Summary: Grigori Sokoloven kontzertua bertan behera utzi dute. Igandean jo behar zuen Donostiako Musika Hamabostaldian, baina, Italiako Gobernuak Espainiatik Italiara joaten diren bidaiariei ezarritako neurri berriak direla eta, bere bizilekuan gelditzea erabaki du pianista errusiarrak.

Espainian konfinatuta egon ondoren, Italiako bizilekura itzuli zen Grigori Sokolov pianista errusiarra, eta han prestatzekoa zen aste honetan Santanderren (Espainia) eta Donostian eman beharreko kontzertuak. Alabaina, atzo arratsaldean Italiako Gobernuak argitaratutako ebazpenak neurri zorrotzagoak ezarri ditu Espainiatik eta, horrenbestez, Hego Euskal Herritik Italiara joaten diren bidaiarientzat. Hori dela eta, Musika Hamabostaldiak jakinarazi duenez, pianistak Italian geratzea erabaki du, eta musika jaialdiaren antolatzaileek bertan behera utzi dute igandean Kursaaleko auditoriumean egin behar zuen kontzertua.

Hamabostaldiko Lagunek kontu korrontean jasoko dute, zuzenean, kontzertu horren sarrerei dagokien zenbatekoa. Internet bidez sarrerak erosi dituztenei zuzenean itzuliko zaie dirua. Azkenik, sarrerak leihatilan erosi zituztenek quincenamusical@donostia.eus helbidearen bidez edo 943-003170 telefonoaren bitartez jarri beharko dute harremanetan Musika Hamabostaldiarekin, sarrerei dagokien dirua berreskuratu ahal izateko.

Sokolovek Wolfgang Amadeus Mozarten eta Robert Schummannen obrak interpretatu behar zituen Musika Hamabostaldian.


Summary: Getxoko Bikain tabernan eta Gasteizko Sagartoki eta Oh Malbec jatetxeetan izan zirenei proba egiteko eskatu die Jaurlaritzak. Toki horietan izan zirenek beren osasun etxera edota osasun aholkularitzara deitu beharko dute ordua hartzeko.

Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak PCR proba egitera joateko eskatu die abuztuaren 2tik 10era bitartean Getxoko (Bizkaia) Bikain tabernan izan zirenei. Gaur arratsaldean bertan hasiko dira testak egiten, Urdulizko ospitalean. Tabernan izan zirenek beren osasun etxera edota telefono zenbaki honetara deitu behar dute: 900-20 30 50.

Abuztuaren 8tik 10era Gasteizko Sagartoki jatetxean eta abuztuaren 4tik 9ra Oh Malbec jatetxean izan zirenei ere eskatu die testa egiteko Osasun Sailak. Probak Arabako unibertsitate ospitalean egingo dituzte, gaur arratsaldetik aurrera. Jatetxean izan zirenek osasun etxera edo osasun aholkularitzara deitu beharko dute ordua hartzeko.


AHTaren obrak «itxi» dituzte Martzillan

Summary: AHTaren obrak «itxi» dituzte Martzillan. Mugitu mugimenduko kideek AHTaren lanak zigilatzeko agindua eman diete OHT eraikuntza enpresako eta azpikontratetako arduradunei, Airef erakundeak iragan astean kaleratutako gomendioak aplikatuz. Behean, ekintzaren bideoa ikus daiteke.

Gaur goizean, 11:00etan, Mugitu mugimenduko kideek AHTren obrak zigilatu dituzte Alesbes eta Azkoien arteko tartean, Martzillan, protesta moduan. Airef erakundearen gomendioak aplikatuz, obra hori «itxi» egin dela irudikatu dute.

OHT eraikuntza enpresa eta azpikontratak Aragoi ibaiaren ibarrean eraikitzen ari diren bidezubiaren eremuan sartu dira. Eremu hori interes ekologiko handikoa da. Obrak ixteko eta zigilatzeko agindua eman diete eraikuntzako arduradunei. Kamioien zirkulazioa eten dute, eta seinaleetan zein makinarian lanen itxiera adierazteko itsasgarriak jarri dituzte. Hogei minutu inguru iraun dute ekintzek, eta ondoren alde egin dute, «inolako istilurik izan gabe».


Summary: Donibane Lohizuneko ostatu bat hetsi dute. Pirinio Atlantikoetako departamenduko prefeturak erabaki du Donibane Lohizuneko (Lapurdi) Le Miam ostatuaren hestea bost egunez, zigor gisa. Neurria beterik, gaur ireki dute berriro.

Donibane Lohizuneko Le Miam ostatua bost egunez hetsirik egon da. Osasun neurriak ez errespetatu izana leporatu zion Pirinio Atlantikoetako departamenduko prefeturak abuztuaren 7an, eta bost eguneko itxialdia ezarri zion zigor gisa. Neurria errespetatu, eta gaur ireki ditu berriz ateak.

Osasun neurriak ez errespetatzeagatik hesten duten hirugarren ostatua da departamenduan, uztailaz geroztik. Frantziako Poliziaren arabera, jabeak ostatua berantegi hesten zuen gauez, eta maskara ez zuen aski erabiltzen barnean. Uztailaren 19 eta 20aren arteko gauean, Frantziako Polizia ostatuan sartu zen, 02:40etan hamabost lagun inguru edaten ari baitziren, eta hetsia behar zuen 02:00etan.


Summary: Israelek eta Arabiar Emirerri Batuek «bake akordioa» lortu dute. Israelek uko egingo dio anexio planari, eta harremanak normalizatuko ditu Arabiar Emirerri Batuekin.

Donald Trump AEBetako presidenteak Twitter bidez eman du bake akordioaren berri. «Aurrerapauso erraldoia gaurkoa! Gure bi adiskide handiren arteko bake akordio historikoa: Israel eta Arabiar Emirerri Batuak!», idatzi du.

Bi herrialdeen arteko akordioa baieztatu du Mohamed bin Zayed al-Nahyan Arabiar Emirerri Batuetako presidenteak. Hark azaldu duenez, Trumpek eta Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroak akordioa lortu dute Israelek iragarria zuen anexio plana bertan behera uzteko. Bestalde, Arabiar Emirerri Batuek eta Israelek hitzartu dute aldebiko harreman bat ezartzeko modua emango duen bide orri bat negoziatzen hastea. Elkarrizketa horiek Israelen eta Arabiar Emirerri Batuen arteko harremanak normalizatzeko balio beharko lukete.

Hiru herrialdeek adierazpen bateratu bat kaleratu dute. Nabarmendu dutenez, akordioa «aurrerapauso diplomatiko historikoa» da, eta «bakea sustatuko du Ekialde Hurbilean». Akordioa sinatu duten herrialdeen arabera, «bide berri bat» urratu dute, eta akordioak «eskualdearen potentzial erraldoia askatzeko» balioko du.

Israelgo ordezkaritza bat eta Arabiar Emirerri Batuetako bat bildu egingo dira «datozen asteetan», hainbat akordio sinatzeko. Horien artean, inbertsioei, turismoari, hegaldiei, segurtasunari, telekomunikazioei, teknologiari, energiari, osasunari, kulturari, ingurumenari eta harreman diplomatikoei dagozkien arloetakoak.

«Ekialde Hurbileko bi gizarterik dinamikoenen arteko loturak eskualdea eraldatuko du», sinatzaileen esanetan. Ekonomia hazkundea, garapen teknologikoa eta pertsonen arteko gertuko harremanak hauspotuko dituela adierazi dute.

Akordioaren ondorioz, Israelek uko egin dio Netanyahuk iragarri zuen anexio planari. Israelgo lehen ministroak zehaztu duenez, ordea, "behin-behinean" geratu da bertan behera egitasmoa. Plan horrek aurreikusten zuen Israelek Zisjordaniaren %40 ingururen gaineko subiranotasuna aldarrikatzea, eta eskualde horretan eraikitako legez kanpoko kokaguneak legeztatzea. Akordioaren sinatzaileek kaleratu duten oharrean zehaztu dutenez, AEBek Saudi Arabiaren babesarekin egin diote Israeli anexio plana bertan behera uzteko eskaria. Israelek onartu du orain herrialde arabiar eta musulmanekin harremanak sustatzera bideratzea indarrak.

AEBen «kiderik fidagarrienak eta gaitasun gehien dituztenak» hurbilduko ditu. Oharrak aurreratu du Israelek eta Arabiar Emirerri Batuek AEBekin bat egingo dutela Ekialde Hurbilerako agenda estrategiko bat aurkezteko lanetan. Agenda horrek auzi diplomatikoak, ekonomikoak eta segurtasun arlokoak bilduko ditu.

Aldeek diote Palestinaren eta Israelen arteko gatazkan «irtenbide justua, osoa eta egonkorra» lortzeko ahaleginetan jarraituko dutela.

Kritikak

PAE Palestina Askatzeko Erakundeko zuzendaritzako kide Hanan Ashrawik gaitzetsi egin du akordioa sare sozialetan: «Israel saritu egin dute okupazioa hasi zutenetik Palestinan legez kanpo egiten ari direna jendeaurrean bere gain ez hartzeagatik. Arabiar Emirerri Batuek publiko egin dituzte Israelekiko harreman normalizatuak izateko ahaleginak».

Arabiar Emirerri Batuak, Oman eta Bahreinek txalotu egin zuten Etxe Zuriak urtarrilean aurkeztutako «bake plana», Zisjordaniaren parte handi baten anexioa jasotzen zuena. Ez ziren horraino heldu Egipto, Qatar eta Saudi Arabia, nahiz eta aztertuko zutela aurreratu. Hala, soilik Iran eta Turkiak altxatu zuten ahotsa palestinarren alde. Ordea, palestinarren lurrak Israelen esku uzteko modua ematen zuen egitasmoa "behin-behinean" baztertuta, litekeena da aurrez zalantzak agertu zituzten estatuetako askok AEBen eta Arabiar Emirerri Batuen arteko hitzarmena babestea, batez ere modu horretan Teheranek eskualdean duen eragina murrizten badute.


Araban %20 jaitsi da zerga bilketa

Summary: Araban %20 jaitsi da zerga bilketa. Urte bukaeran «egoera zuzendu» egingo dela espero du Ramiro Gonzalezek.

Aldundietako ogasunek bostetik bat galdu dute urtea hasi zenetik. Bizkaian %19,7 jaitsi da bilketa; Gipuzkoan, %19,9; eta Araban, berriz, %20,3. Kopuru osoetan, ia 1.700 milioi gutxiago.

Arabako Aldundia izan da bere datuak ematen azkena, gaur goizean. Guztira, 917,6 milioi jaso ditu zergetan urteko lehen zazpi hilabeteetan, aurreko urteko epe berean baino 234,4 milioi gutxiago.

Zerga guzti-guztien bilketa jaitsi da, baina batez ere BEZarena (-%28,9), kontsumoa asko murriztu delako. Itxialdiak eta ondorengo jarduera ekonomiko apalagoak ibilgailuen joan-etorria gutxitu duenez, hidrokarburoen gaineko zergak %19,9 gutxiago bildu du.

Erorialdia pixka bat apalagoa da zerga zuzenetan, bi arrazoi direla eta. Batetik, enplegua ez da jarduera ekonomikoa bezainbeste txikitu, eta, horregatik, PFEZ errenta zergaren jaitsiera %15,1ean geratu da. Sozietate zergak, berriz, %6,3 gutxiago jaso du, baina zerga horrek iazko irabaziak zergapetzen ditu, eta ez aurtengoak.

Urtearen amaieran bilketaren jaitsiera motelduko dela iradoki du Ramiro Gonzalez Arabako ahaldun nagusiak: «Jarduera murriztearen eraginak kezkatzen gaitu. Hala ere, ogasunak onartutako zerga atzerapenekin ere badu zerikusia zerga bilketaren gutxitzeak. Horiek joera zuzenduko dute urteko azken hilabeteetan, eta, gainera, enpresa eta familia askorentzat lagungarri izaten ari dira».


Summary: Israelen eta Emirerrien arteko ituna bakerako «aukera bat» da, NBEren iritziz. Iranek eta Turkiak kritikatu egin dute akordioa. Alemania, Erresuma Batua eta Frantzia, berriz, haren alde agertu dira.

«[NBE Nazio Batuen Erakundeko] idazkari nagusiak ongietorria egin dio akordio honi, buruzagi israeldarrentzat eta palestinarrentzat negoziazioak berreskuratzeko aukera bat sortuko duen itxaropenaz, bi estatuen konponbidea errealitate bihurtzeko, NBEren ebazpen garrantzitsuekin, nazioarteko legediarekin eta aldebiko akordioekin bat», adierazi du Guterresen bozeramaile Stephane Dujarricek.

NBEk laster eman zion oniritzia Israelen eta Arabiar Emirerri Batuen akordioari, Donald Trump AEBetako presidenteak atzo publiko egin eta ordu gutxira. Akordio horrek bi herrialdeen harremanen normalizazioa aurreikusten du. Halaber, Israelek konpromisoa hartu du Zisjordaniarako iragarri zuen anexio plana eteteko. Benjamin Netanyahu Israelgo lehen ministroak atzo argitu zuenez, anexio plana «behin-behinean» geldituko du, baina plana oraindik «mahai gainean» dagoela nabarmendu zuen. Ituna lortzeko bitartekari lanetan aritu zen AEBetako Gobernua.

Guterresen bozeramaileak, baina, garrantzia aitortu dio Israelek Zisjordaniaren hainbat lurren gaineko anexioa eten izanari. Ohartarazi du plan hori gauzatzeak ateak itxiko lizkiokeela Palestinaren eta Israelen arteko negoziazioei berrekiteari eta bi estatuen konponbideari.

Israelekin harreman diplomatikoak ezarri dituen Ekialde Hurbileko hirugarren herrialdea da Arabiar Emirerri Batuak. Egiptok bake akordioa sinatu zuen estatu juduarekin 1979an, eta Jordaniak beste hainbeste egin zuen 1994an. Arabiar Emirerri Batuetako Gobernuak adierazi du «akordio ausarta» dela, eta Palestinaren eta Israelen arteko gatazka konpontzeko bake prozesua bideratzen lagunduko duela.

Palestinako agintariek oso bestelako analisia egin dute, ordea. PAE Palestina Askatzeko Erakundeko zuzendaritzako kide Hanan Axrawik akordioa gaitzetsi zuen atzo sare sozialetan: «Israel saritu egin dute okupazioa hasi zutenetik Palestinan legez kanpo egiten ari direna jendaurrean bere gain ez hartzeagatik. Arabiar Emirerri Batuek publiko egin dituzte Israelekiko harreman normalizatuak izateko ahaleginak».

Hamasek ere gogor salatu zuen hitzarmena. Palestinarrei traizio egin izana egotzi zion Fawzi Barhum eledunak Abu Dhabiri: «Labana sartu digute bizkarretik, Israelekin harremanak hasita. Israelek okupaziopean egindako krimenen saria da hau». Al-Fatahko zuzendaritzako kide Abbas Zakik, berriz, salatu zuen arabiar herrialdeen arteko adostasuna urratzen duela akordioak, eta Arabiar Ligari eskatu dio bertan behera utz ditzala Israelekiko elkarrizketak.

