsa. Bestalde, garbi izan behar dugu indarkeria matxista biktimaren ezaugarria zernahi izanda ere azaleratzen dela. Bestalde, adingabeen datu horrek harridura eragiten die askori.

Zergatik?

Batzuek uste dute gazteek dagoeneko gainditua behar luketela arazo hori, haien artean ez dela halakorik gertatzen, eta hori ez da egia. Matxismoa nonahi dago.

Ana Carmona eta Juana Ramirez kriminologoek Nafarroan 2018-2020 artean salatutako sexu erasoak ikertu dituzte. Erasotzaileen %76k lehendik ere ezagutzen zuten biktima.

Pandemian oso argi gelditu zen: indarkeria etxe barrenean dago sarritan. Emakume askok bere erasotzaileekin konfinatu behar izan zuten. Matxismoa etengabe dago gure inguruan, baina badirudi nahiago izaten dela erasotzailea norbanako jakin batekin identifikatu, ardura ez dadin izan kolektiboa. Oker gabiltza.