Summary: Kongoko Errepublika Demokratikoak baztertu egin du M23rekin hitz egitea. Gerrillaren esanetan, berriz, gobernuarekin zuzenean hitz egin ezean ez da armagabetuko. Herrialdeko presidenteak talde armatuari egotzi dio «egoera ezegonkorraz» baliatzea; M23k Kinshasari, berriz, «xantaia» egitea.

M23 Martxoak 23 Mugimendua gerrillaren armagabetze prozesua are gehiago korapilatu da, nahiz eta martxo hasieran su etena indarrean sartu zen Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean. Izan ere, herrialdeko presidente Felix Tshisekedik berretsi du baztertu egin duela M23ko kideekin negoziatzea. «Ez da negoziazio politikorik egongo Kongoko Errepublika Demokratikoren aurka bitarteko militarrak erabiltzen dituzten talde armatuekin. Argi utzi nahi dut, gainera, ez dagoela zalantza izpirik ere hartutako erabaki horri buruz», esan zuen atzo Tshisekedik, Kinshasan, Suitzako Konfederazioko presidente Alain Bersetekin batera emandako prentsaurreko batean.

Ikusi gehiago: M23k esan du su etena indarrean sartu dela Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean

Estatuburuak M23ri egotzi zion «egoera ezegonkorraz» baliatzea, elkarrizketetan oinarrituta, «gero baieztapen faltsuak haizatzeko eta Kongoko Errepublika Demokratikoaren kontrako erasoa justifikatuko duten elementuak hedatzeko», Tshisekediren esanetan, M23ren eskariei aipamen eginez; besteak beste, gerrillak herrialdera itzultzeko eskatzen die borrokalari ohiei, eskualdeko beste estatu batzuetan errefuxiatuta daudenei, baita matxinatuak armada nazionalean integratzeko ere.

Tshisekedik agerraldia egin eta gutxira heldu zen M23ren erantzuna. Mugimendu horren esanetan, baldin eta gobernuaren eta taldearen artean ez badago elkarrizketa politiko zuzenik gatazka armatua amaitzeko bitartekoak adosteko, ez da armagabetzerik edota desmobilizaziorik egongo. Hala ziurtatu zuen M23ren adar politikoko buru Bertrand Bisimwak. «M23ren jarduna bidezkoa eta legitimoa da, gure herria elite politiko harrapari baten gurutze bidetik askatu ahal izateko. Elite horrek gatazkaren oinarriak sortu eta mantentzen ditu oraindik», adierazi zuen Bisimwak. Era berean, Sultanu Makenga talde armatuko komandante buruak Twitterren adierazi zuenez, herrialdeko agintariek «xantaia» egin dute «M23ri eta armagabetzeari buruz».

Aste asteetan, M23a Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean okupatutako zenbait eremutatik erretiratu da, eta lurraldeok Afrika Ekialdeko Indar Komunitatearen esku geratu dira. Indar horretan, hain zuzen, Kenyako, Burundiko, Ugandako eta Hego Sudango tropek parte hartzen dute, Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdeko muturrean bakea lortzeko.

Ikusi gehiago: M23 gerrilla, Gomako ateetan

M23ren erretiratze horren aurretik, ordea, gerrillak Goma, Ipar Kivu probintziako hiriburua eta herrialdeko gainerako lurraldeak lotzen dituzten lau errepideetatik hiru zituen bere esku, baita eremu eta herri estrategiko ugari ere. Gainera, urteetako barealdiaren ostean, 2022ko martxoan borroka gogorrak berriz piztu zirenetik 800.000 zibilek baino gehiagok etxetik alde egin behar izan dute, Nazio Batuen Erakundearen arabera.

Krisi diplomatikoa

Gatazkak krisi diplomatikoa ere eragin du zenbait herrialdetan; esaterako, Kinshasak Ruanda auzokideari egotzi dio M23ri babesa ematea. Kigalik, ordea, ukatu egin du hori, nahiz eta, NBEren bi txostenen arabera, gerrillarekin lankidetzan aritu den. Aldi berean, Ruandak eta M23k Kongoko Errepublika Demokratikoko armadari leporatu diote FDLR Ruandaren Askapenerako Indar Demokratikoarekin batera aritzea. Talde armatu hori 2000n sortu zuten 1994ko genozidioko erantzuleek eta Kongoko Errepublika Demokratikoan erbesteratutako beste ruandar batzuek, jatorrizko herrialdean botere politikoa berreskuratzeko asmoz, NBEk jasotakoaren arabera.

M23, berriz, 2012an sortu zen, Kinshasako militarrak matxinatu zirenean, Bosco Ntaganda haien buruzagiak agintea galdu ondotik; Nazioarteko Zigor Auzitegiak Ntaganda auzipetu zuen, gerra krimenak egitea egotzita, baita ustez 2009ko martxoaren 23ko bake akordioa ez betetzeagatik ere. Horrekin lotuta, M23k eskatzen zuen Herriaren Defentsarako Kongresu Nazionalak sinatutako bake itun hori berriz negoziatu zezatela, funtsean, gerrillaren baldintzak hobetzeko.

Herriaren Defentsarako Kongresu Nazionala, batez ere tutsiek osatua —1994ko Ruandako genozidioa jasan zuen etnia da—, 2006an eratu zuten FDLRko hutuei aurre egiteko, beste helburu batzuen artean. 1998az geroztik, Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdea milizia matxinoek eta armadak bultzatutako gatazka batean murgilduta dago, NBEren bake misioa herrialdean egon arren.


Summary: Abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara mugatu dute Floridan. Ron DeSantis gobernadoreak bart sinatu du legea, eta, Floridako emakumeei ez ezik, abortua debekatuta dagoen inguruko estatuetako emakumeei ere eragingo die. Bestalde, AEBetako Gobernuak eskatu dio Auzitegi Gorenari blokeatu dezala mifepristona abortatzeko pilularen gaineko debekua.

Zazpi orduz, Floridako Ordezkarien Ganberan (AEB) elkartu ziren atzo estatuko ordezkari errepublikano eta demokratak. Zeregina hauxe zen: abortu eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara murriztuko lukeen lege proiektu bat bozkatzea. Espero bezala, baiezkoa gailendu zen, errepublikanoek osatzen baitute ganberaren gehiengoa.

Bozketa amaitu eta berehala sinatu zuen Taupada Babesteko Legea Ron DeSantis gobernadoreak. Halere, zehazteko dago noiz sartuko den indarrean. Oraindik, Auzitegi Gorenak aurreko debeku bati onespena emateko zain dago gobernadore errepublikanoa; abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen hamabost asteetara murriztu zuenekoari, hain justu.

Lege berriak epe hori mantenduko du, baina bortxaketa, intzestu edo emakumezkoen salerosketa kasuetan soilik. Eta, horretarako ere, urruntze agindu bat edo Poliziaren txosten bat erakutsi beharko dute emakumeek. Neurriak ere zehazten du hirugarren graduko delitu baten parekoa litzatekeela osasun langile edo mediku batek legea urratu eta sei aste horietatik aurrera haurdunaldia eteten laguntzea. Abortua ez dago erabat debekatuta, baina, oposizioaren arabera, lehen sei asteetara mugatzeak ia ezinezko egingo du haurdunaldia etetea. Izan ere, emakume askok seigarren astetik aurrera jakiten dute haurdun daudela.

Iazko udan Auzitegi Gorenak 1973ko Roe versus Wade sententzia federala atzera bota zuenetik, abortuek beste estatuetan baino gehiago egin dute gora Floridan. Bada, AEBetako hegoaldeko estatu gehienetan erabat debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta, ordutik, Floridara jo dute estatu horietako emakume andanak.

Horiek horrela, Floridako emakumeen abortu eskubideaz gain, neurriak nabarmen mugatuko du inguruko estatuetako emakumeen abortatzeko aukera ere. Sei asteen muga indarrean sartzen denean, Florida alboko estatuetako emakumeek 900 kilometro baino gehiago egin beharko dituzte haurdunaldia eteteko klinika batera joateko.

Auzitegi Gorenera joko du AEBetako Gobernuak

Talde katoliko batek jarritako salaketa baten harira, iragan astean, Texasko auzitegi batek debekatu egin zuen abortatzeko tratamenduetan baliatzen diren bi piluletako bat erabiltzea. AEBetako Gobernuak, ordea, helegitea jarri zion erabakiari. Asteazkenean, baietz ebatzi zuen New Orleansko Helegite Auzitegiak; auzia argitu arte, posible izango dela mifepristona pilula baliatzea abortuak egiteko. Bada, pauso bat aurrera egin du Joe Biden AEBetako presidenteak: Auzitegi Gorenari eskatu zion, atzo, blokeatu dezala mifepristonaren debekua.

Ikusi gehiago: AEBek mugatu egin dute abortatzeko pilula baten erabilera

Izan ere, New Orleansko Helegite Auzitegiak pilula erabiltzen jarraitu ahal izatea agindu zuen arren, lehen baino modu mugatuagoan baliatu ahalko da. Haurdunaldiko lehen zazpi asteetan soilik erabili ahalko da, eta medikuek preskribatu beharko dute. 2016tik hona, abortatzeko gehien erabili den tratamendua izan da. Gaur egun, AEBetako emakumeen erdiek baino gehiagok baliatzen dute.

Orain arte, emakumeek Internet bidez eskatu zitzaketen pilulak, eta postaz jasotzen zituzten. Baina aurrerantzean medikuarekin txanda hartu beharko dute. Abortuaren aldeko mugimenduek salatu dute horrek «estigmatizatu» egingo dituela haurdunaldia eteten duten emakumeak. Eta beste askorentzat, nabarmen zailduko du abortatzea, pilula eskuratzeko denbora eta dirua izan beharko baitituzte.

Auzitegi Gorena ez dago kasua ikertzera behartuta, eta, baztertzen badu, indarrean jarraituko du Texasko auzitegiak ezarritako debekuak.


Summary: EH Bilduk eta ERCk akordioa lortu dute Madrilekin etxebizitzen alokairuen prezioa mugatzeko. 2023an %2 igo ahal izango dute etxejabeek alokairuaren prezioa, eta 2024an, %3. 2025ekoa erabakitzeko dago, baina KPIaren azpitik egon beharko du.

ERCk eta EH Bilduk akordioa egin dute Espainiako Gobernuko alderdiekin, PSOE eta Unidas Podemosekin, Etxebizitza Legea onartzeko. Legeak marko juridiko bat ezarriko du, eta autonomia erkidegoek lege propioak onartu ahalko dituzte gehiago garatzeko. EH Bilduko Oskar Matute eta ERCko Pilar Vallugera diputatuek aurkeztu dute akordioa.

Autonomia erkidegoek eta udalek izendatu ahalko dituzte tentsio handiko eremuak. Horietan, jabeek %2 igo ahalko dute alokairua 2023an, eta %3 2024an. 2025eko indizea erabakitzeko dago oraindik, baina KPIaren azpitik egon beharko du.

Matutek adierazi du «arduraz» eta «diskrezioz» negoziatu dutela hamazortzi hilabetez: «Beste behin, ezkerreko indar subiranistek ahalbidetu eta lortzen dituzte aurrerapen sozial handiak, lege honen modukoak». Gainera, haren berbetan, gazteei «euren auzo eta hirietan» bizitzeko aukera emango die, «euren soldata prekario ia guztia horretara bideratzeko beharrik barik».

Autonomia erkidegoek jabe handien definizioa aldatu ahalko dute. Orain, hamar higiezin edo gehiago dauzkatenak hartzen dira jabe handitzat, baina, lege berriarekin, bost higiezinetan ipini ahalko da langa. Vallugerak esplikatu du jabe handi horiei beste neurri batzuk aplikatu ahalko zaizkiela tentsio handiko eremuetan, «putre eta inbertsio funtsen espekulazioa eta higiezinen metaketa murrizteko».

Matuteren esanetan, gurata bereizi dituzte igoera indizeak KPItik, horrek «kontrol bako igoerak» eragin ditzakeelako. 2025erako, indize berri bat sortuko dute, «egonkorragoa» dena eta KPIaren azpitik egongo dena.

Agentzien gastuak, jabeak

Legeak aurreikusten du jabeak ordaindu beharko dituela etxe agentzien gastuak alokairuen kasuan, eta ez maizterrak. Nahiz eta kontratua eta maizterra berria izan, jabeek ezingo dute indizearen gainetik igo tentsio handiko eremuetan. Zehaztu dute maizterrek eskatu ahalko diotela jabeari dokumentazioa, egiaztatzeko ez dela ari iruzurrik egiten.

Espainiako Gobernuak Ministroen Kontseiluan orain dela hamazortzi hilabete aurkeztutako proposamenaren hainbat alde hobetu ahal izan dituztela esan du Matutek, eta «izaera sozial nabarmena» erantsi. Gainera, haren arabera, testua jada ez da izango «proiektu zentralizatzaile bat», baizik eta herritarrei «etxebizitza politika aurreratuak eta bermedunak» eskainiko dizkien proiektu bat. «Oraindik hasita sustatuko ditugu gure erakundeetan lege honek ahalbidetzen dituen baina aplikatzen ez dituen tresna guztiak», aldarrikatu du.

Hala ere, ERCk eta EH Bilduk gehiago nahi zuten, Vallugerak azaldu duenez: «Gustatuko litzaiguke urrunago heltzea, baina gobernuaren itxikeriarekin egin dugu topo».

Matutek eta Vallugerak adierazi dute gero eta ohikoagoa dela jabe batzuek etxea gelaka alokatzea, eta, horren bidez «tranpak» egin ditzaketelakoan, jakinarazi dute lantalde bat eratu dutela arazo horri heltzeko. Orain adostutako legeak ez dio aferari erantzuten.

Aldaketak etxegabetzeetan

Diputatu biek aurreratu dutenez, akordioak «babes handiagoa» emango die zaurgarritasun egoeran dauden familiei etxegabetzeetan. Vallugerak azaldu du «data eta ordu bako» etxegabetzeak «amaitu» egin direla. Epeetan luzapenak aurreikusi dituzte, eta administrazioek automatikoki esku hartu beharko dute familia zaurgarrien kasuetan. Orain arte, gerta zitekeen administrazioak ez jakitea ere.


Ultren egutegia abian

Summary: Ultren egutegia abian. Ultra distantziako Euskal Herriko Kopa jokatuko da aurten lehen aldiz. Bihar izango da lehen proba: Enkarterri Extrem (60 km, 3.890 m+). Ondoren etorriko dira Azpeitiko Domusa Teknik, Leitzako Euskal Herria Mendi Erronka eta Goierriko Bi Handiak.