Etxe barruan ere kritikak egin dizkiote Israeli. Legez kanpoko kokaguneetako kolonoek eta eskuin muturrak, hain zuzen, boto emaileei iruzur egitea egotzi diote, kanpainan Zisjordaniako lurrak anexionatuko zituela hitzeman ondoren orain plana eteteagatik.

Israelgo Gobernuak aurreratu du Arabiar Emirerri Batuekin lortutako akordioaren antzeko itunak sinatuko dituela inguruko estatu gehiagorekin. «Akordio gehiago izango dira herrialde arabiar eta musulmanekin». Itunak berak jasotzen du Israelek horretara bideratuko dituela orain indarrak.

Herrialde musulmanen erreakzioak

Israelen eta Arabiar Emirerri Batuen akordioak «estrategia ergel» bati erantzuten diola adierazi du gaur Irango Atzerri Ministerioak, eta ohartarazi du Tel Aviven kontrako oposizioa indartuko duela Ekialde Hurbilean. «Erregimen sionistaren kontrako batasuna eta elkartasuna sustatuko ditu».

Iranen iritziz, erabaki «arriskutsua eta lotsagarria» hartu dute Arabiar Emirerri Batuek, eta ohartarazi du Abu Dhabiren erantzukizuna ere izango dela Israelek etorkizunean Persiar golkoan esku hartzen badu.

Turkiak ere akordioa kritikatu du. Hango Atzerri Ministerioaren arabera, «ez da sinesgarria hiru aldeko akordioa palestinarren aldarriekiko babes gisa aurkeztea». Turkiak salatu du Arabiar Emirerri Batuek ez dutela «autoritaterik Israelekin Palestinaren izenean negoziatzeko eta Palestinarentzako hil edo bizikoak diren auzietan amore emateko». Palestinarrei «traizio» egitea leporatu die.

Jordania zuhur agertu da hitzarmenak ekarpenik egingo ote duen Palestinaren eta Israelen arteko gatazka gainditzeko. Ayman Safadi Atzerri ministroaren esanetan, «okupazioa amaitzeko pizgarria» baldin bada lagunduko du bakebidean. «Hala gertatzen ez bada, gatazka are sakonagoa bilakatuko da eskualdean: lehertu egingo da, eta atakan jarriko du eskualde osoa». Safadik ohartarazi du «bakea lortzeko aukera suntsitzen duten legez kanpoko neurri guztien amaierak» etorri behar duela anexioa eteteko erabakiaren atzetik.

Yemengo huthi errebelde xiitek akordioa gaitzetsi dute, eta AEBen «propaganda» dela adierazi. Mohamed Abdelsalam mugimenduko bozeramaileak nabarmendu du akordioak agerian utzi dituela Israelen eta Arabiar Emirerri Batuen arteko harremanak, orain arte ezkutukoak. Arabiar Emirerri Batuak Yemengo Gobernuari babes militarra ematen dion koalizioaren parte dira, Saudi Arabiarekin batera.

Egiptok, Omanek eta Bahrainek goraipatu egin dute AEBek iragarritako ituna. Bahraingo Gobernuak eskertu egin ditu Arabiar Emirerri Batuen «ahalegin diplomatiko zintzoak» eta «akordio historikoa» lortu ahal izateko AEBen bitartekaritza lana. Adierazi du Ekialde Hurbilean bakea egonkortzen lagunduko duela itunak.

Abdelfatah al-Sisi Egiptoko presidentea ere antzera mintzatu da. Ekialde Hurbilean «aberastasuna eta egonkortasuna» lortzea helburu duen akordioa lortzeko ahaleginak eskertu ditu.

Omanek «babesa» agertu die Arabiar Emirerri Batuek Israelekin harremanak normalizatzeko hartu duten erabakiari.

Europan, oniritzia

Alemaniak ospatu egin du akordio «historikoa». Haiko Maas Atzerri ministroaren esanetan, «eskualde horrek bakea lortzeko ekarpen garrantzitsua» izango da.

Frantziako Atzerri ministro Jean-Yves Le Drianen iritziz, «aurrerapauso bat» da, baina anexio plana eteteko erabakiak «behin betiko» neurri bihurtu behar du. Ministroak gaineratu du akordioak bidea errazten diola Palestinaren eta Israelen arteko elkarrizketari, bi estatuen konponbidea gauzatzeko. Eskualdean bakea lortzeko «aukera bakarra» hori dela nabarmendu du.

Erresuma Batuko lehen ministro Boris Johnsonen arabera, «albiste izugarri ona» da akordioa. Adierazi du bakebidean aurrera egiteko urrats egokia dela Zisjordaniaren gaineko anexioa eten izana.

Biden, anexioaren kontra

AEBetako alderdi demokrataren presidentegai Joe Bidenek txalotu egin du Arabiar Emirerri Batuen erabakia, «Israelgo Estatua publikoki aitortu» duelako. Jarrera «ausarta» izan duela nabarmendu du. Bidenek gaineratu du AEBetan azaroan egitekoak diren hauteskundeak irabaziz gero —Trumpi sei punturen aldea ateratzen dio azken inkestetan— bere gobernuak bide beretik aurrera egiten jarraituko duela.

Israelek Zisjordaniarako iragarri zuen anexio planaren inguruan, berriz, kritiko agertu da. Plana bakearentzako kolpe gogorra litzatekeela ohartarazi du. «Horregatik nago haren aurka orain, eta egongo naiz presidente naizenean ere», ziurtatu du.


Summary: «Mikrokonfinamenduak» ezartzearen alde dago Bengoa. Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu ohiak aztarnarien falta dagoela azpimarratu du. Uste du agerraldiak egotea herritarren portaeraren eta administrazioaren kudeaketaren ondorioa dela.

Rafael Bengoa Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu ohiak esan du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako leku batzuetan «mikrokonfinamenduak» ezartzearen alde dagoela. «Agian, anbizio handiagoko neurriak hartzeko garaia da; hau da, eremu edo herri batzuk konfinatzekoa». Izan ere, Onda Vascan egindako elkarrizketan esan duenez, neurri hori beharrezkoa da transmisio komunitarioa dagoenean.

Udan COVID-19aren agerraldiak egoteko arrazoia herritarren jarrera eta administrazioaren kudeaketa dira, Bengoaren ustez. Alde batetik, herritarren portaeran arazoa dagoela iruditzen zaio; eta, beste alde batetik, uste du administrazioak dituen sistemek orekatu egin behar dituztela «gehiago edo gutxiago aurreikus zitezkeen portaerak». Ildo horretatik, aztarnari gehiagoren beharra dagoela azpimarratu du. Hala ere, zehaztu du Eusko Jaurlaritzak egin duen kudeaketa «besteek egindako bera» izan dela.

Positibo kasuak igotzen ari diren arren, uste du ezin dela «paralelismorik» egin martxoko eta apirileko egoerarekin. Izan ere, iruditzen zaio kasuen gorakada ez dela «hain indartsua». Gainera, horiei aurre egiteko prestakuntza hobea dela dio. Koronabirusak eta gripeak bat egingo duten momentuak kezkatzen du, ordea: «Beharrezkoa da ordurako kopuruak askoz kontrolatuago edukitzea».


Summary: Industriaren jarduera ia %30 handitu da uztailean, baina iazkoaren azpitik dago oraindik. Zerbitzuek 2019an baino %11 gutxiago fakturatu dute 2020an.

Gutxika bada ere, jarduera ekonomikoa suspertzen ari da Hego Euskal Herriko ekonomia. INEk gaur emandako datuen arabera, bi sektore nagusiek, zerbitzuek eta industriak, %20 eta %30 artean handitu dute beren negozio zifra ekainetik uztailera. Horrek ekarri du urte arteko tasan %30etik gorako beherakada zena (ekainean) orain %10-12 artean egotea.

Industriari dagokionez, suspertzea nabariagoa da Nafarroan (+%31,6) Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan baino (+%27,5). Maiatzetik ekainera %45 inguru hazi zen erkidego batean zein bestean.

Horrenbestez, industriak itxialdiarekin izandako uzkurtzea arintzen ari da. Apirilean jo zuen goia, produkzioa erdira jaitsi zenean. Ekainean, %37an kokatu zen, eta uztailean beherakada nabarmen apalagoa izan da: -%9,2 Nafarroan, eta -%13,4 beste hiru lurraldeetan.

Pentsa daiteke abuztuan hobera egingo dutela zenbakiek, enpresa oso inportante batzuek —Volkswagen eta Michelin, esaterako— langile guztiak aldi baterako erregulaziotik atera dituztelako eta ekoizpena handitzen ari direlako.

Zerbitzu batzuk, herren

Bilakaera agian ez da hain argia izango zerbitzuetan, merkataritza, ostalaritza eta garraioak herren baitabiltza, eta COVID-19aren kasu positiboen gorakadak kontsumoa murriztuko baitu berriro. Edonola ere, uztailean izan da suspertze bat: %19 handitu da zerbitzuen negozio kopurua Nafarroan, eta %24,1 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Betiere INEren arabera, iaz baino %9,4 gutxiago ari dira saltzen Nafarroan, eta %11,4 gutxiago Hegoaldeko beste hiru lurraldeetan.


Gitarraren mintzoa

Summary: Gitarraren mintzoa. Soldadu, musikari poeta, bohemio, erbesteratu, artzain, erromantiko peto. Mito bat. Gernikako arbola kantaren sortzailea baino gehiago. Jose Mari Iparragirre (1820-1881). Jaio zela bi mende, asteon. Hari buruzko film bat iragarria zuten negurako, baina tiraderan geratu da proiektua; ez da hala gertatzen den lehena. Tiradera hori zabaltzeko eta mitoa egurasteko saio bat da sail hau.

Gitarra zahartxo bat zur-gorritan, Bilbon, luthier tailer txikian. Laura Vicariok gozo ferekatu dio ahoaren buelta, lehen aldiz noiz hartu zuen kontatu bitartean: «Otsail hasieran izan zen». Bizkaiko Batzar Nagusien egoitzatik ekarri zioten, Gernikatik, 1896tik hona han pilatutako urteen zama arin ziezaion. «Arrakala txikiak bazituen, hotz-bero eta lehor-heze aldaketek eraginda. Pipi pixka bat ere bazuen. Kola eman diot, eta barrutik indartu dut. Kanpotik egin dizkiot konponketa guztiak, ireki gabe». Beste igurtzi bat, gorputz ertzean oraingoan. «Begira, hemengo parte honetan zur zati txiki batzuk sartu behar izan dizkiot, kolperen batengatik deformatua zegoelako, barruraka». Eta beste ukitu bat.

Gaur ohikoa den gitarra klasikoaren ondoan, luthierrak esku artean darabilena txikiagoa da gorputzez, zortzia estuagoa du, egurrezkoak larakoak, eta barrutik ere ez da erabat berdina. «Honen zubia desberdina da; eta uztaien arteko tartea, handiagoa».

Iparragirreren gitarra, konponketa prozesuan. MARISOL RAMIREZ, FOKU

Jose Mari Iparragirreren azken gitarra. Erromantikoa, jabea bera bezala. Tresna hutsa baino askoz gehiago, haren kantarik ezagunenetako bati kasu egitera: «Gitarra zarhartxo bat det nik nere laguna/ horrela ibiltzen da artista euskalduna». Horixe da, aditu gehienen ustez, bardoak sortu zuen lehenetariko kanta: Gitarra zahartxo bat. 1840ko urteetako Europako ibilerak kontatu zituen artistak bertan, gerora beste hainbatetan baieztatu zuen joera iragarriz: bere bizitzako pasadizoak kantagai bihurtzekoa. Gertakizunak, bizimodua eta pentsamenduaren eta sentimenduen joan-etorriak agertzen dira Iparragirreren kantetan. Horren erakusle dira, besteak beste, Gernikako arbola; Nere amak baleki; Nere maitearentzat; Hara nun diran; Trapu biltzaileak; Glu, glu, glu; Nere herriko gazteari; Arren ez bedi galdu euskera; eta Nafarroako alkarkidari.

Soinuaren eboluzioa

Isilik datza orain bardoaren zurezko laguna, ahoa zabal-zabalik, autopsia mahai gainean. Ahosabaian, idatzita: Progreso Argentino. Fábrica de guitarras. Salvador Ramírez, Rivadavia, 480. Buenos Aires. «Malagakoa [Espainia] zen jatorriz Ramirez gitarragile hori. Buenos Airesera aldatu zen bizitzera». Erretsin usaina; Vicariok berak prestatutako berniza potean, gitarra noiz blaituko zain. «Gitarra honen soinua berriz entzuteko modua eginez gero, gustura nengoke», nabarmendu du. Soinu hori ez da inoiz berdina izango hala ere, erantsi duenez, ekarri zituen tripazko sokak nailonezkoekin ordezkatuko dituztelako. «Tripazko sokek ñabardura ezberdinak ematen dizkiote soinuari. Gitarra honen soinuak, egun ezagutzen ditugunen aldean, bolumen txikiagoa du, eta biribilagoa da. Gaur egungo gitarra, izan ere, sonoritate handiagoa lortzeko saioen emaitza da, orkestretan eta areto handietan gehiago entzun zitezen».

Gitarren soinuaz eta eboluzioaz mintzo da Enrique Solinis ere. Euskal Barrokensemble taldearen sortzailea da, gitarra jotzaile profesionala, antzinako musikan aditua. Vicariok gozatutakoaren oso antzeko tresna bat darabil Solinisek kontzertuetan, musika klasikoa jotzeko. «Euskal Herrian gitarrak eta biolinak ohikoak ziren garai hartan. Erdi Aroan jada, gitarren aurrekoa den giterna jotzen zen hemen; errenazimentu garaian, gitarra barrokoa heldu zen, Iparragirrerenaren aurrekoa».

Gitarrak, eboluzionatu ahala, ekarri zuen aldaketarik herri musikara, Solinisen esanetan: «Euskal doinuak, berezko koloreak eta eskalak, ez ziren oso perfektuak, gaur egungo ikuspegitik begiratuta. Bai txirulak, bai albokak, bai gaitak, hodi bat ziren, eta iritzira egiten ziren zuloak». Matematikoki, «sistema pitagorikoa» litzateke hura, non soinuak eta eskalak berezko afinazioa zuten. «Sistema horretan, kantatzeko eran eta afinazioan, soinu batzuek desafinatuta lirudikete gure egungo ikuspegitik. Iparraldean oraindik ere bada horren arrastorik, ia erabat galdua den arren». Zer gertatzen da, bada, kantu hori gitarrarekin laguntzen denean? «Ezinezkoa dela uztartzea», Solinisen hitzetan. «Melodia horiek gitarrarekin ez datoz bat, eta tradizioko desafinazioan landutako errepertorio guztia pikutara joan zen. Hori da Iparragirreri eta antzeko gitarristei egin zitzaien kritikarik gogorrena, garai hartan. Joera modernizatzaile horren barruan kokatzen da Iparragirreren gitarra».

