Zerumugan libertatea jarrita

Summary: Zerumugan libertatea jarrita. Diktadura betean sortuak dira biak, barrunbe ilun hartan, baina asmatu zuten ulertzen, beste andre askoren gisan, guztiz bidegabea zela gerizpera kondenatzen zituen bizi eredu hura; ordutik, Txaro Arteagak eta Mariasun Landak bizitzako ardatzen artean dituzte feminismoaren aldarriak.

Solasaldiaren hasieratik argiak izan dira Txaro Arteagaren eta Mariasun Landaren artean elkarri txera erakusteko keinuak, eta etenik ez dute izan. Donostiako Herri Irratian kazetari egin zituen hamarraldiek eta Emakunde zuzentzen egin zituen urteek egin zuten ezagun Arteaga; haur eta gazte literaturan egin duen bide oparoa da Landaren ibilbideko ezaugarririk nabarmenena. Biak batzen ditu, besteak beste, gizonen eta emakumeen arteko berdintasun faltaren gaineko ikuspegi zoliak, eta hori gainditze aldera izandako jarrera argiak. Batzen ditu, era berean, adinak: aurreko mendeko 40ko hamarraldian sortuak dira, Francoren diktadurak eta Eliza katolikoaren pentsamendu hertsiak ia dena irensten zuen aroan. Horregatik, solaskide aski egokiak dira biak ikusteko, ulertzeko eta aintzatesteko zer bide egin zuten andrazkoak itzalpera zigortzen zituen giro hartan jaio ziren hamaikatxo bat andrek feminismoak zedarritutako bideetan ahalduntzeko. Ez da, hala ere, iraganari buruzko elkarrizketa bat. Orainetik ari dira: gaur. «Gauza asko» bizi izanaren sentipenarekin: «Suerte handia izan dugu». Besteak beste, edade antzekoa izateak batzen zaituzte. Zuen gazte garaiko giroa ondo deskribatzen du Mariasunek gaztetako ibilerak kontatzeko idatzia duen Festa aldameneko gelan lan autobiografikoak. Hasiera argigarria da. Azaltzen du andre gaztea zela aita nola joan zitzaion, larrituta, mezetara joaten zen galdezka. Barrunbe horietatik zatozte. Nondik edan zenuten feminismora hurbiltzeko? MARIASUN LANDA: Aipatzen duzun eszena horretan, nik 18 urte nituen. Garai hura oso ezberdina zen urte batetik bestera... 14 urterekin, ni ja kontziente nintzen mutilek pribilegio batzuk zituztela nik ez nituenak; horrek asko haserretzen ninduen. «Zergatik gu ez?». TXARO ARTEAGA: Ba ni ez, begira... Garai hartan, ez. Gero, bai. LANDA: Gero, 18 urterekin harrapatzen nauzue, nik ja Simone de Beauvoir ezagutzen nuela, gizarte laguntzaile izateko ikasketak egiten ari nintzela, eta han Tere Arozena irakasle... ARTEAGA: A, bai.... LANDA: Tere Arozena... Lotsati-lotsatia. Baina hark hitz egin zigun; hark aipatu zigun Le Deuxieme sexe liburua. Jakina, ni ere prest; harrapatu nuen berehala. Bigarren sexua, Simone de Beauvoir... 17 urte, Donostian. Orduan debekatuta zegoen: Hego Ameriketako edizio batean irakurri behar zenuen liburua. ARTEAGA: Ni Miarritzera joan nintzen; oraindik gordeta dauzkat bi liburuxkak, bi ale ziren...Urdina zeukaten azala. LANDA: Nik beti pentsatu du Bigarren sexua liburua izan zela sentitzen genuenari hitzak eman zizkiona, oso modu eruditoan, zeren eta oso eruditoa da. ARTEAGA: Nik ez nuen ulertu asko, e... LANDA: Nik ere ez... Baina hitzak eman zizkion.