Latinezko ultra hitzak esanahi jakina du: harago joan nahi izatea, beste aldean zer dagoen jakin nahi izatea. Halaxe izan da mendiko lasterketetan ere: garai batean maratoiaren distantzia (42,195 km) ezinaren hurrengoa zen askorentzat, baina harago joan nahi horretan, batzuk distantziak eta desnibelak handitzen hasi ziren, eta halaxe sortu ziren ultratrailak, maratoitik gorako mendi lasterketak. Aurten, lehen aldiz, ultra distantziako Euskal Herriko Kopa jokatuko da. Lau proba izango dira guztira: Enkarterri Extrem, bihar; Azpeitiko Domusa Teknik 40 MLK, maiatzaren 6an; Euskal Herria Mendi Erronka, ekainaren 3an, eta Goierriko Bi Handiak (G2H) uztailaren 7-8an. Azken hori Euskadiko Txapelketa ere izango da. Kopako probetan parte hartzeko, nahitaezkoa izango da mendian federatuta egotea eta osasun ziurtagiria aurkeztea.

Kopako lehen lasterketa bihar jokatuko da: Enkarterri Extrem Trails. Trails, pluralean, ultra distantziako lasterketaz gain beste bi aukera ere izango direlako: maratoia (42 km eta 3.020 m+) eta trail proba (21 km eta 1.380 m+). Irteera eta helmuga Gueñesko Zaramillo auzoan (Bizkaia) izango dira. Ibilbideak Enkarterriko hainbat udalerri (Zalla, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Alonsotegi...) zeharkatuko ditu, eta inguru haietako gailur nagusiak igoko: Ganekogorta, Eretza, Ganzabal, Apuko... Dortsalak gaur 18:00etatik 21:00etara eta bihar bertan 05:45etik proba hasi baino ordu erdi lehenagora arte jaso ahal izango dira.

Bigarren proba Azpeitiko Domusa Teknik 40 MLK izango da, maiatzaren 6an. Indar handia hartu du lasterketa honek denbora gutxian. Partaideek 65 km eta 7.400 metroko desnibel metatua (3.700 m positiboa) gainditu beharko dute. Lasterketa Azpeitian hasi eta amaituko da, eta eskualdeko hainbat herritatik igaroko da (Errezil, Bidania-Goiatz, Beizama...), baita inguruko mendi esanguratsuenetatik ere: Arroita edo Arauntza (612), Sañu (616), Gazume (1002), Hernio (1078), Murumendi (868), Izaspi (973), Hiruarrieta, Samiño (933) eta Xoxote (912).

Hirugarren proba ultra distantziako Euskal Herriko mugarri nagusietako bat izango da: Leitzako Euskal Herria Mendi Erronka. 67 km eta 7.200 metroko (3.262 m+) desnibel metatua izango ditu probak. Aurten, 500 dortsal izango dira proba banaka egiten dutenentzat, eta 60 dortsal erreleboka/bikoteka egiten dutenentzat. Errelebokako lasterketa horretan, bikoteko partaideetako batek, gutxienez, emakumea izan behar du.

EH Mendi Erronkak, kirol ekitaldi hutsaz gain, beste hainbat aldarri ere baditu oinarrian: besteak beste, mendi lasterketak eta euskal mendizaletasuna sustatzea, euskal selekzioen ofizialtasuna aldarrikatzea, Mendialdea-Aralar ingurua (Araitz-Betelu, Larraun-Lekunberri eta Leitzaldea) garatzen laguntzea, euskarari bultzada ematea, lurraldetasuna aldarrikatzea eta ingurumenaren babesean eragitea. Kirol erronkaz gain, beraz, haragoko «erronkak» ere baditu Leitzako probak.

Euskal Herriko Kopako laugarren eta azken proba ere euskal egutegian mugarri nagusietako bat da: G2H edo Goierriko 2 Handiak. Lauretan luzeena eta gogorrena izango da Goierrikoa: 80 km eta 6.000 metroko desnibel positiboa. Ehun Miliak probarekin batera egiten da G2H, eta irteera ere ordu berean izango da: uztailaren 7an, ostirala, 23:00etan, Beasaingo Loinazko San Martin Plazatik. Kopako azken proba izateaz gain, Euskadiko Txapelketa ere izango da G2H.

Berako XVII. maratoi erdia

Ultra distantziako Euskal Herriko Kopako lehen probaz gain, beste mendi lasterketa garrantzitsu bat ere izango da asteburu honetan, igandean zehazki: Berako (Nafarroa) XVII. maratoi erdia, Manttale taldeak antolatuta. Mendiko lasterketen artean aurrenetakoa izan zen Berakoa, eta urtero erreferentzia izaten da kirol hau maite dutenen artean. Partaideek 21 kilometroko distantzia osatu beharko dute Larhun mendiaren inguruan, 2.714 metroko desnibel metatuarekin (1.308 m+). Irteera 09:30ean izango da Toki Ona kiroldegiaren aurrean.

Probako errekorrak Ainhoa Sanzek (1:56:56) eta Oier Ariznabarretak (1:37:30) dituzte. Marka hori gainditzen dutenek 150 euroko saria izango dute.

Lineako proben Euskal Herriko Kopan hirugarrena izango da Berakoa, Kolazino Eguna eta Kilimon Trail lasterketen ondotik.

Ultra distantziako Euskal Herriko Kopa Apirilak 15 Enkarterri Extrem Trails Maiatzak 6 Domusa Teknik 40 MLK Ekainak 3 EH Mendi Erronka Uztailak 7-8 G2H


FIKZIOTIK ERREALITATERA

Summary: FIKZIOTIK ERREALITATERA. Azken hilabeteetan ezaguna egin den GPT4 txatak agerian utzi du adimen artifiziala ez dela jada etorkizuneko kontua. Adituek diote aurrerantzean geroz eta arlo gehiagotara zabalduko dela, baina zer da adimen artifiziala? Nola funtzionatzen du, eta nola aldatuko du gaur egungo bizimodua?

2029. urtea da, eta makinen menpe dago mundua. Gizaki talde bat matxinatu egin da eta haien aurka borrokan dabil, gizadia askatzeko. Hori da 1984an kaleratu zen Terminator filmaren argumentua, eta askorentzat adimen artifizialaren inguruko erreferentzia bakarrenetarikoa, orain arte. Adimen eta kontzientzia propioa duten makinak, alegia. 2023. urtean, zientzialariek oraindik ez dute horrelakorik sortu; baina geroz eta gehiago hurbiltzen ari dira azken asmakizunekin. GPT-4 izeneko txatbota da azken nobedadea; adimen artifizialaren bidez gizaki batekin elkarrizketa erreal bat izatea ahalbidetzen duen sistema. Hala ere, badira urteak adimen artifiziala eguneroko bizimoduaren alor ugaritan sartu zela. «Asko hitz egiten da adimen artifizalari buruz, baina zarata handia dago», dio Mikel Artetxe EHUko Hitz zentroko kideak. Adimen artifizialaren inguruko zalantzei argi emateko, zortzi aditurekin solastatu da BERRIA.

Zer da adimena?

Adimen artifiziala zer den definitzeko erantzun beharreko lehenengo galdera da. Izan ere, ez dago erabateko adostasunik adimenaren definizioari dagokionez, eta, horrenbestez, zaila da adimen artifiziala zer den zehaztea ere.

Ikusi gehiago: Ekosistema propioa, izuak uxatzeko

«Guretzat, adibidez, bigarren mailako ekuazioak egitea zerbait adimentsua izan liteke», azaldu du Mikel Artetxek. Hizkuntza eredu adimentsuen alorrean start-up bat sortu du duela gutxi, eta adimena neurtzeko hainbat modu daudela azaldu du: «Txakur bat ez da gai, eta agertuko balitz txakur bat horiek egiten dituena, adimentsua irudituko litzaiguke. Baina, aldiz, kalkulagailu sinple batek egiten ditu bigarren mailako ekuazioak, eta ez dugu esaten adimentsua denik. Edo objektu bat identifikatzea; txakur batek identifikatzen ditu, baina ez dugu esaten adimentsua denik. Aldiz, makina batek hori bera egiten badu, hori adimentsua dela esaten dugu».

Zer da adimen artifiziala?

Disziplina zientifiko bat da, Gorka Azkune informatikari eta EHUko IXA taldeko ikertzaileak esan duenez. Adimena ez dagoenez oraindik ondo definituta, atazetara bideratutako ikuspegia erabiltzen da: «Ezin dugunez besterik gabe esan makina batek adimena daukan edo ez, egiten duguna da makina horri ataza batzuk jarri, gure ustez izaki adimentsu batek bakarrik ebatzi litzakeenak, eta ikusten dugu makinak zenbateraino ondo egiten dituen ataza horiek».

Mikel Artetxek erantsi du «nolabaiteko ikasketa edo prozedura mekaniko ez-sinple bat jarraitzen duen» teknologia oro sartu daitekeela termino horren baitan. Hain zuzen, «jaso duen entrenamenduaren eta erabiltzaileekin izan dituen hartu emanen arabera» ikasteko gai den teknologia bat dela zehaztu du Ujue Agudok. Psikologian doktorea da Agudo, eta Bikolabsen egiten du lan. Orai NLP enpresako teknologien arduradun Xabier Saralegik gaineratu du gizakiek dituzten zenbait gaitasun makinen bidez erreproduzitzea izan litekeela adimen artifizialak egiten duena: «Esaterako, arrazoitzeko gaitasuna, planifikatzeko gaitasuna, arazoak ebazteko gaitasuna, modu abstraktuan pentsatzeko gaitasuna...».

Zer adimen artifizial bereizten dira?

Ez dago adimen artifizial mota bakarra. Adimena erreplikatzeko hastapenean, bi adimen mota bereizi zituzten, Xabier Saralegiren arabera: adimen orokor integrala eta adimen zehatza. Adimen zehatzak balio du ekintza jakin batzuetarako; aldiz, adimen orokorra gizakien adimenaren pareko zerbait litzateke.

Humberto Bustinze NUP Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle eta NAIR Nafarroako Adimen Artifizialaren Ikerketa Zentroaren zuzendariak azaldu du adimen artifizial zehatz edo ahulak jarduera bat soilik egiteko balio duela. «Hori, gaur egun, zerbitzu askotan dugu: tunel batean sartzean automatikoki argiak kalibratzen dituzten autoak, Siri, ibilgailu autonomoak...». Adimen artifizial orokorra, berriz, oraintxe ari da sortzen, itxuraz: makina edo tresna jakin bat, jarduera sorta bat egiteko gai dena, ez ekintza bakar eta soil bat. Horixe da ChatGPT, Open AI enpresak sortu duen solaskide artifiziala. «Gaur egun, bi adimen mota horien artean gaude», Bustinzeren arabera: «Beste adimen mota bat litzateke adimen artifizial indartsua, zeinean makinek emozioak imitatuko lituzketen —baina sentimendurik ez lukete—. Hori azken pausoa litzateke».

Nola garatu da adimen artifiziala?

Adimen artifizialarekin lan egiteko bi modu, bi eskola nagusi sortu direla azaldu dute Humberto Bustinzek eta Mikel Artetxek. Eskola sinbolikoa eratu zen lehenik; beste eskolari konektibista esaten zaio. Eskola sinbolikoaren filosofian, arrazoitzeko gaitasuna da adimenaren gakoa, Artetxek azaldu duenez: «Adimen artifizial klasikoa hurbilpen sinboliko horretan zentratu da: gizaki batek diseinatzen ditu problema bat ebazteko garrantzitsuak diren ezaugarriak —premisak, axiomak, arauak...—, eta makinak ikasten du, horien arabera, erabaki logiko bat hartzen». Makinak ikasketa prozesu bat egiten du, baina pertsonek diseinatutako ezaugarrietan oinarrituta.

Ataza edo zeregin jakin batzuk ebazteko baliagarria izan liteke adimen hori —xakean jolasteko makina bat sortzeko, esaterako—, baina adimen sistema orokor bat eraikitzeko motza da, Xabier Saralegik azaldu duenez. Gorka Azkunek berretsi egin du: «Muga argiak erakutsi zituen bide horrek». Hortaz, hasi ziren enfoke estatistikoak erabiltzen: datu bilduma handiak eta estatistikak eman, eta makinak erantzun probableena ebazten zuen.

Baina sare neuronalak izan dira «inflexio puntua». Bat datoz aditu guztiak. Mikel Artetxek azaldu du beste ikerketa lerroaren, eskola konektibistaren ikuspegian oinarritzen dela teknologia hori: eredu horretan ikasteko gaitasuna da adimenaren gakoa, eta adimen artifizialeko sistemek gaitasun hori imitatu nahi dute. Adibide sorta handiak eta horien soluzioak ematen zaizkie makinei, sistemaren logika ikasi eta eraiki dezaten —ikasketa sakona deitu zaio horri—.

Zer dira sare neuronalak?

Sare neuronal esaten zaie, baina ez dira sareak, eta ez daude neuronaz eginda. Konputazio tresnekin «neuronak eta horien konexioak imitatzean datza», Humberto Bustinzeren arabera. Esplikazioarekin jarraitu du Gorka Azkunek: «Orain kontua ez da nik makina programatzea, baizik eta nik makinari adibideak ematea, arazo konkretuak ebatzi ditzan. Eta makinak ikasten du nola egin behar den auzi hori konpontzeko». Xehetasunak erantsi ditu Mikel Artetxek: «Ordenagailuari ematen diozu sarrera bat, eta esaten diozu irteeran zer eman behar duen. Adibide pila bat sartzen dizkiozu, eta berak ikasi behar du zer patroi dauden sisteman, irteeran erantzun hori emateko. Ez du berak bakarrik egiten, noski. Guk diseinatu behar dugu ikasketa prozesua nolakoa izango den. Ikasketa algoritmoak diseinatu egin behar dira».

Ikusi gehiago: Kronologia

Sare neuronaletan, nodoak edo unitateak daude, eta haien arteko loturak; eta lotura horietako bakoitzak pisu bat du. Geruzetan antolatzen dira, bestalde. Sare neuronal bakoitza ataza bat egiteko entrenatzen da. Hizkuntzaren teknologietan, adibidez, ematen zaio makinari esaldi bat, hitz bat kenduta, eta makinak ikasi behar du osatzen.

Xabier Saralegik nabarmendu duenez, hizkuntzaren prozesamenduan, ikusmen artifizalean, irudi eta bideoen sorkuntzan... erabat erabiltzen dira sare neuronalak gaur egun, askoz emaitza hobeak ematen dituztelako. Euskaratik eta euskarara itzultzeko tresna modernoak ere ikasketa sistema horretan oinarritzen dira, eta hobekuntza nabarmena ekarri zuten, duela bost bat urte.