Modernizatzailea, gainera, alderdi askotan. Ariketa bat proposatu du Solinisek: Iparragirreren kanta bat alemanez kantatzea. «Tirolgoa dela esan diezazukete, lasai asko, haren lanaren substratua oso internazionala eta oso modernoa delako, harmonikoki eta melodikoki». Beste ariketa bat: gitarrarekin agertzen den argazkiei begiratzea. «Garai hartan hartzen zen moduan hartzen zuen hark ere gitarra: zintzilikatuta, normalki, eta nahiko bertikal. Flamenkoan ere Iparragirreren garaian sartu zen gitarra, kantuan-eta laguntzeko. Horregatik hartzen zuten berdintsu hark eta flamenko gitarra jotzaileek». Gitarristaren begiak beste gauza bati ere erreparatzen diote: bardoaren atzaparrei. «Errekurtso urriz, baina nahiko birtuoso begitantzen zait gitarra jotzeko haren keinua. Tresnarekin orduak eta orduak egin zituen bere bizitza osoan».

Garai hartan oso boladako zegoen zortziko erritmoan, gehienetan. «Hemen, tradizio handia zuten erritmo kinarioekin egokitzen ziren zortzikook, eta, horren ondorioz, askoz pluralagoa zen musika, egun baino. Orain askoz karratuagoa da dena». Erritmo kinarioon tradizio horretan kokatzen du musikologoak Iparragirre. Eta berehala dator galdera: nola kantatuko ote zuen bardoak? «Nahiko operistikoa izango zen haren kantaera, segur aski, anplifikazioa lortzeko xedez».

Iparragirrerena Wagnerren garaia ere bazen, izan ere; eta areto handien ugaltzearena, antzerki, musika eta bestelako ikuskizunak hartzeko. «Antzoki horietan ahotsa ondo kokatu behar zen, soinua zabaltzeko». Musika entzutekotan, zuzenean entzun beste aukerarik ez zegoen mundu batean; eta musika entzuteagatik sarrera bat kobratzea ohiko bihurtzen hasia zenean. «Musikaren nolabaiteko pribatizazio horrekin, musikariarena ogibide bat izan zitekeelako ideia etorri zen. Halaxe etorri zitzaion Iparragirreri ere». Ez zuen lortu, baina. «Eta ideia horixe leporatu zion Xenpelar bertsolariak».

Iparragirreren gitarra, konponketa prozesuan. MARISOL RAMIREZ, FOKU

«Ez zen bertsolaria»

«Iparragirre abila dela/ askori diot aditzen,/ eskola ona eta musika/ hori hoiekin zerbitzen./ Ni ez nazu ibiltzen/ kantuz dirua biltzen,/ komeriante moduan», kantatu zion Xenpelarrek Iparragirreri. Hau ere bai: «Eskola ona eta musika/ bertsolaria gainera,/ gu ere zerbait izango gera/ horla hornitzen bagera./ Atoz gure kalera/ baserritar legera/ musika hoiek utzita». Xabier Amuriza bertsolari eta idazlearen ustez, eztabaida antzua da Iparragirreren bertsolari izaerari buruzkoa. «Ez dakit zergatik kontrajartzen diren bertsolaria eta Iparragirre. Hura ez zen bertsolaria. Hura kantari eta sortzaile handi bat zen. Hark bere musika eta hitzak egiten zituen, eta izugarrizko arrakasta lortu zuen, hemen eta kanpoan». Xenpelarren bertsoek ere halaxe adierazten dute, nabarmendu duenez.

Iparragirreren heriotza mendeurrena gogoratzeko ekitaldietan parte hartu zuen Amurizak, 1981ean. Orduko iritzia ez zaio aldatu: Iparragirre eta Xenpelar mundu ikuskera biren adierazle dira, eta Gernikako arbola kantako «eman ta zabal zazu munduan fruitua» esaldian laburbiltzen da aldea. «Iparragirreren mundua-ren esanahia eta Xenpelarrena ez dira berdinak. Bertsolariak munduaz ari direnean, garai hartan, euskaldun munduaz ari dira, eta Iparragirrek ikuspegi internazionala zuen. Izugarrizko arrakasta lortu zuen, eta gorputz eman zien garai bati eta sentimendu batzuei». Foruak, euskara eta herria gogoan; kantu ludikoak eta maitasunekoak alboratu gabe. «Hari ez zaio Gernikako arbola bakarrik kantatzen. Nork uzten du halako ondare bat, 200 urteren buruan herri guztiak dakiena? Alde horretatik, figura izugarria da», dio Amurizak. Arlotetzat hartu izan den arren. «Arlote kulturala ez zen. Arlotetzat hartzen dutenen bizitzako soinu bandan ere, haren kanta asko daude».


Ahots

Summary: Ahots. Padrom, Galizia, 1972. Idazle, soziolinguista, regueifeiro eta irakaslea da, besteak beste, eta arkakuso-hezle ere bai Galiza Pulgas Circus-en eta gizarte-ekintzailea. Orixe (2004) liburuarekin Blanco Amor saria irabazi zuen, eta Made in Galiza (2009) narrazio-liburuak Ánxel Casal saria eman zion, eta urteko liburua izan zen (Txerra Rodriguezek euskaratua Txalapartarentzat). Talia Teatro taldearekin elkarlanean idatzitako Pelos na lingua lanaren gidoiak Maria Casares saria eta Max sari bat irabazi zituen. Séchu Senderen obra hainbat hizkuntzatara itzuli da (euskara, katalana, kurduera, turkiera...), eta hainbat formatutara egokitu da: ikus-entzunezkoak, antzerkia, musika eta hainbat pop adierazpide (elastikoak, haurrentzako arropak, tatuajeak edo Courel marmeladetarako potoak, azterketetarako txuletak eta kaleko pintaketak). A República das Palavras (2015) du paperean azken plazaratutako liburua. Haren obraren parte handi bat sare sozialetan zabaltzen da aurrena. Nova Regueifa mugimenduko kidea da, Galizian ahozko bertso-inprobisazioa eguneratuz taldean.

Aurora,

1A-ko bizilaguna, hil zen eguneanbaten

batek esan zuen: Eta orain zer egingo dugu haren belearekin?

Hantxe zegoen, bele-tristuraz,

zeruertzera begira leihoaz bestaldera.

Etxera ekarri zidaten belea

eta lehenbiziko gauean kutsatu zidan

min luma-beltz bat.

Aurora hil da, esan zioten.

Saminean lagun, esan zioten.

Emakume ona zen, esan zioten.

Hau zure etxea duzu, esan zioten.

Gau on, esan zioten.

Eta berak esan zuen Herio on, eta begiak itxi zituen.

Beleak bazekien hizketan.

Eta berari begira geratu nintzen, bera handi,

kuzkurturik, triste.

Bigarren egunean egun ona opa zidan.

Egun on, egun on, esan zuen ahopean.

Eta Herio on, esan zuen berriro, gauean.

Isilik eman zuen eguna.

Hilaren alabari deitu nion.

–Bai, konpainia egiten dit, esan nuen.

–Bai, txikitan kanario bat eduki nuen.

–Bai, noski. Ez du trabarik egiten.

–Bai, konpainia egiten du...

–Orain goibel dago. Normala.

–Bide batez, nola du izena?

Ahots zuen izena beleak.

Ahots.

Hirugarren egunean sukaldera sartu nintzelarik

beleak esan zidan: Izar bat nahi dut.

Zer?, galdetu nion, Zer bat?

Izar bat, izar bat, errepikatu zuen.

Bele zaharra zirudien.

Baziren hamar urte eraikinean bizi nintzela,

ni iristerako han bizi zen belea.

Biharamunean agurtu nuen, Egun on.

Eta berak esan zidan Maittea.

Edo hori ulertu nuen nik bederen.

Maittea, maittea. Errepikatu zuen.

Errezelak baztertu nituen, argia sartu zen.

Belearen eleak jasotzen hasi nintzen

koaderno urdin batean.

Belearen eleak.

Hitz egiten zuen aldiro sor eta lor uzten ninduen.

Pentsatzen dut beleak,

taberna batean hazi balitz, ostatu batean,

bestelako gauzak esango lituzkeela.

Bele hau, ordea, Auroraren belea zen

eta Aurora eskuan beti liburu bat zerabilen emakume bat zen.

Kafetara gonbidatu nuen Auroraren alaba.

Eskatu zidan berarekin joateko

Auroraren apartamentura.

Luzia.

Batera sartu ginen, eta bere buruari galdetu zion:

Zenbat liburu ez ote diren egongo hemen?

Bibliotekak dena hartzen zuen.

Baziren liburuak sabaitik

dilindan ere, saguzarren pare.

Gehienak poesia-liburuak dira, esan zuen Luziak.

–Oso irakurtzalea zen, esan zuen.

–Beleak batzuetan gauzak esaten ditu…, esan nuen ahopean.

–Ahots gora irakurtzen zuen beti. Orduak eman zitzakeen irakurtzen. Ahots gora.

–Beleak gauzak esaten ditu tarteka, errepikatu nuen.

–Txikitan begiak ixten nituen

eta amari aditzen nion eta gustatzen zitzaidan sekula sentitu gabeko gauzak sentitzea.

–Belea… Ahots, Ahots gero eta hiztunago dabil, esan nuen.

–Denbora asko zeraman amarekin, hogei urtetik gora.

–Orain oso hiztun dabil, eta xelebrekeriak esaten ditu.

–Xelebrekeriak?

–Etxera etorri zenetik ez dio behin ere utzi xelebrekeriak esateari.

–Poesia izango da, esan zuen Luziak.

–Torizu! Falta izango du nonbait, esan zidan Luziak,

zera, poesiaren falta.

Eskuarekin hola egin,

sofatik bi liburu hartu,

eta eman egin zizkidan.

Bi poesia liburu ziren, jakina.

«Kartzelako egunkaria» Ho Chi Minhena

eta Uxío Novoneyra.

Gogoan dut beleak oso gogoko izan zuela

«Kartzelako egunkaria»,

isilik geratu zen, adi-adi

nire hitzei.

Liburuxka txiki bat da.

Nik ere gogo onez irakurri nuen

hala nire ahotsa aditzeko,

vietnameratik itzulitako hitzokin.

Gero, Ahots hasi zen hizketan.

Eta nik koaderno urdina zabaldu eta idatziz jaso nuen.

Belearen eleak idazten jarraitu nuen.

Lanetik etxeratutakoan,

tarte bat bilatzen nuen Luziak uzten zizkidan

liburuak irakurtzeko.

Astiro-astiro, etxea

liburuz bete zitzaidan

eta Ahotsen koadernoa, hitzez.

–Nire ama poztuko zen jakinez gero

beraren liburuek hemen amaituko zutela,

esan zuen egun batez Luziak.

Orduak ematen nituen ozenki irakurtzen,

sofan,

Ahots sorbaldan pausaturik nuela.

Batzuetan lokartu egiten zen hala,

nire kontra kuzkurturik,

bion buruak elkartuta.

Batzuetan auzoko liburu-dendara joaten naiz

poesia-libururen bat eskuratzera.

Gaur, esaterako, Lupe Gómezen liburu bat

eta Charo Lopesen beste bat irakurri ditut

Ahotsekin.

Inoiz otu zait

garbira pasa nitzakeela Ahotsen eleak,

izenburu bat paratu

eta literatura-sariketaren batera bidali liburua,

edo argitaletxe batera.

Gero eta atseginago dut haren estiloa...

Oraindik ere badarabilt buruan aukera.

Oharturik nago

azkenaldian

poesia irakurri eta gero

Ahotsen poesia interesgarriagoa dela

ezagutzen ditudan poema-liburu batzuetakoa baino.

Ahotsek sari handiren bat irabaziko luke horratik.

Nahi nuke!

Bele bat!

Bele bat,

gaur egungo literaturako ahots nagusia.

Umm...

Urteko idazlearen saria ere

irabaz lezake...

Eta gero, ondo bidean,

itzulpenak iritsiko lirateke

eta mundu osoan famatuko litzateke...

Umm...

Poesia irakurtzen dudanetik

irudimena ernetu zait

eta zernahirekin hunkitzen naiz.

Atsegin dut, ordea, amestea bele bat sartzen dela

literaturaren historian.

Egunen batez aipatuko diot Luziari,

oraindik ez naiz ausartzen eta.

Ez naiz ausartzen ezta esatera

maite dudala.

Batzuetan gurekin geratzen da

eta poesia irakurtzen dugu elkarrekin.

Eta gero Ahotsi aditzen diogu,

beti hizketarako gogoz egoten baita

liburu on bat irakurri eta gero.

–Orain nazazu betiko!

–Orain nazazu betiko!

aldarri egin du gaur Ahotsek,

begiak itxi

eta lo geratu aurretik

Luziaren eta bion

buruen artean.

Luziak errepikatu du Orain nazazu beti.

Eta nik halaxe idatziz jaso Ahotsen poema-liburuan:

Orain nazazu beti.

Luziak hasperen egin du.

Oheratu egin gara elkarrekin.

Poesiak aldatu dit bizitza.

Bihar ere argituko du eguna.

Beti.

Itzultzailea: Iñigo Roque Eguzkitza


Summary: 618 kasu atzeman dituzte Hego Euskal Herrian. Bizkaian behera egin dute kasuek; Araban, Gipuzkoan eta Nafarroan, aldiz, igo egin dira.

Azken datuen berri eman dute Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak, eta bezperan baino kutsatze gutxiago izan dira Hegoaldean: 510. Bizkaian izan da alderik nabarmenena: atzo 402 positibo izan ziren; azken orduetan, berriz, 292. Halaber, Araban, Gipuzkoan eta Nafarroan kasu gehiago izan dira. Araban, 112 kasuren berri eman dute, atzo baino 37 gehiago; Gipuzkoan, 92 kasu detektatu dituzte, hogei gehiago; eta Nafarroan, 108 kasu atzeman dituzte, 26 gehiago. Araban, udako agerraldia hasi zirenetik izandako kopururik handiena da, eta Gipuzkoako datuak ia uztaileko agerraldiak izan zireneko datuen pare daude: 93 kasu atzeman zituzten uztailaren 19an. Erkidegotik kanpo, hamalau kasu daude.

Ospitaleratzeen berri ere eman dute, eta, beste egun batez, ugaritu egin dira: 47 eri sartu dira erietxeetan azken orduetan gaitzaren ondorioz, atzo baino hemezortzi gehiago. Ospitaleratzeak gehitu ahala, kasuen larritasuna ere areagotu egin da, eta ZIU zaintza intentsiboetako unitateetan gero eta gaixo gehiago daude. Oraintxe, 185 eri daude Hego Euskal Herriko ospitaleetan; haietatik hogei, ZIUetan.