ARTEAGA: Bai, bai, ni zu baino zaharragoa naiz, eta pixka bat bide horretatik iritsi nintzen, baina... Nik feminismoa hitza ere ez nuen ezagutzen garai batean; ez dakit zer urtetan ezagutu nuen feminismo hitza bera... Nik uste dut 1975ean, Mexikon emakumeen inguruko nazioarteko lehen goi bilera egin zenean, hortik zabaldu zela asko feminismoa... LANDA: Baina ni Parisen egon nintzenean... Paris aipatu duzu. Aintzat hartzekoa da. Biak egon zineten gaztetan Parisen, 60ko hamarraldian. Zer eragin izan zuen? LANDA: Nire kasuan, erabatekoa. 18 urterekin joan, 23rekin bueltatu, eta, gainera, han erabakita euskara ikasi behar nuela... Zer esango dizut? Paris oso garrantzitsua izan da: ez da ikasketa toki bat bakarrik izan. Ni oso maiatzaren 68aren aldekoa naiz; batzuek deuseztatu egin dute haren eragina, eta asko haserretzen naiz, zeren eta porrot politikoa izan zen, baina denak dira porrot politikoak, nik orain arte ezagutu ditudan denak, baina... ARTEAGA: Ireki zizkigun bide batzuk... Ni 1963an egon nintzen Parisen... 68ko maiatza gero etorri zen, baina nik gogoan dut irratian lanean nola hartzen nituen teletipoetatik berriak, irratiko gainerako lankideek kasurik egiten ez zietenak... Ni bakarra nintzen; irakurtzen nituen, eta atentzioa ematen zidaten...

Feminismorako atea izan ziren? ARTEAGA: Ezagutu nituen hemen ari ziren elkarte batzuk, txikiak, jende gutxikoak, feministak. Eta hasi nintzen irratian elkarrizketak egiten, etengabe, gauza askotaz... Ikasten hasi nintzen, eta, orduan, irratian lanean, jakin nuen feminismoa zela pentsamendu politiko bat, filosofia bat, hirurehun urteko bidea zuena... Esaten nuen: «Aizu, eta ni enteratu gabe?». Ematen nuen pauso bakoitzean esaten nuen: «Ba, bai. Hori bai». Uste dut urtebete pasatu nuela esaten: «Jakina, nola ez nintzen konturatzen!». Ideiak zenituen, baina ez oso garbi, eta idatzita ikusten zenituenean... LANDA: Nik ezagutu ditut Parisen manifestazioak, ezagutu nuen bere garaian manifestu famatu hura hainbat artistak eta Beauvoirrek berak sinatu zutena abortatu zutela esanez, edo Bobygny prozesua ere bai [1972ko udazkenean bortxatua izan ostean abortatu zuen adingabe bat epaitu zuten Frantzian]... Gazteentzat ez da ezer izango, baina garai hartan izan ziren bada hemen gero Iruñean Nagore Laffageren alde egin ziren manifestazioen parekoak. Garai hartako feministek ateratzen zuten hori aurrera, eta hasi berriak ziren, zeren eta Frantzia bera ez da aitzindaria izan; oso atzerakoiak izan dira, eta legea ere ez zuten batere aurrerakoia... Baina nik hortik edaten nuen. Akonplejatuta begiratzen nion horri denari. Kanpotik heldutako euskaldun txeroki bat nintzen, baina pentsatzen hona bueltatu bezain pronto... Eta hala egin nuen: 1973an etorri, eta 1974an talde batean eratuta geunden Donostian... Orduan ezagutu genuen elkar. Eta gero ja, Leioako jardunaldi feministak [1977ko abenduan egin ziren]; hori izan zen ja... Bide luzea egin da ordutik... ARTEAGA: Bide luze honetan gauza asko egin ditugu feministok. Esaterako, hitzak asmatu ditugu. Asko. Ni Emakunden hasi nintzenean, ez zeuden hitz asko; generoa eta horiek gero etorri zaizkigu, eta hartu egin ditugu. Nik gogoan dut gauza askoren aurrean ez genekiela zer esan behar zen, nola esan behar zen. Gero joan gara trebatuz: hitzak jarri ditugu. Oraindik ez ditugu denak asmatu, baina bide horretan gaude. Nairobiko goi bileran [1985ean emakumeen nazioarteko konferentzia egin zen], han sortu ziren estrategiak. Ordura arte, emakumeak gure aldetik genbiltzan, taldeetan-eta. Nairobin, ordea, erabaki zen estrategiak sortzea erakundeetan, gobernuetan, eta nolabait erakundeetara eramatea emakumeen eskakizunak: feminismoak beti eskatu dituen gauzak. Orduan sortu ziren Emakunderen gisako erakundeak toki askotan. Hain justu, 1988an eratu zen Emakunde; zeu zinen zuzendaria. Beste askori emakume taldeetan lan egitea tokatu zitzaizuen, beste esparru batzuetan... LANDA: Lana, eta formakuntza: irakurtzea. Aipatu dugu Bigarren sexua, Beauvoirrena. Ni, pertsonalki, nire bizitzan, bere gaztaroa eta helduaroa kontatzen dituen hiru aleek markatu naute. Erakutsi zidaten bizitzeko modu bat, eredu bat: nik hori bezalako bizitza bat eraman nahi nuen. Eta hortik bezala, beste hainbat tokitatik edanez joaten zara; nire kasuan, idazle frantsesetatik. Aldizkarien partetik-eta ere mugimendu handia zegoen. Horietatik ateratzen genituen taldeetan eztabaidatzeko gaiak; horiei gehitzen zitzaien kanpoan politikoki bizi genuen zapalkuntza. Urteak ere oso mugituak izan ziren. Gori zegoen giroa diktaduraren amaieraren harira; zuek hortxe murgilduta egon zineten. ARTEAGA: Bai, eta konturatzen zara denak direla botere erlazioak; herrien artekoak, gizonen eta emakumeen artekoak... Azken batean, denak dira botere erlazioak. Eta horretaz konturatzea... Nik askotan esaten dut munduan egoteko modu bat eman didala feminismoak, mundua beste era batera ikustekoa. Askotan, badakizu nondik datozen gauzak. Zeren eta sarri gertatzen da jendeak esaten eta egiten dituela gauzak jakin gabe nondik datozen: nondik datorren zapalkuntza. Haurrak izateaz eta ez izateaz, adibidez; diru motiboengatik dela... Diruarengatik da? Eta, baita ere, sistemak zaintzara eraman gaituelako emakumeak. Zaintza desastre bat izan da guretzat. Jakina, hori esatea gizarte batean zeinean goraipatzen baita andreak zaindu behar dituela haurrak... Hori dudan jartzea, hori oso gogorra da.

