Summary: Espainiako Kongresuak atzera bota ditu aurrekontuen aurkako osoko zuzenketak. 186 diputatuk egin dute zuzenketen kontra, eta 159k alde. EAJk eta EH Bilduk gobernuarekin negoziatzen jarraitzeko asmoa adierazi dute.

Espainiako 2023ko aurrekontuak onartzeko lehen urratsa egin du Moncloak. Kongresuan egindako osoko bilkuran, diputatu gehienek atzera bota dituzte eskuinak eta Kataluniako independentistek aurkeztuta osoko zuzenketak. Espainiako Gobernuak, ordea, bidea du egiteko oraindik, eta hala gogoratu diote EAJko eta EH Bilduko ordezkariek Maria Jesus Montero Ogasun ministroari. Hurrengo urratsa zuzenketa partzialen inguruko eztabaida izango da. Talde parlamentarioek gaur eguerdira arteko epea dute horiek aurkezteko.

PP, Vox, Ciudadanos, JxC, CUP eta Foro Asturias alderdiek eta Navarra Sumako bi kide ohiek osoko zuzenketa bana aurkeztu zuten; denera, aurrekontuen aurkako 159 boto. Hala, Espainiako Gobernuak ez du negoziazio mahaian esertzea besterik izan, eta, horri esker, 186 boto eskuratu ditu. PSOEko eta Unidas Podemoseko ordezkariek ez ezik, osoko zuzenketen kontra egin dute EAJk, EH Bilduk, ERCk, PDeCATek, Mas Paisek, BNGk, Compromisek eta PRCk ere. Coalicion Canaria eta Teruel Existe abstenitu egin dira.

Jeltzaleak eta Espainiako Gobernua negoziazio mahaian eserita egon dira azken asteetan, eta zenbait akordio iragarri dituzte; hala nola Kirolaren Legean «autonomia erkidego» bateko selekzioak nazioarteko txapelketetan lehiatzeko aukera txertatzeko akordioa. Horiek «galdutako konfiantzaren parte bat» berreskuratzeko balio izan dute, EAJko diputatu Idoia Sagastizabalen esanetan. Halere, gehitu du «bide luzea» geratzen dela aurrekontuak onartzeko: «Tartea egon badago kontuak hobetzera begira desadostasunak eztabaidatzeko eta Euskal Agenda are sakontasun handiagoarekin lantzeko».

EH Bilduren izenean, berriz, Oskar Matutek hartu du hitza. Gobernuari gogoratu dio aurrekontuak onartzeko alternatiba bakarra Euskal Herriko, Kataluniako eta Galiziako ezker independentistaren babesa eskuratzea dela. Bide horretan, negoziatzeko «borondate zintzoa» adierazi du, betiere «gehiengo sozial eta langileen» mesederako bada. Izan ere, aurrekontuetan «elementu positiboak» dauden arren, jasotako neurriak «aringarriak» direla uste du, eta ez «kirurgikoak». Hala, landu beharreko gaien zerrendan jarri ditu «pentsio duinak» eta «etxebizitzarako eskubidea» bermatzeko neurriak martxan jartzea, eta enpresa handiei zergak igotzea.

Elkarguneak

Monterok bi talde parlamentarioekin hitz egiten jarraitzeko asmoa adierazi du. Matuteri erantzunez, adierazi du koalizio subiranistak akordioak egiteko prestutasuna adierazi duela, nahiz eta hori lortzeko negoziazioak «gogorrak» izan: «Ziur nago elkarguneak topatuko ditugula». EAJri, berriz, eskatu dio balioa emateko Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako egindako inbertsioei; besteak beste, euskal Y-a eraikitzeko jarritako 170 milioi euroko diru sailari.

Horiek hala, datozen asteetan ere alderdien eta Espainiako Gobernuaren arteko negoziazioek aurrera jarraituko dute. EAJk eta EH Bilduk ez ezik, ERCk ere izango du zeresana. Joan Maragall diputatuak azaldu du «erantzukizunaren eta herritarrentzat erabilgarri» izatearen alde egin dutela, eta bide berean urratsak egiteko eskatu dio Madrili. Besteak beste, Kataluniarako inbertsioen exekuzioa hobetzeko eta sedizio delituaren tipifikazioa aldatzeko eskatu dute.

Behin osoko zuzenketak aurkeztuta, eztabaidak Aurrekontu Batzordean jarraituko du. Talde parlamentarioek han adostu beharko dute zein zuzenketa onartzen eta baztertzen dituzten, azaroaren 21eko astean proiektua Kongresuko osoko bilkuran azter dezaten. Gobernuak nahikoa babes lortuz gero, Senatuan jarraituko luke prozesuak.


Summary: Italiak ez die utziko atzerriko GKEei etorkinak porturatzen. Salvini Azpiegitura ministroak esan du ez duela toleratuko «immigrazio klandestinoaren eta kontrolik gabeko porturatzeen negozioa». Orain, Italiakoak ez diren bi ontzi daude nazioarteko uretan, barruan 400 bat migratzaile daramatzatela-

Matteo Salvinik neurri bat ezarri zuen, 2018ko maiatzetik 2019ko irailera Italiako Barne ministroa izan zenean: Italian etorkinekin porturatzeko debekua Mediterraneo itsasoan migratzaileak erreskatatzen zituzten atzerriko GKE gobernuz kanpoko erakundeen ontziei. Joan den astetik, Salvini presidenteordea eta Azpiegitura ministroa da Georgia Meloni neofaxista buru duen gobernuan, eta gaur iragarri du orain lau urte hartutako neurria atzera indarrean sartuko dela. «Mezu bat gizakien trafikatzaileentzat eta beren konplizeentzat: eskuinaren hauteskunde programan esan genuen bezala, Italiak ez du toleratuko gehiago immigrazio klandestinoaren eta kontrolik gabeko porturatzeen negozioa», idatzi du Salvinik Twitterreko bere kontuan. Hura buru duen ministerioak du porturatzeen eskumena.

Hain zuzen, orain, bi GKEren bi itsasontzi daude nazioarteko uretan, barruan Libiako kostaldearen parean erreskatatutako immigranteak daramatzatela. SOS Mediterranee-ren Ocean Viking ontziak Norvegiako bandera du, eta 234 etorkin daramatza; Alemaniako SOS Humanity-ren Humanity One-k, bestalde, 180. «GKEk beren herrialdeetarako norabidea har dezatela, ez Italiarako norabidea», ohartarazi du Italiako Azpiegitura ministroak.

Orain lau urte, 2018ko abenduan, dekretu bat onartu zuen, zeinaren arabera atzerriko GKEak ezin ziren porturatu baimenik gabe. Gainera, isunak ezarri zituen dekretuan jasotakoa betetzen ez zutenak zigortzeko. Italiako hurrengo gobernuak, baina, bertan behera utzi zuen. Nolanahi ere, orduan hartutako erabakien ondorioz, Salvini auzitara eraman zuten. Cataniako auzitegi batek kasuetako bat artxibatu zuen. Baina beste auzibide bat martxan dago, Sizilian. 2019ko abuztuan Open Arms itsasontziari portuan sartzea debekatu zionean pertsonen bahiketa delitu bat egin zuela egotzi zioten; 150 bat migratzaile zeramatzan ontziak.

Ultraeskuineko gobernu bat du Italiak. FdI Italiako Anaiak-ek, Lega Nord-ek eta Forza Italiak osatutako koalizioak irabazi zituen parlamenturako bozak joan den irailaren 25ean, botoen %44 inguru bilduta. Matteo Piantedosi Barne ministroak esan izan du pentsatzen ari direla atzerriko GKEei portuak ixtea.


Summary: Kutxabankek %42 handitu ditu irabaziak, 250 milioi euroraino. Interes tasen igoeratik onura igartzen hasi da bankua, eta, urtarriletik irailera, iaz baino 75 milioi euro gehiago irabazi ditu. Diru sarrera gehien zerbitzuetatik eta aseguruetatik lortu du.

Interes tasak gorantz doaz, eta Euriborra %2,5en gainetik den honetan, bankuak olatua hartzen ari dira; Kutxabankek igarri dio horri hirugarren hiruhilekoko emaitzetan. Bankuak 250,5 milioi euroren etekinak bildu ditu urtarriletik irailerako tartean, iaz epe berean baino %42,1 gehiago.

Jakina, emaitza on horietan pisu handia izan dute interesek. Hain zuzen, interes marjinengatik urte hasieratik hona 429 milioi euroren sarrerak izan ditu Kutxabankek, iazko epe berean baino %2,7 gehiago.

Edonola ere, etekin gehien zerbitzuetatik eta aseguruetatik iritsi zaizkio bankuari, 473,4 milioi euro, iaz baino %6,9 gehiago. Horrela, bi arlo horiek erakundearen negozioaren %52 hartzen dute jada, interes marjinen atala gaindituta.

Kredituetan egindako inbertsioa 47.200 milioi eurora handitu du Kutxabankek, %3,4 gehiago, batez ere handizkako bankaren (erakundeak eta enpresak) bultzadarengatik. Txikizkako bankan, hipoteka maileguak sinatzen jarraitu du bankuak, 2.669 milioi euro izan dira urteko lehen bederatzi hilabeteetan, «merkatu kuotak hobetuz, nahiz eta testuingurua oso lehiakorra izan». Eta kontsumo maileguetan ere %9,2 handitu du kontratatuko diru kopurua, 413 milioi euroraino.

Emaitzarik onenetakoak, dena den, pentsio planekin, funtsekin eta aseguruekin erdietsi ditu Kutxabankek. Balantzetik kanpoko baliabideetan Kutxabankek administratutako bezeroen baliabideak %0,6 hazi dira, 72.294 milioi euroraino, eta merkatuan sartu diren harpidetza guztien %16 bereganatu ditu.

Bankuak gaur egun 20.000 milioi euro inguru ditu inbertsio funtsetan kudeatuta, eta haren merkatu kuota % 6,8 da. Aseguruetan, berriz, Kutxabank Segurosek 100.000 poliza berri banatu ditu 2022ko lehen hiru hiruhilekoetan.

Bankuak sarrera handiak izan ditu enpresetako parte hartzeetatik ere: 83,7 milioi euro, batez ere dibidenduei esker.


Summary: Errusiako Dumak oniritzia eman dio «LGTB propaganda» debekatzeko legeari. Isunekin zigortuko dute «sexu harreman ez tradizionalak promozionatzea» eta LGTB kolektiboaren eta sexu aldaketaren inguruko edozein informazio zabaltzea

Dumak, Errusiako Parlamentuko behe ganberak, oniritzia eman dio gaur «LGTB propaganda» debekatzeko legeari. Legeak zigorrak ezartzen ditu, eta ordainpeko plataformetan haurrek LGTB edukietara heltzea zailtzeko tresnak ezartzen ditu.

400 legegilek bultzatu dute legea, besteak beste Viatxeslav Volodin ganberako presidenteak, eta aho batez onartu dute. Lehen zirriborroa da, eta, ohartarazi dutenez, litekeena are gehiago gogortzea, zuzenketen bidez. «Galdeketen arabera, 14 eta 29 urte bitarteko europarren %16k LGTBIQ gisa identifikatzen dute beren burua», adierazi du Dumak, legea aurkezteko testuan. «Kosta ahala kosta defendatu behar ditugu gure haurrak, eta bizimodu normal bat eduki nahi duten guztiak. Gainerako dena, bekatua, sodomia eta iluntasuna da», adierazi du Volodinek.

Indarrean sartzen denean, legeak debekatuko du «sexu harreman ez tradizionalak promozionatzea», eta LGTB kolektiboaren eta sexu aldaketaren inguruko edozein informazio zabaltzea.

Homosexualitateaz haurren aurrean hitz egiteagatik bost milioi errubloko isuna (82.000 euro) ezartzen du legeak, eta, helduen aurrean, lau milioi errublokoa (65.000 euro). Lau milioiko zigorra izango dute sexu aldaketaren inguruko informazioa ematen dutenek. Atzerritarrei 400.000 errubloko isuna ezarriko diete (7.000 euro), eta Errusiatik kanporatuko dituzte.

Horrez gain, legeak ordainpeko plataformak erregulatuko ditu, haurrek ez dezaten aukerarik izan LGTB kolektiboaren inguruko informazioa edo erreferentziak dituzten edukietara. Erabiltzaileek kode bat sartu beharko dute, edo adina baieztatzeko beste ekintzaren bat egin beharko dute.

Urriaren 17an, LGTBI «propaganda» debekatzeko eskatu zuen Errusiako Telekomunikazioak Gainbegiratzeko Zerbitzu Federaleko buru Andrei Lipovek. Eta adin guztietarako proposatu du debekua. «Izan ere, helduek berebiziko garrantzia dute bizitzarako jarreren formakuntzan, eta belaunaldi gazteen balioak bideratzen dituzte», adierazi zuen. Horregatik, eskatu zuen legedia aldatzeko, hala aukera egon dadin «errusiarren arteko harreman ez-tradizionalak» debekatzeko.


Summary: Elon Muskek Twitter erosi du, eta exekutibo nagusiak kanporatu. Milioidunak 44.000 milioi euro ordaindu ditu trukean. Dioenez, Twitter erostea «izugarri inportantea da gizateriaren etorkizunerako».

Egin du esandakoa: atzoko aitorpena egia da. Elon Musk milioidunak Twitter konpainia erosi du, 44.000 milioi euroren truke. Atzo, Muskek Twitterren adierazi zuen «jadanik» erosia zuela, baina konpainiak ez zuen halakorik jakinarazi. Azkenerako, baina, Twitterrek ere baieztatu du erosketa. Muskek zehaztu du erosketaren atzean ez dagoela aberasteko nahirik. «Ez dut egin diru gehiago irabazteko, baizik eta gizateriari laguntzeko, maite dudalako».

Halaber, CNN hedabideak plazaratu duenez, Muskek kanporatu egin ditu Twitterren orain arte karguan izandako exekutibo nagusiak: hala nola Parag Agrawal zuzendari exekutiboa, Ned Segal finantza zuzendaria, eta politikaburu Vijaya Gadde.

Musk munduko pertsonarik aberatsena da, eta Tesla enpresaren jabea.

Txioan adierazi duenez, Twitter «denontzako leku goxoa» izango da haren agintepean. «Twitter ezin da izan edozein gauzatarako infernu bat, non edozein gauza esan daitekeen ondoriorik gabe».

Apirilaren hasieran, Twitterren akzioen %9 erosiak zituen Muskek. Hilabetea amaitu aurretik, sare soziala bere esku zuen, 44.000 milioi dolarren truke (39.803 milioi euro). Uztailean atzera egin zuen, argudiaturik Twitter ez zela betetzen ari kontratuan jasotako baldintzak. Teslaren buruak hainbat aldiz eskatu zion sare sozialeko kontu faltsuen inguruko informazioa emateko, baita horiek zenbatzeko eta bertan behera uzteko modua topatzeko ere. Garesti atera zitzaion Twitter ez erostea: kontratuan jasota zegoen 987 milioi euro ordaindu behar zirela bi aldeetako batek kontratua bertan behera utziz gero.