Atzo, Getxoko (Bizkaia) taberna batean eta Gasteizko bi jatetxetan izan ziren bezeroei PCR proba egitera joateko eskatu zien Jaurlaritzak. Osasun Sailaren esanetan, 400 test egin zizkieten osasun langileek Getxoko Bikain tabernan izan zirenei, Urdulizko ospitalean. Gaur beste 620 proba egingo dituzte. Gasteizko ospitalean, berriz, 133 proba egin dizkiete Sagartoki eta Oh Malbec jatetxeetan izan zirenei, eta gaur beste 152 egingo dituzte. Osasun Sailak ez du emaitzen berririk jakinarazi.


Summary: Bielorrusiako Gobernua elkarrizketa «eraikitzaile» baterako prest agertu da. Igandeko hauteskundeen ondorioz izandako protestetan atxilotutakoak askatzen hasi dira. Gaur bilduko dira Europako Batasuneko Atzerri ministroak; beste gai batzuen artean, herrialdea izango dute hizpide.

Vladimir Makei Bielorrusiako Atzerri ministroak esan du prest dagoela beste hainbat gobernurekin elkarrizketa «eraikitzaile» bat izateko, herrialdean igandean izandako hauteskundeen ondorengo krisiari erreferentzia eginez. Makeik azaldu duenez, Ignazio Cassis Suitzako Atzerri ministroarekin hitz egin du jada, «presidentetzarako hauteskundeei buruz, eta herrialdearen egungo egoerari buruz». Bielorrusiako Gobernua elkarrizketa «eraikitzaile eta objektibo» bat izateko prest agertu da, horrela.

Estoniako, Letoniako, Lituaniako eta Poloniako presidenteak —Kersti Kaljulaid, Gitanas Nauseda, Egils Levits, eta Andrzej Duda, hurrenez hurren— bitartekari izateko aurkeztu dira. «Bakartzeak ez du garapenerako eta hobetzeko aukerarik uzten. Bielorrusian irtenbide baketsu bat lortzeko bitartekari lanetan aritzeko prest gaude; herrialdearen independentzia eta subiranotasuna indartzeko», adierazi zuten, atzo zabaldutako prentsa ohar batean. Bielorrusiako agintariei proposatu zieten «mahai inguru» batera biltzea, gobernuko eta gizarte zibileko ordezkariekin. Horrez gain, atxilotutako manifestariak «berehala» askatzeko eskatu zuten.

Txekiako Errepublikako lehen ministroak Twitterren eskatu du, gaur, Bielorrusiako bozak berriro egitea: «Bielorrusiako hauteskundeak gardentasunean eta nazioarteko behatzaileen presentziarekin egin behar dira berriro».

Bielorrusian igandetik izandako protestetan atxilotutakoak askatzen hasi dira; Barne Ministerioaren arabera, 2.000 lagun baino gehiago utzi dituzte libre. Hala egin dute, gaurko Atzerri ministroen bilkura baino lehenago. Askatutako batzuek orbainak zituzten; ziegan estu egon zirela esan dute, eta gaizki tratatu dituztela. Aleksander Barsukov Barne ministrordeak ezeztatu egin du hori dena.

Josep Borrell Europako Batasuneko diplomaziaburuak gaurko deituta dagoen bilkurari begira adierazi du EBk Bielorrusiako subiranotasuna eta independentzia babesten duela. «[EBk] Ezin ditu Bielorrusiarekin harremanak izan giza eskubideak eta askatasun politikoak urratzen diren bitartean», zehaztu du diplomaziaburuak. Beste gai batzuez gain, iragan igandeko hauteskundeak eta Bielorrusiako egungo egoera politikoa izango dituzte hizpide.

Ursula von der Leyen Europako Batzordeko presidentea herrialdeko protestetan izandako biolentziaren erantzuleei zigorrak ezartzearen alde agertu da gaur. Era berean, Angela Merkel Alemaniako kantzilerrak atxilotu guztiak askatzeko eskatu du, Alemaniako Gobernuko bozeramaile baten arabera.

Igandeko bozetan Aleksander Lukaxenko gailendu zen, Hauteskunde Batzordearen arabera, botoen %80 lortuta; beste bost urterako agintaldia bermatu zuen. Haren atzetik geratu zen Svetlana Tikhanovskaia, oposizioko hautagai nagusia, botoen %9,9 eskuratuta. Oposizioak «iruzurra» salatu zuen, eta ez zituzten onartu emaitzak. Ondorioz, hainbat protesta izan dira, eta 6.700 atxilotu inguru utzi dituzte, Minsk hiriburuan eta herrialdeko gainontzeko hirietan.

ESLAren oharra

Europako Segurtasun Lankidetzako Antolakundeak (ESLA) eskatu du bertan behera uzteko manifestazioetan ikusi ahal izan den «biolentzia». Protesten inguruko txostenetan, indarraren «gehiegizko» erabileraren berri ematen da, eta horren inguruan «ardura» azaldu du George Tsereteli ESLAko presidenteak. Horrez gain, gogorarazi du, ESLAko kide den heinean, Bielorrusiak konpromisoa hartua zuela giza eskubideen arloan; hala nola biltzeko eskubidea eta iritzi askatasunerako eskubidea errespetatzeko: «agintariei eskatzen diet eskubide eta askatasun horiek bermatu eta errespetatzeko, eta arbitrarioki atxilotu dituzten guztiak ahalik eta azkarrena askatzeko».


Summary: Gallartako zahar etxe batean hamasei positibo atzeman dituzte. 11 egoiliar eta bost langile kutsatu dira.

Beste zahar etxe batera sartu da birusa. Atzo, Zamudioko zahar etxe batean eta Bilboko beste bi egoitzatan izandako kasuen berri eman zuen Bizkaiko Foru Aldundiak, eta gaur kasu gehiagoren berri eman du. Gallartako zahar etxe bateko 11 egoiliar eta bost langile birusarekin kutsaturik daude. Egoiliar guztiak asintomatikoak dira, eta Bilboko Birjinetxe zentrora eraman dituzte. Bertan artatzen dituzte Bizkaiko zahar etxeetako kasuak. Diputazioak azaldu du zentroko langile eta egoiliar guztiei eginiko PCR proben ondorioz atzeman dituztela kasuak.

Oraintxe, Bizkaiko zahar etxeetako 53 egoiliarrek eman dute positibo COVID-19aren proban, eta 116 langileri ere eragin die birusak: 49 langilek positibo eman dute, eta beste 67 bakarturik daude, prebentzio neurri gisa. Gallartako zahar etxean, bertan behera geratu dira bisitak, eta kutsaturik ez dauden egoiliarrak ezingo dira zentrotik irten.


Summary: Langabezia Pirinioetan eta Leitzaldean igo da gehien Nafarroan. Sektoreka, kontratazioak nabarmen egin du behera autogintzan eta ostalaritzan, %90 eta %80 jaitsi baita aurreko hiruhilekoarekin alderatuta.

«Inoiz ez bezalako krisi batean gaude», nabarmendu du gaur goizean Carmen Maeztuk, Nafarroako Gobernuko Gizarte Eskubideen kontseilariak. Horrek isla izan du lan munduan bigarren hiruhilekoan, baina uztailean egoerak apur bat hobera egin du bederen. Goiz da ezer ondorioztatzeko, eta «zuhurtziaz» jokatu nahi du Maeztuk uztaileko «suspertze zantzu ahularen inguruan, ziurgabetasuna handia baita».

Gaur, Nafarroako Errealitate Sozialaren Behatokiak lan munduari buruz landutako txosten bat laburbildu du Maeztuk, Luis Campos behatokiko zuzendariarekin batera. Txostenean, besteak beste, eskualdekako eta sektorekako azterketa egin dute. Bigarren hiruhilekoan, langabeziak %16 egin zuen gora Nafarroan, lehen hiruhilekoarekin konparatuta. Batez besteko hori baino handiagoa dute Iruñerriak (+%17,9), Iruñerri inguruko eskualdeek (+%22,3), Izarbeibarrek (+%17,7), Sakanak (+%18,1), Leitzaldeak (+%24,4) eta Pirinioek (+%29,5). Langabezia ez da hainbeste igo eskualde hauetan: Bidasoan %8,1 handitu da; Zangoza aldean, %6,7; eta Lizarraldeko Erriberan, %2,5.

Apiril eta ekain artean, 40.681 lagun zeuden izen emanda batez beste Nafar Lansareren bulegoetan. Lehen aldiz, langabe kopurua baino handiagoa izan da prestazioa jaso dutenena (43.454). Izan ere, aldi baterako erregulazio espedientean egon direnek saria jaso dute, baina ez dira langabe gisa kontabilizatu, enpresek konpromisoa baitute langileak berriz hartzeko eta sei hilabetean ez kaleratzeko. Maeztuaren arabera, konfinamenduak enplegua azkar suntsitu badu ere, erregulazio espedienteak babesleku bat izan dira. Alta, txostenean kezka bat islatzen dute: «Babes tresna bikaina dira orain, baina langabezia handiagoa ezkutatu dezakete, erregulazio espedienteak luzatzeko aukera dela eta».

Langabeziaz gain, kontratazioak eta afiliazioak ere behera egin dute nabarmen. Deigarria da bigarren hiruhilekoan 39.222 kontratu gutxiago izenpetu direla lehengoan baino, eta horietatik gehienak 27.306 Iruñerrian egin direla; hots, jaitsiera handiena izan duen eskualdean.

Sektoreka, konfinamenduak ia sektore guztiei eragin die, baina batik bat autogintzari eta ostalaritzari. Autogintzan, lehen hiruhilekoan baino 4.457 kontratu gutxiago egin dira, eta %90 erori da kontratazioa. Ostalaritzak ateak itxita eduki dituenez, kontratazioa %80 jaitsi da batez beste. Konfinamenduak eragindako beste sektoreetan ere islatu da jaitsiera: hezkuntzan %76 jaitsi da; metalgintzan, %69; garraioan, %62,8; bankuetan eta enpresen zerbitzuetan, %50,9; eta plastikoen ekoizpenean, %49,1.

Errealitate horri lotuta, afiliazioak behera egin du sektore guztietan, hirutan ezik: nekazaritzan %0,8 igo da Gizarte Segurantzan izena eman duten langileen kopurua; administrazio publikoan, %2; eta osasun zerbitzuetan, %1,7. Hain zuzen, aurreko urtean aldean, osasun beharrei aurre egiteko 1.995 langile gehiago daude izen emanda.

Gaztea eta gizonezkoa

Lan munduaren erradiografia horrek adierazten dituen beste datuetako bat hau da: nori eragin dion gehien langabeziak. Langabeziaren igoera handia izan da, apiriletik ekainera 9.274 langabe gehiago izan baitira. Sexuka, gizonezkoek gehiago nabaritu dute igoera hori, haien artean langabezia %40 igo baita. Emakumeen artean %22,6 handitu bada ere, oraindik ere emakumeak dira langabeen %57. Adinari erreparatuz gero, gazteak gogor jo ditu egoerak: 25 urtetik azpikoen artean %50,8 handitu da, eta 25 eta 34 urte dituztenen artean, berriz, %46,2.

Halaber, hiru hilabeteotan lanik gabe geratu direnen artean, hamarretik bat aurretik langabezian egon da luzaroan.


Summary: Artikoko izotza 2035. urterako urtu daitekeela ondorioztatu dute. Ikerlariek Artikoan duela 130.000-116.000 urte inguru zer gertatu zen hartu dute oinarritzat. Zientzialarien arabera, izotzaren gainazalean eratzen diren putzuek urtze prozesua azkartzen dute.

Nature Climate Change aldizkarian argitaratutako ikerketa batean ondorioztatu dutenez, 2035. urterako Artikoko itsasoko izotza urtu egingo da. Aurkeztutako txostenak oinarritzat hartu du Lurraren azken aro beroan zer gertatu zen —duela 130.000-116.000 urte inguru— eta etorkizunean zer gerta daitekeen. Izan ere, Louise Sime British Antarctic Survey erakundeko modelatzaile eta ikertzaileak adierazi duenez, Lurraren azken aro beroan zer gertatu zen ulertuz gero, zientzialariei askoz errazagoa zaie ulertzea etorkizunean zer gertatuko den.

Groenlandiako izotza urtzen, artxiboko irudi batean. Eric Rignot / EFE

Ikertzaileek jakinarazi dutenez, Lurraren garairik beroenean eguzkiaren eraginez ur putzuak eratu ziren Artikoko izotzaren gainazalean. Putzu horietan eguzkiaren erradiazioa pilatzen zen, eta horrek izotzaren urtze prozesua azkartu zuen.

Izotzaren gainazal zuriak eguzki izpiak islatzen ditu, baina, hura urtzean, izpiak ezin dira islatu, eta itsasoko urak xurgatu egiten ditu. Ondorioz, ura berotu egiten da, eta ur horrek izotz gehiago urtzen du. Etorkizunean berriro ere hori gertatzen bada, Artikoko itsasoko izotza datozen hamarkadetan urtu egingo dela kalkulatu dute ikertzaileek.

Hartz zuri bat, izotz zati baten gainean, harrapakina jaten. Comm Photo / EFE

Izotza urtzea kaltegarria izan daiteke planetako iparraldeko faunarentzat; izan ere, izotzak ekosistema polarretako hainbat bizimodu mantentzen ditu. Esate baterako, ikerketa baten arabera, klima aldaketaren eraginez izotza urtuz doanez, hartz zuriak 2.100. urterako gal daitezke.


Summary: Diskotekak eta gaueko tabernak ixteko agindu du Madrilek. Neurriak zorroztuko dituzte Hego Euskal Herrian, egoera epidemiologikoak okerrera egin duela eta. Gainerako taberna edo jatetxeek 01:00ean itxi beharko dute, eta gauerditik aurrera ezingo da bezero gehiagorik sartu. Kalean erretzea ere debekatuta egongo da, bi metroko tartea bermatu ezin bada.

Salvador Illa Espainiako Osasun ministroak neurri berriak iragarri ditu. Egoera epidemiologikoak okerrera egin duela eta, arau berriak adostu ditu Osasun Ministerioak autonomietako presidenteekin. Hitzartutako arau gehienek gaueko aisialdiari eragingo diote; izan ere, Illaren esanetan, «ezinbestekoa» da gaueko aisialdia bertan behera uztea pandemiaren bilakaera eteteko. Beraz, diskotekak eta gaueko tabernak ixteko agindua eman du. Gainerako taberna eta jatetxeek ere izango dituzte murrizketak: 01:00ean itxi beharko dute, eta gauerditik aurrera ezingo da bezero gehiagorik sartu.

Egunotan hizpide izan den beste arau bat ere ezarri du Illak: erretzea debekaturik egongo da Hego Euskal Herrian, bi metroko tartea utzi ezin daitekeenetan, eta kaleko zurruta ere debekaturik egongo da. Ministroaren esanetan, ezin da edari alkoholdunik edan kalean, eta isunak ezartzeko eskatu die udalei.