Nola entrenatzen dira?

Sare neuronalek funtzionatzeko lehengaia datu sortak dira; corpusak eta makina entrenatu nahi den ataza horretarako erantzunak. Gorka Azkunek adibide bat jarri du: «Auzia baldin bada makinari argazki bat eman eta berak argazki hori deskribatzea testu bidez, sare neuronalari erakutsiko diot datu multzo handi-handi bat, irudi batzuekin eta baita nik idatzitako deskribapenekin ere. Irudi eta testu pila bat dauzka, ikusten ditu, entrenatzen duzu irudi konkretu baterako testua sortzen... eta irudi berriak sartzean, badaki testuak sortzen».

Behin eta berriro eta behin eta berriro errepikatzen dira prozesu horiek. Testuekin gauza bera da, Xabier Saralegiren hitzetan: esaterako, makina bati testuak itzultzen irakasteko, jatorrizko esaldiak eta horien itzulpenak ematen zaizkio, milaka eta milaka, milioika. «Algoritmoak ikusten ditu halako adibide pila bat, eta induzitzen du horren atzean dagoen logika, eta sortzen du eredu estatistiko bat». Berak sortzen du, ez gizaki batek emanda. Entrenamendua esaten zaio horri.

Baina entrenamendua ez da hor bukatzen. Aginduekin ere entrenatzen dira sistema horiek. Ane Iturzaetak Microsoften egiten du lan hodeietako arkitekto gisa, eta azaldu du entrenatzailearena lan berri bat dela, eta prompt engineer esaten zaiela: haien erantzukizuna da adimen artifizialari instrukzioak ondo ematea, makinaren erantzunak hobetzen dituelako horrek. Gorka Azkunek gehitu du badirela beste entrenamendu mota batzuk ere: «Makinak erantzuna eman ostean, pertsonek esaten diote erantzun hori ondo dagoen edo ez, zer dagoen ondo eta zer ez». Polemikarik ere izan da horren inguruan: Time aldizkariak zabaldu du Kenyako langileak kontratatu dituela Open AI enpresak lan horretarako, orduko bi dolar baino gutxiago ordainduta.

Zer aldatu du ChatGPTk?

Xabier Saralegiren ustez, txat horrek muturrera eraman ditu sare neuronalen ahalmenak, eta «disrupzio bat» eragiten ari da. GPT txataren aurretik, ataza edo auzi jakin bat egiteko entrenatzen ziren sare neuronalak; adibidez, testuak itzultzeko. Baina konturatu ziren, behin makinak hizkuntza arkitektura bat sortuta, posible zela sare neuronal horri beste ariketa batzuk eskatzea, nolabait ere hizkuntzaren logika ikasia zuelako.

Horrela, ChatGPTren sortzaileek, makina ataza jakin baterako datuekin soilik entrenatu beharrean, trebatu dute, aldi berean, dozenaka ataza egin ahal izateko. Eta ez soilik hizkuntzaren alorrean, baita bestelakoetarako ere: zentzu komunerako, sentimenduak ezagutzeko, elkarrizketarako, laburpen automatikorako... ariketak eginarazi dizkiote. «Hori da ChatGPTren atzean dagoen magia», azaldu du Xabier Saralegik.

Bert izan zen lehen hizkuntza eredu neuronala, duela bost bat urte. Entrenamenduan 100 milioi parametro erabili zituzten, hamabi geruzako sare neuronal batean; ChatGPT3 entrenatzeko, 175.000 milioi parametro erabili zituzten, 96 geruzatako eredu batean. ChatGPT4 bertsioa are urrunago joan dela badakite adituek, baina ez dakizkite datuak, GPT4 itxi egin duelako Open AI enpresa jabeak, eta ez dituelako xehetasunak aurkeztu.

Zer egiteko gai da adimen artifiziala gaur egun?

Sare sozialetako edukia erabiltzaile bakoitzarendako moldatzetik, interbentzio kirurgikoak egiteraino. Hamaika arlotan txertatuta dago jada adimen artifiziala. Orain, gainera, «generatiboa» dela zehaztu du Ane Iturzaetak, ekintzaz haratago, sortzeko gaitasuna ere baduelako. Sare sozialetan, adibidez, adimen artifizialaren «pieza txikiak» daudela dio Ujue Agudok: «Erabakitzen dute zein informazio eta noiz erakutsiko zaion erabiltzaile bakoitzari».

Ikusi gehiago: Gerra deklarazioa

Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza Sailean eta Lanbiden ere badute adimen artifizialaren berri. Lehenbizikoak lengoaiaren prozesamendu naturala erabiltzen du dokumentuetatik informazioa azkarrago ateratzeko. Eta bigarrenak machine learning teknika darabil lan eskarien profilak egiteko.

Itziar Alkorta legelaria da, eta bioteknologian eta giza ugalketako teknologia berrietan espezializatuta dago, baita EHUko irakasle eta ikertzailea ere. Azaldu du medikuntzan ere aplikazio anitz dituela tresnak. Zenbait ospitaletan, adibidez, Watson izeneko diagnostikorako asistente bat erabiltzen dute: «Medikuari laguntzen dio sintomatologia bat interpretatzen, diagnostikoa egiten». Gaixotasunak detektatzeko ChestLink izeneko softwarea ere aipatu du: erradiologian erabiltzen da, gaitzik gabeko erradiologia irudiak baztertzen ahal ditu. Eritasun zehatzen diagnostikorako trensak ere badaude; koloneko minbizia diagnostikatzeko, adibidez, pilula inteligente bat dagoela dio Alkortak: «Pazienteak pilula irensten du, eta pilulak badauka datuak biltzeko txip inteligente bat. Datu horiek makina batera doaz, eta zortzi orduz egiten du pertsonaren diagnostikoa. Gero kanporatu egiten da, eta ez dauka inongo bigarren mailako efekturik». Horrez gain, interbentzio kirurgikoak egiteko adimen artifiziala darabilten robotak ere badaude.

Zer muga ditu gaur egun?

«Ekintza espezifikoak bikain egin ditzake, baina ez da arrazoibide maila abstraktu batera iristen», esan du Irati Berasategik. Fisikan graduatua da, eta Zientzia eta Filosofian masterduna. Filosofiaren ikuspuntutik ikertu du adimen artifizialaren inguruan. Humberto Bustinzerentzat, berriz, bi dira muga nagusiak. Azaltzeko gaitasuna da lehenbizikoa: «Sistema pila bat daude oso ondo funtzionatzen dutenak, baina ez dute azaltzen zergatik funtzionatzen duten». Fabrika batean horrek ez du aparteko garrantziarik, baina medikuntzan bai, esaterako. Mamografiei dagokienean, adibidez, sistema batek Europan azken hamabost urteetan egin diren mamografi guztiak gorde ditu: «Hain perfektua da sistema, ezen mamografia bat sartu eta pertsona horri gertatuko zaiona asmatzen duen. Baina badago arazo bat: mediku baten diagnostikoa hobetzen du, baina ez du justifikatzen zergatik egin behar den ebakuntza».

Moldatzeko gaitasuna da bigarren traba. Hau da, tresna bat trebatu daiteke ekintza jakin bat baldintza batzuetan egiteko: neurri zehatz bateko taula batean munduko jokalari hoberenari irabazteko, adibidez. Baina, jokoa bera izan arren, taularen neurriak aldatuz gero, esaterako, adimen artifizialak ez ditu emaitza berdinak izanen, ez baitu egoera berrira moldatzeko gaitasunik.

Zer garapen eduki dezake?

Giza formako medikurik oraindik ez, baina Itziar Alkortak adierazi du «pertsonaren datu genomiko eta historial klinikoetan oinarritutako medikuntza pertsonalizatua» izateko aukera ekarriko duela adimen artifizialak: «Horrek esan nahi du pertsona horrek gaixotasunik badu, berari egokituko zaizkion sendagaiak emango zaizkiola, berarentzat espezifikoki behar dituen dosi eta moduetan. Eta ez hori bakarrik; gaixotasun horiek aurreikusteko aukera, eta, beraz, eritasunei aurrea hartzeko aukera handiagoa egongo da». Alkortak azpimarratu du adimen artifizialak egiteko garrantzitsua izango duela biztanleriaren zahartzean ere: «Gaixotasun kronikoak biderkatu egingo dira, eta osasun sistemak ikaragarrizko zama izango du bere gain. Ez da baliabide nahikorik izango denetarako, eta oso garrantzitsua izango da adimen artifiziala».

Ikusi gehiago: Euskararen esperantza

Ujue Agudok, ordea, adimen artifizialaren inguruko espektatibei buruzko kontraesanak azaleratu ditu: «Urte luzez esan zen adimen artifizialak lan aspergarriak, arriskutsuak eta zikinak amaitu behar zituela. Planteamendu gisa logikoa da, baina oraindik hori ez da gertatu. Adimen artifizialak guri gehien gustatzen zaizkigun jarduerak egin ahal izateko, pertsona pila batek egon izan behar dute datuak etiketatu edo garbitzeko lana egiten». Saralegik paradoxa bat erantsi dio horri: «Beti pentsatu dugu errazagoa izango zela ataza mekanikoak automatizatzea, ekintza intelektualak automatizatzea baino. Baina juxtu kontrakoa gertatzen ari da».

Hala ere, Humberto Bustinzek argi dauka makinek ezingo dutela gizakia ordezkatu arlo batzuetan: «Erabaki garrantzitsuak hartzen lagunduko digute, eta, batez ere, lan errepikakorrenak desagertzea ahalbidetuko dute».

Pertsonen adimen gaitasunak eskuratzen ari da?

Arrazoitu, ariketa matematiko konplexuak egin, ideia eta arazo konplexuak ebatzi, hizkuntza ulertu eta sortu, kode informatikoa sortu, planifikatu... Xabier Saralegiren arabera, Microsofteko ikertzaile talde batek ondorioztatu du ChatGPT4k jarduera horiek guztiak egiteko gaitasunak oso garatuak dituela. Emaitza horiek «beldurtzekoak» direla esan du, eta ChatGPT4k «sekulako ezagutza» duela.

Adimen artifizal orokorra gertu dagoela ondorioztatu daiteke, beraz. Orokorra bai, baina indartsua ez. Humberto Bustinzeren ustez, sentimenduak dituen adimen artifiziala ez da iritsiko. Izan ere, tresna horrek «arazoak ditu sortzeko eta interpretatzeko kontzeptu sinbolikoak, metafisikoak eta lengoaiaren esanahi zehatzetik harago doazenak; edo identifikatzeko gizakiendako naturalak diren harreman objektiboak edo kulturalak». Hau da, testuinguruak baldintzatu dezake pertsona batek nola interpretatzen duen irudi edo kontzeptu bat. Baina adimen artifiziala ez da bereizketa hori egiteko gai. Oraingoz, behintzat.

Posible ote da kontzientzia artifiziala sortzea?

Adimen artifiziala definitzeko oztopo bera dago kontzientzia artifiziala definitzeko: kontzientziaren definizioaren inguruan ere ez dagoela adostasunik. Hala ere, definizio posible bat proposatu du Irati Berasategik. «Zelulaz, mikroorganismoz eta abarrez, osatutako egitura zehatza duen gorputz batean gertatu den eboluzioaren ondorizko fenomenoa, gizakioi inguratzen gaituen errealitatearekin elkarbizitzan esperientzia subjektibo bat izatea ahalbidetzen diguna. Zer sentitzen duzu zuk amonak prestatutako bazkaria usaintzean? Hori da esperientzia subjektiboa; zuk A sentituko duzu, eta nik, adibidez, nire amona ez denez, B».

Definizio horri jarraituta, kontzientzia artifiziala litzateke makina batek bere ingurunean gertatzen dena «sentitu eta gertaera horren esperientzia subjektibo bat izateko gaitasuna». Hala ere, gehitu du kontzientziaren definizioan gorputz biologiko bat abiapuntutzat hartu arren, posible litzatekeela kontzientzia artfiziala «beste mekanismo batzuen bidez» agertzea ere. Hori gauzatzea, ordea, «oso urruti» dagoela dio Berasategik.

Zer arazo ekar ditzake adimen artifizialak?

Datuen erabilera eta pribatutasuna. Bi auzi horiek dira adituak gehien kezkatzen dituena, adimen artifizialaren erabilerari dagokionez. Baina zer egin daiteke datu horiek adimen artifizialaren eskuetan utzita? «Pertsonen etorkizuneko portaera aurreikus dezake, probabilitate tasa handi batekin», azaldu du Itziar Alkortak. Esaterako, pertsona batek smartwatch bat badauka, «etengabe» ari da datuak sortzen: lotarako pautak, osasun pautak, elikadurarenak zein gaitasun kognitiboenak... «Datu horiek beste eredu batzuekin alderatuta, adimen artifizialak asma dezake, esate baterako, pertsona horrek sendagai jakin batekiko izango duen atxikidura maila», Alkortaren arabera. «Imagina dezagun botika oso garesti bat dela, eta ezin diegula gaixo guztiei eman. Baldintza berdinetan dauden pertsona multzo batean, inteligentzia artifizialak esaten badigu batzuek atxikidura handiagoa izango dutela besteek baino, nori emango diogu medikamentu hori?».

Ikusi gehiago: Lankide ala etsai

Adimen artifiziala elikatzeko erabilitako datuen aukeraketak ere arriskuak ekar ditzakeela ohartarazi du Alkortak. «Europan COVID-19aren diagnostikoa egin zenean, adibidez, ikertzaileek berehala milaka datu ekoiztu zituzten. Beraz, birusaren profila egin zenean, datu gehienak europarrenak ziren. Afrikarren datuak oso gutxi ziren». Diagnostiko horren arabera asmatu duten erremedioa ere oker egon daitekeela dio. «Populazioaren zati bat kanpo geratu daiteke».

Solaskide artifizialei buruz, Mikel Artetxek adierazi du «haluzinazioak» direla arazo nagusia: «Sistema hauek beti botatzen dute erantzun bat, horretarako prestatuta daude. Igual ez dakite erantzuna, baina botatzen dute zerbait. Horretaz ere kontziente izan behar dugu». Akatsak egiten dituztela eta existitzen ez diren erreferentziak asmatu ere egiten dituztela, alegia. Genero bazterketaren arazoa ere agerian jarri dute.