Summary: De Pradak kritikatu du Auzitegi Nazionalak «sistematikoki» baztertzen dituela euskal presoen gradu aldaketak. Fernando Buesa fundazioak antolatutako jardunaldietan parte hartu du, eta adierazi ez duela ulertzen bera kide den auzitegiaren jarrera

Auzitegi Nazionaleko lehen zigor aretoko epaile Jose Ricardo de Pradak euskal presoen gradu progresioen aurrean auzitegi hark duen jarrera kritikatu du, eta azaldu du hark «etsipena» eragiten diola: «Ez dut ulertzen». Fernando Buesa fundazioak antolatutako Justizia, Egia eta Elkarbizitza jardunaldietan, gogorarazi du legeak ez duela jasotzen barkamena gradu progresioak lortzeko baldintza gisa, eta gehitu Auzitegi Nazionalak ezarri duen irizpidea «araubide juridikoaren ikuspegi guztiz nahasia» dela.

De Prada kide den aretoa da euskal presoen gradu progresiorako eskaeren inguruko azken hitza duena, eta bertatik «bazterketa sistematikoari» aurre egiten saiatu dela adierazi du. Izan ere, salatu du sarri atzera bota dituztela barkamena eta damua adierazi dituzten presoen eskaerak ere: «Badirudi ez dela nahikoa. Ez dakit zer den beharrezkoa baldintza betetzeko; ez dakit zein den preso bat benetan damututa dagoen edo ez zehazteko erabili beharreko hitz magikoa». Hala, argudiatu du gradu aldaketa babesten duten txostenen aurrean epaileek ez dutela «inongo arrazoirik» aurre egiteko.

De Prada buru zela, Auzitegi Nazionaleko lehen zigor aretoak ondorengoa ebatzi zuen ekainean: «Damua eta biktimentzat barkamen eskaera adierazten duen presoaren idatzi bat egotea ez da inondik ere legezko betekizuna espetxe baimenak lortzeko». Handik egun gutxira, ordea, Maria Fernanda Garcia Perez epaileak atzera egin zuen, eta adierazi zuen euskal preso bati baimen bat emateko beharrezkoak dela «biktimei eragindako mina aitortzea» eta ardura zibila ordaintzea. Hala, De Prada bakarrik geratu zen berriz ere.

Mahai inguru berean aritu da Eusko Jaurlaritzako espetxe aholkulari Jaipe Tapia ere. Hark jakinarazi zuen azken urtean motibazio politikoko 29 presori onartu dietela gradu aldaketa, «perspektiba biktimologikoa» erabilita. Auzitegi Nazionalaren jarrerari buruz, berriz, adierazi du barkamena «totem» bilakatu duela ezarritako irizpideekin.


Summary: Txuri-urdinek eskura dute multzoko lehen postua. Realak bosgarren garaipena lortu du Europa ligako multzoen fasean, eta lider iritsiko da azken partidara: Manchester Uniteden aurka, Anoetan.

Betor Manchester United. Realak mendean hartu du gaur Omonia Nikosia Zipren, Europa ligan, eta txapelketa horretan jokoan izandako puntu guztiak zakuratuta ailegatuko da ligaxkako azkeneko jardunaldira. Donostiarrek irabazi egin dituzte orain artean jokatutako neurketa denak, eta, norgehiagoka bakarraren faltan, eskura dute lehen postua erdiestea. Ingelesek txuri-urdinen aurka soilik galdu dute, baina hori izan daiteke gako. Ez alferrik, Realari ez irabazteak ere balio baitio lidergoan amaitzeko. Are gehiago: gol bakarrarengatik galtzen badu, lehena izango da.

Imanol Alguacilen taldeak Zipren egin du horretarako urratsa, eroso gailenduta. Teknikari oriotarrak sei aldaketa egin ditu azken partidarekin alderatuta; haietako zenbait, taldea erasan duen birusaren eraginez. Guztira, zazpi lagun izan dira ondoezik. Ordea, txuri-urdinek garaiz hartu dute neurketaren neurria. Omoniaren aldean multzo ona edukitzearen abantaila izan da. Donostiarrek kontrolpean eduki dute jokoa, lehendabiziko zatitik hasita, baina kosta egin zaie baloi jabetza erasoan islatzea.

Realak sarri harilkatu ditu jokaldiak, baina gutxitan egin du Francis Uzoho atezaina estutzeko adinako lana. Robert Navarro izan da saiatuenetako bat; katalanak gerora jaso du saria. Aurrez, 20. minutuan egin du estreinako saialdia. Zipretarren atzeko lerroak huts egin du baloia aldentzeko orduan, eta Jon Karrikaburuk lortu du nagusitzea —Elizondokoa hasieratik aritu da—. Nafarrak bizi jokatu du Navarrorekin, baina atezainaren aurrean kanpora bota du baloia. Azken metroetako biguntasuna izan da donostiarren lasta.

Partidak gidoi bera segitu du hurrengo minutuetan: txuri-urdinak nagusi, baina norgehiagoka hautsi gabe. Esaterako, Diego Ricok abagune bikaina izan du 35. minutuan; Aritz Elustondok emandako pasea jaso du, baina jaurtiketak ez du aterako biderik aurkitu. Elustondo bizi aritu da taldekideei laguntzeko garaian. Navarrori beste pase bat egin dio 40. minutuan, eta, bi minutu geroago, Karrikaburuk izan du taldea aurreratzeko aukera.

Harik eta atsedenaldiaren atarian gola sartu duten arte. Asier Illarramendik ezker hegaletik egindako erdiraketa on bat buruz errematatu du Navarrok, eta baloia sareetara joan da: 0-1, eta lanik zailena eginda. Jokaldi horrekin amaitu da lehen zatia.

Bigarrenean ere, antzeko Omoniak aukera bakarra zuen atsedenalditik bueltan: hustu ala ito. Nikosiako taldea saiatu da bigarren zatiko lehen minutuetan, eta Realaren atera gerturatu da zenbait alditan. Ordea, Reala izan da aldea handitu duen taldea; gipuzkoarrek area barruraino egin dute Navarroren bidez, eta hark atzera emandako pasea probestu du Brais Mendezek. Galiziarrak jaurtiketa indartsu baten bidez sartu du bigarren gola. 60. minutuan zen. Hortik aurrera, Realak izan du jokoaren nagusitza, baina Omoniak pare bat saialdi egin ditu neurketaren hondarrean. Penaltia ere eskatu dute Zipreko jokalariek, baina alferrik: Imanolen jokalariek garaipena ondo lotua zuten ordurako.


Zugaztietako sutea «kontrolpean» dago

Summary: Zugaztietako sutea «kontrolpean» dago. Peñas Negras mendian hasi da lehen sutea, 04:00 aldera, Trapagarango Zugaztieta auzo inguruan (Bizkaia). Lau etxetako suhiltzaileak joan dira. Beste sute bat piztu da Berangon, eta hori «kontrolpean hartzeko prozesuan» daude.

Bi sute piztu dira azken orduetan Bizkaian. Lehena Peñas Negras mendiko baso eremuan hasi da, 03:40 aldera. Trapagarango Zugaztieta auzora, Ortuellara eta Galdamesera iritsi da sua. Bertan dira goizetik Bizkaiko lau suhiltzaile etxetako suhiltzaileak (Uriostekoa, Iurretakoa, Deriokoa eta Basaurikoa) eta Basalango bi talde. Ura daramaten zazpi kamioi bidali dituzte Meatzaldera, baita hiru 4x4 auto ere. Sutea «kontrolpean» dagoela jakinarazi dute eguerdi aldera. Gainera, Larrondon piztutako beste bat erabat itzali dute.

Berango eta Unbe artean beste sute bat piztu da, 06:50 aldera. 300 metroko zabalera hartu du suak, eta Muinarrekolanda eta Martiartu arteko eremuari eragiten dio. Sustatxa auzoko hainbat lagun ebakuatu dituzte, prebentzio neurri gisa. Lau kamioitan joan dira suhiltzaileak, Bizkaiko Suhiltzaileen arabera, eta beste bost bidean dira. Espainiako armada ere ari da suteak amatatzeko lanetan. Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusiak azaldu du Berangoko sutea dela gaur piztutako hiruretan «arazo gehien» sortzen ari dena: hori «kontrolpean hartzeko prozesuan» daude.

Jaurlaritzak 1. fasera pasatu du Larrialdietako Pan Berezia. Plan hori aktibo dago joan den astetik. Isurialde atlantikoan alerta laranja eman dute baso suteak izateko arriskuagatik, eta alerta hori gutxienez bihar egun osoz egongo da aktibo. Igandean alerta maila abisu horira igarotzea espero da.

Azken asteetako beroek handitu egin dute suteak pizteko arriskua. Joan den astean, Balmasedan piztu zen beste bat; 500 hektarea erre zituen, eta Bizkaian azken 33 urteetan izandako suterik handiena izan zen.


Summary: Bi misil balistiko jaurti ditu Ipar Koreak. Hego Korea eta AEBak gaur dira amaitzekoak azken bi asteetan eskualde hartan egin dituzten maniobra militarrak. IAEAk ohartarazi du gero eta zantzu gehiago daudela Piongiang proba nuklear bat egitekoa dela.

Egoera gero eta ezegonkorragoa da Koreako penintsulan. Hego Koreako armadak jakinarazi duenez, Ipar Koreak irismen laburreko bi misil balistiko jaurti ditu, goizaldean, Japoniako itsasora. Inoiz baino misil gehiago jaurti ditu aurten. Piongiangek ez du baieztatu, ez du halakorik egiten, baina interpretatu daiteke azken asteetan Hego Koreak eta AEBek elkarrekin egindako maniobra militarrei erantzuten diola gertatu denak. Izan ere, misila jaurti baino lehen, Ipar Koreako Echo egunkariak salatu zuen maniobra horiek «zuhurtziarik gabeko konfrontazio ekintza bat» direla, eta horiek «ezegonkortasun militarra eta arriskua» areagotzen dutela Koreako penintsulan. NBEren Segurtasun Kontseiluak onartutako zenbait ebazpenen arabera, debekatuta dago gisa horretako misilak jaurtitzea.

Astelehenean, AEBek esan zuten «litekeena» dela Ipar Koreak, 2017az geroztik aurrenekoz, proba bat egitea misil nuklearrekin. Eta IAEA Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziaren zuzendari nagusi Rafael Grossik nabarmendu du «gero eta zantzu gehiago» daudela horren berri ematen dutenak. «Beste proba nuklear bat izango litzateke, berriro, azkar eta era kezkagarrian garatzen ari den programa nuklear baten baieztapena», adierazi die Grossik kazetariei, bart, New Yorken. NBE Nazio Batuen Erakundearen agentzia ekainetik ari da ohartarazten Punggye Rin detektatu duen jardunari buruz. 2006tik 2017ra Piongiangek sei proba nuklear egin zituen han.

Eta misilak jaurti ditu gaur, noiz-eta Seul eta Washington joan den urriaren 17an hasitako maniobrak bukatzekoak direnean. Dena den, bi aliatuek beste maniobra batzuk egingo dituzte hilaren 31tik azaroaren 4ra, eta bosgarren belaunaldiko ehiza bonbardariak erabiltzekoak dira. AEBak, Hego Korea eta Japonia bat eginda jokatzen ari dira eskualdean, eta herenegun adierazi zuten aliantza hori indartzeko asmoa dutela.

Ikusi gehiago: Lau misil balistiko jaurtiz erantzun diote AEBek eta Hego Koreak Ipar Koreari

Joan den urriaren 5ean, irismen luzeko misil balistiko bat jaurti zuen Ipar Koreak. Japoniaren gainetik igaro zen, eta, horri erantzuteko, Hego Koreak eta AEBek osatutako aliantza militarrak irismen ertaineko lau misil balistiko jaurti zituen Japoniako itsasorantz. 2017az geroztik aurrenekoz, Ipar Koreak jaurtitako misil bat Japoniaren gainetik pasatu zen.

Tomahawk misilak

AEBek garatutako Tomahawk misilak erosteko asmoa dauka Japoniak, hango hedabideek kaleratu dutenez. Jakinarazi dute Tokio AEBetako Gobernuarekin hitz egiten ari dela horri buruz. Japoniako Konstituzioaren 9. artikuluak gerra ekintzak gauzatzea debekatzen dio estatuari —1947koa da, Bigarren Mundu Gerra bukatu ondorengoa—. Hau da, konstituzioak ez duela ofizialki armada aitortzen. Nolanahi ere, gobernuak testua erreformatzeko asmoa du.

Yomiuri Shimbun egunkariak kaleratu duenez, bi aldeen arteko elkarrizketak azken fasean sartu dira. Gobernuko iturriak aipatuta kaleratutakoaren arabera, misil horiek itsasotik jaurtitzen dira, irismen laburrekoak dira, eta Koreako penintsulara iristeko gaitasuna dute.


Summary: Garamendik salatu du Madrilek «zorrotzegi» jokatzen duela Eusko Legebiltzarrarekin. Parlamentuak onartutako hogei legeren aurka egitea leporatu dio. Urkulluk adierazi du aurrekontuei buruz negoziatzeko prest dagoela.

Eusko Jaurlaritzako Gobernantza Publikoko eta Autogobernu sailburu Olatz Garamendik Espainiako Gobernuaren «gehiegizko kontrola» salatu du. Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan, EAJko legebiltzarkide Jon Andoni Atutxak galdetu dio Moncloak legebiltzarraren «araugintzaren inguruan duen eztabaidatze mailaz», eta sailburuak erantzun du «inolako beharrik gabe» jartzen duela kolokan legebiltzarraren lana. Jaurlaritzako kideek eta legebiltzarkideek hizpide izan dituzte beste zenbait gai ere, tartean aurrekontuen inguruko negoziazioa, Hezkuntza Legearen aurreproiektua eta Maddalen Arzallus abeslari eta aurkezleak Ion Kepa Parot euskal presoari buruz abestutako kanta.

Garamendik zenbait datu eman ditu argudio gisa. Moncloari egotzi dio legebiltzarrak azken hiru legealdietan onartutako 83 lege dekretuetatik hogei aldebiko negoziaziora bideratu dituztela, haien konstituzionaltasuna «zalantzan» jarrita. Gainera, sei kasutan Madrilek auzitegietara ere eraman du gaia; besteak beste, pandemiari aurre egiteko legearen kasuan.

Sailburuak Espainiako Gobernuari leporatu dio jarrera «zorrotzegia» erakutsi duela Eusko Legebiltzarrean onartutako legeekin, eta horrek «legitimitaterik gabeko tutoretza bat» eragin duela: «Gehiegizko zaintza baten pean du produkzio legegile autonomikoa, gehienetan, argibide ez-nahitaezkoak eskatuz». Hala, uste du Moncloaren helburua dela estatuaren eskumenak finkatzea eta gobernuen arteko kolaborazio harremanak «goratzea eta puztea».

Aurrekontu «orekatuak»

EH Bilduko bozeramaile Maddalen Iriartek aurrekontuen negoziazioa jarri du erdigunean. Adierazi du koalizioko kideek «zehatz-mehatz» aztertuko dutela Jaurlaritzak aurkeztutako aurrekontu proiektua, baina uste du egun indarrean dauden «aurrekontu kontserbadoreak» egiteko erabilitako «eskuaira eta kartaboi berdinak» erabili direla. Salatu du Jaurlaritzak zerbitzu publikoak mantendu izana ez dela «ausarta», eta, besteak beste, Osakidetza indartzeko neurriak eskatu ditu. «Inbertitzeko garaia da».