Aisialdiari ez ezik, bestelako eremuei eragingo dieten neurriak ere iragarri ditu Illak. Zahar etxe guztietan PCR probak egin beharko dizkiete egoiliar berriei bertara sartu baino 72 ordu lehenago. Gainera, oporretatik itzuli diren edo lanean hasi berri diren langileei ere egingo dizkiete testak. Era berean, zahar etxeek mailaka antolatu beharko dituzte bisitak, jendea ez pilatzeko, eta egoiliarren irteerak mugatuak izango dira. Bestalde, ekitaldi jendetsu bat egiten den aldiro arriskuen azterketa bat egin beharko dute tokiko agintariek, Espainiako Osasun Ministerioak jarduera horien inguruan adosturiko irizpideei jarraituz. Ministroak, era berean, jakinarazi du PCR probak egingo dizkietela talde jakin batzuei agerraldiak daudenetan; besteak beste, zahar etxeetakoei, ikastetxeetakoei edo kolektiborik zaurgarrienei.

Neurriak zehazteaz gain, hainbat gomendio ere eman ditu Espainiako Osasun ministroak: eskatu du harremanak ahalik eta gehien murriztea, eta jende taldeak hamar pertsona baino gehiagokoak ez izatea. Era berean, tokiko agintariei galdegin die arlo soziosanitarioan lan egiten duten langileei aldizkako PCR probak egiteko.


Summary: Herri kultura, jai herrikoiak eta zerbitzu publikoak babestera deitu dute Bilboko Konpartsek. Aste Nahasia bertan behera utzita, Bilboko konpartsek balorazioa egin dute. Bilboko Udalaren jarrera salatu dute, «elkarlana» baino gehiago «inposizioa» erakutsi dutelako

«Osasun krisiarekin batera etorri den krisi ekonomikoa betikoek ordaindu ez dezaten», herri kultura, jai herrikoiak eta zerbitzu publikoak defendatzera deitu dute Bilboko Konpartsek. Aste Nahasia bertan behera utzita, Haizea Arriolak eta Iñigo Iglesias kideek Bilboko Konpartsen balorazioa azaldu dute gaur goizean, Bilboko Arriaga plazan. Hartutako erabakiaren gako nagusia erantzukizuna izan dela azaldu du Arriolak: «Gure konpartsakide nagusiengandik ikasi genuen zer den arduratsu izatea. 1983ko uholdeetan, beste auzokideekin, instituzioekin... pala eskuan, Zazpikaleak eta Bilboko beste leku batzuk auzolanean garbitzen ibili zirenean».

Elkarrizketaren eta elkarlanaren ordez, hainbat instituziok inposizioa eta debekuak ezarri dituztela kritikatu dute konpartsek. Horregatik, jai herrikoiak defendatzeko antolakuntza eta egitasmoak inoiz baino beharrezkoagoak izango direla azaldu du Arriolak, Euskal Herri osoan eta baita Bilboko kaleetan ere, lan eginez.

Bilboko Konpartsek aho batez erabaki zuten joan den astelehenean Aste Nahasia bertan behera uztea. «Osasun neurririk zorrotzenak izan arren», jende-pilaketarik txikiena ere ez sustatzea erabaki dute. Ohiko Aste Nagusia eta Aste Nahasia ezin antolatzeak «pena handia» eragin diela adierazi du Arriolak: «Alde batetik, ehunka konpartsakide joan den irailetik ibili dira lanean; eta, beste aldetik, bilbotarrek merezi zuten, ez bazen bata, gutxienez bestea gozatzea». Aste Nahasia 51 egitasmo ludiko eta kulturalen egitarau xumea izan behar zen, «udalak aldebakarrez bertan behera utzitako Aste Nagusia ordezkatu behar zuena». Egitasmo horietan erabiliko zituzten hainbat material erakutsi dituzte Arriaga plazan: besteak beste, saskibaloi pilotak, hiru puntuko saskiratzeen lehiaketa jokatzeko, zeinak 6,75 metroko tartea gordetzea eskatzen baitu; eta xake taula, «mundu guztiak baitaki jende asko pilatzen duen kirol bat dela».

Bilboko Udalaren jarrera bi hitzetan deskribatu dute konpartsek: «Inposizioa eta hipokrisia». Elkarlana baino gehiago, udalak inposizioa erabili duela salatu du Arriolak, jai batzorde mistoari «funtzio denak, erabakitze gunea eta aurrekontua lapurtuz». Are gehiago, nabarmendu du auzoko jaiekin portatu dela okerren, prentsaren bidez izan baitute debeku guztien berri.

Joan den asteartean, Bilboko Udalak eskatu zien Aste Nagusian ekitaldiak antolatzen dituzten eragileei aurten ezer ez egiteko. Hala ere, udalaren Bilbao Uda kultur programa bereziak aurrera jarraitzen du: «Atzo kale antzerkia egon zen hemen bertan. Ziur gaude ahalik eta osasun neurri zorrotzenak erabili zituztela, baina bitxia da burutu izana, herritarrenganako errespetu, erantzukizun eta elkartasunagatik jarduerak ez antolatzeko beste batzuei egindako eskaeren ostean». Bilbo Udaren azken ekitaldia abuztuaren 21ean izango da, Aste Nagusia hasi beharko litzatekeen larunbata baino egun bat lehenago.

Bilboko Konpartsak laster hasiko dira urteroko barne hausnarketarekin, baina Arriolak aitortu du, etorkizunari begira, aurtengo San Tomas eta hurrengo urteko aratusteak ez direla erronka errazak izango, «COVID-19ak bertan segituko baitu, ezusteko pozgarririk egon ezean». Jai herrikoi, parte hartzaile, feminista, euskaldun eta ekologistak babesteko, auzoetako jai batzordeak eta Bilboko Konpartsak indartsuak izatea komeni dela adierazi du; eta herritarron parte hartzea aldarrikatu: «Herritarrok badugu non aukeratu; eta, gustuko konpartsarik aurkitu ezean, beti dago konpartsa berri bat sortzeko aukera».


Amek idazten dutenaz

Summary: Amek idazten dutenaz. Amatasuna gai korapilatsua da feminismoarentzat: historikoki andreen patu izaki, kartzela bihurtu da, baina aldatu nahian ari dira gazteak. Gaiari buruzko gogoetak euskarara ekarri dituzte Katixa Agirrek eta Maialen Berasategik.

Amek ez dute idazten, idatzita daude», esan zuen Susan Suleiman idazle eta literatura ikertzaileak 1985ean. Ordurako, baina, paperean zegoen amatasunari buruzko saiakera feminista nabarmenetako bat: Of Woman Born argitaratu zuen Adrienne Rich poeta eta aktibistak 1976an. Suleimanen esaldi hartako ezezkoak inspiratu zuen Katixa Agirre bere azken eleberriari izena eta izana emateko: 2018an publikatu zuen Amek ez dute, eta gaztelaniara eta katalanera itzuli dute azken hilabeteotan. Justu Richen klasikoaren euskarazko bertsioa argitara ateratzearekin batera: apirilean aurkeztu zuten Emakumeagandik jaioak. Amatasuna esperientzia eta instituzio gisa, Maialen Berasategi Catalanek itzulita. Gasteizen jaioak dira Agirre eta Berasategi, eta hango Oihaneder euskararen etxean elkartu ditu BERRIAk. Segituan abiatu da orrialdeen eta pasarteen arteko solasaldia.

Bi liburu mahai gainean: bat Katixak idatzia, eta bestea Maialenek itzulia. Zer hausnarketa eragin dizue bestearen lanak?

KATIXA AGIRRE: Ni asko oinarritu nintzen Emakumeagandik jaioak liburuan Amek ez dute idazteko; gaiaren inguruan dokumentatzen hasi nintzenean, lehen irakurketetako bat izan zen. Asko poztu nau euskaratu izanak, nik ingelesez irakurri bainuen. Oso liburu interesgarria da, kapitulu bakoitza mundu bat da, eta niretzat kontu bitxi bat du: azken atala infantizidioari buruzkoa da; nik ez nekien liburua erosi nuenean, eta harritu ninduen amatasunari buruzko liburu batean kapitulu oso bat eskaintzeak gaiari. Horrek esan nahi du infantizidioa ez dagoela amatasunetik hain urrun, beti egon dela hor, amatasunaren alde ilun bezala. Kapitulu hartatik asko hartu nuen liburua idazteko; biak irakurri dituenak sumatuko zuen.

MAIALEN BERASATEGI CATALAN: Egia da lotura handia dagoela bien artean... Bi urte dira Amek ez dute argitaratu zenetik, baina nik justu Richen liburua itzuli ostean irakurri nuen: hor zegoen irakurri beharrekoetan, eta uste dut ez zela kasualitatea izan itzulpena bukatu eta Katixarena hartzea. Oso gustura irakurri nuen; iruditu zitzaidan literatura tresna oso baliotsua dela, ondo erabiltzen denean —hemen bezala—, bizitza zeharkatzen diguten gauza horiek esplikatzeko, eta, kasu honetan, amatasunaren gorabeherak eta argi-ilunak kontatzeko, baina zurietan eta beltzetan kateatu gabe, eta gogoeta eginarazteko. Liburua narratiboki oso ondo dago, eta asko eskertu nuen ironia eta autoumorea, liburuaren abiapuntua hain gogorra eta tragikoa izanda.

ENDIKA PORTILLO / FOKU

Maialen, zuk itzulitako liburua pixka bat zeure sentitzen duzu?

M. B. C.: Liburua, literatura sisteman dagoenean, inondik ere ez da nirea: Emakumeagandik jaioak da hau, eta Adrienne Rich da egilea. Beste kontu bat da norberak nola daraman. Nik esaten dut Adrienne Richekin bizi izan naizela hamar hilabete, etxe berean, gure gorabeherekin... Saihetsezina da pixka bat zeure sentitzea liburua, baina uste dut irakurle batek ere bere senti dezakeela, asko gustatu bazaio edo miresten badu Richen idazkera.

Katixa, zuk euskaraz idatzi duzu, baina gaztelaniara ere zeuk itzuli duzu. Alderik al dago bien artean? Euskarazkoak zeureago sentitzen al dituzu?

K. A.: Ez dakit... Amek ez dute-k bere bidea egin du euskaraz, eta orain gazteleraz atera denean, bai, sentitu dut neure: nire ahotsa da, nik neuk itzuli dudalako. Halere, nahi nuke hurrengo liburuetan —baldin badaude— beste norbaitek itzultzea; batetik, lan hori beste bati ez kentzeko, eta, bestetik, ikusteko zenbateraino ezagutu dezakedan neure burua beste batek itzulita.

Zenbateraino da itzultzaile lana ikusezin? Itzultzaileak zer arrasto uzten du itzulpenean?

K. A.: Ni ez naiz itzultzailea; hau itzuli arren, ez dut neure burua itzultzailetzat. Baina suposatzen dut oreka kontu bat dela: jatorrizko ahotsa errespetatzea, baina, aldi berean, zubi lana egitea eta kulturalki gerturatzea, ez?

M. B. C.: Hor betiko auzia dago: itzultzaileak ikusezina izan behar du? Horri buruz mendeak daramatzagu eztabaidatzen. Normalean jendeak esaten du itzultzailea ez nabaritzea seinale ona dela, eta hor aurreiritzi bat dago: bakarrik akordatzen zara itzultzaileaz itzulpena txarra denean, edo iruditzen zaizunean txarra dela. Nire ustez, itzultzaileak lan ona egiten duenean, eta aurkezten duen testu hori egokia bada, jatorrizkoari leiala bazaio eta bere funtzioa betetzen badu, orduan itzultzaileak bere zigilua utzi du, nolabait ere; beraz, ez da ikusezina. Baina kuriosoa egiten zait idazle bakoitzak bide diferentea hartzea: batzuetan animatzen zarete zuek itzultzera, besteetan ez... Egoeraren araberakoa izango da, ezta?

K. A.: Nik agenteak eskatuta egin nuen: pixka bat itzultzea proposatu zidan, eta gero pixka bat gehiago, eta, konturatu orduko, liburu erdia neukan eginda. Beste baldintza batzuetan, beste norbaiten esku utziko nuke.

Uste duzue hizkuntza batek izaera bat edo tonu bat eman diezaiokeela lan bati?

M. B. C.: Nik uste dut ezetz. Hizkuntza guztiek balio dute funtzio berberetarako. Igual irakurlearen esperientzian nabarituko da berezitasun bat. Adibidez, euskararekin harreman sentimentala baldin badaukazu —askotan gertatzen baita—, agian euskaraz irakurriko duzu liburu bat eta oso etxeko sentituko duzu, eta piztuko dizkizu sentsazio batzuk gaztelaniak edo frantsesak piztuko ez lizkizukeenak, edo alderantziz. Ohiturarekin ere lotuta dago: euskaraz irakurtzeko ohitura gutxiago dugu, eta agian horregatik erreparatzen diegu gehixeago itzultzailearen edo idazlearen berezitasunei, zerbait exotikoa balitz bezala.

K. A.: Euskarak behar du itzulpena, gehiago irakurtzeko euskaraz eta ez jotzeko zuzenean gaztelaniazko itzulpenetara. Oraindik oso nobedade gutxi ditugu euskaraz; orain hasi gara pixkanaka bide hori jorratzen.

Hain justu, klasiko feministak ere orain ari dira apurka euskaratzen. Garai egokian datoz ala berandu?

M. B. C.: Berandu den edo ez, ni gehiago nago aurrera begira. Nahiko argi dago egarria dagoela, eta batzuk egarri horretaz konturatu dira, eta baliabideak lortu eta jarri dituzte liburu horiek atera daitezen; hori oso pozgarria da, eta eskertzekoa. Pentsatu nahi dut hurrengo belaunaldientzat arraroa izango dela liburu horiek euskaraz ez izatea.

K. A.: 1949koa da Bigarren sexua, ezta? Orain arte euskaraz egon ez izana nahiko etsigarria da; bazen garaia, bai. Orain da momentua, eta aprobetxatu da. Euskaraz idatzitako saiakeran ere ikusi da garai berri bat hasi dela. Euskadi sarietako epaimahaian egon naiz hainbat urtez, eta gaiak beti ziren berberak, orokorrean: euskara, gerra zibila... Feminismoa sartzean, nik arindua hartu dut.

Eta eleberrigintza feminista ere badago? Amek ez dute liburu feminista da?

K. A.: Niri ez zait gustatzen literatura lanei etiketak jartzea. Ideologia dago liburuan? Bai. Baina bakarra, norabide bakarrekoa eta zalantzarik gabea? Uste dut ezetz. Niretzat, ideologia gauza bat da, eta zure militantzian egon zaitezke oso ziur, baina literatura ez da horretarako; kontrakoa: geratu, begiratu, kontraesanak mahai gainean jarri eta aztertu bizitzaren konplexutasuna. Ideologiek erantzun zuzenak ematen dituzte; hein batean, bizitzan zuzen ibiltzeko mapak dira, eta literaturan mapek ez dute balio: bidean galtzea da helburua, ea zer topatzen duzun basoetan. Horregatik kostatzen zait esatea nobela feminista dela. Idazleak feministatzat du bere burua? Bai, ez dut arazorik hala izendatzearekin, baina idazteko orduan ez dut nahi ideologia horrek nire idazletza baldintzatzea. Badakit nondik natorren, baina gustatzen zait hortik aldentzea, galtzea eta beste gauza batzuei begiratzea, agian nire ideologiaren kontraesanekin topo egiteko.