«Dirua behar da», bestalde, Xabier Saralegik laburtu duenez. Adimen artifizialaren teknologia aurreratuena ez dago edonoren eskura. Ezagutza bai, hor dago, eta ChatGPT3 ireki zuten, ikertzaileek eta programatzaileek erabili eta aztertu ahal izan dute; badira adimen artifizaleko beste eredu ireki batzuk ere. Baina ChatGPT4, adibidez, dagoeneko ez da irekia, eta ez dira ezagutzen haren entrenamenduaren xehetasunak ere. Hortaz, pixkanaka ixten ari da, eta korporazio handien esku gelditzen ari da halako ereduen garapena.

Bada beste arrisku bat ere: erabilera maltzurra. Xabier Saralegik ekarri du adibidea: «Egin zuten ariketa bat, aztertzeko ChatGPTk izan ditzakeen erabilera maltzurrak: jarri zioten ariketa bat, desinformazio kanpaina bat antolatzeko, eta dena egin zuen, pauso guztiekin».

Zer arazo etiko ekar ditzake?

Besteak beste, adimen artifizialak gizarte talde jakin baten joerak erreproduzitu ditzake edo pertsonen erabakiak baldintzatu. Ujue Agudo: «Adimen artifiziala sortzeko zikloaren zati handi batean parte hartzen dugu gizakiok: entrenatu egiten dugu, datuak berreskuratu, eredu estatistikoa hautatu, eta behin merkatura ateratzen denean adimen artifizialak erabiltzaileengandik ere ikasten du. Momentu horietan guztietan gizakiok ditugun joerak adimen artifizialera pasatzen ahal ditugu».

Hau da, gizakiaren eta adimen artifizialaren arteko hartu emanek tresna kutsatu dezakete. Irati Berasategik esplikatu du joera horiek «gehienetan klase ertain-altuko eta mendebaldeko gizon batenak» izan ohi direla: «Eta horrek ezaugarri horien barruan sartzen ez diren pertsonen diskriminazioa ekartzen du». Alderantziz ere gerta daiteke, adimen artifizialak berak gizakien hautuetan eragiten ahal baitu.

Arlo hori ikertzen du Ujue Agudok. Azaldu du adituek gomendatzen dutela adimen artifizialaren erabaki prozesuan beti pertsona bat egotea: human in the loop (gizakia bihurgunean) deritzo. «Pertsona horrek makina gainbegiratzen ahalko du, eta detektatzen ahalko du noiz egiten duen huts, eta erabakia aldatu. Ikertzen ari gara ea algoritmoak pertsona horri laguntzen dion, edo bere erabakiak baldintzatzen ari den». Izan ere, tresnak gehiago dakielakoan, zenbait hautu ontzat eman ditzake pertsona horrek. «Baina zenbait kasutan aukera zuzenak soilik ez du balio: etikoa eta bidezkoa ere izan behar da. Erabakiak makinak ez dituen ezaugarri jakin batzuk izan behar ditu».

Erregulatzea beharrezkoa da?

«Kontrolatu behar dugu, gizarte bezala, algoritmoak nola egin diren, eta erabakiak zer irizpideren arabera hartzen dituzten», adierazi du Itziar Alkortak. Haren arabera, herritarrak ez dira gai adimen artifizialaren «kaxa beltzean» gertatzen dena ulertzeko, baina ezarri ditzakete algoritmo horiek diseinatzeko irizpide «demokratiko» batzuk. «Hori oso inportantea da ulertu ahal izateko guregan hartzen diren hainbat erabaki, makina batek hartzen dituenak, automatizatuak daudenak, eta kontra egiteko zailak direnak, ez baitugu ulertzen zein diren makina horiek erabaki horiek hartzearen ondorioak». Ane Iturzaeta bat dator: «Kontua ez da adimen artifiziala zer egiteko gai den, baizik eta zer egin behar duen; erantzukizuna hartu behar dugu».


Kronologia

Summary: Kronologia.

1956. Adimen artifiziala kontzeptua zehaztu zuten Dartmoutheko konferentzian. Definizio klasiko haren arabera, adimen artifiziala makinak egiten ahalegintzen den zientzia bat da. Gailu horiek egiten dituzten ekintzak pertsonek eginen balituzte, adimena dutela erranen litzateke.

1964. Lehenbiziko txatbota egin zuten; Eliza zuen izena. Hala ere, urte gogorrak izan ziren adimen artifizialaren alorrerako, zientzialariak ahalegindu ziren arren guztia egiteko gai ziren makinak egiten, porrot ekonomiko handia izan baitzuten.

1970-1990. Arloko ikerlariak konturatu ziren ezinezkoa zela ordura arte zituzten helburuak erdiestea. Hortaz, ekintza jakinak egiten zituzten makinak egiten hasi ziren.

1997. Deep Blue izeneko ordenagailuak partida bat irabazi zion xakeko munduko jokalaririk onenari.

2003. Big data agertu zen: datu handiak eta konplexuak dira. Hainbertze, ezen datuak prozesatzeko erabiltzen diren sistema ohikoek ezin dituzten landu. Adimen artifizialaren oinarria da, milioika datu milisegundo batzuetan prozesatzeko aukera ematen baitu.

2011-2014. Ahots bidezko laguntzaile birtual pertsonal andana kaleratu zen: Siri, Alexa, Cortana… Orduan hasi zen adimen artifiziala etxeetan sartzen.

2015. Doitasunezko medikuntza sortu zen. Norbanako bakoitzari bere geneei, ohiturei eta sozializazioari egokitzen zaion medikuntza mota da. Teknika horren bidez, gainera, eritasun batzuei aurrea har dakieke.

2023. Adimen artifizialaren arloan iraultza gertatu da GPT-4 txatarekin. Adimen artifizial orokorraren lehenbiziko merkataritza eredutzat daukate adituek.


Gerra deklarazioa

Summary: Gerra deklarazioa.

Lehia betean daude munduko bi erraldoi teknologikoak, Microsoft eta Alphabet (Google). Eta, bide horretan, aliatuak eta etsaiak —Amazon eta Meta—, eta, akaso, inork espero ez duen beste protagonistaren bat ere azalduko da. Microsoftek aurrea hartu dio Alphabeti, Open AI egungo protagonistarekin batuta: urte hasieran, Microsoftek iragarri zuen 10.000 milioi dolarreko inbertsioa egingo zuela Open AIn —GPT txataren sortzailearen konpainian—, bere bilatzailean (Bing) txertatzeko. Erabaki horren berri eman zuen egun berean, Alphabetek bere bilatzaile berria aurkeztu zuen: Bard.

Microsoftek aspalditik du iltzatua sakelako telefonoen aplikazioen lehia galdu izana, eta adimen artifizialarekin atera nahi du arantza hori. Hasteko, bilatzaileen eremuan deklaratu dio gerra Alphabeti, bere etxeko sukaldean. Monopolioa du alor horretan, mundu osoko bilaketen %90 Googlen egiten baitira, eta Microsoften Bingen %3 baino ez. Urteak dira, baina, erabiltzaile askoren jo puntuan dagoela Google; besteak beste, emaitzen kalitateak okerrera egin duelako eta ordainpeko esteka —publizitatea— asko daudelako.

Open AIrekin egindako aliantzarekin, joko zelaia irauli nahi du Microsoftek. Adimen artifiziala bere bilatzailean txertatuko zuela iragarri eta bi hilabetera, ehun milioi erabiltzailera iritsi zen; Interneten inoiz aplikazio batek izan duen hazkunderik azkarrena da, baina Googlek egunero prozesatzen dituen kopuruetatik oso urrun dago oraindik.

Microsoftek badaki lehia irabaztea ez duela erraza izango, besteak beste, oraingoz oso garestia baita adimen artifiziala duen bilatzaile bat elikatzea. Open AIk dirutza gastatzen du egunero GPT txatean egiten diren galdera guztiei erantzuten dieten zerbitzariak mantentzeko soilik; aurreneko kalkuluen arabera, 100.000 dolar egunean. Microsoften erronka nagusietako bat izango da teknologia berria nola finantzatu jakitea: ordainpeko harpidetzak, publizitatea… Lehia hasi baino ez da egin.


Euskararen esperantza

Summary: Euskararen esperantza.

GPT solaskide artifiziala ingelesez entrenatu dute batez ere, baina ikusi dute beste hizkuntza batzuetan ere emaitza oso onak ematen dituela; islandieraz, esaterako. Eta euskaraz propio ez entrenatu arren, ariketa batzuk «ongi samar» egiten ditu, eta, hortaz, hizkuntzen teknologien sektorean ari direnei zuzenean eragingo die, Xabier Saralegi Orai NLPko kidearen ustez.

Eta posible ote da euskaraz halako sistemarik garatzea? «Espero dezagun baietz», erantzun du Mikel Artetxe ikertzaileak. Itxaropentsu da Saralegi ere: «GPT txataren moduko sistema natiboak garatuko dira euskararako, Euskal Herrian bertan».

Euskarak erronka berezia du horretarako. GPT entrenatzeko, milaka milioiko corpusak eta dirutza erabili dira. GPT-3 sistema, esaterako, mila milioi hitzekin entrenatu zuten, eta euskarazko corpusik handienak kopuru hori halako bostehun hitz gutxiago ditu. Makinak atazetan entrenatzeko datu sortak ere behar dira, eta horietatik ere gutxi daude euskaraz. Eta makinak eta azpiegiturak behar dira. «Elhuyarren zera ikertzen ari gara, nola sortu horrelako eredu erraldoiak datu gutxiagorekin. Euskararen erronka hori izango da».

Baina ez dira bakarrak. Artetxek start-up bat sortu du hizkuntza ereduen alorrerako. «Galdera ireki bat da, ea ingelesez dagoen ezagutza hori erabil litekeen hainbeste datu ez duten hizkuntzetan, ezagutzaren transferentzia hori nola egin ote litekeen hizkuntzen artean. Pentsatzen dut gauza interesgarriak aterako direla».

Espainiako Gobernua Europako diru funts bat erabiltzekoa da hizkuntza gutxituetan GPTren antzeko ereduak garatzeko. EHUko Hitz zentroak gidatuko du euskararena, eta Elhuyarrek ere parte hartuko du horretan. Adituak eta eragileak prest daude; inbertsioak eta datuak behar dira.


Summary: Kontseilu Konstituzionalak oniritzia eman dio erreformari. Sei xedapen utzi ditu bertan behera, baina legezkotzat jo ditu erreformaren aldaketa nagusiak, erretiro adina 64 urtera gibelatzea barne. Erreferendum proposamenari ezezkoa eman dio, eta Kontseiluak maiatzaren 3an erabakiko du beste erreferendum proposamen bati buruz. Macronen asmoa da erreforma asteburu honetan promulgatzea.

Frantzian erretiro adina 62 urtetik 64ra atzeratzen duen erretretaren erreformari oniritzia eman dio gaur arratsaldean Frantziako Kontseilu Konstituzionalak.

Irizpenaren arabera, Frantziako Gobernuak «ez dio izkinik Konstituzioaren eskakizunei», ez Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa erabiltzean, ez erreforma 49.3 artikuluaren bidez onartzean.

Erabakiaren berri kalean jakin dute herritar askok Frantzian eta Ipar Euskal Herrian, sindikatuek deitutako elkarretaratzeetan. Kolera izan da adierazpenetan gehien aipatutako hitza eta, besteak beste, Parisen Poliziak zenbait karga egin ditu.

Kontseilu Konstituzionalak neurri batean aintzat hartu du Nupes ezkerreko koalizioko diputatuek eta RN Batasunek Nazionalekoek euren helegiteetan aurkeztutako argudioetako bat. Erreforma ez da legegai gisa etorri, baizik eta Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa gisa. Horrela, 47.1 artikuluarekin, gobernuak parlamentuko eztabaida 50 egunera mugatu du. Baina, helegiteen arabera, eta orain Kontseiluaren irizpenaren arabera, zenbait artikuluk ez dute zerikusirik Gizarte Segurantzaren finantzaketarekin.

Eta horrela, finantzaketarekin zerikusirik ez dutelako, bertan behera gelditu dira adineko langileentzako kontratu mota berri bat jasotzen zuen artikulua eta baita 1.000 langiletik gorako enpresei adineko langileen indize bat egitera behartzen zien artikuluak.

Hala ere, erreformaren lerro nagusiak legezkotzat jo dira, eta orain, Emmanuel Macronen sinadura soilik falta da hura indarrean jartzeko.

Kontseiluaren erabakiak normalean ez dira bozkatzen, eta kontsentsuz hartzen dira. Ebazpen horien kontra ez da helegiterik aurkeztu. Gaurko irizpenerako Kontseiluko kideek izandako deliberazioak jasota geldituko dira, baina ezingo dira kontsultatu hemendik 25 urtera arte.

Erabakiaren berri izan bezain pronto Elisabeth Borne lehen ministroak esan du ez dagoela garailerik ezta garaiturik, eta erreformarekin pentsio sistemaren oreka 2030. urtean iritsiko dela. «Kontseilu Konstituzionalak epaitu du erreforma konstituzioarekin bat datorrela, bai muinean bai prozeduran. Testua bere prozedura demokratikoaren amaierara iritsi da. Gaur ez dago garailerik, ez garaiturik».

Sindikatuen estrategia

Zer egingo dute orain sindikatuek? Atzokoarekin guztira 12 protesta egun deitu dituzte azken hiru hilabeteetan, eta horiei gaurko mobilizazioak gehitu zaizkie. Orain Kontseilu Konstituzionalak erreformaren zati nagusiak balioetsi dituenean, mobilizazio indar berdinarekin jarraitzea zaila dutela jakin badakite sindikatuek, ostegunean jada jende gutxiago batu baitzuten.

Sindikatuen estrategia, ziurrenez, indarrak erreferendum proposamenaren inguruan batzea zen, oso posible ikusten dutelako 4,8 milioi hautesleren babesa biltzea. Kontseiluak, ordea, ezezkoa eman dio ezkerreko diputatuek martxoaren 20an aurkeztutako erreforma proposamenari.

Ezezkoa iris zitekeela aurreikusita ezkerreko diputatu eta senatariek atzo ostegunez erreferendumerako bigarren proposamen partekatu bat aurkeztu zuten. Aurrekoaren testu berbera dauka, baina legeari artikulu bat gehitu diote, finantzaketarako zerga diruekin lotua, eta horrek dirudienez «seguruagoa egiten du juridikoki». Kontseilu Konstituzionalak gaur baieztatu du testua jaso duela, eta hari buruzko irizpena maiatzaren 3an emango du.