Iriarteren esanetan, «modu kooperatiboan eta kolaboratiboan» gobernatzeko eskatzen du egungo egoera sozioekonomikoak, eta egoera egokia da horretarako. Hala, fiskalitateaz eta soldaten igoeraz hitz egiteko aukeraz aritzeko eskatu dio Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluri. Lehendakariak erantzun du aurkeztutako lege proiektua dela euskal herritarrek behar dutena, «orekatua eta arduratsua». Halere, prest agertu da aurrekontuak hobetzeko proposamenak entzuteko. Iaz EH Bildurekin adostutako akordioa ekarri du gogora lehendakariak, eta azaldu adostutako konpromisoak betetzen ari direla. Aurten ere bide beretik jotzeko asmoa adierazi du: «Gure asmoa argia da».

«Ez du ezer bermatzen»

Hezkuntza Legearen nondik norakoez, Elkarrekin Podemos-IUko eledun Miren Gorrotxategik adierazi du duela zazpi hilabete adostutako akordioa «lan zintzo baten» ondorio izan zela, eta gogorarazi du hartan euskal eskola publikoa indartzearen aldeko urratsak adostu zirela. Gorrotxategiren ustez, ordea, orain arte ez da eskola publikoa erdigunean jartzeko apustua ikusi Jaurlaritzaren lege aurreproiektuan: «Ez du ezer bermatzen. Hain modu orokorrean idatzi da, ezen modu batean edo kontrakoan interpretatu baitaiteke». Hala, salatu du lege aurreproiektuaren aurka egin zutela eskola publikoko aktore guztiek.

Urkulluk azaldu du «leialtasun osoz» aritu direla eskola publikoa indartzen jarraitzeko, eta lau urrats nabarmendu ditu; Hezkuntza Sailak hezkuntza publikoko gehiengo sindikalarekin sinatutako akordioa eta hitzartutako 43 jarduerak abian jartzeko egutegia dira horietako bi. Horrez gain, Hezkuntza Sailak 3.178 irakasle plaza betetzeko egindako deialdia nabarmendu du, eta gehitu urtea amaitu aurretik beste 4.000 plaza inguru betetzeko deialdia egingo dela: «Guztira, 7.000 plaza betetzeko lan eskaintza publikoa abian jarriko da». Azkenik, esan du lege proiektuari aurkeztutako 35 proposamenak aztertzen ari direla.

Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak gehitu du lanean ari direla proposamenak aztertzeko, eta eskerrak eman dizkie prozesu «korapilatsu eta ilusionagarri» batean parte hartu duten eragile guztiei. Azaldu du lau zutabe oinarri hartuta ari direla lanean: hezkuntzaren ikuspegi estrategikoa, ekitatea eta gizarte kohesioa, kalitatea eta gobernantza eredu berriak. Sailburuak PP-Ciudadanos talde parlamentarioko Jose Manuel Gili erantzun dio. Hark azaldu du ez duela «ia ezer» espero lege berritik, eta Hezkuntza Sailari eskatu dio jarrera aldatzeko.

Itxaron zerrendak

EH Bilduko legebiltzarkide Rebeka Uberak Osakidetzaren egoera izan du mintzagai. Langileak «gaizki» daudela azaldu du, eta gehitu herritarrek ere «gero eta zailago» dutela osasun zerbitzu publikorako sarbidea: «Ikusi dugu itxarote zerrendetan 23.831 herritar daudela interbentzio baten zain; 30 egunetik beherako itxaronaldian 7.414 herritar daudela; 30 egunetik gorako itxaronaldian, 16.417, eta 180 egunetik gorako itxaronaldian 1.074 herritar daudela». Hala, Jaurlaritzari leporatu dio herritarrak seguru pribatuak kontratatzera bideratu dituztela.

Jaurlaritzako Osasun sailburu Gotzone Sagarduiren esanetan, ordea, osasun sistema pandemiaren eraginak jasaten ari da oraindik ere: «Pandemia ez da amaitu, eta osasun antolamenduan izan dituen ondorioetako batzuk iraun egiten dute». Horietako bat litzateke azken asteetan COVID-19aren eraginez gaixo agiria hartu duten profesionalen kopurua. Sailburuaren arabera, 4.000 profesionalek hartu dute gaixo agiria azken astean, eta horien erdiek koronabirusaren eraginez hartu dute. Halere, berretsi du itxaron zerrendek behera egin dutela «jarduerari berriro ekiteko aukera izan zenetik», nahiz eta normaltasuna oraindik ez den iritsi.

Aldekoarekin bat

Voxeko legebiltzarkide Amaia Martinezek Maddalen Arzallus bertsolari eta aurkezleak Ion Kepa Parot euskal presoaren inguruan egindako abestiaz galdetu dio Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politikako sailburuari. Hark azaldu du hedabide publikoen autonomia errespetatzen dutela, eta EITBko zuzendari nagusi Andoni Aldekoak hartutako erabakia «egokia» izan zela: «Bat egiten dugu erabakiarekin». EITBko Administrazio Kontseiluan, baina, ez zen halako adostasunik izan, eta EITB taldeko enpresa batzordeek «zentsura» salatu zuten.


Summary: Eskola jazarpenaren kasuek gora egin zuten 2021-2022ko ikasturtean. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 157 kasu atzeman zituzten, ikertutakoen %14,2

2021-2022ko ikasturtean 157 jazarpen kasu atzeman zituzten Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako eskoletan, hau da, aurreko ikasturtean baino 28 gehiago. Igoeraren arrazoia, neurri handi batean, aztertutako kasuen kopuruak ere gora egin izana da; izan ere, 2020-2021eko ikasturtean 966 kasu aztertu zituzten horietan eskola jazarpenik egon ote zen argitzeko, eta 2021-2022ko ikasturtean, berriz, 1.098 kasu ikertu zituzten, 132 gehiago. Edonola ere, kasu gehiago ikertu izana ez da gorakadaren arrazoi bakarra, ehunekoetan ere datuek gora egin baitute: 2020-2021eko ikasturtean, ikertutako kasu guztien %13,35 jazarpen kasuak izan zirela ondorioztatu zuten, eta 2021-2022koan, berriz, ikertutakoen %14,29 izan ziren jazarpen kasuak.

Eusko Jaurlaritzako Aniztasunerako eta Hezkuntza Inklusiorako zuzendari Lucia Torrealdaik eta Hezkuntza Ikuskaritza Zerbitzuko ikuskatzaile nagusi Xabier Balerdik eman dituzte datuak. Nabarmendu dute eskola jazarpenaren inguruko datuak «egonkorrak» direla, eta azken bost ikasturteetan %12-14 izan direla, askoz kasu gehiago ikertuta: «Gizartearen eta eskola eragileen sentsibilitatea handiagoa da, eta eskola jazarpena egon daitekeelako edozein zantzuren aurrean protokoloak aktibatzen dira», azaldu du Balerdik. Duela zenbait urte, egoera oso bestelakoa zen, askoz kasu gutxiago aztertzen baitziren. Adibidez, duela hamar urteko datuak oso esanguratsuak dira: 2011-2012ko ikasturtean, 146 kasu baino ez ziren aztertu, eta horietatik erdiak baino gehiago, %53,42, jazarpen kasutzat jo zituzten.

Usuenak, hitzezko erasoak

Atzemandako jazarpen kasuetan hitzezko erasoak izan dira ohikoenak: %82,16. Edonola ere, Balerdik zehaztu du jazarpenetan eraso motak nahastu egiten direla, eta ohikoa dela ikasle bati jazartzen zaizkionean eraso mota bat baino gehiago egotea. Biktima baztertzea edo taldetik kanporatzea izaten dira kasuen %54,77; larderia, xantaia eta mehatxuak kasuen %35,66; eta eraso fisiko zuzenak %33,75.

Ziberjazarpena, berriz, kasuen %32,48tan atzeman dute. Balerdik nabarmendu du kasu horiek gora egin dutela azken urteetan, eta gero eta ohikoagoa dela jazarpen kasu bat dagoenean sare sozialak eta teknologia berriak erabiltzea. Adibidez, 2018-2019ko ikasturtean, kasuen %17,70 ziberjazarpen moduan sailkatu zituzten, eta, geroztik, ehunekoak gora egin du etengabe, gaur egungo %32,48raino.

«Eskola jazarpenaren arazoa ez da puntuala, ez da koiunturazkoa», esan du Torrealdaik. «Zoritxarrez, egiturazkoa da, eta erro sakonak ditu gizartean. Horregatik, horren kontra borrokatzeko, gizarte osoaren inplikazioa behar da». Hezkuntza arloko eragile guztiek esku hartzea eta «estrategiak partekatzea» beharrezkotzat jo du Torrealdaik arazoari buru egiteko.


Summary: Haurrek Youtube soilik euskaraz ikusteko modu bat. Euskal Encodingsek azaldu du nola konfiguratu daitekeen YT Kids aplikazioa, haurrek euskarazko edukiak besterik ikusi ez dezaten.

Youtube aplikazioan hamaika bideo daude; minutuz minutu, gero eta gehiago. Bilaketak hainbat faktoreren arabera iragazi daitezke —iraupena, bideoaren kalitatea, garrantzia, besteak beste—. Dena den, ez da modurik hizkuntzaren arabera bilatzeko edukiak. Euskal Encodingsek, baina, bilatu du modu bat haurrek Youtube soilik euskaraz ikusteko. Horretarako, YT Kids aplikazioa behar da. Bertan, helduek kontrolatu egin dezakete zer eduki ikusi ditzakeen haur bakoitzak, ezarpen batzuen bidez.

Aldaketa hau egitea, bide batez, Pantailaldiarekin bat egiteko moduetan bat da. Azaroaren 11tik 18ra euskarazko ikus-entzunezkoak kontsumitzera deitu du Pantailak Euskaraz taldeak. «Herritarrak euskarazko kateak eta edukiak hautatzera bultzatu» nahi ditu Pantailaldiak.

Edukiak euskaraz bakarrik ikusteko, Youtube eta YT Kids, biak ala biak behar dira. Lehendabizi, YT Kids aplikazioan guraso edo tutore bezala hasi behar da saioa, norberaren Gmail kontuarekin. Haur bakoitzari profil propioa sortu dakioke, izena, adina eta jaiotza hilabetea adieraziz. Gero, YT Kidsek ezarpen automatiko batzuk gomendatuko ditu, adin tarteen arabera: haur hezkuntzako umeak (4 urtera arte); haurrak (5-8 urte); eta gaztetxoak (9-12 urte). Ezarpen horietan ez da modurik euskarazko edukiak bakarrik ikusteko. Hortaz, «onartu edukiak zuk zeuk» aukerari sakatu behar zaio. Haurrak ezin izango du bilaketarik egin, eta helduak onartutako bideoak, kanalak eta bildumak soilik ikusi ahalko ditu.

Sortzaileek YT Kidsen bertan bideoak igo ahal izateko, baldintza batzuk bete behar dituzte. Horregatik, hurrengo pausoan, Youtube aplikazioan sartu behar da —YT Kidseko Gmail kontu berarekin hasi behar da saioa—. Bertan, euskarazko edukiak aukeratu behar dira banan-banan. Bideoak, kanalak zein erreprodukzio zerrendak izan daitezke. Partekatzeko erabili ohi diren eskuineko hiru puntuei sakatuta, eduki horiek haurrekin partekatzeko aukera dago. Horiek horrela, partekatutako eduki horiek soilik ikusi ahalko ditu haurrak.

Bestalde, YT Kids aplikazioan bertan kanal bateko bideo bakanak blokeatzeko aukera ere bada, horiek ikusterik ez bada nahi. Horretarako, eskuineko hiru puntuei eman, eta «blokeatu bideoa» aukera sakatu behar da. Erabiltzailea heldua delako egiaztapena eskatuko du aplikazioak, biderketa bat egiteko eskatuz. Gainera, ezarpenetan denbora muga bat ere ezar daiteke, bideoak zenbat minutuz ikus daitezkeen zehazteko.

Netflixen, azpidatziak euskaraz

Youtuben euskara entzun, eta Netflixen, berriz, irakurri. Zer Non Ikusi atariak Firefox bilatzailerako gehigarri bat sortu berri du: Netflix Euskaraz. Eusko Jaurlaritzak Open Data Euskadi atarian argitaraturiko azpidatziak automatikoki kargatzen ditu Netflixen.


Summary: Kutxabank Internet bidezko zerbitzua berreskuratzen ari da. Goiz osoan etenda egon ondoren, eragiketa batzuk egin daitezke dagoeneko. Apurka itzuliko da eraginkortasun osora.

Kutxabank hasi da Internet bidezko zerbitzua berreskuratzen. Ia goiz osoan etenda egon ondoren, eragiketa batzuk egin daitezke dagoeneko. Dena den, orain ezin du zerbitzu osoa eman, eta bankuko arduradunek gogoratu dute bezeroek bulegoak eta kutxazain automatikoak eskura dituztela. Kutxabankek zehaztu du apurka berreskuratuko duela zerbitzu osoa, eta horretarako lanean ari dela.

Goiz zaila izan du Kutxabankek. Bankuak azaldu duenez, «arazo tekniko» batek eragin du Internet zerbitzuaren etena, baina ez du zerikusirik 2020an antzeko egoera bat eragin zuenarekin. Ordukoan, sistemak ezin izan duen kudeatu kolpetik jasandako informazio trafiko handia. Ez Bizum, ez Kutxabank Pay, ezta transferentzia arruntik ere: gaur goizean ezin izan da Internet bidezko eragiketarik egin Kutxabanken sarearen bitartez. Hil amaierako eta hasierako egunak mugimendu handikoak izaten dira, eta horren eraginez erori zen sarea 2020ko udazkenean. Bankuak, baina, ukatu egin du gaurko arazoak ordukoarekin harremanik duenik. «Bestelako arazo tekniko bat da», zehaztu dute. Zalantzaren bat duten bezeroei gomendatu diete beren kudeatzaileekin harremanetan jartzeko.


Summary: BBVAk 4.800 milioi euro irabazi ditu urtarriletik irailera, 2021ean baino %46 gehiago. Interes tasen igoerak onura handia ekarri die banketxeei, eta BBVAk iaz baino 1.531 milioi euro gehiago irabazi ditu aurten urtarriletik irailera. Hego Amerikan bikoiztu egin ditu irabaziak, eta Espainian emaitzak %27 hobetu ditu.

BBVA taldeak 4.842 milioi euroren onurak izan ditu aurtengo urtarriletik irailera, batez ere interes tasen igoerak bultzatuta. %46,2ko igoera da 2021eko lehen bederatzi hilabeteetako irabaziekin alderatuta; hau da, 2021eko epe berean baino 1.531 milioi euro gehiago irabazi ditu 2022an. Azken hiruhilekoan, uztailetik irailera, 1.844 milioi euro irabazi ditu banketxeak, 2021ean baino %31,4 gehiago.

Interes tasen igoerak eragin handia izan du irabazi handietan. Izan ere, interes marjinengatik 13.811 milioi euro irabazi ditu BBVAk, 2021ean baino %29 gehiago. Bankuaren arabera, "jardueraren dinamismoak" eta kredituaren igoerak (+%15) bultzatu du irabaziak handitzea, baina interes tasak igotzeak berebiziko garrantzia izan du; Euriborra, esaterako, %2,5en gainetik da orain.