Zuri, Txaro, propio Emakunde eratu berritan gai horiek gizarteratzeko estrategiak lantzea egokitu zitzaizun. Orduan sortu zen, adibidez, Sorkunde, genero desberdintasunak agerian uzten saiatzen zen pertsonaia... ARTEAGA: Guri paper bat eman ziguten, eta esan ziguten: «Aurrera». Eta ez genuen ezer. Hutsetik hasi ginen. Lanetako bat gizarte osora begirakoa zen. Nik urteak egin nituen pentsatzen: «Nola esan jendeari gauza batzuk?». Zeren eta, gainera, askotan sentitzen zuen jendeak gizonen kontra ari ginela. Eta hori ez da egia; gizartearen alde, denon alde ari ginen. Mafaldarekin gogoratzen nintzen; asko gustatzen zitzaidan, eta esaten nuen: «Lortuko bagenu Mafaldaren antzeko pertsonaia bat!». Pixkanaka sartzeko jendeari pentsarazteko gauzatxoak, batez ere emakumeei. Harremanetan jarri ginen hainbat jenderekin, baina ekartzen zizkiguten gauzak ziren matxistak ez, hurrengoa! Behin esan zidaten Forgesek oso txiste politak egiten zituela. Jo genuen harengana, eta ulertu zuen gaia, ez dakizue nola. Hor sortu zen Sorkunde... ARTEAGA: Hor sortu zuen Sorkunde, gurekin. Lortu genuen telebistan doan ematea, Teleberriren aurretik; beti Sorkunde ateratzen zen zerbait esaten. Eta izan zen... Jendea haserretu eta dena egiten zen askotan, familian... LANDA: Ni oinarrian nengoen. Donostiako edo Bilboko taldeetan. Bilboko asanblea, adibidez, oso indartsua zen... Gu orduan hasi ginen Martxoaren 8a ospatzen. Erabat ezezaguna zen. Kolore morea bera... Orduan sendotu ziren zenbait gauza gure gizartean egun normaltzat hartuta daude. Gurea bezalako talde txireneen bidez igo zen Euskal Herria tren horietara. Lau katu ginen, baina lau katu... Independentziaren aldekoak ginen, feministak, eta langile kontzientzia ere bagenuen... Dena. Eta ateratzen genituen pankartetan ere gauza berri asko agertu ziren; lesbianismoa noiz ikusi da Donostian? Ni gaztetxo nintzela, ez nekien existitzen zenik ere; ez hitza eta ez errealitatea... Une hartan agertu ziren lesbiana taldeak berea aldarrikatzen, besteak abortuarekin... ARTEAGA: Nik irratian serie bat egin nuen gauza horietaz hitz egiteko. Pentsatzen nuen normaltasun guztiz hitz egin behar zela... LANDA: Guretzat oso inportantea izan zinen. Herri Irratian zu bezalako pertsona bat izatea... Bagenekien zuregan lagun bat genuela. Gutako bat zinen: gutarra. Literaturan egin duzun lanarengatik zara bereziki ezaguna, Mariasun. Gai hauek lantzeko betebeharra sentitu al duzu inoiz? LANDA: Nik panfletorik ez dut nahi. Nik mundu bat asmatzen dut, eta mundu horretan nire balioak daude. Balio horien artean dago hezkidetza: neska pirata izatea, eta mutila xake jokalaria... Zenbat aldiz esan didaten idazteko argiago, nabarmenago, ezta? Izan dadila feminista... Hori niretzat ez da feminista izatea. Ez, ez. Haur literatura oso ideologizatua izan da beti; erlijioarengatik, besteengatik... Ez, ez. Zuk idatz ezazu zaren bezala: mundua nola sentitzen duzun, nola ikusten duzun. Virgina Woolfek ere esaten zuen: nolabaiteko androginia batetik idatzi behar da. Literatura beti izan da libertate esparrua, eta hala jarraitu behar du, gainera, nire iritziz. ARTEAGA: Niri ere hala iruditzen zait... LANDA: Nire sermoi bakarrak, azken urteotan, unibertsitatean izan dira, ikasleei esateko: «Kontuz: iruditzen zaizue eskubide batzuk hartuta dauzkazuela, inork ez dizuela zalantzan jarriko dibortziatzeko eskubidea, abortatzeko legea... Eta gerta daiteke hor atzera joatea. Kontuz». Hor nintzen zuzena. Inboluzio arriskua hor da... ARTEAGA: Gaur egun, Emakundek galdu egin du gobernuan zuen tokia. Lehendakaritzatik aterata [2020an Jaurlaritzak hartutako erabakia izan zen], egiturazkoa zen gauza bat gizarte zerbitzuetan jarri dute: kendu egin diote bere nortasuna...