Hurbilago, Maiatzaren Lehena dute ikusmiran sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko. Gaurtik aurrera, sindikatuen mezu nagusia testua ez promulgatzeko eskaria izango da; pasa dadila berriz parlamentutik edota zuzenean Macronek ez dezala sinatu. Baina gaur TF1 telebista kateak azaldu duenez, Macronek asteburu honetan bertan sinatuko du promulgazioa.

Macronen gonbita

Macronek gaur Kontseiluaren erabakiaren aurretik egin die gonbit formala eragile sozialei, sindikatuei eta patronalei, datorren asteartean bilera egiteko, zehazki erretreten erreformaren inguruan. Gobernuko iturrien arabera, «berdin dio» zein izan Kontseiluaren ebazpena, astearteko «bilera, halabeharrez, ziklo baten hasiera izango da», zeinetan presidenteak eta gobernuak jarraituko duten elkarrizketan eragile sozialekin. «Eliseoko ateek irekita segituko dute, aurre baldintzarik gabe, elkarrizketa horretarako».

Intersindikalak, ordea, Kontseiluaren erabakiaren berri izan eta gero, esan du ez duela bilerarik egingo Gobernuarekin Maiatzaren Lehenaren aurretik. Bitartean, Frantziako sindikatu nagusiek erreforma ez aldarrikatzeko deia egin diote Errepublikako presidenteari. CFDTeko idazkari nagusi Laurent Bergerrek «solemneki» eskatu dio ez sinatzeko. Eta CGTeko idazkari nagusi Sophie Binetek ere dei bera egin du, esanez erreferendum handi bat antolatzea beste irtenbide demokratikorik ez dagoela, maiatzaren 3ko Kontseilu Konstituzionalaren erabakia buruan.


Summary: Kontseiluaren baiezkoaren aurrean, ezetz esan dute sindikatuek Baionan. Hamahirugarrenez bildu dira sindikatuak Baionan. Erretretaren erreforma arratsaldean onartu du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak. Orain, sindikatuek Maiatzaren Lehenean dituzte begiak, indarberrituta mobilizatzeko.

Ostegunean esan zuen Argitxu Dufau LABeko bozeramaileak: «Ez dut inongo esperantzarik horrelako kontseilu batean». Hamahirugarrena zorte txarreko zenbakia omen da, baina ez da izan amore emateko aitzakia. Atzo arratsaldean erretretaren erreformaren aurka ekin zioten mobilizazioei, hamahirugarrenez, Baionan. 18:00etan bildu ziren manifestariak Baionako herriko etxearen parean. Ordu gutxi lehenago, ordea, Frantziako Kontseilu Konstituzionalak baiezkoa eman zion erreformari.

Barne hartzen zituen hainbat neurri bertan behera utzi ditu kontseiluak, baina haren oinarriari eutsi eta erretiro adina 64 urtera atzeratzea onartu du, besteak beste. Egindakoak eginda, orain, Macronen sinadura besterik ez du behar; asteburu honetan indarrean jartzea asmo du Frantziako presidenteak.

Lehen egunetik hona, hiru hilabetez mobilizatu dira sindikatuak. Indarrarekin ekin zioten, baina apurka-apurka baretzen joan dira manifestazioak; dena dela, erreforma onartu bezperan, sindikatuen «haserreak» badirau. Gaurko zenbatzearen esperoan, atzokoan 7.000 lagun bildu ziren protesta egiteko intersindikalaren arabera, ohi baino gutxiago; Poliziak 3.000 izan zirela adierazi zuen.

Duela hilabete, erreferendum proposamena egin zioten 250 diputatu eta senatarik kontseiluari; berriki onartutako erretretaren erreforma baliogabetzeko balio zezakeen horrek. Izan ere, ezezkoa eman dio proposamenari. Beste bat ere bada mahai gainean, diputatu eta senatari ezkertiarrek aurkeztu zutena: horren inguruko erabakia maiatzaren 3an emango du. Proposamen horretan, erreformari artikulu bat gehitu diote finantzaketarako zerga diruekin lotua. Egiari zor, Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa besterik ez da erreforma.

Intersindikala Kontseiluaren irizpenaren zain zegoen datozen egunetako mobilizazioen eta eskakizunen estrategia zehazteko. Kontseiluaren argi gorriarekin, eta erreferendumaren inguruko ebazpenaren esperoan, sindikatuek Maiatzaren Lehena du abagunetzat manifestazioei indarberrituta ekiteko. Intersindikalak berretsi du babestu egingo dituela tokian tokiko sindikatuek egun horretara arte antolatuko dituzten mobilizazioak eta. Hemendik bi astera, Maiatzaren Lehenean, «langile, gazte eta erretiratu guztiak» deitu ditu erreformaren aurka. Bien bitartean, ez du egingo bilerarik. Hala, intersindikalak «solemneki» eskatu du erreforma ez promulgatzeko; herriaren «haserrea baretzeko» modu bakarra da hori.


Summary: Gizon bat hil da Urepelen, quad batekin izandako istripuan. Goizean gertatu da ezbeharra, mendian. 20 urteko bertze gizon bat zaurituta eraman dute ospitalera.

Istripu larri bat gertatu da goizean Urepelen (Nafarroa Beherean). 51 urteko gizonezko bat hil da quad batekin gertatutako istripuan, mendi eremu batean. Suhiltzaileak arribatu direnean hura suspertzen saiatu dira, baina tokian bertan zendu da. 11:30 inguruan izan da ezbeharra, eta helikoptero bat erabili dute erreskatean.

20 urteko bertze gizon bat ere zauritu da istripuan, eta Donapaleuko (Nafarroa Beherea) ospitalera eraman dute. Sud Ouest egunkariaren arabera, haren bizitza ez zegoen arriskuan.


Summary: Macronek indarrean jarri du erretreten erreformaren legea, Kontseiluaren oniritziaren ostean. Maiatzaren Lehena dute ikusmiran orain sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko.

Frantzian erretiro adina 62 urtetik 64ra atzeratzen duen erretretaren erreformari oniritzia eman zion atzo arratsaldean Frantziako Kontseilu Konstituzionalak, eta Emmanuel Macron presidenteak ez du denbora galdu: handik ordu gutxira indarrean jarri du legea.

Gaurko datarekin sartu da indarrean legea. «Gizarte Segurantzako kodea honela moldatu da [...]», idatzi dute, eta lehenengo lerroan, «hirurogeita bi» hitzaren ordez, «hirurogeita lau» agertzen da.

Atzo arratsaldean emandako irizpenaren arabera, Frantziako Gobernuak «ez die izkin egiten konstituzioaren eskakizunei», ez Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa erabiltzean, ez erreforma 49.3 artikuluaren bidez onartzean.

Herritar askok, Frantzian eta Ipar Euskal Herrian, kalean izan zuten erabakiaren berri, sindikatuek deitutako elkarretaratzeetan. Kolera izan zen adierazpenetan gehien aipatutako hitza, eta, besteak beste, Poliziak Parisen zenbait oldarraldi egin zituen.

Hori bai, Kontseiluak neurri batean aintzat hartu du Nupes ezkerreko koalizioko diputatuek eta RN Batasun Nazionalekoek euren helegiteetan aurkeztutako argudioetako bat. Erreforma ez da legegai gisa etorri, baizik eta Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa gisa. Horrela, 47.1 artikuluarekin, gobernuak parlamentuko eztabaida 50 egunera mugatu du. Baina, helegiteen arabera, eta orain Kontseiluaren irizpenaren arabera, zenbait artikuluk ez dute zerikusirik Gizarte Segurantzaren finantzaketarekin.

Horiek horrela, bertan behera gelditu da, besteak beste, adineko langileentzako kontratu mota berri bat jasotzen zuen artikulua, eta baita 1.000 langiletik gorako enpresak adineko langileen indize bat egitera behartzen zituen artikulua ere; hain zuzen, zenbait diputaturentzat erreforma onargarriagoa izateko gehitu ziren xedapenak.

Lerro nagusiak, aurrera

Erabakiaren berri izan bezain pronto, Elisabeth Borne lehen ministroak esan zuen ez dagoela ez garailerik eta ez garaiturik, eta erreformarekin 2030. urtean iritsiko dela pentsio sistemaren oreka. «Kontseilu Konstituzionalaren arabera, erreforma konstituzioarekin bat dator, bai muinean eta bai prozeduran. Testua bere prozedura demokratikoaren amaierara iritsi da. Gaur ez dago ez garailerik, ez garaiturik».

Zer egingo dute orain sindikatuek? Herenegungoarekin, guztira 12 protesta egun egin dituzte azken hiru hilabeteetan, eta horiei atzoko mobilizazioak gehitu zaizkie. Orain, Kontseilu Konstituzionalak erreformaren zati nagusiak balioetsi ondoren, sindikatuek badakite zaila dutela mobilizazio indar berberarekin jarraitzea; ostegunean jada jende gutxiago batu zuten.

Sindikatuen estrategia zen indarrak erreferendum proposamenaren inguruan batzea, oso posible ikusten dutelako 4,8 milioi hautesleren babesa biltzea. Kontseiluak, ordea, ezezkoa eman dio ezkerreko diputatuek martxoaren 20an aurkeztutako erreforma proposamenari.

Ezezkoa jaso zezaketela aurreikusia zuten, eta ostegunean ezkerreko diputatu eta senatariek erreferendumerako beste proposamen adostu bat aurkeztu zuten; bigarrena, hain zuzen. Aurrekoaren testu bera dauka, baina legeari artikulu bat gehitu diote, finantzaketarako zerga diruekin lotua, eta horrek, dirudienez, «seguruagoa egiten du juridikoki». Kontseilu Konstituzionalak atzo baieztatu zuen testua jaso duela, eta irizpena maiatzaren 3an emango duela.

Hurbilago, Maiatzaren Lehena dute ikusmiran sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko. Atzo, hasiera-hasieratik, sindikatuen eskari nagusia testua ez promulgatzea izan zen; parlamentutik berriz pasatzea, edota zuzenean Macronek ez sinatzea. Baina TF1 telebista kateak azaldu zuenez, Macronek asteburu honetan bertan sinatuko du promulgazioa.

Ezezkoa Macroni

Macronek Kontseiluaren erabakiaren aurretik egin zien gonbit formala eragile sozialei, sindikatuei eta patronalei, datorren asteartean bilera bat egiteko, zehazki erretreten erreformaren inguruan. Gobernuko iturrien arabera, «berdin dio» zein izan Kontseiluaren ebazpena, astearteko «bilera, halabeharrez, ziklo baten hasiera izango da», zeinetan presidenteak eta gobernuak jarraituko duten hizketan eragileekin. «Eliseoko ateak irekita egongo dira aurrerantzean ere, elkarrizketa horretarako aurretik baldintzarik ezarri gabe».

Intersindikalak, ordea, adierazi zuen ez duela bilerarik egingo gobernuarekin Maiatzaren Lehenaren aurretik. Astelehen arratsaldean bilduko dira sindikatuetako ordezkariak hurrengo mobilizazioak eta Maiatzaren Lehenekoak antolatzeko.

Bitartean, Frantziako sindikatu nagusiek erreforma ez aldarrikatzeko deia egin zioten Errepublikako presidenteari. CFDTko idazkari nagusi Laurent Bergerrek «solemneki» eskatu zuen ez sinatzeko. CGTko idazkari nagusi Sophie Binetek ere dei bera egin zuen, esanez erreferendum handi bat antolatzea beste irtenbide demokratikorik ez dagoela, maiatzaren 3ko Kontseilu Konstituzionalaren erabakia buruan.


Summary: Erandioko oroimenaren webgunean 1960tik aurrerako atala blokeatu dute. Besteak beste, polizia frankistak tiroz hildako Josu Murueta eta Anton Fernandezen inguruko informazioan sartzea ezinezkoa da orain.

Oroimen historikoaren inguruko webgune bat dauka Erandioko (Bizkaia) Udalak. Horretan, 1936ko gerran eta gerraostean herrian gertaturiko giza eskubideen urraketak jasotzen ziren, atal batean. Bestean, berriz, 1960. urtetik aurrerakoak. Bigarren atalerako sarbidea itxita dago orain, eta ezin dira ikusi horretan jasotako biktimen fitxak, bideoak, testigantzak eta bestelakoak.

Erandioko Udalak eskatu zion Aranzadiri desaktibatzeko Erandio Oroimena webgunean gertuko oroimenari dagokion atala. Hala iragarri zuen Erandioko Kultura zinegotzi Adrian Bustok. Erabakia behin-behinekoa zela gaineratu zuen, «irizpide berriak jaso bitartean, eta Gogora-rekin eta beste erakunde batzuekin kontrastatu arte». Aranzadi zientzia elkarteak landuriko informazioarekin egin zuten webgunea, baina haren jabetza udalarena da, eta Aranzadik ezin du hori desaktibatu. Beraz, uler daiteke udalak berak agindu diola edukia blokeatzeko webgunea kudeatzen duen enpresari.

«Hemen biltzen ditugu euskal gatazka politikoaren ondorioz giza eskubideen urraketak jasan dituzten eta jasaten ari diren pertsonak. Era berean, Erandion eta erandiotarrek bizitako motibazio politikoko indarkeriaren beste sufrimendu batzuk ere jasotzen dira». Testu horrekin iragartzen du webguneak Gertuko oroimena deituriko atal horren edukia, baina ezin dira edukiak ikusi.

Besteak beste gasaren gatazka deiturikoaren biktimen inguruko fitxak jaso zituzten horretan, beste ehun bat kasurekin batera.

1969. urtean gertatu zen gatazka hori Erandion. Kutsaduraren kontra protesta egin zuten herritarrek, herriak pairatzen zuen hodei toxikoaren harira. Espainiako Polizia frankistak bi herritar hil zituen tiroz, protestan zapaldu zituztenean: Anton Fernandez eta Josu Murueta. Hilketa horiengatik ez zuten inor epaitu, eta hiltzaileak nortzuk izan ziren ere ez dute argitu.

Herriko kultur etxeak eta hura dagoen plazak gaur Josu Murueta izena darama, Astrabuduan.

EAJk du alkatetza Erandion, eta Aitziber Oliban Gutierrezek du aginte makila.

Giza eskubideen urraketak pairatu dituzten biktimei buruzko udal webguneen polemikan sartu zen atzo Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkaritza. Denis Itxaso ordezkariak webguneak aldatzeko eskatu zien EH Bilduk gobernatzen dituen sei udali: Galdakao (Bizkaia), Orio, Oiartzun, Hernani, Villabona-Amasa eta Azpeitia (Gipuzkoa).

Hori egin ezean Estatuaren Abokatutzak udalen aurkako salaketak bideratuko dituela ohartarazi zien.