Bestelako irabazietan, komisio garbiengatik 4.030 milioi euroren irabaziak izan dituzte (+%17,4). Interes marjinak eta komisio garbiak batuta, 17.842 milioi euro eskuratu ditu bankuak (+%28,8).

Hego Amerikan izan ditu emaitzarik onenak BBVAk. Argentina, Brasil, Bolivia, Uruguai, Kolonbia, Txile, Peru eta Venezuela kontuan hartuta, 614 milioi euro irabazi ditu banketxeak, ia bikoitza iazko datuekin alderatuta (+%98,3). Mexiko da oraindik ere BBVAren merkatu handiena, 2.964 milioi euro irabazi baititu Erdialdeko Amerikako herrialdean, joan den urtean baino %47,5 gehiago. Espainian %27,1 handitu ditu irabaziak, 1.514 milioi euro.

Irabazien erdiak baino gehiago (%53) Mexikon lortu dituzte, eta %27 Espainian. Turkian %6, Hego Amerikan %11, eta gainerako herrialdeetan %3: Txinan, Taiwanen, Japonian, Singapurren eta Europako Batasuneko beste herrialde batzuetan, esaterako.


Summary: COVID iraunkorra artatzeko unitate espezifiko bat nahi dute gaixoek. Hainbat arlotako espezialistekin Gipuzkoan bertan «arreta osoa» jasotzeko aukera eskatu diote Osakidetzari. COVID iraunkorrari lotutako protokolo bateraturik ez dagoela diote.

Hilabete batzuetan ia gai bakar izan ostean, bakanduz joan dira COVID-19ari buruzko albisteak. Baina burua altxatu ezinda dabiltza oraindik zenbait herritar. Gaixotu ziren, eta ez dira sendatu: COVID iraunkorra dute. Eta haien sentsazioa da hobera egin beharrean okerrera egiten ari direla. Horregatik, Gipuzkoan bertan «arreta osoa» emango dien unitate berezi bat sortzeko eskatu diote Osakidetzari, eta baita COVID iraunkorra duten gaixoentzako protokolo bateratu bat sortzeko ere.

Astelehen goizean, 11 lagun elkartu dira Tolosako Triangulo plazan. Horiez gain, Gipuzkoako beste hogeiren bat gaixo ere badaude Long COVID Euskal Herria elkartean, baina badakite askoz gehiago direla antzeko egoeran daudenak; izan ere, zenbait ikerketaren arabera, COVID-19a izan dutenen %10ek hainbat sintoma dituzte gerora ere.

Tolosakoak bertakoak, Usurbilgoak, Lasarte-Oriakoak, Olaberrikoak, Zizurkilgoak eta Gipuzkoako beste herri batzuetakoak dira. Beraz, osasun zentro ezberdinetara bideratu ohi dituzte. Azaldu dutenez, batzuei proba batzuk egiten dizkiete, beste batzuei beste batzuk, eta ezer egiten ez dietenak ere badaude. «Nahi duguna da medikuak prestatzea, eta jartzea espezialisten talde bat gutaz arduratzeko. Beste toki batzuetan ari dira horretan». Taldean mediku internistak, pneumologoak, neurologoak, psikologoak eta abar beharko liratekeela diote. «Eta ikerketa eta ikerketa».

Esan dute gaur-gaurkoz galduta ibiltzen direla, neurri batean tokatzen zaien medikuaren borondatearen edo ezagutzaren mende daudela. Eta kexu dira, osasun egoera kaskarrean egonda ere, gaixoek beraiek ibili behar izaten dutelako proba eske. «Kontsultara sartu orduko, gurekin denbora galtzen ariko balira bezala sentiarazten gaituzte».

Aipatu dute batzuek bi urtera lortu dutela internistak lehen aldiz ikustea, beste batzuek orain arte neurologoarekin egoterik ez dutela izan… «Markatzaile batzuk gorabehera handiekin ateratzen dira COVID iraunkorrarekin, baina Osakidetzak ez dizkigu proba horiek egin nahi. Geure kontu osasungintza pribatuan eginez gero, berriz, ez ditu onartzen. Eta Gizarte Segurantzari begira, Osakidetzak esaten duenak balio du».

Sinesten ez dieten medikuak

Oraingoz ez dago tratamendurik COVID iraunkorrari aurre egiteko; sintomak tratatu ohi dizkiete, botiken bidez. «Txertoa lotzeko mugitu ziren, baina zergatik halako utzikeria gurekin? Guk oso gustura uzten dugu geure burua ikertzen». Denbora joan ahala, gainera, gero eta okerrago daudela azaldu dute, eta horrek are kezka handiagoa sortzen die. «Inoiz ez dakigu egun horretan zer izango dugun: oraintxe buruko mina da, gero eztarrikoa… Areagotuz doaz sintomak».

Tolosan elkartu diren gehienek aitortua dute COVID iraunkorra dutela, eta hori zortetzat ere hartzen dute, elkartean bai baitaude diagnosi ofizialik ez dutenak ere. Horri lotuta, maiz gertatu izan zaie beste zerbait ere: medikuek esatea sintoma guztiak psikologikoak edo psikosomatikoak direla. «Esaten digute gehiegizko informazioagatik neurotiko bihurtu garela, ezintasuna lortzea dela gure helburua…». Emakumeak dira COVID iraunkorra duten gehienak, eta esan dute generoak izaten duela eragina jasotako trataeran. «Emakumea zara, sexu ahula, eta dena emozionala dela esaten dizute».

Gaixoen esanetan, «pixkanaka lanean hasteko» aholkatu ohi diete, eta nola egiten den hori galdetu dute. «Hemen gaudenetako batzuk osasun langileak gara: zer egin behar dugu, pazienteari esan ahaztu egin zaigula esan behar duguna eta itxaroteko?».

Eta ezintasunaren gaia atera dute; barruak astintzen dizkien hitza da. «Nik entzun ere ez dut egin nahi», dio batek. Ezina adierazten duelako, eta irensten ez delako erraza. Dena den, tratamendurik gabe eta dauden egoeran egonda, lagungarritzat dituzte Gizarte Segurantzaren ezintasun aitortzak. «Behintzat, gainetik kentzen duzu medikuek alta eman eta lanera joan beharko duzun kezka». Duela gutxi onartu diote lehen aldiz gipuzkoar bati ezintasun iraunkor absolutua. Baina nabarmendu dute beren borroka nagusia ez dela ezintasuna lortzea, ez direla horretarako elkartzen. «Guk sendatu egin nahi dugu, ez beste ezer».


Summary: «Ikurrina kendu zutenean irten, eta jarri zutenean itzuli nintzen Lekeitiora». Ofizioz abadea bada ere, zinemari emana igaro du bere bizitza Benito Ansolak. Lekeitioko Euskal Zine Bileraren sortzaileetako bat izan zen, eta zinema irakasle ere aritu izan da.

Alfred Hitchcock zinemagile ezagunaren egun berean jaio zen Benito Ansola Erkiaga (Lekeitio, 1928), eta barre artean dio horregatik datorkiola zinemazaletasuna berari ere. 75 urte bete zituen arte herriko parroko izan da, baina haren bizitza ez da horretara mugatu: zinema irakasle aritu da urte luzez. Lekeitioko Euskal Zine Bilera jaialdiaren sortzaileetako bat izan zen, eta, oraindik ere, horri lotuta dago. Joan den astean egin zuten 45. aldia, eta, jaialdiak garai bateko «kutsu herrikoia galdu» duen arren, pozik dago daukan arrakastarekin.

Aittitta makurra filma estreinatu zenuen joan den astean Lekeitioko Euskal Zine Bilera jaialdian. 94 urte dituzu. Nola da posible? Ez duzu erretiroa hartzeko asmorik?

Nahi eta nahi ez, erretiratu beharko naiz laster… Aspaldiko kondaira bat da Aittitta makurra. Bizitzaz eta heriotzaz hitz egiten du, eta, gutxi gorabehera, banuen ideia bat filma nola osatuko litzatekeen. Lekeitioko bi mutiko niregana etorri ziren gomendio eske, eta elkarlanean osatu genuen ikus-entzunezkoa. Aktore gisa ere agertzen naiz: protagonista nagusi egiten den unea azaleratzen dut.

Nondik datorkizu zinemazaletasuna?

1936ko gerraren garaian, frankistak Lekeition sartu orduko, gure familiak Bilbora alde egin behar izan zuen. Iturburu kalean bizi ginen, eta, halako egunetako batean, aita preso hartu zuten. 10 urte inguru izango nituen orduan, eta egunero joaten nintzen Elkano kaleraino aitari jateko zerbait eramatera. Bidean hainbat zinema areto ikusten nituen: Salon Bizkaia, Ideales zinema, Coliseo Albia, Campos Eliseos, Trueba… Areto kanpoaldean kartelak egoten ziren jarrita, eta guretzat, beste entretenimendurik ez zegoenez, denbora pasatzeko aukera zen zinemara joatea. Western pelikulak ziren nagusi, eta hortik datorkit, nolabait, afizioa.

Lekeitioko Euskal Zine Bilera jaialdian estreinatu da filma. Eta, hain zuzen, zu izan zinen jaialdi horren sortzaileetako bat. Zer esan nahi du zuretzat filma jaialdi horretan estreinatzeak?

Euskal Zine Bilera sortu baino urtebete lehenago, Zestoan [Gipuzkoa] euskal zinemaren topaketak egiten hasi ziren. Hortik hartu genuen ideia. Lekeitiora etorri nintzenean, nire ikasle ohi batzuek esan zidaten ea zergatik ez genuen euskarazko zinemaren inguruko zerbait egiten, eta hala abiatu ginen.

Egun, euskara hutsean egiten den Euskal Herriko zinema jaialdi bakarra da Euskal Zine Bilera. Nola oroitzen dituzu hasierako urte horiek?

Zestoako topaketak 1991n amaitu ziren, eta, ordutik, euskarazko filmen jaialdi bakarra da Lekeitiokoa. Hasieran, zinemazaletasuna indartzeko asmoz antolatzen genuen jaialdia. Zerbait berria zen. Izan ere, kostaldeko jende askok zituen Super 8 kamerak, baina euren etxeetako ekitaldi garrantzitsuak grabatzeko baino ez zuten baliatzen aukera. Ilusioa piztu nahi genuen herrian, eta hori guztia euskaraz egitea zen baldintza.

Tartean, zu ere hasi zinen filmak egiten.

Jendea filmak egitera animatu nahi nuen, eta, hori lortzeko, ni neu hasi nintzen egiten. Nire lehen pelikula Huescako [Espainia] herritxo batean grabatu nuen. Hecho herrian. Urtero egiten nuen pelikularen bat. Ez ziren Hollywoodera bidaltzeko modukoak, baina trebatzeko aukera polita zen.

Nolako bilakaera izan du jaialdiak hasieratik gaur egunera?

Hasieran justu samar ibili ginen, baina, urterik urtera, gero eta ezagunago egiten joan da, eta orain oso jaialdi arrakastatsua da. Hala ere, gaur egungo jaialdiak eta guk egiten genuenak ez dute inolako zerikusirik. Lehen zeukan kutsu herrikoi hori galdu egin du, eta, ondorioz, indarra hartzen joan da pixkanaka.

Gaur egun, Lekeitioko Udalak antolatzen du jaialdia. Zu 30 urtez aritu zara antolaketa lanetan. Nolako lana zen?

Gogorra. Antolaketak lan asko eskatzen du. Udan izan ezik, barikuero biltzen ginen jaialdia antolatzeko: gutunak bidali behar ziren, programazioa osatu, diru laguntzak lortu… Beraz, 30 urte betetzearekin batera, erretiroa hartzeko ordua zela iruditu zitzaigun.

Baina, gerora, ez zen hala izan.

Hainbat elkarrizketa egin ondoren, alkateak deitu ninduen. Nekatuta nengoela esan nion, eta, aurrera jarraitzea nahi baldin bazuen, bi baldintza bete beharko zituela esan nion: idazkari bat lortzea eta diru kontuak eramateko pertsona bat izatea. Gaur egun, gutxi egiten dut.

Garai batean, zinema eskolak ematen ere aritu zinen Markina-Xemeinen. Nolatan sortu zitzaizun aukera hori?

Zinema oso gustuko dudanez, eskolako zuzendariak esan zidan ea zergatik ez nituen zinemagintzari buruzko klaseak ematen. Horri buruz informatzen hasi nintzen, eta hiru udaz joan nintzen Donostiara zinemagintzari buruzko ikastaro batzuetara. Bertan ikasi nuen zinema zer den, eta haren atzetik zegoen guztia. Zinema eskolak ematen genituen lehenengotarikoak izango ginen, ziurrenik. Ikasleek John Ford deitzen ninduten. Ez haren antza dudalako, baizik eta eskoletan askotan aipatzen nuelako haren izena.

Zineforuma ere egiten zenuen han. Jendeak orduan bazuen zinemazaletasunik?

Bai, jendeak bazuen interesa, eta pozik etortzen zen. Filma aurkezten genuen lehenengo, elkarrekin ikusten genuen ondoren, eta, azkenik, bakoitzak bere iritzia botatzen zuen. Zineklub batean egiten den bezalaxe. Gerora, Markina-Xemeinen ez ezik, beste leku batzuetan ere antolatzen hasi ginen. Besteak beste, Mutrikun [Gipuzkoa], Lekeition, Gernika-Lumon…

Forumean ikusteko filmak nondik lortzen zenituen?

Bilbora joaten nintzen pelikulen bila. Hainbat estudiotan izaten nintzen, eta bertatik lortzen genituen filmak.

Zein eratako filmak ziren?

Denetarik zegoen. Gehienak, klasikoak ziren, eta asko eta asko oraindik ere ematen dituzte telebistan. Pelikula onak ziren.

Aktore gisa ere ibili zara; Mikelen heriotza filmean parte hartu zenuen, esaterako. Nolako esperientzia izan zen?

Lekeitioko mutil bat etorri zitzaidan, elizan grabatu nahi zutela eskatuz. Zinemazalea naizenez, baiezkoa eman nien birritan pentsatu gabe eta gainerako abadeei galdetu gabe. Erraztasun asko eman nizkien. Grabaketa egunean jendez lepo zegoen eliza. Aktore donostiar bat zen abade rola egiten zuena, eta nik abade laguntzailearena egin nuen. Baten batek protesta egin zuen, ea nola onartu nuen halako film batean parte hartzea, baina tira.

Eta dokumental bitako protagonista ere bazara: El tesoro de Benito eta joan den astean estreinatu zen Benitoren bizitza maitasunaren indarrez lanetakoak. Zer esan nahi du zuretzat zuri buruzko lanak egiteak?

Mikel Zarate abadeari buruzko dokumental batean parte hartu nuen, eta orduan ezagutu nuen Josi Sierra. Hark niri buruzko dokumental bat egiteko proposamena egin zidan, eta nik baiezkoa eman nion. Hasieran pentsatu nuen nire bizimoduari buruzko lana izango zela, baina nik egindako filmei buruz hitz egiten dugu El tesoro de Benito dokumentalean. Bestea, berriz, desberdina da. Nire bizitzaren zentzua du hizpide, eta nire inguruko lagunak eta senideak agertzen dira hizketan. Asko gustatu zait. Baina Sierra oso baikorra da, eta hirugarren atal bat egiteko asmoa ere badu, El Padrino filmak bezala…

Hala ere, ofizioz abadea zara. Zein izan da zure ibilbidea?