Amatasuna gai aproposa al da bidaia hori egiteko?

K. A.: Bai; feminismoaren barruan ere oso kontu polemikoa izan da eta da. Oraindik badago kontrako diskurtso bat. Adibidez, Simone de Beauvoirrek esaten zuen amatasuna emakumeen esklabotza dela, espeziea jartzen dela indibiduoaren gainetik... Rich beste garai batekoa da, diferentziaren feminismoan kokatu zen, eta irudi osoagoa eman zuen: samurtasunaren eta krudeltasunaren arteko konbinazioaz hitz egin zuen. Beauvoir ez zen ama izan, ezingo zuen berdin hitz egin esperientziaz. Edonola ere, ulergarriak dira kontrako diskurtsoak, egia baita emakumeentzat esklabotza izan dela amatasuna: duela gutxi arte, ezkondu ostean, emankorra izateko zorte txarra zuenaren bizitza zera zen, haurdunaldiak kateatzea. Noski, esklabotza zen, baina hala izan da sistema patriarkal gogor batean; beste sistema baterantz bagoaz, amatasuna ere beste modu batean bizi daiteke, eta hori erreibindikatu beharko genuke feminismotik, nire ustez.

Emakumeagandik jaioak-en azpititulua Amatasuna esperientzia eta instituzio gisa da. Maialen, amatasunaz hitz egin daiteke esperientzia hori gabe?

M. B. C.: Hitz egin dezakegu Hondarribiko eta Irungo alardeaz hangoak izan gabe? Eta abortuaz, inoiz abortatu gabe? Nik uste dut baietz. Richek ere hori aldarrikatzen du: bakoitzak bere esperientzia du, eta ama ez garenok bestelako esperientziak ere baditugu, eta oso aberasgarria da elkarri entzutea. Halere, berak dio amatasunaren instituzioak emakume guztioi eragiten digula, txiki-txikitatik hezita gaudelako amatasuna nahi izateko; are gehiago, hezita gaude, gure sozializazio femenino horretan, gizonekin oro har amazko jarrerak edukitzeko: amazko pazientzia eta beste gauza asko.

Katixa, ama ugari ageri dira zure nobelan. Infantizidioak gainerako esperientziak estaltzen ditu? Irakurleen artean zer harrera izan du gai horrek?

K. A.: Jende askok esan dit liburuko pasarterik gordinena ez dela izan bi ume bainuontzian itotzeari buruzkoa, baizik eta zesarea bat nola egiten den azaltzen duena. Eta jendeak amatasunaren esperientziatik ere hartu du; irakurle klubetan emakume asko hasi dira beren bizipenak kontatzen, intimitateak, inoiz kontatu gabeak, eta batzuetan sentitu dut ardura pixka bat: «Zer desestali dut?».

M. B. C.: Lehen esan duzu liburua ez zenukeela feministatzat etiketatuko, eta ulertzen dut, baina gero horrelako ondorioak ikusten dituzunean... Efektu feminista bat izan dezake literaturak: emakumeek hitza hartzeko edo amatasuna desnaturalizatzeko bide izan daiteke.

Emakumeagandik jaioak-en pasarte bat ageri da Amek ez dute-n: «Gogoan ditut bake momentuak, zeinetan, edozein zela arrazoia, komunera bakarrik joatea posible zitzaidan».

K. A.: Ama asko senti daitezke aipu horrekin identifikatuta. Umeek, batez ere txikiak direnean, ez dute ulertzen zu pertsona bat zarenik, uste dute haientzat zaudela; eta intimitatea erabat desagertzea da hori amarentzat: jada ez dago mugarik, zure gorputza haiena bezalakoa da, nahi dutena egin dezakete berarekin. Eta komunean sartzen zara, eta haiek atzetik... haiek eta zu bat zaretelako. Hori 24 orduz bizitzea gogorra izan daiteke. Gogoan dut lehen umea izan ostean lanera itzuli nintzenean plazera zela bulegoan egotea eta komunera lasai joatea.

ENDIKA PORTILLO / FOKU

Amek ez dute-n, hala ere, ia kartzela gisa deskribatzen da amatasuna pasarte askotan. Gauzak ez dira hainbeste aldatu?

K. A.: Esango nuke hobera egin dugula alde askotatik, baina gauzak ez dira hain erraz aldatzen. Kartzela horren zantzuak emakume liberatuenengan ere ikusten dira: erruduntasunean, batez ere, oso barneratua duguna, eta gizonek sentitzen ez dutena, inondik inora. Baten bat agian ofendituko da, baina gizon bat hitzaldi edo kontzertu batera joaten denean inork ez dio galdetuko nor geratu den umezain, eta emakumeoi oraindik esaten digute, umeek bi guraso dituztenean ere.

Bi liburuetan aipatzen da amatasunak eragiten duen nekea, eta bietan ageri da tesi bat: instituzioak esperientzia itotzen duela.

K. A.: Bai, nik identitatearen kontzeptutik heldu diot: amatasunak beste identitateak xurgatzen dituela, nolabait zeure burua ahazten duzula. Ez dakit benetan zer dagoen hor, zeren jaioberri batek dena eskatzen dizu: fisikoki eskatzen zaitu, mentalki eta emozionalki, eta zure beste atalak anulatzen dira. Nik hori sentitu nuen lehen umearekin, dena aldatzen denean: iragana ezabatzen da, zaila egiten zaizu pentsatzea urtebete lehenago nolakoa zinen edo non zeunden. Nire sentipena zen: «Hau beste bizitza bat da, eta nire aurreko bizitza ez da itzuliko. Orain hau naiz: umea eta titia». Orduko egoera emozional nahasiagatik izango zen; gero berreskuratu ditut nire beste identitateak, integratu ditut ama identitatearekin.

M. B. C.: Kontua da zailtasun horiek nondik datozen. Richek dio: esperientzia bat badago, baina zergatik? Zer baliabide material eta kondizio erreal dago hau horrela bizitzeko? Bada kontu pertsonal bat hor, baina gizarte baten barruan dira emakumeak ama, eta hor dago, besteak beste, gizonek zaintzarekin duten harremana, eta, oro har, gizarteak duena.

1976an argitaratu zuen Richek Emakumeagandik jaioak. 40 urte geroago, zertan da indarrean?

M. B. C.: Ia dena, Katixak zioenaren haritik: gauza asko aldatu dira, baina oraindik emakumeak (eta amak) ez dira beren gorputzaren, bizitzaren eta ugalmenaren jabe guztiz. Hori zen liburuaren tesia 1976an, eta feministek hala diote egun ere. Has gaitezke hezibideetatik, neskak nola hezten diren amatasunaren inguruan eta mutilak nola, antisorgailuak noren eskura dauden, zenbat andre behartzen dituzte ama izatera bortxatuak izan arren, zer gertatzen den erditzeetan indarkeria obstetrikoarekin...

K. A.: Forzepsari buruzko kapitulua... Ufa!

M. B. C.: Oso gogorra da, bai...

K. A.: Eta erditze naturalaren kontuak oso berria ematen du, baina Richek kontatzen du erditzeak ospitalera eramaten hasi zirenean sarraski bat izan zela. Ez zekiten orain badakigun oinarrizko gauza bat: eskuak garbitu ezean infekzioak paziente batetik bestera transmititzen zituztela medikuek. Eta eremu horretan oraindik borroka bat dago: ez infekzio bategatik hilko zarelako, baina bai zergatik erabili den oxitozina behar ez denean, adibidez. Adrienne Richek arazo hori detektatu zuen, eta, gainera, aztertu zuen nola joan zen emaginaren rola murriztuz, medikuaren autoritate maskulinoaren aurrean, eta hori oraindik ere ikusten da.

Maialen, esan izan duzu liburuak aldatu zizula amatasunaz zenuen ideia. Zertan?

M. B. C.: Aldatu baino gehiago, sakondu. Amatasunaren materialtasuna eta espiritualtasuna testuinguru soziokultural eta historiko batean jartzen ditu, eta hobeto ulertarazi dit nola heldu garen honaino. Gainera, liburuak badauzka pasarte batzuk nahiko narratiboak, nahiz eta saiakera bat izan, eta hor Richek bere luma finarekin ederki deskribatzen du zer zen beretzat ama izatea: pozaldiak eta asperraldiak eta desesperazioak... Nik ez ditut halakoak bizi izan, eta lagundu dit hobeto ulertzen zer izan daitekeen ama izatea mundu honetan. Eta, horretaz gainera, Richek autokritika gisa esaten zuen oso zentratuta zegoela mendebaldeko amatasunean, baina harago begiratu behar dela, badaudelako beste modu batzuk haurdunaldiak eramateko, umeak zaintzeko... Eta hor ere bada zer ikasi.

Emakumeak gero eta askeago diren garai hauetan, amatasuna emakumeak bezatzeko erabiltzen da?

M. B. C.: Nire ustez, amatasuna egun dagoen bezala, horretarako balio du. Sistemari komeni zaio emakumeek umeak egitea eta ume horiek oso ondo egokitzea sistemara. Ez dakit ez ote dizudan zuri irakurri, Katixa, amatasuna eta egun osoko zaintza hain zoragarria balitz gizonek honezkero hartua luketela beretzat, ugalmenaren kontrola bere egin duten bezala. Ez dut esan nahi emakumeek ama bihurtzean ez dutenik erabakimenik, baina bezabide bat badela, zoritxarrez, bai.

ENDIKA PORTILLO / FOKU

K. A.: Bai, agerikoa da hori izan dela modua emakumeak kontrolatzeko, eta beren rola zein den argi uzteko. Umerik ez duten emakumeei oraindik galdetzen zaie zergatik, eta beti dago susmo bat. Azkenean, horren atzean dago emakumeen gorputza esplotatzea, baliabide natural bat balitz bezala: oraindik entzuten da herrialdeek umeak behar dituztela, eta horretarako daudela emakumeak, eta orduan berpizten dira abortatzeko eskubidearen inguruko debateak.

M. B. C.: Adin batetik aurrera ama ez bazara, arraroa zara, edo zeurekoia, edo sorgina. Hierarkia sozialean zenbait gauzak puntuak ematen eta kentzen dituzte, eta ama izateak eman egiten dizkie emakume zuri eta ez-pobreei. Oso sotila da: egun, ematen du libreak garela nahi duguna egiteko, baina inguratzen gaituen sistemak susmagarri gisa ikusten zaitu umerik izan nahi ez baduzu eta argi esaten baduzu.

Richek infantizidioaz idatzitakoa oso kritikatua izan zen bere garaian. Horretara jotzen duten amak ulertu zituelako?

M. B. C.: Halako batean aipatzen du: «Nork ez du halako ametsik izan?». Joanne Michulskiren kasua kontatzen du, eta oso argi dio emakume hark ez zuela hainbeste umerik nahi: zortzi izan zituen, eta hirugarrena jada bere borondatearen kontra [bi txikienak hil zituen]. Lehen esan dugu: zenbat emakumek dauzkate umeak behartuta? Eta, gainera, haien kargu geratzen dira.

K. A.: Nik ez nuen nahi nobelako kasuan hain agerikoa izatea: familia dirudun bat da, umea bilatu duena... Zeren egia da bestea ulergarria suertatzen dela. 20-21 urte nituenean, laneko nagusiak behin esan zidan: «Umeek zure mugetara eramaten zaituzte, ez naiz batere harritzen emakumeek beren umeak hiltzen dituztenean». Gogoratzen naiz izututa geratu nintzela orduan, baina gero ulertzera iritsi naiz: tentsio handiko egoeretan hortik hausten dira emakume batzuk.

Emakume guztiak ez dira amak, baina bai alabak. Semeei buruz asko idatzi da, baina alabatasunaz hitz egitea aldarrikatu zuen Richek.

M. B. C.: Berak zioen emakumeak hezita gaudela gizonekin enpatizatzeko eta gure artean ez enpatizatzeko, eta hori ama-alaben artean islatzen dela. Richek uste zuen nolabaiteko ahizpatasun bat sortu beharko litzatekeela amen eta alaben artean, eta niri ideia hori asko gustatu zait: emakumeak gara gizonen mundu batean, eta elkar askatzeko bideak aurkitu behar ditugu. Gero badira kontraesanak, Amek ez dute-n ikusten direnak, adibidez: protagonistaren ama ez da batere izan beharko lukeen modukoa, eta, alde batetik, zer ondo, zer liberatua dagoen, baina, bestetik, alaba zaren heinean, zer kontraesan pizten dizkizun horrek...

K. A.: Seme-alabon patua da geurekoiak izatea, baita heldutan ere, konturatu arte gurasoak pertsona osoak direla, beren beharrizanak dituztela eta zu ez zarela beti izango haien bizitzaren erdigunea. Baina batzuetan zaila da hori onartzea... Literaturaren ikuspegitik, ama-alaba harremanek askorako ematen dute. Egia da beti egon direla markatuta konfiantza faltarekin eta lehiakortasunarekin; emakumeen artean sustatu den lehia horren beste adibide bat da, intimitate eta gertutasun giro batean gertatzen dena. Feminismoaren ikuspegitik, hori hautsi egin behar da.

Richek esan zuen amatasunaren instituzioa suntsitu egin behar dela, baina ez abolitu. Nolakoa izango litzateke bestelako amatasun hori?

K. A.: Gizarte osoa aldatu behar da amatasuna bestelakoa izateko; ezin da amatasuna bakarrik aldatu eta beste guztia dagoen bezala utzi. Lanak, adibidez, ez du zentzurik nik buruan daukadan amatasunean. Bitxia da nola jendea kexatzen den umeek dakarten lanaz eta zer denbora gutxi duten hau eta beste egiteko, baina zortzi edo bederatzi ordu egiten dituzte lanean eta horretaz ez dira kexatzen, ez dute esaten lanean hasi zirenetik ezin dituztela lagunak ikusi. Umeekin ezin duzu lorik egin, baina lanera joateko 06:00etan esnatzeak ez al dizu loa hondatzen? Hortaz, nola izan ama gure sistema honetan, lan egin behar baduzu hainbeste ordu, garraioan ordubete pasatu...? Ezin da egin, dena aldatu ezean.

M. B. C.: Erabat ados nago. Eta hain urrutira joan gabe, badago zer hobetu: gizonek dagokien partea hartu behar dute, Katixak aipatu duen lanaldien gaia lehentasunetan jarri, mutilak eta neskak hezteko moduak aldatu... Dena irauli behar genuke.


Maialen Berasategi Catalan

Summary: Maialen Berasategi Catalan.