Summary: AHTa «zentzugabea» dela iritzita, lanak eten ditzatela eskatu dute. AHTaren aurkako borrokak aurten 30 urte beteko dituela eta, ekitaldi bat egin dute gaur Biriatun

Inoiz Euskal Herrian planteatu den egitasmo «txikitzaileena eta xahutzaileena». Horixe da AHT abiadura handiko trena, AHTaren aurkako ekintzaileen irudiko. Haren aurkako borroka hasi zutenetik aurten 30 urte beteko direla eta, Biriatun (Lapurdi) elkartu dira gaur Euskal Herri luze-zabaleko ekintzaileak. Bertan, nabarmendu dute Iparraldean oraindik ez direla hasi AHTa eraikitzen; aldiz, salatu dute Hegoaldean bestelakoa dela egoera, eta arduradunei eskatu dite «zentzugabekeria» hori behingoz utzi eta lanak eten ditzatela.

Hego Euskal Herriko eta Ipar Euskal Herriko kideen izenean, Inma Larrañaga Ezkurrak, Hodei Goñik, Victor Pachonek eta Pantxo Tellerrek hartu dute hitza. Hitzaldietan, azken 30 urteotako gorabeherak gogoratu dituzte, baina herritarrek AHTa arbuaitu dutela nabarmendu ere: «Iritzi publikoa uzkaili dugu 15.000 pertsona baino gehiagoko manifestazioekin».

Baina ez dute errepaso soil bat egin: egungo egoerari eta etorkizunari ere erreparatu diote. Haien esanetan, egungo krisi ekosozialaren jokalekuan, AHTaren aurkako arrazoiek «sekulako gaurkotasuna eta legitimazioa» daukate: «Natura eta landa lurrak inoiz baino beharrezkoagoak ditugu bizitza osasuntsua eta elikadura burujabea lortzeko». Hori horrela, bestelako eredu bat eraiki beharra dagoela uste dute: «Bioaniztasunaren galeraren eta klima krisiaren aurrean, geroz eta pertsona gehiago guztiz bestelako norabide bat hartzearen kontzientziaz jabetuz doaz, kapitalismoa bukatu eta pertsona guztien oinarrizko beharrak ahalbidetuko dituen desazkunde justua eta elkartasunekoa antolatuz». Ildo horretan, ezinbestekoa iruditzen zaie AHTa eraikitzeko lanak geratzea.

Eta aurrera begira, zer?

AHTaren aurkako kideek dozenaka atxikimendu jaso dituzte: 23 gaztetxe, gune autogestionatu eta gazte asanblada; eragile ekologista eta feministak, erakunde politikoak eta kultur erakundeak; AEK; 11 sindikatu; musika taldeak...

Eta ez daude geldirik egoteko: zenbait ekitaldi antolatu dituzte AHTaren aurkako aldarriak lau haizeetara zabaltzen jarraitzeko; esaterako, hiru aste barru, maiatzaren 6an, martxa zaratasua egingo dute Iruñean, 12:00etan, Gazteluko plazatik hasita, eta egun berean, 11:30ean, bizikleta martxa egingo dute Galdakaotik Basaurira (Bizkaia).


Summary: Athleticek 1-0 irabazi dio Alavesi derbian. Oihane Baldezatek 95. minutuan sartutako golari esker nagusitu da talde zuri-gorria. Bizkaitarrek ia ziurtatua dute mailari eustea. Arabarrek azkeneko postuan jarraituko dute

Gehien saiatzen denak lortzen du saria. Eta, gaur, Athletic saiatu da gehien Lezaman, Alavesen aurkako derbian. Nagusi izan da minutu gehienetan, baina kosta egin zaio nagusitasunaren saria jasotzea. Aukera argiak izan ditu; batez ere, bigarren zatian. Bazirudien ez zuela Patricia Larqueren atea zulatuko. Baina azken unean, 95. minutuan, lortu du helburua: Oihane Baldezatek gola sartu du buruz, neurketako bakarra, eta etxekoei garaipena eman die horrela. Saria Athleticentzat, eta kolpea Alavesentzat. Puntu bat lortzear egon da, eta gabe geratu da azkenean.

Gaur irabazita, lasaitua hartu du Iraia Iturregik entrenatutako taldeak. Ez zebilen larri sailkapenean, baina bolada oso txarra zeraman: garaipen bakarra lortu zuen aurreko bederatzi jardunaldietan. Derbian nagusituta, 25 puntu ditu, eta urrun ditu jaitsiera postuak: zortzi puntura, bost jardunaldiren faltan. Ia ziurtatuta du beste urtebetez onenekin aritzea, baina komeni zaio lehenbailehen etxeko lanak egitea, batez ere Espainiako Kopako Lauko Finalari begira buru-belarri jartzeko —hilabete barru jokatuko du—. Gaurko garaipenak, gainera, balio du aspaldiko partez Lezamara joaten diren zaleak pozteko: duela hiru hilabete pasatxo ez zuten irabazi zuri-gorriek etxean.

Pozik hitz egin du Iturregik neurketa amaieran. «Lehen zatia berdindua egon da, eta ez da egon aukera garbirik. Baina bigarrenean nagusi izan gara, eta lauzpabost aukera oso argi izan ditugu gola sartzeko. Haiek ere bat izan dute, baina baloiak langa jo du. Zorionez, azken unean sartu dugu gola. Asko sufritu dugu, Alaves oso ondo lehiatzen baita, eta harentzat oso partida garrantzitsua baitzen. Baina merezita irabazi dugu».

Batzuen poza, besteen etsipena. Alaves burua altxatu ezinik dabil oraindik: galdu egin ditu azkeneko lau partidak, eta, atzera eginez gero, bakarra irabazi du azkeneko 11 jardunaldietan, eta hamar galdu. Horren ondorioa da azkena dela, hamabost punturekin. Ez du urrun azken-bigarrena, maila galtzetik salbu dagoen azken taldea: hiru puntura du, baina, mailari eusteko aukeraren bat izateko, ahalik eta lasterren suspertu beharra du.

Itxaropenari eutsi nahi dio Iñigo Juaristik. «Taldea ondo dago, eta ondo ari da lehiatzen, baina emaitza onak lortzea falta zaigu. Uste osoa dut taldean, eta sinesten dut egiten ari garen lanean. Mailari euts diezaiokegula sinetsi behar dugu».

Realak bana berdindu du Alhamaren zelaian

Realak suspertu ezinik jarraitzen du. Gaur, bana berdindu du Alhamarekin, haren zelaian. Sufrituta lortu du puntua, etxeko taldeak sartu baitu lehen gola, Maria Martik, 40. minutuan. Baina Nerea Eizagirrek berdindu egin du partida amaitzeko ordu laurden eskas falta zenean.

Natalia Arroyok entrenatutako taldeak bolada txarra darama: partida bakarra irabazi du azken bederatzietatik: Alavesi irabazitako derbia. Beste zortzi partidetatik lau berdindu ditu, eta beste lau galdu. 32 puntu ditu. Sekulako aldea dago aurreko sasoiari dagokionez: 56 zituen orduan, 24 gehiago.


Summary: Armadaren eta paramilitarren arteko borrokak piztu dira Sudanen. Paramilitarrek esan dute borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Egoera «kontrolpean» dutela adierazi du armadak. Borrokak eteteko eskatu die nazioarteak bi aldeei.

Omar al-Baxir hiru hamarkadaz Sudango presidentea izandakoa boteretik kendu zuten militarrek 2019ko apirilean, eta trantsizio epe bat abiatu zuten. Baina, krisi ekonomiko betean, trantsizio hori bukatu ezinik jarraitzen dute, eta, hain zuzen, hori bideratzeko moduan dituzten desadostasunen ondorioz, armadaren eta Laguntza Azkarrerako Indarrak talde paramilitarraren arteko borrokak piztu dira, gaur, Khartum hiriburuan eta herrialdeko beste toki batzuetan. Paramilitarren buru Mohamed Hamdan Dagalok nabarmendu du borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Estatu kolpe saiakera bat dirudiena, «matxinada bat», salatu du armadaren buru eta Trantsiziorako Kontseilu Subiranoaren presidente Abdel Fatah al-Burhanek, eta «dena» kontrolpean dutela ziurtatu. Armadak sare sozialetan gaineratu duenez, ez da negoziaketarik egongo, paramilitarren taldea «desegin» arte. Azken asteetan pilatutako tentsioa lehertu da, eta bi aldeek elkarri egotzi diote gertatutakoaren erantzukizuna.

Paramilitarrek ohar batean jakinarazi dutenez, kontrolpean dituzte presidentearen jauregia, baita hiriburuko eta Marawi zein Al-Obeid hirietako aireportuak ere. Herritarrei lasaitasun mezu bat helarazi nahi izan diete, adieraziz «seguru» daudela eta egoera «kontrolpean» dutela. Armadak ere ohar bat plazaratu du, eta nabarmendu paramilitarrek egindako «traiziotik» babestuko dituztela herritarrak.

Armadak adierazi du paramilitarrek hiriburuan dituzten posizioak bonbardatzen ari dela, eta Reuters berri agentziako kazetari batek azaldu du Khartumeko hainbat tokitan tiro hotsak entzuten direla, arma astunak erabiltzen ari direla bi aldeen posizioetatik gertu, eta ibilgailu blindatuak dabiltzala kaleetan. Lekuko batzuek agentzia horri jakinarazi diotenez, borrokak hiriburutik kanpo ere piztu dira. Sudango Medikuen Sindikatuak esan du pertsona «asko» hil dituztela borroketan, eta zaurituak ere «ugari» direla.

Ikusi gehiago: Armadaren proposamenak gorabehera, protestan jarraitu dute Sudanen

Botere borroka bat da, finean, gertatzen ari dena. Aintzat hartu behar da paramilitarren lider Dagalo kontseilu subiranoaren presidentearen ondokoa dela 2019tik. «Orain gertatzen ari denak irtenbide baketsu bat ekarriko du, eta kriminal oro justiziaren aurrera eramana izango da», esan dio Al-Jazeera telebista kateari, elkarrizketa batean. Azpimarratu du, gainera, Al-Burhani ezin zaiola «presidente» deitu, «kriminal bat» delako.

Hain zuzen, kontseiluko presidentearekin ere mintzatu da hedabide hori, eta eskatu dio talde paramilitarrari erretiratu ditzala bere unitateak. «Guk ez dugu inongo gerrarik hasi», azpimarratu du, eta ohartarazi dio Dagalori atzera egiten ez badute herrialdeko beste eskualde batzuetatik ere iritsiko direla soldaduak Khartumera. «Inork ez du gerrarik nahi, baina...». Momentu horretan eten da elkarrizketa, baina Al-Jazeerak ez du argitu zergatik geratu den bertan behera.

Ikusi gehiago: Botere borrokan kateatuta

Nola integratu armadan

Trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen duela urte eta erdi. 2021eko urrian estatu kolpea eman zuten, militarrek eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu zuen. Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, akordio bat sinatu zuten sektore zibilek eta militarrek, zeinak zehazten duen zein diren eman beharreko pausoak trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen buruzagitzan.

Horretarako behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak joan den hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu dute, adostasunik ez dagoelako paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionean. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen joan den ostegunean, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu zituzten Khartumgo kaleetan, armadari hori egiteko baimenik eskatu gabe.

Ikusi gehiago: Sudango krisi politikoa gainditzeko akordioa sinatu dute junta militarrak eta oposizioak

Laguntza Azkarrerako Indarrak talde paramilitarra Al-Baxir presidente zenak sortu zuen, eta Darfurko gerran borrokatu ziren Yanyauid milizietan du oinarria. Horiek Sudango armada babestu zuten 2003 eta 2009 arteko borroketan. Gatazka hartan gizateriaren aurkako krimenak egitea leporatzen dio Human Rights Watch GKE gobernuz kanpoko erakundeak. Talde paramilitarrari egotzi izan zaio, gainera, Al-Baxirren kargugabetzea eragin zuten protestetan dozenaka manifestari hiltzea. 100.000 bat kide ditu, Reutersen arabera.

Nazioarteak, bestalde, gertakariak gaitzetsi ditu, eta borrokak eteteko eskatu die bi aldeei. Hala egin dute NBE Nazio Batuen Erakundeak, Liga Arabiarrak, AEBek, eta EB Europako Batasunak, besteak beste.


Zuri-gorriak nagusitu dira

Summary: Zuri-gorriak nagusitu dira. Iñaki Williamsen bi golek garaipena eman diote Athletici Realaren aurka, San Mamesen. Zuri-gorriek kontrolpean izan dute lehia ia une oro, eta hobeto baliatu dituzte aukerak

Iñaki Williams distiratsu dabil azkenaldian, baina egiari zor, Athleticen eta Realaren arteko derbietan beti izan da protagonista aurrelari bilbotarra. Gaur, partidako bi golak egin ditu, eta bere taldeari hiru puntuak eman. Ondo moldatzen da txuri-urdinen aurka, zazpi gol egin dizkio dagoeneko, beste inori baino gehiago.

Aldaketa nabarmen bakarra egon da bi hamaikakoetan: Ander Capa Athleticen hasierako hamaikakora itzuli da, bi urte itzalpean igaro ostean. Ez da soberan nabaritu Portugaletekoaren minutu falta. Intentsitate askorekin zelairatu dira bi taldeak, elkarrekiko errespetu askorekin, baina gutxi arriskatu gabe. Gutxi arriskatu nahi horretan, Realak baloia atzetik ateratzeko garaian egindako akats bat baliatu du Athleticek neurketako lehen gol abagune garbia sortzeko. Martin Zubimendiri lapurtutako baloiak Nico Williamsen oinetan amaitu du area barruan, baina nafarraren jaurtiketa gurutzatua bikain urrundu du Alex Remirok.

Handik zortzi minutura, anaia zaharraren txanda izan da. Areaz kanpotik ahalegindu zen Iñaki, baina atezain nafarrak kornerrera bidali zuen aurrelari zuri-gorriaren jaurtiketa zehatza. Iskinako sake horretan bertan iritsi da etxekoen gola, 33. minutuan. Iñaki Williams bizi ibili da, eta Mikel Vesgak orraztutako baloia harrapatu du bigarren zutoinean. Lehen saiakeran huts egin eta gero, ez du barkatu bigarrengoan: 1 eta 0. Gipuzkoarrek Athleticeko bederatziaren eskua eskatu du, baina Soto Grado epaileak eta VARak balekotzat eman dute gola.

Ernesto Valverderen taldea nagusi izaten ari zen markagailuan, baita zelaian ere. Golak aurrera egiteko konfiantza eman die bizkaitarrei, eta, atsedenaldira bitartean, gertuago egon da 2 eta 0ekoa banakoa baino. Imanol Alguacilenak gozatu ezinik aritu dira lehen 45 minutuetan.