13 urterekin sartu nintzen seminarioan, Bergaran [Gipuzkoa]. Handik Gasteizera joan nintzen, Humanitateak ikastera. Horren ondoren, hiru urte Filosofia, eta, gero, lau urte Teologia. 1953an egin nintzen abade. Etxebarrira bidali ninduten, eta, han urte eta erdi eman eta gero, Markina-Xemeingo Barinaga auzora bidali ninduten. 1968-1969ko urteetan Ekuadorrera joan nintzen, misioetara, eta, hona itzulitakoan, zazpi urte egin nituen Markina-Xemeinen. Handik Lekeitiora bidali ninduten. Xelebrea da: ikurrina kendu zutenean irten ginen Lekeitiotik, eta ikurrina jarri zutenean itzuli nintzen.

Betidanik izan duzu argi abade izan nahi zenuela?

Bai, txiki-txikitatik. Pentsa, etxean, nire arrebekin eta euren lagunekin, meza ematen nuen, prozesioak egiten genituen… 13 urterekin joan nintzen seminariora. Urte guztia igarotzen genuen bertan.

Egun, nola ikusten duzu Eliza? Haren etorkizunak kezkatzen zaitu?

Kristautasunak iraun, iraungo du, baina beste modu batera. Eliza asko aldatu behar da. Karl Rahner teologoarekin bat egiten dut etorkizunaren inguruan hausnartzean. Honako hau esaten zuen: «Etorkizuneko kristaua mistikoa izango da, edo ez da izango». Kristau izatea bizi egin behar da, esperimentatu. Jainkoarekin hartu-emana izan behar duzu, baina baita inguruko jendearekin ere: lagundu, maitatu, entzun… Zoriontsuak izan behar gara. Horixe da Jainkoak nahi duena.

Abade eta zinemagintza ere uztartu izan dituzu. Barinagan parroko egon zinenean, esaterako, zinema bat sortu zenuen.

Bai. Abade etxean egongela txiki bat zegoen, eta hamasei milimetroko makina bat erosi genuen filmak ikusi ahal izateko. Laurogei bat eserleku jartzen genituen, eta, negu partean, domeka guztietan ematen genuen pelikula bat. Jendea oso pozik etortzen zen.

Eta, gaur egun, zinemazalea zara oraindik ere?

Bai, bai. Egun Bilboko egoitza batean bizi banaiz ere, nire ilobek txoko bat prestatu didate, eta bertan ikusten ditut pelikulak.


Kanpoko hazkuntza kolokan

Summary: Kanpoko hazkuntza kolokan. Hegazti gripearen prebentzio gisa, kabalak barnean hazteko eskatzen du estatuak kasu anitzetan, eta, kasu positibo bat agertzen delarik, hiru kilometroko perimetroan diren saldoak hiltzeko. Kanpoko hazkuntza defendatzeko, laborarien sindikatuez gain, kontsumitzaileak ere antolatu dira.

Hegazti gripeak ez du etenik, eritasuna beti airean baita. Aurten, prebentziorako neurri gisa, Frantziako Estatuan 19,3 milioi hegazti hil dituzte sei hilabetean, eta saldo andana bat aterpean atxikitzera ere behartu. Kalitatezko haragia jan nahi dutelakoan, hainbat kontsumitzaile Sauve Qui Poule – Kanpoko Hazkuntza elkartean bildu dira Ipar Euskal Herrian, beste hamabi departamendutan bezala, hazleak defendatzeko eta hazkuntza industriala borrokatzeko.

Bidaxunen Kriaxera arrazako ahateak hazten dituen Marc Latailladek ez du esperantza izpirik gripearen bilakaeraz aurtengo sasoiarentzat: «Susmoa dugu gripea itzuliko dela, baina ez dakigu zer intentsitate izanen duen edo noiz jinen deÇ, aurreikusi du. 2017an eta iaz, bi aldiz ukan zuten eritasuna etxaldean, nahiz eta ELB sindikatuak usu jakinarazi duen bezala, ahateak positibo baina asintomatikoak izan, Kriaxera arraza azkarra delakoan.

Gabadin, 2017an herri harresi bat altxatu zuten Bernadette Prebenderen etxalde aitzinean, gripearen kontrako neurriek hazkuntzako oiloak hiltzera kondenatu zituztelarik. Berriz ere hurbildu zaie birusa: iazko udazkenetik oilo guztiak barnean atxikitzera behartu nahi zituen administrazioak, geroztik etxaldean plantatu den Pettan Prebendek dioenez: «ELBren sostenguarekin erabaki genuen kanpoan uztea, guretzat zentzugabekoa baita kabalen barnean atxikitzea. Otsail hondarrean kasu positibo bat izan zen etxetik hiru kilometrora; beraz, kabalak hiltzeko perimetroan ginen. Administrazioak, salbuespen neurri gisa, barnean atxikitzera behartu gintuen, kabalak hiltzeko partez. Mehatxu horren pean, barnean atxiki genituen, eta handik aste batera hiru taldeetarik bat eritu eta oiloak hiltzen hasi ziren; eritasuna deklaratu zuten». Eritasuna hor gaindi zela eta, «kanpoan bizi zireno ihardukitzen» zutela uste du Prebendek; aldiz, barnera sartuta, «estresak, bata bestearekiko hurbiltasunak eta airearen kutsadurak eritasuna deklaratzea ekarri» zuela uste du, ziur izan gabe. Martxoan hil zizkieten oilo guztiak, baita zituzten usoak ere.

2017ko hegazti gripearen kudeaketari oldartu eta geroztik kanpoko hazkuntza defendatzen du ELB sindikatuak, eta aste honetan plazaratu agiri batean berriz dio «estatuak kanpoko hazkuntza desagertzeko nahikeria» duela, bere ustez. Berdin pentsatzen du Sauve Qui Poule – Kanpoko Hazkuntza kontsumitzaile elkarteko presidente Patrick Defaisek ere: «Ez dugu gehiago onartzen kanpoko hazkuntzak paira ditzan, hegazti gripearen aitzakiarekin, hazkuntza industrialaren ondorioak».

Frantziako administrazioaren kudeaketan, krisiak bereziki ondorioak ditu kanpoko hazkuntzarentzat, Latailladen ustez; aurtengo gripea nolakoa izanen den jakin gabe ere, badaki beretzat arriskua non den: «Beldur handiena ematen diguna da etxe aitzineko bidea: arrisku garaian ere kabala garraio anitz egiten baita, eta iduriz ez dute oraino ulertu arriskua hortik jiten dela. Sistema industriala ez da oraino ere dudan ezarria». Krisiaz krisia, kanpoko hazkuntzan baliatzen diren hegaztiek «eritasunaren aurkako erresistentzia azkarragoa» dutela agerikoa izan da, baina ez dute horren frogarik: ikerketa zientifiko bat galdegin zioten administrazioari, Tolosako (Okzitania) marexal batek bere gain hartu zuena odol analisietan oinarriturik. «Baina berriki jakin dugu ez dela sekula egina izan», damutu da Lataillade.

Kontsumitzaileen elkarteak kanpoko hazkuntza defendatzen du «kalitatezko elikadura» baten alde, Defaisen hitzetan: «Hegazti industrialak kalitate eskasekoak dira, doi-doietarik jangarriak, batzuetan toxikoak ere bai, haragian pestizidak edo fungizidak atzematen direlako». Kanpoko Hazkuntza elkartearen hautua argia da, «gaur egun egiten den hegaztien hazkuntza industrialaren desagerpenaren aldekoa» baita, Defaisek argitu duenez.

Alta, hazkuntza industrialak haizea alde du, eta, politika publikoen ondorioz, kontsumitzailea tronpatu daiteke, elkarte buruaren arabera: ¨Negu honetan, gezurrak bota zaizkie kontsumitzaileei. Ezohiko neurri bat hartu da, eta bastimenduetan konfinatu diren hegaztien arrautzak edo oilaskoak saldu ahal izan dituzte ‘kanpoko hazkuntza’ etiketarekin».

Desobedientzia zigortua

Kanpoko hazkuntza buru-belarri defendatzen dutenentzat, berriz, zigor ekonomikoak heldu dira. Gabadin, joan den udazkenean kabalak barnean atxikitzea ez onartzeagatik, joan den martxoan hil zizkieten kabalen kalte ordainen erdia ukan dute; «beste erdia ez dugu ukanen, kanpoan atxiki baikenituen», zehaztu du Prebendek. Diru laguntzen parte bat da hori; bestea, galera ekonomikoei dagokiena. Kasu horretan, hazleak ez du argi zein prezio taularen araberakoa izanen den heldu den urtean ukanen duten laguntza.

Kabalak martxoan hil zituzten Gabadin, eta zigor ekonomiko zuzenaz gainera, ondorio ekonomikoak urrunago doaz, Prebendek esplikatu duenez: «Oilo berriak atzemateko zailtasunak ukan ditugu; ekainean sartu genituen, eta uztaila erditsutan erruten hasi ziren. Martxotik uztaila erditsu arte soldatarik gabe, beraz. Usoak ere baditugu, eta oraino nekezago izan da uso berrien atzematea; irailean sartu dira azkenak. Urrian sartu gara ekoizpen osoan», kontatu du. Hori guztia, laguntzen parte bat eskuratu gabe eta ukanen dutena zer heinekoa izanen den jakin gabe. Prebenderen ustez, «xantza» bat da etxaldeko familia izatea: «Nik ez dut inbertsio handirik egin, familiako etxaldea baita, baina beste gisaz beharko nuke mailegu bat egin edo aktibitatea utzi».

Kanpoko hazkuntza defendatzen duten elkarte, sindikatu eta hazleek beti erran dute kabala horiek eritasunari positibo izanagatik ere hazkuntza intentsiboko kabalek baino erresistentzia azkarragoa dutela eritasunarekiko; gisa batez errateko, usu «asintomatikoak» izan baitira kanpoan haziak diren hegaztiak. Gabadiko etxaldean ere, barnean atxikitzen hasi eta aste baten buruan garatu zuten eritasuna. Horregatik salatzen du Defaisek «gehiegikeria bat estatuaren partetik, bi hazkuntzak ez desberdindu eta kanpoko hazkuntzako kabala sendoak hil nahi izateko. Milaka urtek frogatu dute lekuko kabalak azkar direla eritasunaren aitzinean».

Bidaxunen, ahate haztegian, bezero berri batzuk irabazi ditu Latailladek, Kriaxera arrazak eritasunari buru egin diezaiokeela ohartu baitira hazle batzuk: «Bada alimaleko arte bat bi ekoizpen moten artean, eta gehiago heldu dira guregana. Arrazarengatik heldu dira batzuk, eta galdegin genuen ikerketa egin izan balitz frogatu genezakeen azkarrago direla, baina ez da posible izan».

Ahalak eskas

Hegazti gripeak azkarki hunkitzen dituen Frantziako Estatuko hamahiru departamenduetan antolatuak izanik ere, kanpoko hazkuntzaren defentsarako kontsumitzaileek osatu elkarteek «ahalak eskas» dituzte, Defaisek erran duenez, mezua hedatzeko. Hazleak zigortuak direla oroitarazi du, eta beste batzuek «aktibitatea uzten» dutela. David eta Goliaten arteko borrokarekin parekatzen du elkarteko presidenteak; «izugarri konplikatua da gure ideiak hedatzea».

Asteartean berean, kanpoko hazkuntzaren aldeko mobilizazio bat antolatu zuen Confederation Paysanne sindikatuak, Parisen, Laborantza Ministerioaren egoitza aitzinean, eta hori ere guti mediatizatu zen. Ipar Euskal Herrian, Kanpoko Hazkuntza elkarteak ikusgarriago egin nahi luke Euskal Elkargoan joan den uztailaren 9an gehiengoak hartu deliberoa, auzapezei galdetuz herri sartzean ager dezatela «kanpoko hazkuntzaren aldeko hautua» egin dutela.


Summary: Ulma Taldeak bazkideekin aztertuko ditu Mondragonekin dituen «desadostasunak». Oñatiko taldea korporaziotik irtetea izan daiteke aukeretako bat. Langileekin batzarrak egingo ditu datozen egunetan.

Ulmak ere Mondragon taldean duen parte hartzea aztertuko du. Oñatiko (Gipuzkoa) kooperatiba taldeak korporazioarekin dituen desadostasunak tarteko, etorkizunean Arrasateko kooperatiben sarean izan beharko lukeen harremana zein izango den hausnartuko du bazkideekin datozen asteetan. Izan ere, zuzendaritzak mahai gainean jarri du korporaziotik atera eta bide propioari ekiteko proposamena.

Bazkideekin batzarrak egingo ditu zuzendaritzak datozen egunetan, gaiaren inguruko azalpenak eman eta iritziak jasotzeko. Bilerak azaroaren 2tik 11ra bitarte egingo dituzte; mezu bat igorri die horren berri emateko. Bertan jasotzen denez, «aldaketa garrantzitsuak» jasotzen dituen txosten bat onartu asmo du Mondragonek datorren azaroaren 15ean egingo duen urteroko kongresuan. Ulma taldeko arduradunak ez daude ados txosten horren edukiarekin; are gehiago, bien arteko «desadostasunen beste adibide bat da».

Ulmak ez du edukiaren inguruko zehaztapenik egin, baina nahikoa izan liteke bien arteko lotura hausteko. Izan ere, zuzendaritzak bazkideei igorri dien mezuak korporazioa uzteko aukera hitzez hitz jasotzen ez badu ere, zera dio: Ulma Taldeko zuzendaritza kontseiluko eta negozio guztien Kontseilu Orokorreko ordezkariek «aho batez» adostu dutela bi erakundeentzako «irtenbide iraunkor eta positiboa bilatzen duen proposamen bat». Ulmaren «nortasuna» babesteko eta kooperatiba mugimendua «indartzen jarraitzeko» balioko luke proposamen horrek.

Ulma taldeak bederatzi adar ditu gaur egun, 5.000 langiletik gora, eta 900 milioi baino gehiago fakturatzen dituzte denen artean. Oñatin du egoitza nagusia (Gipuzkoa). 1957an zabaldu zituzten aurreneko lantegiak, eta pixkanaka enpresa berriak sortuz joan ziren, eta beste batzuk batzen, harik eta taldea osatu zuten arte. Talde kooperatibo propioa izatea lehenetsi zuen 1990eko hamarkadaren hasieran, eta Mondragonen ez sartzea erabaki zuen ondorioz. 2002an batu zen korporaziora, bazkideek hala erabakita.

Euskal Herriko enpresa talderik handiena da Mondragon, eta urak nahasten hasita daude aspaldian. Izan ere, Ulmak ez ezik Oronak ere atea zabaldu dio taldetik ateratzeko aukerari. Hernaniko kooperatibak (Gipuzkoa) urrats bat gehiago egina du bide horretan, eta bazkideekin erabakiko du zer egin: abenduan bozkatuko dute Kontseilu Errektoreak eta Zuzendaritza taldeak egindako proposamena. Ulmaren kasuan ez dute jakinarazi bozketa egingo duten edo ez, ez eta noiz egingo litzatekeen ere.