Berriako Euskara taldeko lankidea da Maialen Berasategi. Itzulpengintza eta Interpretazioa ikasi zuen EHUn, eta azken urteetan zenbait literatura lan ekarri ditu euskarara, batik bat feminismoari lotuta: 2017an Lisipe bildumarako Monique Wittigen Pentsamendu heterozuzena itzuli zuen taldean jardun zen, eta 2018an Carole Patemanen Kontratu sexuala euskaratu zuen (Eskafandra). Adrienne Richen Emakumeagandik jaioak (Txalaparta) kaleratu du aurten, eta aurrez haren poesia antologia ere euskaratu zuen, Munduko Poesia Kaierak bildumarako. Argia-ko eta Euskadi Irratiko kolaboratzailea ere bada.


Katixa Agirre

Summary: Katixa Agirre.

Ikus-Entzunezko Komunikazioan doktorea da Katixa Agirre, eta EHUn dihardu egun. Dena dela, literaturaren eremuan utzitako uztak egin du ezagun. Bi eleberri idatzi ditu: 2015ean, Atertu arte itxaron argitaratu zuen (Elkar), eta 111 Akademia saria jaso; 2018an, Amek ez dute publikatu zuen (Elkar), Zubikarai bekaren bidez. Bi nobelak zenbait hizkuntzatara itzuli dituzte. Bi ipuin bildumaren egilea da: Sua falta zaigu (2007, Elkar) eta Habitat (2009, Elkar). Haur literaturan ere hainbat lan kaleratu ditu.


Summary: Azpeitiko Erdikalean ibili zirenei proba egiteko eskatu die Jaurlaritzak. Abuztuaren 7tik 9ra bitartean kale horretan ibilitakoek egin beharko dute testa.

Azpeitian (Gipuzkoa) hamahiru positibo atzeman dituzte azken orduetan, eta Osasun Sailak PCR proba egitera joateko eskatu die abuztuaren 7tik 9ra kale horretan ibili zirenei. Arratsaldean hasiko dira probak egiten, herriko osasun etxearen ondoan jarritako karpan. Ordua hartzeko, osasun etxera edo osasun aholkularitzara deitu behar da.

Kutsatzeak direla eta, Azpeitiko Udalak itxi egin ditu, kale horretako tabernez gain, eguneko zentroa, kiroldegia eta igerilekua. Nagore Alkorta alkateak arduraz jokatzeko eskatu die herritarrei.


Summary: Koronabirusa ia bost metrora kutsa daitekeela ondorioztatu dute. Ikerketa egiteko, ospitaleko gela batean jasotako aerosol laginak aztertu dituzte. Zientzialarien arabera, bi metroko segurtasun tarteak ez luke balioko eremu itxietan.

Floridako Unibertsitateko (AEB) zientzialari talde batek egindako ikerketa baten arabera, koronabirusa ia bost metrotik kutsa daiteke. Aurkeztutako txostenean, ospitaleko gela batean egindako esperimentu baten emaitzak jaso dituzte; gela horretan, COVID-19a zuten bi pertsona zeuden, eta bietako batek arnas infekzio aktiboa zuen. Beste aditu batzuek oraindik ez dute egiaztatu ikerketa.

Esperimentuan, aerosol laginak aztertu dituzte 2 eta 4,8 metro bitarteko distantzietan —airean zintzilik geratzen diren partikula oso txikiak—. Ondorioztatu dutenaren arabera, partikula horiek kutsagarriak dira segurtasun distantzia pasatuta ere.

Ikertzaileek adierazi dutenez, aerosolen bidezko transmisioa kontuan harturik, bi metroko segurtasun distantzia ez litzateke baliagarria izango eremu itxietan.


Estereotipoen kaiolan

Summary: Estereotipoen kaiolan. Soldadu, musikari poeta, bohemio, erbesteratu, artzain, erromantiko peto. Mito bat. Gernikako arbola kantaren sortzailea baino gehiago. Jose Mari Iparragirre (1820-1881). Jaio zela bi mende, asteon. Hari buruzko film bat iragarria zuten negurako, baina tiraderan geratu da proiektua; ez da hala gertatzen zaion lehena. Tiradera hori zabaltzeko eta mitoa egurasteko saio bat da sail hau.

Jose Mari Iparragirreren garrantzia zertan datza? Zer izan zen, gizon politiko inportante bat? Ez. Kulturalki lan handia egin zuen gizon bat? Ez. Musikari edo artista izugarri inportante bat? Ezta hori ere. Nik uste dut Iparragirreren izana edo izaera, batez ere, bere artista izate horretan datzala. Baina, batez ere, Iparragirre garrantzitsua da euskaldunontzat, garai hartakoentzat eta gaurkoentzat ere, ikur bat delako, sinbolo bat, irudi bat, mito bat kasik». Xabier Lete kantari eta poeta da, hitzaldia ematen Urretxun (Gipuzkoa), 1981ean, bardoaren heriotza mendeurrenaren karietara prestatu duten egitarauaren barruan. «Lehenbizi, Gernikako arbola-ren bitartez, sinbolo bat sortu zuen: materialki jada existitzen zen eta Euskal Herriko askatasun eta eskubide politiko zaharrak sinbolizatzen zituen zuhaitzaren bigarren sinbolizazio bat sortu zuen musikalki, artistikoki, abesti baten bitartez. Bigarren fase batean, Gernikako arbola abestia da, nolabait, Iparragirre birmoldatzen eta konfiguratzen duena». Bardoak berak onartutako birmoldaketa eta konfigurazioa betiere, Leteren arabera. Sentimental, histrioniko, besteren arabera jokatzen duen pertsona dakusa kantari poetak harengan, XX. mendeko bere begietatik.

Jon Maia bertsolariak (Urretxu, 1972), aldiz, gaur egundik «benetakotasuna» ikusten du Iparragirrerengan. «Kantatzen zuena benetan bizi zuen pertsona iruditzen zait. Uruguaira artzain joan, eta musika sortzen eta jotzen aritzen zen, ardiek ihes egin bitartean, burua joanda. Hori ez zuen inoren aurrean egiten, ez zen jokatzen ari. Zoroa izango zen, agian, baina benetako zoroa, ez itxurazkoa».

Dokumental bat

Denbora, poligrafo hori. Akuilu ere bai, zenbaitetan. Bigarren mendeurren batek bardoaren jaiotzarenak ekarri du Maia, esaterako, Iparragirreri buruz gogoeta egitera. Duela urtebete hasi, eta hilabeteak eman ditu 200 urte, 100 metro film dokumentalerako gidoia idazten, Urretxuko Udalaren enkarguz. Ispilu jokoa egiten saiatu da bertsolaria lan horretan, duela bi mendetik honainoko Euskal Herria aztertu ahal izateko. «Iparragirreren profilak ertz asko ditu, eta gai asko jorratzeko aukera ematen du: gerra, espetxea, subiranotasuna, industrializazio prozesua, kantagintza, bertsolaritza, emigrazioa, euskararen galera, maitasuna...».

Lehen ispilua: duela mende eta erdi eta egungo musikariak lotzen dituena. Lehendabiziko «abeslari nazionala» izan zen bardoa; «subertsiboa», gainera, Maiaren hitzetan: «Ereserki bihurtu zen berehala haren Gernikako arbola, eta horrexegatik isildu nahi izan zuten, Marseillaise kantatu zuenean bezalaxe: preso sartuz eta desterratuz. Beren musikagatik jazarritako musikariak ezagun ditugu gaur ere».

Beste ispilu bat: abertzaletasunaren bilakaerarena. «Hendaian nago txoraturikan,/ zabal-zabalik begiak./ Hara España, lur hoberikan/ ez da Europa guzian» kantatu zuen Iparragirrek, izan ere, Hara nun diran ezagunean, Uruguaitik Euskal Herrira itzultzean. Ez zuen lehen aldia bardoak Espainia kantatzen. «Abertzaletasunaren aurreko» ikuskera dakusa Maiak hizkera horretan. «Iparragirre foruen kantaria zen, eta bere garaiaren betaurrekoetatik ari zen, ez gureetatik. Egongo da, agian, Espainia orduan sekula erabili ez zuenik, baina Xenpelarrek 'gu gera hiru probintzi, lehengo legerik ez utzi' zioen; hark ere ez zuen zazpi herrialdeen ikuspegirik». Iparragirrek, bada, lau herrialde aipatzen zituen.

Iparragirreren kontzeptu politikoek ez diote baliorik kentzen haren lanaren ekarpenari, Maiaren aburuz: «Oso leku gorena izan behar luke gure kulturan, eta ez zaio aitortzen. Haren kantek gure artean diraute, modu herrikoian. Alde horretatik, pertsonaia handi bat da, kontraesanez betea izanik ere, eta denborarekin asko estereotipatua».

Jose Mari Iparragirre musikari eta poeta. BERRIA

Iparragirre bizi bitartean hasi zen haren inguruko estereotipoen eraikuntza; soka hori ez zen eten hura hil eta gero, eta horren emaitza da musikariari buruz belaunaldiz belaunaldi eraiki den irudi nagusia, pasadizo ustez umoretsuak eta irakurketa interesatuak lagun. Haren biografia eta irudia erabat desitxuratzeraino, askotan. «Estatuek —kasu honetan Espainiak— eraikitako marko interpretatiboaren barruan ikusten ditugu gauza asko. Ez dakit horren eraginagatik den, baina gure errelato epikotik desagertuta dago Iparragirre», dio Maiak. Berak ere zaharkitu itxura hartzen omen zion bardoari, Iparragirre. Erro-urratsak «antologikoa» irakurri zuen arte, 1999an.

Gontzal Mendibil kantariak (Zeanuri, Bizkaia, 1956) koordinatu zuen Maiak goratutako lana. 1992an aldatu zitzaion horri Iparragirrerekiko ikuspegia. Iparragirre hegalaria herri antzerki musikala prestatzen hasi zen urte hartan, Zeanurin. «Atipiko» begitandu zitzaion orduan aurkitu zuen pertsonaia: «Ez zen akademikoa, ezta bere garaian hemen entzuten zen musika herrikoiaren errepikatzaile ere, tarteko zerbait baizik. Bohemio hutsa zen, eta Europan ikusi eta ikasi zuen guztia hona ekarri zuen, bai gai, bai hitz, bai doinu aldetik». Arrazoi politiko zein ekonomikoengatik milaka eta milaka euskal herritarrek kanpora jo zuten mendean. Sorterria ahaztu gabe inoiz.

«Gaur-gaurko mezua iruditzen zait harena, euskaldunoi hainbeste falta zaiguna aldarrikatuz: askatasuna eta batasuna. Eta kulturatik ekarri zuen mezu hori, bere musika eta ahotsa lagun». Klabe horretan ulertzen du Mendibilek Gernikako arbola abestiaren ekarpena; klabe horretan Euskal Herriko ereserki gisa aldarrikatuz asteon dozenaka musikariren sinadurarekin aurkeztu duen manifestua. Kanta horren «garrantzi soziologikoa» azpimarratzen du Mendibilek.

Beste klabe batean ulertzen duenik ere bada. Darabilen hizkera erlijiosoa aipatu dute kontrako jarrera erakutsi duten gehienek; ereserki bat sortu ordez, duela mende eta erdi pasako kanta bat berreskuratzeak izan dezakeen zentzua jarri dute auzitan beste askok. Laburbilduz: XXI. mendeko ereserkia izateko zumerik ez duela uste dute.

Toulouse-Lautrec

1893ko abuztuak 27 ditu. Donostian da Henri Toulouse-Lautrec, Dario de Regoyos adiskideak gonbidatuta. Gauerdian, ehunka eztarrik batera kantatutako abesti bat dator kaletik gora: Gernikako arbola da. Logelako leihoa ireki duenean, ehunka lagun ikusi ditu artista frantsesak Getaria kaletik Askatasunaren hiribidera sartzen, parez pare daukan Londres hotelera hurbiltzen. Praxedes Sagasta Espainiako gobernuburua bertan da, ostatu hartuta, eta gero eta beroago ageri da jendetza, «biba foruak! Sagasta zulora!» builaka, eta harrika. Halako batean, ezkutuan sartu diren 30 guardia zibil tiroka hasi dira hoteletik jendetzaren aurka. Hogei bat minutuz entzun dira tiroak. Soldaduak agertu dira gero, hotela inguratu eta babestera. Beste infanteria konpainia bat Miramar jauregira joan da, uda bertan egiten ari den Isabel II.a Espainiako erreginarenera. Giroa baretu denean, zaurituak zenbatzen hasi dira. Hildakoren bat ere bai. Dozenaka pertsona atxilotu dituzte gauean. Toulouse-Lautrec bera bat. Biharamunean alde egingo du Donostiatik, ziztu batean, libre geratu orduko. Hala utzi du kontatuta Dario Regoyosek bere idatzietan.

Lautrecek atzean utzi duen hirian, Gernikako arbola kantatzen eta protestan segitu dute hainbat egunez foruzaleek. Dozena bat urte badira Jose Mari Iparragirre hil zela. Hala irakur daiteke egunotako prentsan: udal banda Bulebarreko kontzertua bukatzen ari zenean, Gernikako arbola jotzeko eskatu zuten entzule batzuek. Ezezkoa erantzun zien bandaren zuzendariak, eta jendearen haserrea piztu, propio debekatua ziotela argudiatuta. Hortxe Mendibilek aipatutako fenomeno soziologikoaren aztarna bat.

Juan Gimon du izena 1893an Donostiako Udal Bandaren zuzendari den horrek. Lau urte lehenago, arrakasta handiz estreinatua du Iparraguirre opera, Bulebarreko kioskotik oso gertu dagoen Teatro Circon. Tokitan daude orduko txaloak.

Zerrenda

Gimon ez zen izan bakarra Iparragirreri buruzko lan bat egiten. Bardoa ardatz duten lanen zerrenda luzean, genero eta diziplina ia guztietako aleak ageri dira. Gutxi batzuk aipatzearren: Antonio Maria Lekuona margolariaren erretratua (1887); Francesc Font i Ponsen estatua (1890); Bitoriano Gandiagak eskainitako poema datatu gabeak; Joxe Maria Iparragirre Patxi Andionen'era diskoa (1973); Urdiñarbe herriak Jean Mixel Bedaxagarren zuzendaritzapean taularatutako pastorala (1980); Iparragirre, zure oroiz disko kolektiboa (1981); Oskorrik Urretxuko herriarekin grabatutako Iparragirre bueltan etxera (1999); eta Julen Gabiriak idatzitako biografia (2001).

Koldo Izagirrek, aurten bertan argitaratu duen Bertsoaren harria liburuan, lehen pertsonan jarri du hizketan Iparragirre, Urretxuko plazan haren omenez ezarrita dagoen harri zurizko estatuatik: «Euskalduna nintzela mundura irten, munduko bazterrak ikusi, munduko hizkuntzak ikasi, munduko herriak maitatu nituen, eta euskaltasuna galdu gabe bueltatu nintzen euskaldunen artera, baforean Marco Poloren liburua irakurtzen».