Lehen baino ezkutuagoan al dago orain patriarkatua? ARTEAGA: Bai. Instituzionalizazioak normalizazio bat ekarri du, eta sarri pentsatu da ja eginda dagoela. Erabiltzen dira hitzak: askatasuna, erantzukidetasuna... Baina erantzukidetasunaz aritzean, esaterako, sarri dena geratzen da esatean zeinek egiten dituen etxeko lanak... Baina ez dute aztertzen hori zergatik gertatzen den. Eta zergatik gauden hor gizonak eta andreak. Ondorioetan geratzen gara, eta ez goaz mamira. LANDA: Ezkutatuago baina, era berean, inoiz baino nabarmenago. 2022an 28 emakume hil dituzte [Espainiako agintariek aurten zenbatutako hilketa matxistak]. Non dago feminismoa gizartean? Ni eskandalizatu egiten naiz. Eta gero zer, eta gizona hor uzten da, eta bizkartzaina biktimari jartzen zaio. Baina horrela noiz arte? Arazoa da andre izateko modu bat goraipatzen dela oraindik gehiegitan, ezta? LANDA: Bai, eta emakume izatea handicap bat da. Hori da onartzen ez dudana. Azkenean, boterea dago hor barruan. Boterea gizonezkoek izan dute beti, tradizio handia dute, mekanismoak ere oso normalduta, eta, gero, beren arteko anaitasuna dago; etsaiak izan daitezke, baina sekulako sarea muntatzen dute... Orain ikusi dut akademia munduan-eta emakumeak ere hasi direla; lehen pentsaezinak ziren sareak sortzen ari dira. Jakina, autodefentsa hutsa. Baina gizonek aspaldi egina dute hori. Zenbat aldiz begiratu dute beste aldera matxismoa ikusi dutenean? ARTEAGA: Bai, baina nik uste dut alde horretatik aurrerapena izan dela gizon gazteen aldetik. LANDA: Bai, nik uste dut, oro har, aurrera goazela. Atzera begiratzen dudanean, gogoratzen dudanean neure burua, iruditzen zait Erdi Aroan bizi izan naizela... XX. mendean ez, Erdi Aroan. ARTEAGA: Egia da, egia da... [Kar- kar-kar]. LANDA: Eta ez hainbeste denboran hainbeste gauza ezagutu izanak aukera ematen dit esateko ari garela aurrera... Oso finkatuta dago patriarkatua, baina ari gara.