Biak ala biak pisu handia dute Mondragonen, eta korporaziotik aterako balira hutsune nabarmena utziko lukete taldean. Baina aukera mahai gainean jarri izanak erakusten du bi kooperatibak ez daudela gustura taldearen egungo egiturarekin eta antolamenduarekin, aldeek ez dute adierazpenik egin nahi izan, halere.

Aldentzea Lehendik ere Mondragonetik aldenduta daude zenbait alorretan bi kooperatibak. Eta agerian geratu zen hori Fagor Etxetresnen porrotaren ondoren, batez ere. Berregituraketa prozesua abiatu zuen korporazioak, errentagarritasuna eta ardura partekatua ardatz hartuta. Hala, finantza tresna berriak ere onartu zituzten 2018an, enpresa ekinbide berriak sortzeko, besteak beste. Haustura handi bat hor zabaldu zen, diru kontuetan, Ulma eta Orona ez zirelako bat etorri funts orokorrarekin, eta funts propioak lehenetsi zituztelako.


Hegaztien datuak

Summary: Hegaztien datuak.

Sauve Qui Poule – Kanpoko Hazkuntza elkarteak hegaztien hazkuntzaren hainbat datu bildu eta zabaldu ditu.

1959an, gripea identifikatuta

Lehendik baldin bazen ere, Europan 1959an identifikatu zen lehen aldiz hegazti gripearen birusa.

19.300.000, hegazti hilak

19,3 milioi hegazti hil dituzte Frantziako Estatuan urtea hasi denetik. Hegazti gripearen kasu positibo bat agertzen den eremutik hiru kilometrora diren hegaztiak hiltzen dituzte estatuko zerbitzuek.


Bigarren aldian, biogasa

Summary: Bigarren aldian, biogasa. Enpresa talde batek biogasa eta ongarria sortzeko proiektua bultzatu nahi du Karrantzan, duela hamahiru urte minda planta bat eraikitzen ibili ziren lekuan. Orain ere, behien minda eta hondakin organikoak erabiliko dituzte.

Azaroan hamahiru urte beteko dira Karrantzan behien mindarekin argindarra sortzeko planta bat eraikitzen hasi zirenetik. Porrot egin zuen proiektuak, auzitara eraman zituzten sustatzaileak, eta mindaren arazoak konponbide barik jarraitzen du. Orain, inbertsiogile pribatu batzuek beste proiektu bat bultzatu gura dute: urriaren 6an sortu zen Karrantza Green Gass sozietatea, eta haien asmoa da mindarekin eta beste hondakin organiko batzuekin biogasa eta ongarria sortzea leku berean. Hamahiru milioi euro inguruko inbertsioa egingo dute.

Nortzuk dira sustatzaileak?

Lurgreen taldea ingurumen ingeniaritzan eta aholkularitzan lan egiten duen enpresa bat da, minda plantetan espezializatua. Aurea Capital Development arrisku funtsak sustatutako Aurea Green Gass taldearekin batera sortu du Lurgreenek Karrantza Green Gass. Ez dute lehen elkarlana: Kantabriako (Espainia) Hazas de Cesto herrian beste planta bat eraikitzen ari dira gaur egun. Javier Gonzalez Sopelana Lurgreeneko zuzendari exekutiboak esan du Bizkaikoa haren antzekoa izango dela.

Zer egingo du planta berri horrek?

Karrantzan sortutako 140.000 tona hondakin organiko bildu nahi ditu enpresak: %85 behi esneen minda izango da, eta gainontzekoa, oiloen zirina, untxien gorotzak, gaztandegi bateko gazura, adar inausiak… Orain, abeltzainekin kontratuak sinatzen ari dira, hondakinak lortzeko. Gonzalezek esan du ez direla 140.000 tona biltzera helduko, agian, baina bai 100.000. Hondakin horiekin lehenengo gasa sortuko dute, eta prozesu horrek utzitako hondakinekin ongarria.

Zer diote abeltzainek?

Sustatzaileek hainbat bilera egin dituzte Karrantzako abeltzainei proiektua azaldu eta haien minda lortzeko. Ekaitz Setienek Sancricesen du abeltegia, eta parte hartzeko asmoa du. Aitortu du abeltzainak beldur direla, aurreko proiektuarekin gertatutakoa berriz errepikatuko den. Haietako batzuek uzkur hartu dute proposamena. Setieni interesgarria iruditu zaio. Uste du abeltzaintzak sortzen duen ingurumen inpaktua txikitzeko eskatuko dietela, gero eta gehiago, eta hori lortzeko bide bat izan daitekeela.

Zer egiten dute gaur egun mindarekin?

Eusko Jaurlaritzak azpikontratatutako enpresa batek biltzen die minda, eta lursailetan banatzen du ongarri modura. Jaurlaritzak diru laguntza bat ematen die, baina urtez urte aldatzen da. Setienek esan du berak ez duela behi askorik, baina lursail asko dituela. 25 egunetik behin edo hilero, 200.000 litro minda sortzen ditu. Horiek bildu eta banatzeko 8-10 ordu behar ditu enpresak, eta orduko 70 euro kobratzen diote. Esan du proiektu berriak eskaintzen dienak kostua apur bat txikitzen lagunduko liekeela.

Zer proposatu die enpresak?

Gonzalezek azaldu duenez, orain arte minda biltzeagatik eta belardietan zabaltzeagatik ordaintzen zuten abeltzainek; eurei biltzea baino ez diete ordaindu beharko, eta horrek merkatuko luke prezioa. Tona bat mindako, hamahiru euro ordainduko dizkiete. «Baina esan digute ustiategiak banan-banan aztertu behar dituztela. Ez da gauza bera plantatik bost kilometrora edo 25 kilometrora egotea», esan du Setienek. Baldintza batzuk ere ipini dizkiete; esaterako, plantara joango den mindak bost egunez aparte egon behar du bildua. «Nik biltegi bi ditut, eta erabil ditzaket bat nik belardiak ongarritzeko eta bestea plantarako, baina abeltzain askok bakarra dute eta ez dute non gorde aparte. Agian, inbertsio bat egin beharko dute, eta ez dakit kasu guztietan egiteko moduan egongo diren», azaldu du abeltzainak.

Zelan sortuko da gasa?

Materia organikoarekin digestio anaerobikoa eginez sortuko dute gasa. Urtean sei miloi metro kubo biogas lortuko lituzkete. Baina gas horrek ez du balio hornidura sarera sartzeko. Digestio horretatik lortu den gasaren %40 CO2a da, eta hori kendu behar diote, upgrading izeneko sistema batekin. Behin prozesu hori eginda, urtean 31 gigawatt biogas lortuko lukete. Haien asmoa da hornidura hoditeriarekin lotzea. Arazoa da lotunea plantatik hamalau kilometrora dagoela, Kantabriako Ampuero herrian. Gas banaketa enpresekin ari dira negoziatzen, horri zer konponbide eman ahal dioten. Lortuko dutela espero du Gonzalezek; oso seguru agertu da. Gas horrek 4.500 etxe berotuko lituzke, haren arabera.

Bestela, badute alternatiba: BioGNLa sortuko lukete. Gas likidotua da. Santanderko (Kantabria) eta Bilboko portuetatik irteten diren ferryek erabiltzen duten erregaia dela esan du Gonzalezek: «Sortuko genukeen guztia kontsumituko lukete». BioGNL hori, baina, kamioiz eroan beharko lukete portu bietara. Haien kalkuluen arabera, astean hiruzpalau kamioi irtengo lirateke plantatik. Gonzalezek ziurtatu du kamioi horiek «erabat seguruak» liratekeela. Edozelan ere, proiektuaren sustatzaileek gurago dute gasa sortu, BioGNLa izozteak kostuak handituko lituzkeelako.

Zelakoa da digestio prozesu hori?

Hermetikoki itxita dauden kamioietan iritsiko da minda plantara. Sartzean, kamioiak pisatuko dituzte lehenengo. Lurperatutako edukiontzi batzuetara botako lukete minda. Azpimarratu du prozesu horretan ez dela isuririk egoten. Minda ez diren beste hondakin organikoak ekarriko dituzten kamioiak pabiloira sartuko lirateke. Dakartena edukiontzietara isuri ahala, urarekin garbituko lukete, lurrazalean hondakinik ez geratzeko, eta pabiloian gera zitekeen kiratsa xurgatuko lukete. Behin eta berriro errepikatu du Gonzalezek plantak ez duela usain txarrik isuriko ingurura.

Hondakin guztiak nahastu, eta hermetikoki itxitako edukiontzi batzuetan digestioa hasiko litzateke. «Oxigeno faltarengatik, bakterio batzuek egiten dute digestioa, eta gasa sortzen da». Ondoren, beste eraikin batean egingo liokete upgrading prozesua.

Zelan sortuko dute ongarria?

Gasa sortu ondoren geratuko zaizkien hondakinekin ongarria egingo dute. Urtean 25.000 tona sortuko dituztela uste dute, eta «kalitate onekoa» izango dela ziurtatu du Gonzalezek. Digestio ondorengo hondakin guztiak ondo nahastu, gehiegizko hidratazioa kendu eta ongarriak behar duen dentsitatea emango diote, eta, bukatzeko, sikatu.

Zer egingo dute ur zikinarekin?

Ongarria egin ondoren, ur zikina geratuko da, eta hari ere konponbidea eman beharko diote, prozesua bukatzeko. Ur zikinak arazteko estazio bat eraikiko dute plantan. Hazas de Ceston araztegi organiko bat egiten ari dira. Biltegi bi ditu: batean dekantazioa egiten da eta bestean landareen bidez arazten da ura. Gonzalezek esan du ura ibaira isurtzeko moduan dagoela prozesua burututa, baina haiek ur zikinen sarera botako dute. «Ingurumen eta kalitate arautegiek eskatzen dizkiguten neurriak baino zorrotzagoak erabiliko ditugu prozesu osoan, baita ura garbitzean ere». Karrantzan erosi duten orubea Kantabriakoaren aldean txikiagoa da, eta orain aztertu beharko dute azaldutakoa bezalako araztegia sortuko duten ala beste alternatiba bat landu beharko duten.

Zer fasetan dago proiektua?

Batetik, hondakinak lortzeko kontratuak sinatzen ari dira abeltzainekin. Bestetik, azaroaren 30a baino lehen Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailburuordetzan ingurumen baimen bateratua eskatu nahi dute, eta tramitean ari dira. Era berean, lehengo minda plantaren azpiegitura zelan dagoen aztertzen hasiko dira egunotan. Eraikitzen hasi ziren, baina ez zen bukatu, eta azken hamar urteetan bertan behera utzita egon da.

Hortik aurrera, egutegi ideala irudikatu du Gonzalezek. Espero dute Eusko Jaurlaritzak apirila bukatu aurretik emango diela ingurumen baimena. Ondoren, Karrantzako Udalari jarduera ekonomikorako baimena eskatu beharko diote. Gonzalezek esan du udalak «oso abegi ona» egin diola proiektuari. Uste du maiatzaren 15erako lor dezaketela baimen hori. Ekaineko lehen edo bigarren hamabostaldian hasiko lirateke obrekin. Orain ikusiko balute Karrantzan dagoeneko eraikitakoa balekoa dutela, zortzi hilabetean eraikiko lukete planta berria; bestela, luzatu egingo litzateke prozesua. 2024ko otsailean hasi gura dute proba fasea. Urte hartako ekainean martxan hastea da sustatzaileen asmoa.

Enplegurik sortuko luke Karrantzan?

Gonzalezen arabera, plantak 20-30 lanpostu zuzen sortuko lituzke. Enkarterriko Udalen Mankomunitatearekin berba egin dute, eta haien garapen elkarteak hautatuko ditu postu ez-kualifikatuetarako langileak. Kualifikatuetarako beharginak, berriz, enpresak berak hautatuko lituzke.


Summary: «Turismoa, Zumaia eta flyscha baino gehiago da geoparkea». Leire Barriusok hamar urte daramatza Euskal Kostaldeko Geoparkeko gerente lanetan. Turismoa, ikerketa, dibulgazioa... alor asko ukitzen ditu geoparkeko lanak. Eibar futbol klubeko zuzendaritzako kidea ere bada.

2010ean sortu zuten Euskal Kostaldeko Geoparkea, eta bi urte geroago hasi zen Leire Barriuso Astigarraga (Eibar, 1970) hartan gerente. Zumaia eta Deba arteko labarrengatik eta inguru horretako fenomeno geologikoagatik, flyschagatik, egin da geoparkea ezagun mundu zabalean. Baina hori baino gehiago dela dio Barriusok. Azken egunotan, Geologia Zientzien Nazioarteko Elkarteak (IUGS) Zumaian antolatu duen kongresua prestatzen aritu da, buru-belarri. Futbolerako zaletasuna ere barruraino sartuta dauka. Jaime Barriuso Eibar taldeko presidente izandakoaren alaba da, eta Eibarren zuzendaritza batzordeko kidea da 2017tik.

Unescoren sareko kide izatea ziurtatu du Euskal Kostaldeko Geoparkeak beste lau urterako. Urte hauetan guztietan egindako lana ikusita, erabakia ez zen ezustekoa izango…

Egia da espero genuela, etxeko lanak ondo eginda baikeneuzkan. Lau urteko lana da hau; lau urte horietan lanik egiten ez baduzu, saretik kanpo geratzeko arriskua dago. Baina lau urteotan jarduera pila bat egin dugu, gure estrategiako lan ildoari eutsi diogu, eta ez genuen bestelakorik espero. Epaile batzuk zorrotzagoak izaten dira, ordea, eta, bisitaren arabera, estuagoak izan daitezke, nahiz eta berez irizpideak bete.

Ez duzue izan ospatzeko aukera handirik. Izan ere, berehala murgildu zarete geologia kongresu baten antolaketan.

Hemen ez daukagu atseden hartzeko astirik. Urriaren amaieran IUGS nazioarteko erakundearen kongresu bat hartzen ari gara hemen, Zumaian. Elkartea 60. urteurrena ospatzen ari da aurten, eta ondare geologikoko lehen ehun lekuak aurkeztu dituzte hemen, Euskal Kostaldeko Geoparkean. Bost kontinenteetako berrehun aditu inguru etorri dira. Azken egunean, gainera [gaur], Lurraren zientziaren aldeko deklarazioa irakurriko dute Itzurun hondartzan. Oihartzun handiko ekitaldia izango da nazioartean.

Aurrez ere ekitaldi garrantzitsu asko hartu dituzue Geoparkean. Munduko leku txiki honetan baduzue halako kongresuak antolatzeko abilezia…

Egia esan, gustatzen zaigu halako gauzak antolatzea. Guk nahi dugun promozioa egiteko, hau da, zientziaren eta ikerketaren munduan promozioa egiteko, oso modu egokia da hau. Lekuak ere asko laguntzen du. Kanpotar batentzat ez da berdin Zumaiara etortzea, hemengo paisaiarekin, edo beste leku batera joatea. Beraz, horretarako oinarria badaukagu. Guretzat, uste dut estrategia polita dela Zumaia edo Geoparkea bera mapan ipintzeko eta promozioa egiteko; ez bakarrik promozio turistikoa, baizik eta guk defendatzen dugun promozio hori, zientziari eta ikerketari lotutakoa.

Arlo pertsonalean, halako ekitaldi handiak antolatzeak loa kentzen dizu, edo urteekin ohituz joan zara?