Etxekoen presioaren eraginez akats asko egin ditu talde txuri-urdinak, baina baita presiorik ez zutenean ere. Berdegunean ikusitakoarekin gustura ez, eta teknikari oriotarrak aldaketa bikoitza egin ditu atsedenaldian: Aritz eta Barrenetxea, barrura; Gorosabel eta Brais, kanpora. Eskema ere eraldatu du Imanolek, zelai erdiko erronbotik 4-3-3ra pasatu da, Kubo eta Barrenetxea hegal banatan jarriz eta Oiartzabal puntan.

Iñaki Williams, berriro

Bigarren zatia hasi eta hamar minutura iritsi da aurreneko aldiz Reala Unai Simonen ate ingurura. Ezker hegalean bikain iltzatutako jokaldi bati amaiera bikaina ematetik gertu egon da Ander Barrenetxea, baina Iñigo Martinezek lehenengo, eta atezain gasteiztarrak ondoren, gola eragotzi diote. Aldaratzean, Take Kuboren jaurtiketa hankarekin gelditu ditu atezain zurigorriak. Bi gol abagune paregabe.

Hobeto aritu dira bigarren zati hasieran donostiarrak, baina emaitzak bera izaten segitzen zuen neurketako ordubetea pasata. Cho eta Sorloth berdeguneratu ditu Alguacilek, arbola are gehiago astintzeko asmoz; Valverdek, berriz, Raul Garcia eta Vivian, taldea sendotu nahian.

Kontraeraso batean utzi du erabakita neurketa Athleticek, 70. minutuan. Raul Garciak jokoa aldatu, Iñaki Williamsek Le Normandi iskin egin eta jaurtiketa bortitz batekin Cascanteko atezaina gainditu du. Eztanda egin du San Mamesek Iñakiren bigarren golarekin.

Markagailuko errenta handitzearekin batera, derbiaren aginte makila berreskuratu du une batez etxeko taldeak, baina Realak ez du amore eman eta aldea murrizten saiatu da azken txanpan. Momo Cho saiatu da lehenengo areaz kanpotik, eta, aldaratzean, area txiki barruan, gora bidali du baloia Sorlothek. Ondoren, Barrenetxeak ez zuen Unai Simonen akats larri bat behar bezala aprobetxatu, eta donostiarrak ere harmailetara bidali zuen baloia.


Summary: Paziente baten historia medikoan mezuak idatzita «hertsatu» egin dutela salatu du Aitor Montes medikuak. Gaixoari buruzko txostenak euskaraz egiteagatik idatzitako mezuak direla salatu du sendagileak; ingelesez idatzita daude oharrak, euskararen erabileraren kontra

Salaketa bat jarri du gaur Aitor Montes medikuak Bergarako ertzain etxean (Gipuzkoa). Osakidetzako sendagilea, familia medikua Aramaion (Araba), eta ezaguna euskararen erabilera sustatze aldera egiten dituen ahaleginengatik. Salaketan azaldu du berak artatzen duen paziente baten historia medikoaren «erabilera okerra» egin duela Osakidetzako beste mediku batek, arta medikoren baten berri emateko erabili beharrean erabili duelako agiri hori zer hizkuntzatan idatzita dagoen arbuiatzeko.

Medikuak salatu duenez, «hainbat aldiz» erabili du salatu duen medikuak paziente horren historia medikoa, ingelesezko mezuak idatzi ditu bertan; pazientearen osasun egoerarekin loturarik ez duten oharrak dira, propio daude idatzita euskararen erabilerarekin ados ez dagoela adierazteko. Hiru ohar idatzi dizkio guztira, eta horietatik bitan hizkuntza hautu horren bidez Espainiari eta espainiarrei «gorrotorik» ez erakusteko ere jartzen du. Mezu horien ondorioz «hertsatua» eta «difamatua» sentitu da Aramaioko medikua; «agiri ofizial» bat, gainera, asmo horiekin erabiltzea okerra dela argi du, eta horiengatik guztiengatik jarri du salaketa.

Aditzera eman duenez, aurrez adierazi du Osakidetzako arduradunen aurrean mezu hauen gaineko kezka, halakoak saihesteko irizpide «etikoak» ere eskatu ditu, baina ez dituzte aintzat hartu berak egindako eskakizunak.

Jarrera «iraingarria»

Montesek salatu du tartean osasun gaiekin lotutako motiborik egon gabe paziente baten historia medikoan sartzea «kode deontologikoaren» aurkakoa dela, eta delitutzat ere hartu behar dela. Kasu honetan, gainera, mezu horien atzean euskararen erabileraren kontrako jarera egotea ere salaketarako motibo dela gogoratu du, berak bi hizkuntza ofizialetan jarduten duelako lanean, pazienteen beharrak aintzat hartuta beti. Zentzu horretan, uste du «iraingarria» dela mezuak idatzi dituen profesionalaren jarrera, Espainiaren eta gazteleraren kontrako «gorrotoa» egotzi diolako euskara erabiltze hutsarengatik.

Mediku horrek, gainera, «errespetu faltarekin» jokatu duela uste du Montesek, desadostasunak konpontzeko eta bideratzeko bide egokia ez baitira pazienteen historia medikoetan idatzitako mezuak.


Summary: Katalanera itzuli dute Uxue Alberdiren 'Kontrako eztarritik' saiakera. Pol·len edicions (El Tinter SAL) argitaletxeari esker, katalanez irakurtzeko aukera izango da aurki

«Emakume modura irakurria izateak eragin al dizu? Eta eragin badizu, nola eragin dizu bertsotan egiteko orduan?». Galdera bakarra egin zien hamabost solaskide bertsolariri Uxue Alberdik Kontrako eztarritik (Lisipe, Susa, 2019) saiakera ontzeko. Hamaika izan ziren eurengandik jasotako erantzunak. Emakume bertsolarien jarduna mugatzen duten 22 mekanismo identifikatu zituen erantzunokin, eta liburuan zerrendatu zituen patroi horiek.

Amaia Agirre Arrastoa, Ainhoa Agirreazaldegi Rekondo, Maialen Akizu Bidegain, Miren Amuriza Plaza, Maider Arregi Markuleta, Miren Artetxe Sarasola, Maddalen Arzallus Antia, Oihana Bartra Arenas, Onintza Enbeita Maguregi, Nerea Ibarzabal Salegi, Oihana Iguaran Barandiaran, Ane Labaka Maioz, Alaia Martin Etxebeste, Eli Pagola Apezetxea eta Jone Uria Albizuri bertsolariek esandakoak bildu zituen liburuan, hain zuzen ere. Garai desberdinetan plazaraturiko bertsolariak dira, jendaurreko esperientzia luzea eta esanguratsua izan dutenak. Denen artean josi zuten kontakizuna orduan, eta katalanez irakurri ahal izango da aurki –Revers. Testimonis de dones bertsolaris–, Pol·len edicions (El Tinter SAL) argitaletxeari esker. Argitaletxeak berak eman zuen albistea sareetan.


Summary: Urruntzea amaitu izana txalotu du EPPK-k, eta etxeratzeko egin beharreko urratsak egiteko prest dagoela berretsi du. Agiri bat atera du presoen kolektiboak, Preso Politikoen Nazioarteko Eguna dela eta: «Luzez itxarondako albistea da».

Euskal Preso Politikoen Kolektiboak agiri bat atera du Preso Politikoen Nazioarteko Egunaren harira. Sakabanaketa politikaren amaieraz dihardu: «Luzez itxarondako albistea da». Politika horrek sufrikarioa baino ekarri ez duela salatu du agirian, babesgabetasuna indartzeaz gain «gure senideak gupidarik gabe zigortu dituelako». Gogoan hartu dituzte urruntze politikaren ondorioz bidean geratu diren senide eta lagunak: «Ezin ditugu aipatu gabe utzi gu bakarrik ez uzteagatik bidean bizia galdu duten hurkoak. Beti izango zaituztegu bihotzean». Euskal Herrian sufrimendua eragin duen gatazka hori amaitzea helburu izan beharko lukeela gehitu du, eta, ildo horretan, hauxe dio: «Sufritu duen orori begirunea zor diogu, eta mina ahal bezainbeste arindu behar da. Horrekin gure konpromisoa adierazi nahi dugu».

Ikusi gehiago: Sarek bukatutzat eman du euskal presoei ezarritako sakabanaketa politika

Bestetik, presoak etxeratzeko bidean urtarrilaren 7an Bilbon egindako manifestazioa eskertzeaz gain, orain arte egin duen bidea urratzen jarraitzeko prest agertu da kolektiboa: «EPPK-k abiarazitako bidean barrena, baita lege bitartekoen bidez ere, behar diren urratsak egiteko gure engaiamendua berretsi nahi dugu. Beste batzuek badute ere gure ziegen giltzarrapoen giltza, gure borondateak ez du hutsik egingo. Horixe da oraintxe gure herriarekiko dugun betekizunik handiena, presorik gabeko Euskal Herriaren bidean».

Honatx agiria osorik:

«Gaur, apirilaren 17a, Preso Politikoen Nazioarteko Eguna dugu. Urtero lez, gure besarkada beroena bidali nahi diegu zapalkuntzari aurre egiteagatik eta askatasunaren alde borroka egiteagatik munduan zehar gatibu diren militante iraultzaile guztiei, kasu ia denetan oso baldintza gogorretan.

Gutxi batzuen interes ekonomikoen eta nagusitasunaren mesedetan, boteredun makurren zikoizkeriak milioika pertsona gerrara eta miseriara kondenatzen dituzten garai ilun hauetan, nabarmentzekoa dira militante horiek injustiziari aurre egiteko eta herri zein herritar zapalduen askatasuna lortzeko hamarkadotan izan duten adorea eta eskuzabaltasuna.

Gaurko agiri hau gure egoeraz ere aritzeko profitatu nahi dugu. Ezinbestean, espainiar Estatuan euskal preso politikoen urruntze eta sakabanaketa politikaren amaierari buruz izan berri dugun iragarpena aipatu behar dugu. Luzaz itxarondako albistea izan da.

Politika horrek sufrikarioa baizik ez du ekarri, eskubideak urratzeko presoon babesgabetasuna indartu duelako eta gure senideak gupidarik gabe zigortu dituelako. Jakin bazekiten, ondo jakin ere, zerk sortzen zigun ezinegona gu isolatzen saiatzen ziren bitartean. Ezin ditugu, beraz, aipatu gabe utzi gu bakarrik ez uzteagatik bidean bizia galdu duten hurkoak. Beti izango zaituztegu bihotzean.

Euskal Herrian sufrikarioarekin amaitzeak beharko luke izan helburu, aurreko zikloaren ondorioak gaindituz. Sufritu duen orori begirunea zor diogu eta mina ahal bezainbeste arindu behar da. Horrekin gure konpromisoa adierazi nahi dugu.

Guztion eskubide guztiak errespetatzeak gure herriarentzat erabat onuragarria litzatekeen egoera bat sortuko luke, baita etorkizunari begira dituen erronka politiko eta sozialei aurre egiteko ere: nazio gisa aitortza zein garapena lortzeko, euskal lurraldeek beren arteko harremana estutzeko, euskal herritarrek etorkizuna libreki erabaki ahal izateko eta hurbilen diren erakundeen eskumen nahiz botere gaitasuna handitzeko.

Sufrimenduarekin amaitzeko herri gogo horren islatzat hartu dugu joan zen urtarrilaren 7an Bilbon egindako manifestazio jendetsua. Gu etxeratzeko aldarria kaleratu eta zabaldu izana eskertu nahi diegu bertaratutako guztiei eta, mendekuan eta salbuespen legerian oinarritutako kartzela politikak indargabetu gabe segitzen duen arren, herri aldarri hori errealitate bilakatzeko EPPK-k abiarazitako bidean barrena, baita lege bitartekoen bidez ere, behar diren urratsak egiteko gure engaiamendua berretsi nahi dugu. Beste batzuek badute ere gure ziegen giltzarrapoen giltza, gure borondateak ez du hutsik egingo. Horixe da oraintxe gure herriarekiko dugun betekizunik handiena, presorik gabeko Euskal Herriaren bidean.

Euskal Herrian, 2023ko apirilaren 17an

EPPK Euskal Preso Politikoen Kolektiboa

Gora Euskal Herri independente, sozialista, feminista, batu eta euskalduna!».


Summary: Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarra desegiteko agindu du Sudango armadaburuak. Nazioarteko esku hartzea eskatu du talde armatuak, eta «gerra krimenak» egotzi dizkio armadari. Asteburuan borrokak hasi zirenetik ehun zibil inguru hil dira, eta ia mila zauritu. Hainbat erietxek gelditu egin behar izan dituzte lanak borroken ondorioz.

Sudango armadaren eta RSF Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarraren arteko borrokak berehala hasi dira ondorioak izaten. Herenegun lehertu zen azken asteetan pilatutako tentsioa, eta jada gutxienez 97 lagun hil dira borroken ondorioz, gehienak Khartum hiriburuan. Sudango Medikuen Sindikatuak eman du hildakoen berri, eta, haren arabera, 942 zauritu ere utzi ditu gatazkak. Borrokak, ordea, herrialde osoan hedatu dira, eta ezinezkoa da kopuru erreala jasotzea. Bi aldeek elkarri egotzi diote gertatutakoaren erantzukizuna.

Sudango armadaburu Abdel Fatah al-Burhanek talde paramilitarra desegiteko agindu du, eta «talde matxino» izendatu du. Izendatze horrek eskumena emango dio armadari paramilitarren aurka egiteko. Borrokak piztu ziren Al-Burhan eta Mohamed Hamdan Dagalo biltzekoak ziren egun berean; bileraren helburua zen bi aldeen arteko tentsioa baretzea. Alde horretatik, «asmo txarrez aritzea» egotzi dio armadaburuak talde armatuari, eta esan du militarrek «estatuaren segurtasuna eta egonkortasuna bermatzeko» eraso zietela paramilitarrei. Al-Burhanen esanetan, paramilitarrek «galera handiak» izan zituzten, eta askok «ihes» egin zuten borroka eremutik.