Erdi Aroan bizi izanaren sentipena aipatu duzue. Baina lehen onartu duzuen eran, mundu berri bat amesteko aukera izan zuen gaztaro bat ere izan zenuten: oso bizia. Mariasunek berak oroitu du independentziaren, feminismoaren eta langile klasearen defentsan jardun izana. Non dira orain amets haiek? LANDA: Nik ez dakit non dauden. Baina nik suertea izan dut bizi izana. Nik, zorionez, utopia zer den ezagutu dut; horren eraginez aurrera jotzea, ilusio horrekin, motibazio horrekin. Guk genuen askatasunaren aldeko aldarrikapen orokorraren falta sumatzen dut gaur egun. Gaur egun nik uste dut zoriontasuna bihurtu dela hitz magiko-arraroa. Zer esan nahi du? Zoriontsu izan nahi dut. Zer esan nahi du? Nire garaian, gaztea nintzenean, askatasuna zen hitz magikoa... Aske izan nahi genuen. Bai herria, Euskadi, Hirugarren Mundua... Denon askatasuna! Orain, hitza desagertu egin da. Inork ez du esaten: Aske izan nahi dut. Gazteak aske bizi dira... Hor dago tranpa. Ez da tranpa... Askatasuna oso mingarria da, eta aske bizitzeak faktura handia pagatzea esan nahi du askotan. Zoriontsu izatea oso erraza izan daiteke. Baina, aske izateko, askotan faktura handia pagatu behar duzu. Askatasuna oso kostu handikoa da. Ikusten dut gure belaunaldiaren eta besteen artean nola desagertu den motor hori. ARTEAGA: Egia da guk ilusio bat genuela, esperantza zerbaitetan. Oraingoek nik ez dakit ikusten duten... Guk pentsatzen genuen posible zela gizartea aldatzea. Indibidualismoaren goratzea argia izan da ordutik. Horrek ere eragin handia izan du... LANDA: Oso aztertuta daude 68ko maiatza eta geroko urteak; ondorio txarrak bezala dira denak, indibidualismoa, ez dakit zer... Baina oso argi ikusten dut orain beste aro batean sartuta gaudela. Gauza oso konplexua eta sakona da. Beste aro berri batean gaude. 2 urteko umeak behatzarekin makinatxo bat ukitzen badu han zerbait ikusteko... Hor ja beste mundu baten aurrean gaude. Industria aroa bukatu da; orain aro teknologikoa dator, eta auskalo... Arrakala hori aspalditik dator, baina handitu egingo da. Mundu berri-berri baten aurrean gaude... Zer gertatzen da mugikor horiekin? Nola gaude denok? Taldean, eta bakoitza bere mugikorrarekin. Fenomeno horiek ulertezinak dira, noski, guretzat...

ARTEAGA: Ez bakarrik ulertezinak. Ez dugu harrapatzen tren hori, eta atzean geratzen zara... LANDA: [Kar-kar]... Batzuk saiatzen dira, ausart batzuk. [Kar-kar] ARTEAGA: Baina oso-oso lan gogorra da ja guretzat. Baina zuek gaurko emakumeak zarete. Oraingo kontuez ari zarete oraintxe, argitasunez... LANDA: Bai, bai, nik aldarrikatzen dut gaurkoa naizela. ARTEAGA: Bai, bai, nik ere bai... LANDA: Bai, eta jarraitu nahi dut, ahal den bitartean, bizitzen, idazten, protestatzen. Zein dira zuen gaur egungo ametsak? LANDA: Ametsak? Hitz polita, ez dut erabiltzen. Amets hitza ja ahaztuta... Ez dakit zer den. Bada, helburuak? LANDA: Helburuak, bai. Beharbada, zahartzaro duin bat eramatea, ahalik eta autonomoena izatea. Senekak esaten zuen —ni oso estoizismoaren aldekoa naiz— heriotza ona prestatu behar dela... Oso beldurgarria dirudi, baina funtsezkoa iruditzen zait. Zaila da oso, e... Erraza da esaten, baina... ARTEAGA: Niri ere, hari horretatik, iruditzen zait adin honetan bizitza duin bat izatea, bizitzak ematen dizkizun gauza onak aprobetxatuz. LANDA: Baina aldarrikatu behar genuke adin honetan igual inoiz baino askeagoak garela. Paradoxikoki... ARTEAGA: Bai, hori dudarik gabe. Ja ez daukagu ezer ere galtzeko... LANDA: Bai, eta zer esango ote duten... ARTEAGA: Ez zaigu batere inporta; nahi duguna egiten dugu... LANDA: Gauza on batzuk badaude; ez asko, baina batzuk bai. ARTEAGA: Bai, eta pentsaera ere... Bizi izan dugunaren arabera, badugu halako motxila bat laguntzen dizuna gauza asko pixka bat orekatzen... LANDA: Bai, baina nola motxila hori askotan izaten den eszeptizismoa, ilusio falta, arrangura... Ez zaio kasu gehiegirik egin behar. ARTEAGA: Hori da; horregatik esan dut gauza onak bizi behar direla...