Sekula ez gara ohitzen; beti egoten da tentsio pixka bat, baina horrek lagundu egiten du gauzak ondo egiten. Badakigu zer gauza diren garrantzitsuak, eta badakigu gauzak aurretik eginda ondo aterako direla. Beti egoten dira azken orduko gauza txikiak; gainean egon behar da, baina tira…

Euskal Kostaldeko Geoparkeko gerentea zara gaur egun. Hasieratik al zaude lanpostu horretan?

Ez. 2010ean sortu zuten Euskal Kostaldeko Geoparkea, eta ni 2012an hasi nintzen lanean. Geoparkeak, beraz, bi urte zeramatzan martxan ni sartu nintzenerako. Betiere, turismoarekin lotutako garapen lanetan aritu nintzen aurretik ere. Aukera hau sortu zenean, hor ikusi nuen neure burua, eta, ordutik, hamar urte daramatzat lanean. Beti izan naiz mundu horren jarraitzailea: garapena, herriko dinamizazioa…

Gogoan al duzu lehen laneguna?

Oraindik ez nuen mahairik! Euskal Kostaldeko Geoparkea martxan jarri zutenean, ez zegoen gerenterik, eta lan tekniko guztia Debegesa Debabarreneko garapen agentziak egiten zuen. Han zegoen bulegoa. Hurrengo pausoak programatuta zeuden: gerente bat kontratatuko zutela, geologo bat egongo zela… Lan honetan sartu nintzenean, Debegesaren egoitzara joaten nintzen, Eibarrera, eta etxetik ere egiten nuen lanen bat. Debako turismo bulegoan geoparkearen bulegoak muntatu zituztenean, segituan hasi nintzen hara joaten. Ondo gogoan dut Debara joan nintzen lehen eguna. Ordurako, pare bat aste-edo neramatzan lanean, dokumentuak-eta irakurtzen, geoparke bat zer den jakiteko.

Zuk ere ikasi behar izan zenuen, beraz. Zenbatetan azaldu behar izan duzu zer den geoparke bat?

Oraindik ere badago ezjakintasun hori: ez ezazu dudarik izan. Guk espero ez genuena zen flysch-a, hain hitz ezezaguna, errazago zabalduko zela jendearen artean geoparkea hitza bera baino. Nola ikas dezake jendeak flyscha zer den eta ez geoparke bat zer den? Baina hala da. Agian, flyscha uki daitekeelako ulertuko du jendeak zer den; geoparkea garapenerako erreminta bat da, eta hori ez da hain erraza ulertzeko. Ereduak jarri behar dira beti: kontserbazioa, hezkuntza, geoturismoa, natura eta kulturarekin lotutako jarduerak. Uler dezaket ez dela hain erraza.

Geoparkea turismoarekin lotutako kontu gisa ikusi izan da beti, ezta?

Azkenean, erredukzionismo handi bat egon da, eta gure geoparkea turismora, Zumaiara eta flyschera mugatu da. Baina hori baino askoz gehiago da. Zientzia eskolekin egiten dugu lan, dibulgazioan aritzen gara, ikerketan. Ez da bakarrik flyscha; barrualdean karsta dugu, eta dinamika horiek barrura ere eraman nahi ditugu. Zumaia daukagu, bai, baina Mutriku eta Deba ere hor daude. Saiatu gara alde hori murrizten, baina egia da Zumaiak arreta handiagoa izan duela Mutrikuk eta Debak baino. Gure erronka, dudarik gabe, hori da: barruan ere produktu erakargarriak sortzea, ikerketa bultzatzea… Azken finean, ikerketaren emaitzek ematen digute guri diskurtsoa. Flyscha urte pila batean ari dira ikertzen, eta hor badaukagu zer kontatu. Barrualdean, berriz, ez. Horretarako informazioa behar dugu, eta ikerketa hori sustatzeak izan behar du gure lana.

«Barrualdea» diozue, baina kostaldetik kilometro gutxira dago hori ere…

Beste geoparke batzuetatik etortzen direnek barre egiten dute distantziak ikusten dituztenean. Baina, hala ere, muga bat dago kostaldearen eta barrualdearen artean. Barrualdean ez dagoen bestelako dinamika bat dago kostaldean. Eta bost minutu besterik ez dago kostaldearen eta barrualdearen artean! Barru hori erakargarri bihurtu nahi dugu; ez turistentzat bakarrik, bizilagunentzat ere bai. Guk gauzak egiten ditugunean, ez ditugu kanpotarrentzat egiten, bertakoentzako baizik.

Ingurunearekin eta ondarearekin lotura du geoparkeak. Horri buruzko interesik bazenuen aurretik? Edo lanpostuarekin batera piztu zitzaizun irrika?

Betidanik izan naiz naturazalea eta kontserbaziozalea. Uste dut, gainera, bertako garapenak, turismoarekin edo beste edozerekin lotuta egonda ere, bide horretatik joan behar duela. Taldekide guztiok horrekin lotutako lanak egiten ditugu, baina ez plan estrategikoak jasotzen duelako, benetan sinesten dugulako baizik.

Mundu osoko geoparkeek hainbat sare osatzen dituzte. Geoparkeen arteko lehiarik ba al dago jendea erakartzeko?

Ez, ez. Oso giro ona dago gure artean. Egia da urte gutxian sarea asko handitu dela eta harremanak epelduz joan direla. Hasieran, gutxiago ginen eta harremana sendoagoa zen; dena denon artean egiten genuen. Gaur egun, 170 geoparke baino gehiago gara mundu osoan, eta Europan 80-90 izango gara. Harremana hoztu egin da, baina, halako sare handia izateko, dinamikoa da; jendea oso eskuzabala da gauzak planteatzeko orduan. Urteekin proiektu handiagoak sortu dira, dinamikoagoak, eta, geologiaz gain, beste lan ildo batzuk ere badituzte; geologia garapenerako erreminta moduan ikusten dute horiek. Ez dut esango tirabirak daudenik, baina bai desberdintasunak.

Beste geoparke batzuetara joaten zara oporretan? Edo nahiago duzu erabat deskonektatu eta lana ahaztu?

Europako geoparke guztiak ezagutzen ditut. Oso leku ikusgarrietan daude geoparkeak. Nahiz eta askotan ez jakin geoparke bat dela, paisaia aldetik beti izaten da oso leku erakargarria. Niri asko gustatzen zait oporretan mendi aldera joatea, Europara, furgonetarekin eta. Geoparkeak direlako eta defektu profesional hori dudalako ere joaten naiz, bai, baina baita lekurik ikusgarrienak direlako ere, eta geoparkearen atzetik gestio bat dagoelako.

Eibartarra eta Eibar futbol taldearen zalea zara. 2017tik zuzendaritzako kidea zara, gainera.

Hala da, bai. Niretzat, pozoia da futbola. Bizitza guztian kirol hori bizi izan dut etxean [Jaime Barriuso Eibar taldeko presidente ohiaren alaba da], eta betidanik izan naiz zalea. Kudeaketan, berriz, 2017tik ari naiz, etxean falta direnei lekukoa hartuta. Hurrengo astean dira hauteskundeak, geure taldea berriz aurkeztuko dugu, eta prest gaude beste bost urtean lanean jarraitzeko. Geoparkeak eta futbolak, nire bi pasioek, ez didate uzten denbora libre askorik, baina gustuko tokian…


Summary: Gipuzkoako bidesarietan deskontuak aplikatuko ditu aldundiak urtarriletik aurrera. Garraio publikoko ibilgailuek izango dute deskonturik handiena, %50. Inflazioaren ondorioak «arindu» eta jasangarritasuna hobetu nahi dute neurri berriarekin.

Gipuzkoako Foru Aldundia deskontuak aplikatzen hasiko da bidesarietan urtarrilaren lehenetik aurrera, inflazioaren ondorioak arintzeko eta ingurumen jasangarritasuna hobetzeko. Ibilgailuen funtzioaren eta motaren arabera aplikatuko dituzte prezioen beherakadak, eta erabileraren maiztasunagatik ere deskontu gehigarriak egingo dituzte.

Garraio publikora bideratutako ibilgailuek izango dute jaitsiera handiena, erdira jaitsiko baitizkiete prezioak; autobusei, autokarrei eta bidaiariei egingo diete deskontua. Salgaiak garraiatzeko ibilgailuek etiketaren araberako jaitsierak izango dituzte. 0 eta Eco etiketa dutenei %25 jaitsiko diete prezioa, %20 Euro 6 etiketadunei, eta %15 Euro 5 ibilgailuei. Horrez gain, salgaiak daramatzatenei %10eko deskontu gehigarria aplikatuko zaie 21 eta 50 bidaia artean egiten badituzte, eta %13, berriz, 51 edo gehiago egiten dituztenei. Hala ere, erabileraren araberako jaitsiera horiek 2023ko urriaren 1etik aurrera hasiko dira egiten. Garraio publikoari ere egingo diete erabileraren araberako deskontua, baina ez dute xehetasunik eman.

Jarduera ekonomikora bideratutako autonomoen eta bestelako erabiltzaileen ibilgailuei ere gehienez %13ko beherapena egingo diete, erabiltzen duten maiztasunaren arabera; urriaren 1etik aurrera sartuko da indarrean neurri hori. Azkenik, erabilera pribaturako ibilgailu arinek hilabetean 35,25 euroko muga izaten jarraituko dute, baina muga horrek soilik Gipuzkoako autoentzat izateari utziko dio, eta edozein jatorritako autoei ezarriko zaie, betiere Via T, TAG edo Abiatu sistemak badituzte eta Bidegin izena emanda badaude. Neurri hori Gipuzkoan lan egiten duten kanpoko herritarrentzat onuragarria izango dela uste du Aintzane Oiarbide Bide Azpiegituretako diputatuak, Arabako, Bizkaiko, Nafarroako eta Ipar Euskal Herriko biztanleentzat bereziki.


Summary: Oihana Iguaranek irabazi du Donibane Garaziko saioa. 688,5 puntu lortu ditu Iguaranek, eta bigarren faseko finalaurrekoan kantatuko du. Hark eta Alaia Martinek dute kantatzeko lekua ziurtatua oraingoz. Amets Arzallus gaur sartu da txapelketan, eta bigarren egin du, Iguaranek baino puntu erdi bat gutxiago lortuta.

Oihana Iguaran eta Amets Arzallus nabarmendu dira gaurko saioan, Donibane Garaziko pilotalekuan. Sarrerak agortuta, 1.350 bertsozale bildu dira gaur. Amets Arzallusek poto bat egin du sei puntuko motzeko bertsoetako batean, eta Nerea Elustondok bi behintzat egin ditu, ariketa horretan bertan eta ganbarakoan, nahiz eta bertsotan zoli eta hizketan bezala aritu den. Horiek aintzat hartuta, puntu gehiago izango zituzketen Arzallusek eta Elustondok, baina azkenean honela gelditu da gaurko sailkapena:

Oihana Iguaran. 688,5 puntu. Amets Arzallus. 688 pt. Nerea Elustondo. 628 pt. Asier Azpiroz. 616,5 pt. Haritz Mujika. 615 pt. Aitor Etxebarriazarraga. 612 pt.

Iguaranek berak aitortu du espero baino emaitza hobea lortu duela. Azken agurreko bertsoa horrela bukatu du: «Plaza ederra izan zara / ez esperoa ordea / ona espero zintugun / ta izan zara hobea / ez esperoa ordea». Umil bukatu du Amets Arzallusek, despedidako agurrean «erakustera etortzen gera / ikastera ere bai» kantatuta.

Joan den astean jokatu zen lehen faseko lehen finalaurrekoa, Elizondon (Nafarroa). Alaia Martinek irabazi zuen han, 729,5 punturekin, eta bigarrenak —Joanes Illarregik— 711 puntu lortu zituen. Gaurko saioko puntuak ordukoen azpitik ibili dira, Elizondon kantatutako bi bertsolarik gaurko lehenak baino puntu gehiago lortu baitzituzten.

Datorren larunbatean Irunen (Gipuzkoa) kantatuko dute beste sei bertsolarik, eta hamabost egun barru, Durangon (Bizkaia) beste seik. Saio bakoitzeko irabazlea sailkatuko da hurrengo faseko saioetara. Lehen itzulian puntu gutxien lortutako sei bertsolariak kanpoan geldituko dira fase honetan, eta ez dira bigarrengoan arituko.

Donibane Garaziko saioa gorabeheratsua izan da. Zortziko handian ongi aritu dira bertsolariak, asko nabarmendu gabe, baina huts handirik egin gabe. Ariketa horretan bat nabarmentzekotan, Iguaranek eta Elustondok egindakoa aipa liteke. Zortziko txikiko ariketan ere txukun aritu dira bertsolariak, baina erabat lehertu gabe. Puntukako ariketan hasi dira askatzen; elkarrizketa politak osatu dituzte hor, eta giroa berotzen hasi da frontoian.

Sei puntuko motzeko ofizioek denerako eman dute. Arzallus eta Elustondo ariketa horretan hasi dira lehertzen, eta bizi-bizi eta hizketan bezala kantatu dituzte bertsoak. Baina abiada horretan, poto bana ere egin dute. Ganbarako ariketan gai zabala izan dute: «Azkenean, probatu duzu. Eta jabetu zara ez dela espero zenuena». Bertsolari guztiek probatu dituzte bide originalak, eta Iguaranek eta Mujikak soilik errepikatu dute gaia. Umore ukitua ematen ere saiatu dira Azpiroz, Arzallus eta Elustondo. Horrela kontatu du BERRIAk gaurko saioa:


Summary: Hogei milioi Etiopiako herritarrek «berehalako» laguntza humanitarioa behar dute, OMEren arabera. Tigrayn bizi dira laguntza humanitarioa behar duten hamabost milioi herritar. Erakundeak adierazi du azken asteotan «ezin» izan duela eskualdean esku hartu.

Hogei milioi herritar inguruk «berehalako» laguntza humanitarioa behar dute Etiopian. Horixe azaldu du OME Osasunaren Mundu Erakundeak. Horietatik hamabost milioi Etiopiako iparraldeko eskualdeetan bizi dira, Tigray inguruan.

Adingabeak dira egoera zaurgarrian dauden asko. Altaf Musani OMEko Larrialdietarako Esku Hartzeen zuzendariaren arabera, malnutrizioa pairatzen du 5 urtetik beherako bost haurretik batek. Tigray alboko Afar eta Ahmara eskualdeetan ere egoera bertsua da: %40ra iristen da 5 urtetik beherako haurren malnutrizioa.

Elikagai faltari gehitu behar zaizkio azken boladan jakinarazi dituzten 273 kolera eta 6.000 elgorri kasu inguru. Halaber, OMEko Etiopiako Operazioen zuzendari Ilham Abdelhai Nourren arabera, %80 egin dute gora malaria kasuek, eta eten egin behar izan dituzte gaixotasunaren aurkako laguntza kanpainak.

«Martxoa eta abuztua bitartean, menia humanitarioan, laguntza bidali ahal izan genuen, kantitate txikian», adierazi du Nourrek. Iragan abuztuan, ordea, Etiopiako Gobernuaren eta TPLF Tigrayko Herria Askatzeko Frontearen arteko gatazkak berpiztu ziren.