1987an, Hendaia (Lapurdi) eta Irun (Gipuzkoa) batzen dituen Santiago zubia zeharkatzen irudikatu zuen Izagirrek berak bardoa, Iparragirre rides again narrazioan. Sinopsia: Yamaha Guitar FG-140 Nippon Gakki bat eta Winchester bat daramatza berekin musikariak, apirilaren 6 batez —egun horretan hil zen bardoa—; literatur kritikari biboteduna akabatuko du Donostiako terraza batean; Gernikako arbolari su emango azkenean.

«Denetarik egin da Jose Mari Iparragirreri buruz. Film bat egitea bakarrik falta zaigu», dio Mendibilek. Espoilerra: «Inoiz egingo da, ziur naiz». Jon Maiaren dokumentala, behintzat, tiraderan geratu da. Urte hau bukatu aurretik ziren estreinatzekoak; hala zegoen iragarrita: Baleukok eta Pixelek ekoitziko zutela, ETBren parte hartzearekin. Azken horrek ezetz esan du, baina, eta bertan behera geratu da proiektua, diru faltagatik.

Diru faltak geldiarazi zuen Mendibilen beste proiektu bat ere, duela bi hamarkada luze: film epiko bat. Gidoia idatzi ere egin zuen, Toulouse-Lautrec ez, Pablo Picasso erabiliz abiapuntu gisa. Hala hasten zen filma: Gernika margolanaren trazetatik 1937ko benetako Gernika bonbardatura joz; eta, handik, 1828ko Urretxura, Iparragirreren haurtzarora. «Denetarik dauka Iparragirrek film bat egiteko, benetan. Pertsonaia tragikoki erromantikoa da». Eusko Jaurlaritzak dirua jartzeko eta Sean Connery aktoreak bardoa haragizta zezan izandako kontaktuak ditu gogoan Mendibilek, eta ekoizle estatubatuar batek filma egiteko aukera sortu zenekoa ere bai. «Dirutza eskatu zuen, baina, ezertan hasi aurretik». Halaxe geratu zen gidoi hura ere. Tiraderan.

Horixe, Iparragirreri buruz sekula egin gabeko filmaren sekuelako protagonista nagusi posiblea: tiradera bat.

Pantaila beltzera.

Amaiera.


Summary: Donibane Lohizuneko polizia etxeko langile guziei egin diete proba. Bi poliziak positibo eman zutela eta, gaur beste 80 langileri egin diete proba.

Abuztuaren 9an eta 10ean, Donibane Lohizuneko (Lapurdi) komisariako bi poliziari COVID-19a atzeman zieten. Ber brigadako poliziak dira biak. Bi agenteek eta haiekin kontaktua ukan duten guziek etxean egon behar dute hamalau egunez.

Lurraldeko Osasun Agentziak erabaki du komisariako langile guziei proba egitea. Gaur 80 pertsona ingururi egin diete. Emaitzak asteburu honetan iritsiko dira. Oraindik zerbitzuak lanean segitzen du, eta, beharrezkoa bada, departamenduko beste polizia etxeen laguntza galdeginen dute, jakinarazi dutenez.

Bi poliziekin kontaktuan izan ziren guziek proba egin zuten aste honetan. Emaitza guziak negatiboak izan ziren.


Summary: Bizkaira bidaiatzea debekatu die Belgikako Gobernuak herritarrei. Belgikako Atzerri Ministerioak kudeatutako kolore kodearen arabera, Bizkaia eta Nafarroa eremu gorrian daude; Araba eta Gipuzkoa, berriiz, gune laranjan.

Belgikako Gobernuak Bizkaira joatea debekatu die herritarrei, guztiz beharrezkoa ez den kasuetan izan ezik. Bizkaitik herrialdera iristen direnek hamalau eguneko berrogeialdia bete beharko dute, eta PCR proba egin.

Osasun krisiak iraun bitartean, atzerritik egin beharreko bidaiak antolatzeko, Atzerri Ministerioak kudeatutako kolore kode bat erabiltzen du Bruselak. Horren arabera, funtsezkoak ez diren bidaiak debekatzen dira gune gorrietara; eta eremu horietatik iritsitako bidaiariak, PCR proba egitera behartzeaz gain, hamalau egunez bakartu behar dira herrialdera iristen direnean —gune gorrian kokatzen dira Bizkaia eta Nafarroa—. Eremu laranjako lurraldeetan, ordea, betebehar horiek gomendioak dira —eremu laranjan kokatzen dira Araba eta Gipuzkoa—. Gune berdeetan, berriz, ohiko neurriez gain, ez da inolako eginkizunik bete behar.


Summary: Eusko Jaurlaritzak osasun larrialdia ezartzeko asmoa du. Urkullu jarduneko lehendakaria litzateke batzorde bereziaren burua berriro ere, eta aukera izango luke jendea bakartzeko eta joan-etorriak mugatzeko. Murgak eta Tapiak agerraldi bat egingo dute bihar, hartuko dituzten neurriak esplikatzeko.

Koronabirusaren kutsatzeen datuek duela hilabete batzuetako kopuruen itxura hartu dute azken egunetan, eta Eusko Jaurlaritzak lehengoratu egin nahi du birusaren hedatzeari eusteko ezohiko plana. Zenbait hedabidek aurreratu dutenez, jarduneko gobernuak erabaki du datorren asteleheneko EAEko aldizkari ofizialean argitaratzea atzera osasun larrialdia ezarriko duen neurria.

Bihar eguerdian agerraldi bat egingo dute Nekane Murga jarduneko Osasun sailburuak eta Arantxa Tapia jarduneko Garapen Ekonomia sailburuak, birusaren hedatzeari aurre egiteko hartuko dituzten neurrien xehetasunak azaltzeko.

PCR probak eginda atzemandako positiboen kopurua asko hazi da asteon. Azken orduetan, beste 618 kasu detektatu dituzte Hego Euskal Herrian; gehienak, Bizkaian: 292. Araban, 112; Gipuzkoan, 92; eta Nafarroan, 108. Datu horiek egunez egun izan duten bilakaera jaso du BERRIAk grafiko interaktibo sorta batean.

Murgak joan den astean adierazi zuen pandemiaren «bigarren olatua» iritsia zela Euskal Herrira, eta, ordutik, datuek okerrera egin dute. Esan zuen egungo egoera ezin dela konparatu martxokoarekin, kasuen igoera apalagoa delako orain, baina nabarmendu zuen birusaren eragina ez dela «gutxietsi» behar. Hori esan zuen egunean, hilaren 7an, 419 positibo detektatu zituzten Hegoaldean; atzo, 651.

Osasun larrialdia ezarriz gero, Eusko Jaurlaritzak agindu ahal izango du herritarrak etxean konfinatzeko, eta moldatu ahal izango ditu ekintza batzuk, baita zerbitzuen erabilerak ere. Alegia, lehendakariak eskumena izango du herritarren joan-etorriak murrizteko eta jendea bakartzeko.

Kutsatuen areagotzeak are gehiago estutu du osasun etxeetako egoera. Bizkaiko anbulatorio bateko mediku batek BERRIAri adierazi zion «lan gainkargarekin» dabiltzala, eta egoera «lehertzeko zorian» dagoela. Haserre hitz egin zuen: «Osasun sistema lehertzear dago, eta, langileok eztanda egiten dugunean, hau pikutara joango da. Benetan, oso gaizki tratatzen gaituzte. Jendea behar dugu, lehenbailehen. Ezin dugu gehiago itxaron».


Summary: Eusko Jaurlaritzak neurri murriztaileak ezarriko ditu pilaketarik ez sortzeko. Tapia jarduneko sailburuak adierazi du «agertoki berri bat» iritsiko dela, eta osasun larrialdia ezartzeak ez duela esan nahi iragan hilabeteetako neurriak hartuko dituztenik. Jendea ez pilatzeko, edukiera murriztuko dute zenbait lekutan, eta ordutegiak mugatuko dituzte.

Eusko Jaurlaritzak atzo aurreratu zuen astelehenean jarriko dutela indarrean berriro osasun larrialdia, eta Nekane Murga jarduneko Osasun sailburuak eta Arantxa Tapia jarduneko Ekonomiaren Garapen sailburuak agerraldi bat egin dute gaur xehetasun gehiago emateko. Neurri zehatzak, ordea, asteartean erabakiko dituzte, orduan egingo baitu lehenengo bilera plan berriaz arduratuko den batzorde bereziak. Iñigo Urkullu jarduneko lehendakaria izango da batzordeko burua.

Neurri horietako batzuen berri eman du Tapiak. Edukierak murriztuko dituzte; «inoiz ez hamar pertsona baino gehiago». Azaldu du, ordea, horrek ez diela eragingo leku batzuei —zinema aretoei, besteak beste—, jendea maskara jantzita, eserita eta «modu ordenatuan» egoten baita. Beste batzuetan, aldiz, jendea «gehiago erlaxatzen» da, eta pilaketak sortzen dira. Horiek eragoztea izango da helburua. Ordutegiak mugatuko dituzte ostalaritzan eta garraio publikoan.

Ez da egoera «atsegina», Tapiaren esanetan, baina «atzerapauso bat eman behar da ezinbestean». Murgak eta biek adierazi dute orain arte hartutako neurriek balio izan dutela osasun sistema indartzeko; aztarnarien lana nabarmendu du jarduneko Osasun sailburuak. Azken astean kutsatuen kopurua asko hazi da, ordea, eta datorren asteleheneko EAEko Aldizkari Ofizialean argitaratuko dute berriro osasun larrialdia ezarriko duen araua. Tapiak adierazi du osasun larrialdia ezartzeak ez duela esan nahi iragan hilabeteetan hartu zituzten neurri guztiak hartuko dituztenik, eta errepikatu du jarduneko gobernuak ez duela asmorik herritarrak etxean konfinatzeko.

Hiru helbururi buruz hitz egin du: osasun sistema babestea, gainezka egin ez dezan; beste konfinamendurik ez ezartzea; eta «birusarekin bizitzen ikastea», horretarako eguneroko bizitzako zenbait arlo aldatuta.

Birusaren hedatzeari aurre egiteko tresna bat izango da osasun larrialdia eta hartaz arduratuko den batzordea. «Berme juridiko bat», dagoeneko hartzen ari diren neurriak hartzen jarraitzeko, eta leku batzuetan arau murriztaileagoak ezartzeko, egoera «egunez egun» aztertu ondoren. Batzordeak bi neurri mota erabakiko ditu astearteko bileran: batetik, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritar guztiei eragingo dieten neurri murriztaileak; eta bestetik, soilik herri, auzo edo gune batzuei eragingo dietenak. «Egoera hau ez da hilabeterako izango, luze iraungo du, eta neurri horiek konbinatuko ditugu. Neurri dinamikoak izango dira», esan du Tapiak.

Jarduneko Ekonomiaren Garapen sailburuak adierazi du orain arteko bidetik jarraituko dutela. Uztailaren bukaeran, esaterako, Hernaniko (Gipuzkoa) eraikin bateko herritarrak konfinatu zituzten, birusaren agerraldi bat egon zitekeelakoan. Neurri horien «eraginkortasuna frogatuta dago», Tapiaren esanetan.

Atzo baino positibo gehiago

Azken orduetan, 575 positibo atzeman dituzte Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan egindako PCR probetan: 126 Araban, 378 Bizkaian eta 64 Gipuzkoan. COVID-19 gaitza zuten 31 pertsona ospitaleratu dituzte, eta denera hamahiru gaixo daude zainketa intentsiboetako unitatean. Atzo 8.263 PCR proba egin zituzten; orain arte egun bakarrean egindako test kopururik handiena da, Murgaren arabera.

Jarduneko Osasun sailburuak esan du datuek birusaren igoaldi bat erakusten dutela, eta hori «kezkagarria» dela, nahiz eta martxoan baino motelago ari den zabaltzen eta kasuak ez diren horren larriak izan. «Birusa zahar etxeetara iritsi da berriz, 60 urte baino gehiago dituzten pertsona gehiago ari dira gaixotzen. Egungo neurriek balio izan dute alarma egoeraren ondorenerako, baina oraingo egoerara moldatzen jakin behar dugu», esan du.


Summary: Joan Mari Torrealdairi omenaldia egin diote Foruan. Dozenaka lagunek oroitu dute Torrealdai haren jaioterrian.

Uztailaren 31n hil zen Joan Mari Torrealdai (Forua, Bizkaia, 1942 - Usurbil, Gipuzkoa, 2020), euskal kulturaren erreferente eta eragile handi bat. Euskal kulturako intelektual handietako bat izan zen, eta euskalgintzako ekintzailea. Askotariko jendea elkartu zen haren hil kaperan, baita Usurbilen egin zioten hiletan ere. Gaur, Forua jaioterrian egin diote omenaldia. Euskalgintzako hainbat eragilek hartu dute parte, eta Torrealdaik egindako ibilbidea goraipatu dute berriro.

BERRIAk gehigarri berezi bat argitaratu zuen Torrealdairen heriotzaren biharamunean, eta artikulu bilduma batean jaso zituen orduan idatzitako testu guztiak.


Summary: 674 kasu atzeman dituzte Hegoaldean, pandemia hasi zenetik kopururik handiena. Bizkaian atzeman dituzte kasu gehienak: 378.

PCR probaren bidez lortutako emaitzak ematen hasi zirenetik, gaur atzeman dituzte kasu gehienak Hego Euskal Herrian: 679. Berriz ere, Bizkaia da kezka iturri nagusia; izan ere, 378 kasu atzeman dituzte —atzo baino 86 gehiago—. Kasuak igo egin dira Araban ere: 126 kasuren berri eman dute, bezperan baino hamalau gehiago. Aldiz, kasuak jaitsi egin dira Gipuzkoan eta Nafarroan. Gipuzkoan, 64 kasu detektatu dituzte, atzo baino 28 gutxiago, eta 99 pertsona kutsatu dira Nafarroan, bederatzi gutxiago.

COVID-19aren gaitza zuten 32 pertsona ospitaleratu dituzte Hego Euskal Herrian, eta, denera, hemezortzi gaixo daude zainketa intentsiboetako unitateetan. Atzo 9.886 PCR proba egin zituzten, horietako 8.263 Araban Bizkaian eta Gipuzkoan. Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Nekane Murgaren hitzetan, orain arte egun bakarrean egindako test kopururik handiena da.

Jarduneko Osasun sailburuak esan du datuek birusaren igoaldi bat erakusten dutela, eta hori «kezkagarria» dela, nahiz eta martxoan baino motelago ari den zabaltzen eta kasuak ez diren horren larriak izan. «Birusa zahar etxeetara iritsi da, berriz ere; 60 urte baino gehiago dituzten pertsona gehiago ari dira gaixotzen. Egungo neurriek balio izan dute alarma egoeraren ondorenerako, baina oraingo egoerara moldatzen jakin behar dugu», esan du. Gipuzkoako Foru Aldundiak jakinarazi duenez, Gipuzkoako adineko egoitza batean zegoen pertsona bat hil da COVID-19arekin.