Oso bestelako bertsioa da Dagalorena. Hark esku hartzeko eskatu dio nazioarteari, eta «gerra krimenak» egitea egotzi dio armadari. Bide batez, Al-Burhanen aginduei entzungor egiteko eskatu die militarrei. RSFko buruak leporatzen dio armadaburuari Omar al-Baxir presidentearen alde aritzea —2019an kargugabetu zuten Al-Baxir estatu kolpe baten bidez—. Dagalok, Al-Burhanek bezala, adierazi du «herritarren segurtasuna bermatzea» dela paramilitarrek helburua: «Sudanek bakartuta eta demokraziatik urrun jarraitzea xede duten muturreko islamisten aurka egiten jarraituko dugu. Al-Burhani jazarriko diogu justiziaren aurrera eramaten dugun arte».

Herenegun, nazioarteak borrokak eteteko eskatu zien bi aldeei, eta armadak eta talde paramilitarrak atzo adostu zuten NBE Nazio Batuen Erakundearekin zibilentzako korridoreak zabaltzea. 16:00etatik 19:00etara ireki zituzten. Baina nazioarteko erakundeak salatu du aldeetako bakar batek ere ez zuela menia errespetatu.

Krisi humanitarioa

Orain arteko datuen arabera, zibilak dira borroketan hildakoetatik gehienak. Hori nahikoa ez, eta Khartum eta Al Xaabeko hainbat erietxek eten egini behar izan dituzte lanak. «Aldez aurretik eskatua genien bi aldeei erietxeei erasorik ez egiteko, baina justu kontrakoa egin dute. Khartumen eta beste hainbat hiritan bonbardatu egin dituzte osasun zerbitzuak», salatu du Sudango Medikuen Batzordeak. Al Xaabeko erietxearen kasuan, gainera, bertako zuzendari Al-Taieb Abdel-Rahmanek Al Jazeerari azaldu dionez, ospitalea inguratua dute militarrek eta paramilitarrek, eta gaur gutxienez lau alditan bonbardatu dute.

Gurutze Gorriak bi aldeei eskatu die laguntza humanitarioa ematen ari diren erakundeen lana errazteko, eta zibilen aurkako erasorik ez egiteko: «Oso kezkatuta gaude borrokak jende asko bizi den eremuetan egiten ari direlako», azaldu dute.

Nazioarteak gertakariak gaitzetsi ditu. Hala egin dute NBE Nazio Batuen Erakundeak, Arabiar Ligak, AEBek eta EB Europako Batasunak, besteak beste. Bitartekari lanak egin nahian, berriz, Egipto ari da, EBrekin elkarlanean: «Egiptok dei egiten die bi aldeei indarkeria baztertu dezaten», esan du ohar baten bidez Ahmed Zeid Atzerri ministroak. Arabiar Ligak ere larrialdiko bilera bat egin du gaiaz jarduteko.

Era berean, Keniako, Hego Sudango eta Djibutiko hiru presidenteak Sudanera joango dira «lehenbailehen»; William Ruto, Salva Kiir eta Ismail Omar Guele, hurrenez hurren. «Gerra geratzea eta negoziazioetara itzultzea» eskatuko diete hiru presidenteek al-Burhan Sudango behin-behineko presidenteari eta Dagalori. Garapenari Buruzko Gobernuen Arteko Autoritateak antolatu du bidaia —Afrikako mendebaldeko zortzi herrialde barne hartzen ditu erakundeak—. «Sudanen egonkortasuna giltzarri da eskualdeko egonkortasun sozialerako eta ekonomikorako. Gatazkak ahuldu egin ditu bakerantz azken lau hilabeteetan lortutako aurrerapausoak».

Trantsizio epea

Al-Baxir hiru hamarkadaz Sudango presidentea izandakoa boteretik kendu zuten militarrek 2019ko apirilean, eta trantsizio epe bat abiatu zuten. Baina, krisi ekonomiko betean, trantsizio hori bukatu ezinik jarraitzen dute, eta, hain zuzen, hori bideratzeko moduan dituzten desadostasunen ondorioz piztu dira borrokak. Paramilitarren buruak nabarmendu du borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Estatu-kolpe saiakera bat, «matxinada bat», dirudiena salatu du armadaren buru eta Trantsiziorako Kontseilu Subiranoaren presidente Al-Burhanek, eta «dena» kontrolpean dutela ziurtatu. Armadak sare sozialetan gaineratu duenez, ez da negoziaziorik egongo paramilitarren taldea «desegin» arte.

Ikusi gehiago: Armadaren proposamenak gorabehera, protestan jarraitu dute Sudanen

Botere borroka bat da, finean, gertatzen ari dena. Aintzat hartu behar da paramilitarren lider Dagalo kontseilu subiranoaren presidentearen ondokoa dela 2019tik. «Orain gertatzen ari denak irtenbide baketsu bat ekarriko du, eta kriminal oro justiziaren aurrera eramana izango da», esan dio Al-Jazeera telebista kateari, elkarrizketa batean. Azpimarratu du, gainera, Al-Burhani ezin zaiola «presidente» deitu, «kriminal bat» baita.

Trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen duela urte eta erdi. 2021eko urrian estatu kolpea eman zuten, militarrek eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu zuen. Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, akordio bat sinatu zuten sektore zibilek eta militarrek, zeinak zehazten duen zer pauso eman behar diren trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen buruzagitzan.

Ikusi gehiago: Botere borrokan kateatuta

Horretarako, behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak joan den hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu dute, ez dagoelako adostasunik paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionez. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen joan den ostegunean, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu baitzituzten Khartumgo kaleetan, armadari hori egiteko baimenik eskatu gabe.

RSF talde paramilitarra Al-Baxir presidente zenak sortu zuen, eta Darfurko gerran borrokatu ziren Yanyauid milizietan du oinarria. Horiek Sudango armada babestu zuten 2003 eta 2009 arteko borroketan. Gatazka hartan gizateriaren aurkako krimenak egitea leporatzen dio Human Rights Watch GKE gobernuz kanpoko erakundeak. Talde paramilitarrari egotzi izan zaio, gainera, Al-Baxirren kargugabetzea eragin zuten protestetan dozenaka manifestari hiltzea. 100.000 bat kide ditu, Reutersen arabera.

Ikusi gehiago: Sudango krisi politikoa gainditzeko akordioa sinatu dute junta militarrak eta oposizioak


Summary: Ligaxkako lehen puntua lortu du Ezkurdiak. Jaka hobeto hasi da, baina markagailua irauli du Ezkurdiak. Datorren ostiralean Darioren aurka jokatuko du.

Partida serioa jokatuta, Erik Jaka mendean hartu du Joseba Ezkurdiak (22-14) Eibarren (Gipuzkoa). Buruz Buruko Txapelketako final laurdenetako ligaxkako lehen puntua poltsikoratu du Arbizukoak, eta sentsazio onekin, gainera. Aitortu du ez dituela aste onak pasatu —mina izan du bikietan—, baina «pozik» amaitu duela egindako lanarekin.

Partidari hobeto ekin dio Jakak (1-4), baina, 9-1eko partzial bati esker, haizea bere alde jarri du Ezkurdiak. 17-14 gerturatu da Jaka, baina hortik amaierara artekoak erreskadan egin ditu garaileak, fisikoki larri samar ibili arren. Sakean asmatu du, errematean ere fin ibili da, eta, batez ere, pilota gutxiago galdu ditu. Jakaren arabera, une erabakigarrietan egin dituen hutsek kondenatu dute.

Ezkurdiak datorren ostiralean jokatuko du berriro, Gasteizko Ogeta pilotalekuan, Dario Gomezen aurka. Ostiralean jokatu zen B multzoko aurreneko neurketa, Azkoitian (Gipuzkoa), eta Dariok 22-19 irabazi zion Peio Etxeberriari, oso lehia estuan. Etxeberriak eta Jakak, berriz, datorren larunbatean jokatuko dute elkarren aurka, Iruñean.

A multzoan, Elordik 22-19 irabazi zion atzo Elezkano II.ari. Jokin Altunak eta Unai Lasok gaur zortzi jokatuko dute multzo horretako beste norgehiagoka, Bilbon.


Summary: Tadej Pogacar nagusitasunez gailendu da Amstel Gold Racen. Helmugarako 30 kilometro falta zirela utzi ditu atzean gainontzekoak. Ben Healy izan da bigarren, eta Thomas Pidcock hirugarren.

Edozein ibilbidetan gailentzeko gaitasuna du Tadej Pogacarrek (UAE): maila bereziko mendateetan, galtzada harrietan, edota, gaur bezala, 33 mendate zituen 255 kilometroko ibilbide batean. Eta nola, gainera: esloveniarrak 30 kilometroren faltan utzi ditu atzean bere joari eutsi dioten azken bi txirrindulariak, bigarren amaitu duen Ben Haley (Education First) eta Thomas Pidcock (Ineos).

Ihes egin aurretik, matxura bat izan du Pogacarrek. Horrek, ordea, erakustaldia atzeratu besterik ez du egin. Tropelera heldu bezain pronto jo du lehen erasoa, eta aurrean Haleyrekin eta Pidcockekin bakarrik geratu da. Fromberg mendatean, ordea, amore eman dute haiek ere; lehenik Haleyk, eta ondoren, Pidcockek. Hortik amaierara arte, erlojupeko batean bezala egin du bidea Pogacarrek.

Aurten, jada, irabazi ditu Jaengo Klasikoa, Andaluziako Itzulia, Paris-Niza, Flandesko Tourra eta Amstel Gold Race. Laster Ardenetako hiru klasikoak irabaztea du helburu: Fleche Wallonee (datorren asteazkenean) eta Liege-Bastogne-Liege. Azken horretan Remco Evenepoel izango du parean. Bi ziklistak soilik lortu dute hirurak aste berean irabaztea, Davide Rebellinek (2004an) eta Philippe Gilbertek (2011n). Gai izango al da esloveniarra?


Summary: Cameron Jordan NFLko izarra Euskal Herrian dabil bertako kirolak ezagutzen. Futbol amerikarreko jokalaria Athleticen eta Realaren arteko derbian izan zen atzo; gaur herri kirolak probatzen aritu da Gasteizen, eta bihar esku pilotan jokatuko du Donostian.

Cameron Jordan futbol amerikarreko jokalaria NFL ligaren NFL Network katerako Game recognize game saioa grabatzen dabil Euskal Herrian. New Orleans Saints taldeko izarra hainbat ekitalditan ikusi ahal izan da jada.

Lehenik, atzo, Bilbon. Eneko Atxa sukaldaria lagun hartuta, Poza Lizentziatuaren kalean ibili zen Athleticeko kamiseta jantzita, hango giroa ezagutzen. Neurketa bere senideekin ikusi zuen, eta Iñigo Martinez eta Aitor Paredes jokalariekin ere elkartu zen. Goizean Santurtzin (Bizkaia) izan zen, hango Coyotes futbol amerikarreko taldearen entrenamenduan.

Gaur goizean, berriz, Gasteizen izan da Jordan, Alex Txikon alpinista eta herri kirolariarekin. Han, Foruen Plazan, hainbat herri kirol probatu ditu: aizkora, lokotx biltzea... baita harri jasotzea ere, 88 kiloko harri batekin. Txikonek kontatu du primeran pasatu dutela: «Proba batzuekin aho bete hortz geratu da!».

Azkenik, bihar, Donostian izango da, esku pilota ezagutzen, Erik Jaka pilotariaren laguntzarekin.

Argitaratzen dutenean, Youtuben ikusi ahal izango da saioa, NFLren kanalean. Jordan alboko atzelaria da Saints taldean, eta jada 12 urte daramatza NFLn jokatzen. 33 urte ditu, 1,93 metro neurtzen du, eta 130 kilo pisatu.


Summary: 12 urteko mutil bat hil da Sestaon, baloikada bat hartu ostean. Atzo jazo zen ezbeharra, 19:15 aldera, La Salle ikastetxeko jolastokian. Futbolean jokatzen ari zela, baloikada bat jaso zuen bularrean.

12 urteko mutil bat hil zen atzo Sestaon (Bizkaia). La Salle ikastetxeko jolastokian ari zen futbolean jokatzen, eta baloikada bat jaso zuen bular aldean. Oka egiten hasi zen jarraian; konbultsioak eragin zizkion kolpeak, eta bihotz-biriketako geldialdia izan zuen. 19:15 aldera jazo zen ezbeharra; ordu horretan haur asko zebiltzan han jolasean.

Udaltzaingoa iritsi zen lehena. Gaztea suspertzen saiatu ziren, osasun langileak heldu bitartean, baina ez zuten lortu. Bi anbulantzia berehala iritsi ziren ezbeharraren lekura; ordubete baino gehiago aritu ziren osasun langileak gaztea suspertzeko lanetan. 20:30ak aldera, ordea, hil egin zela baieztatu zuten. Osakidetzak psikologoak bidali zituen zendu zen gaztearen gurasoak artatzeko.

Ertzaintzak ikerketa abiatu du 12 urteko gaztearen heriotzaren nondik norakoak aztertzeko. Argitu nahi dituzten kontuetako bat da ea mutila baloikadaren ondorioz erori zen zerraldo edo aurretik hasi zen zorabiatzen. Lehen informazioen arabera, lehen hipotesia da posibleena.

Ainhoa Basabe Sestaoko alkateak babesa helarazi dio hildako mutikoaren familiari, eta «behar duten guztirako» euren esku jarri ditu udalaren zerbitzuak. Atzo ere bertaratu zen ikastetxera.

Begoñako Andramari eskolako zuzendari Roberto Cidadek azaldu du haurra ez zela ikastetxe horretako ikaslea, baizik eta Sestaoko beste batekoa. Jolastokia zabalik uzten dute eskolak amaitu ostean ere, arratsaldeetan eta asteburuetan, udalarekin horrela hitzartu dutelako.

Gaineratu duenez, larrialdi zerbitzuetako langileak ordubete baino gehiago aritu ziren gaztetxoa suspertu nahian.


Summary: Kamioi gidari bat hil da Zanbranan, errepidetik aterata. AP-68 autobidean izan da istripua, 07:00 aldera. Larrialdi zerbitzuek ibilgailutik atera dute gidaria, baina azkenean bertan zendu da.

Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Kontseiluak baieztatu duenez, 39 urteko kamioi gidari bat hil da gaur goizean, AP-68 autobidean galtzadatik irten ostean, Zanbrana parean (Araba); zehazki, 75 kilometroan. 07:00 aldera jazo da ezbeharra, Zaragozarako bidean.

Ertzaintza ezbeharraren lekura bertaratu da, eta lerroetako bat itxi du. Osasun langileek eta suhiltzaileek ibilgailutik atera dute gidaria, barruan harrapatuta baitzegoen. Halere, azkenean bertan zendu da.

Sindikatuaren zenbaketaren arabera, hamalau behargin hil dira aurten Hego Euskal Herrian lan istripuen ondorioz.