OMEko Etiopiako Operazioen zuzendariaren arabera, azken sei asteetan erakundeak ezin izan du eskualdean esku hartu. Halaber, Mekelen, Tigrayko hiriburuan, COVID-19aren aurkako txertatze programak mugatu behar izan ditu.

NB Nazio Batuen PMA Elikagaien Munduko Programak emandako datuen arabera, %89koa da Tigrayko elikagaien segurtasunik eza.

Bake negoziazioen helburuetako bat

Etiopiako Gobernuak eta TPLFk astelehenean hasi zituzten bake negoziazioak. Hegoafrikan dute elkargunea, AB Afrikako Batasunaren bitartekaritza dela medio. Addis Abebak «gerra amaitzea» du helburu, eta TPLFk, berriz, «berehalako su etena eta laguntza humanitarioa».

Nazioarteko erakundeek bultzatuta elkartu dira bi aldeak, abuztu amaieran bost hilabeteko menia hautsi eta erasoak berriz hasi ostean. GKE gobernuz kanpoko erakundeen arabera, 280.000-600.000 zibil inguru hil dituzte 2020ko azaroan gatazka piztu zenetik, eta milioika herritarrek eskualdea utzi behar izan dute.

Gatazkaren erdigunean daude Etiopiako talde etniko nagusien arteko tentsioak. TPLF 1991tik egon zen gobernu nazionalean, baina 2018an EPRDF Etiopiako Herriaren Fronte Iraultzaile Demokratikoa koalizio gobernuak agintari berria izendatu zuen, eta lehen ministroak Oparotasunaren Alderdia sortu zuen. Koalizioa osatzen zuten alderdi etniko guztiak batu ziren alderdi horretara, TPLF izan ezik.

Handik bi urtera Etiopiako lehen ministroak TPLFri leporatu zion militar federalen base bati eraso egin izana, eta armada bidali zuen Tigrayra. Ordutik, ez dute ia etenik izan bi aldeen arteko erasoek.


Summary: Itxaro Borda eta Andres Alberdi, euskaltzain oso izateko hautagai. Euskaltzaindiaren Gasteizko ordezkaritzan gaur egin den osoko bilkuran aurkeztu dituzte bi hautagaien izenak

Euskaltzaindiaren Gasteizko ordezkaritzan, Etxezarra eraikinean, osoko bilkura egin dute gaur, eta bertan aurkeztu dituzte bi hautagaien izenak. Itxaro Borda idazlea Xarles Bidegainen hutsartea betetzeko hautagaia da; Andres Alberdi hizkuntzalaria, berriz, Andoni Sagarnak utzitakoa betetzeko.

Xarles Bidegain eta Andoni Sagarna emeritu bihurtu ziren uda aurretik, 75 urte konplituta, eta uztailaren 22an zabaldu zen epea bien hutsuneak betetzeko hautagaiak aurkezteko. Azaroko osoko bilkurako bozketatik aterako dira euskaltzain oso berrien izenak.

Euskaltzaindiak berak nabarmendu ditu bi hautagaien soslaiak. Getarian (Gipuzkoa) sortua da Andres Alberdi Gorostiaga, 1950ean. Filosofian lizentziaduna da, eta irakaskuntzan 38 urtean aritua. Lehenengo, Elgoibarko Ikastolan; gero, Elgoibarko Institutuan; bertan, Euskara eta Literaturako katedraduna izan zen 1982tik, 2011. urtean erretiroa hartu arte. Bakarka zein elkarlanean, DBHko eta Batxilergoko Euskara eta Literaturako hogei ikasliburu eta gramatika baino gehiago ondu ditu 1986az geroztik. Euskaltzaindiaren Zientzia eta Teknika Hiztegia Biltzeko lantaldeko partaide da; 2014tik, Euskaltzaindiaren Euskara Batuaren Eskuliburua proiektuko batzordeburu, eta batzorde horrek 2018an paraturiko Euskara Batuaren Eskuliburua (2018) deituaren prestatzaile eta egilea.

Itxaro Borda Baionan sortua da, 1959an. Lotura estua du Oragarrerekin (Nafarroa Beherea), hangoa baitu familia. Historiako goi mailako ikasketak egin zituen, eta gaur egun postari ogibidetik erretiratua da. Idazlea da, poeta, artikulugilea, eta abesti askoren hitzak idatzi ditu Euskal Herriko hainbat musikarirentzat. Oso gaztea zelarik hasi zen izkiriatzen Herria astekarian, eta ordutik ez da gelditu. Euskadi literatura saria irabazi zuen 2002an %100 Basque obrarekin. Mugarriak finkatu dituzten nobelak eta olerki bildumak plazaratu ditu Maiatz, Susa, Alberdania eta Elkar argitaletxeetan, eta bereziki Amaia Ezpeldoi detektibearenak dira ezagunak; denera hamalau eleberri idatzi ditu, eta sei detektibe horren istorioak dira. Euskaltzain urgazle izendatu zuten 2021eko azaroaren 26an.


Summary: Eñaut Elorrietak maitasunari buruzko hamar kantu bildu ditu ‘Fantasia’ diskoan. Aitor Etxebarriarekin ondu du lana, eta bere hitzez gain, hainbat idazleren letrak jaso ditu. Azaroaren 25an hasiko du aurkezpen bira Zumarragan.

«Fantasia da sorkuntzarako sortu dugun gune bat, konfidantzazko gune bat, guk geure buruari ahalik eta askeen izateko eman diogun koartada bat». Horrela deskribatu du Eñaut Elorrietak bere bakarkako lan berria: Fantasia. Amaia Lasa olerkariaren Fantasia bat poema «gogoangarriak» jarri dio izena diskoari, baita abesti bati ere. Elorrietak «poz ikaragarria» adierazi du Bilboko Arriaga Antzokian egindako aurkezpenean. Lehenengo kontzertua Zumarragako Zelai Arizti Aretoan eskainiko du (Gipuzkoa), azaroaren 25ean.

Bi urteetako jarduna biltzen du diskoak eta hamar kantu berrik osatzen dute. «Nire lokalean hasi nuen lana, Getarian (Gipuzkoa) bakarka egin nuen sorkuntza prozesu batean, batez ere, ahotsean eta gitarran oinarrituta», azaldu du. Edonola ere, diskoaren atzean dagoen talde lana azpimarratu du: «Inoiz baino gehiago lan kolektiboa dela sentitzen dut, nahiz eta diska nik sinatu».

Elorrieta «berri bat»

Aitor Etxebarria izan da diskoaren ekoizlea. Andres Camio Jitu Elkarreko kidearen hitzetan, Etxebarriak «biluztu» egin du Elorrieta, bakarrik ahotsa eta gitarrarekin utziz. «Hortik aurrera, pianoa, soka instrumentuak eta gainerakoak erabiliz, Eñaut berri bat itzuli digu, traje berri batekin».

Garrantzi berezia dute beti letrek Elorrierarentzat. Hala izan da aurreko diskoetan, eta oraingoan ere hala izan dela esan du. Maitasuna hari duten kantu «bareak» dira, haren hitzetan. Eta lagun batek egindako deskribapena ekarri du gogora hori azaltzeko: «Esan zidan diskoak apurtu osteko olatu baten edertasun zuela».

Berak idatzi ditu diskoko bi kantaren letrak, eta beste idazle batzuenak dira beste abestienak. Haietako batzuk aurretik idatzitako olerkiak dira, hala nola Jose Luis Otamendiren Zutaz letrak idazteko edota Itziar Ugarteren Maitatzeak. Olerki horiek musikatu ditu Elorrietak, baina bestelako sorkuntza prozesuak ere izan dira diskoan: «Nik melodia bat proposatu, haiek hitzak idatzi eta melodia eta hitza elkarrengana doitzen joan dira, kantua burutu arte». Horrela sortu du Iñigo Astizekin Esna kanta. Uxue Alberdirekin ere beste lau kanta sortu ditu. Alberdi, gainera, edizio literarioaz ere arduratu da.

Konplizeak

Kanta guztien itzulpenak ere badakartza diskoak: gaztelerazko itzulpena Miren Agur Meabek egin du. Frantsesekoa, berriz, Itxaro Bordak.

«Bidelagunak baino gehiago, benetako konplizeak izan ditu Eñautek», azaldu du Elkarreko kideak. Besteak beste, Felix Buff, Amorante, Fernando Neira eta Xabi Zeberio musikariek hartu dute parte diskoaren grabazioan. Eider Corral izan da arte eta irudi zuzendaria. Eta Arriguri ikus-entzunezko ekoiztetxeak bi pieza sortu ditu: gaur estreinatu duten bideoklipa, Esna kanta lanaren sorkuntza prozesuan oinarritua, eta 2023an argitaratuko duten dokumental laburra.

Zumarragako kontzertuaren ostean, Andoainen (Gipuzkoa) eta Bastidan (Nafarroa Beherea) izango du hitzordua urtarrilean. Otsailetik aurrera, hala nola Urruñan (Lapurdi), Bilbon, Iruñean eta Lazkaon (Gipuzkoa) egongo da. Gaur jarri dituzte haietako batzuetako sarrerak salgai.

Gutxirekin asko

Elorrietaren «obsesioa» kantuaren esentzia bera da: «Hasierako enbrioi hori bukaerako emaitza horretan ahalik eta gehien mantentzen saiatzen naiz». Bere senari kasu eginez sortu ditu abestiak eta Etxebarriarekin batera kantuentzako giroak bilatu ditu; «gauza desberdinak probatzen». Elorrietak aitortu du Etxebarriak «leku erosoetatik» atera duela eta hori izan dela emaitzaren «klabeetako bat».

Kantuaren esentzia mantentzeko, grabaketa «ezohikoa» egin dute. Lehenengo basea grabatu beharrean, ahotsa eta gitarra grabatu dituzte: «Hori izan da beste guztiarentzako oinarria eta horren gainean joan gara kantak eraikitzen». Soinu naturala lortu dute horrela, artifiziotik urruti. «Kentzen eta kentzen eraikitako diskoa bat da», adierazi du Elorrietak. Haren iritziz, Etxebarriaren begirada «berebizikoa» izan da; «ahalik eta elementu gutxienekin, ahalik eta gehien esateko borondate eta pasio hori duelako». Izan ere, musikariaren hitzetan, elementu gutxirekin asko esaten denean ñabardurek hartzen dute garrantzia: «Ñabarduraz betetako diskoa da hau».


Summary: Hauteskundeak aurreratuko dituzte Ipar Irlandan, DUPen blokeoagatik. Unionistek esan dute gobernua osatzeari uko egingo diotela Ipar Irlandako Protokoloa «ezabatu» arte. Urtea amaitu baino lehen egingo dituzte Asanblearako hauteskundeak, legeak behartuta.

Maiatzaren 5ean Asanblearako hauteskundeak egin zituzten Ipar Irlandan, eta urtea bukatu baino lehen errepikatu egingo dituzte, bizi duten blokeo politikoaren ondorioz. Izan ere, Sinn Fein alderdi errepublikanoak irabazi zituen maiatzeko hauteskundeak, eta ordutik, gobernua osatu ezinean dabiltza, DUP Alderdi Demokratiko Unionistak ez duelako baimendu. Chris Heaton-Harris Ipar Irlandarako ministroak gaur adierazi du hauteskundeak deituko dituela Ipar Irlandan. Hamabi asteko epea dute hauteskundeak egiteko, legeak behartuta. Heaton-Harrisek esan du datorren astean emango duela Asanblearako bozen dataren berri.

1998ko Ostiral Santuko Akordiotik, Ipar Irlandako gobernua koalizio batek osatu behar du: bozak irabazi dituen alderdikoa izaten da lehen ministroa, eta eserleku gehien eskuratu dituen bigarren alderdikoa, berriz, lehen ministrordea. Eserleku kopuruaren arabera, alderdi bakoitzekoa izaten da ministro kopuru jakin bat.

Maiatzaren 5eko bozak historikoak izan ziren, Ipar Irlanda sortu zenetik lehen aldiz, uhartearen batasuna nahi duen alderdi batek lortu zituelako eserleku gehien Asanblean. Ordura arte, lehen ministroa beti izan da unionista.

Dena den, sistema parlamentarioetan gobernua osatzeko, parlamentua osatu behar da lehenik. Unionistek ez zuten baimendu Asanbleako presidentearen aukeraketa egitea, eta parlamentua osatu gabe, gobernua osatzeko aukera etenda geratu da. Gaur arteko epea zuten, legez, gobernua osatzeko, eta egin ez dutenez, Asanblearako hauteskundeak aurreratu beharko dituzte.

Ipar Irlandarako protokoloa «ezabatzea» da DUPen baldintza Sinn Feinek zuzenduko lukeen gobernuan sartzeko. Protokolo hori izan zen 2020ko urtarrilean EB Europako Batasunak eta Erresuma Batuko Gobernuak —Boris Johnson zen lehen ministroa— negoziatutako brexit-aren zutarri nagusietako bat.

Protokoloa, eztabaidagai

Ipar Irlandako Protokoloak, finean, bi helburu ditu: batetik, han bakea bermatze aldera, Irlandako Errepublikaren eta Ipar Irlandaren artean muga orain arte bezala mantentzea, irekita; eta, bestetik, EBren merkatu bakarra babestea. Horretarako, 2020an, bi aldeek adostu zuten Ipar Irlandak merkatu bakarrean jarraituko zuela ondasunentzat, eta EBren aduana legeak errespetatuko zituela bere portuetan. Horrek esan nahi du Irlandako itsasoan, Britainia Handiaren eta Ipar Irlandaren artean, kontrolak jartzea.

Jeffrey Donaldson DUPeko liderrak salatu du Ipar Irlandako Protokoloak «kalte» egiten diola hango ekonomiari eta Ipar Irlandak Erresuma Batuaren barruan duen «estatus konstituzionala» aldatu duela, «gure oniritzirik gabe». Donaldsonek esana du bere alderdia «prest» dagoela hauteskundeak aurreratzeko.

Michelle O’Neill Sinn Feineko presidenteordearen ustez, DUP «borroka konstante batean» bizi da gizartearekin, «ordezkatzen ez duen gehiengo batekin». Salatu du DUPek Ipar Irlanda Erresuma Batuko Gobernuaren esku utzi duela, eta unionistei «lidergo falta» egotzi die.

Unionistek ez dute gustuko Ipar Irlandako Protokoloa, ezta hura adostu zuen gobernu toryaren oinordekoek ere. Johnsonen gobernua izan zen EBrekin protokoloa adostu zuena, baina bere agintaldiaren azken hilabeteetan —aurten— Ipar Irlandako Protokoloa aldatzeko mugimenduak egiten hasi zen. Ondoren lehen ministro izango zen Liz Truss izan zen, Atzerri ministro zela, protokoloa aldatzeko lege proiektua aurkeztu zuena. Proposatutakoaren arabera, Britainia Handitik Ipar Irlandara esportatzean, Erresuma Batuko eta EBko arautegien artean aukeratzeko aukera edukiko lukete enpresek. Erreformak planteatzen du, gainera, EBren Justizia Auzitegiari begirale rola kentzea Ipar Irlandako barne merkatuaren funtzionamenduan. Are, Londresek Britainia Handiaren eta Ipar Irlandaren arteko mugako kontrolak eten zituen, protokoloa bete gabe.

Bruselak, ordea, ez zuen ondo ikusi lege proiektua, eta «aldebakarrez» jardutea egotzi zion Londresi.