Mariasun Landa

Summary: Mariasun Landa.

«Oso euskaldunak diren bertuteak» zituen sendi batean sortu zela kontatzen du. «Abertzale familia zen: horrek emakumeari eskatzen zion diskrezioa, ez nabarmentzea...». Gaztetandik nabarmendu zen, ordea, feminismoaren aldeko borrokan. «Idazle» izateko asmoa betidanikoa du; «zirkunstantziek» bultzatuta hasi zen, ordea, haur literaturan, 70eko hamarraldian, ikastolen goraldi betean, artean euskaldun berri-berria zela. Haurrek euskaraz irakurtzeko materialik ia ez zutela ikusita hasi zen, kezka horrek bultzatuta. Arloko euskarazko obra esanguratsu asko harenak dira; itzulita ere badaude horietako asko. Sari ugari ditu: besteak beste, Euskadi saria (1991) Alex lanarengatik, Espainiako Haur eta Gazte Literaturako Sari Nazionala (2003) Krokodiloa ohe azpian-engatik, eta Eusko Ikaskuntza Saria (2014). Jakiundeko kidea ere bada.


Summary: Aranburu: «LAB ez da egongo erosahalmena galtzea dakarten akordioetan». Errenta paktua erabat baztertu du Garbiñe Aranburuk, eta iragarri du soldatak KPIaren arabera igotzearen alde borrokatuko dela.

Ikasturtea ohar batekin hasi du LABek: sindikatuak ez du parte hartuko soldata errealak murrizten dituen akordio orokor batean. Oharra Iñigo Urkulluri egindakotzat uler daiteke, aste honetan bertan Eusko Jaurlaritzako lehendakariak beharrezkotzat jo baitu errenta paktu bat egitea.

Espainiako Gobernuak eta gizarte eragileek esku artean duten gai bat da, une honetan blokeatuta dagoena, eta soldata igoerak urte batzuetan mailakatzea ekar dezake, langileen aldeko beste segurtasun batzuen truke.

Bada, aurretik ELAk egin bezala, LABek berriro esan du ez dela izango halako negoziazioetan. «Berriro diot: guk ez dugu parte hartuko, ez dugu elikatuko, ez dugu babestuko aberastasunaren bidezko banaketarik ekarriko ez duen inolako itunik», esan du Garbiñe Aranburu LABeko koordinatzaile orokorrak, udako oporren osteko lehen agerraldi publikoan, Bilbon.

Doi-doi, kontrakoa egin nahi du sindikatu abertzaleak: langileek aberastasunaren banaketan duten zatia handitu nahi du, azken urteetan behera egin duelako.

Soldata duinak lortzeko proposamenak

Horretarako bi bide ikusten ditu: batetik, zerga erreforma bat eginez; eta, bestetik, soldata duinak lortuz.

Azken horri buruz, gutxieneko baldintza bat finkatu du LABek: inflazioa oso handia izanagatik, soldatak eguneratzean erosahalmenari eusten diotela bermatu behar du negoziazio kolektiboak. Hau da, gutxienez KPIa adina igo behar dute.

Patronalak eta enpresa zuzendaritzak saiatzen ari dira inflazioaren azpitik eguneratzen soldatak, eta, horren ondorioz, lan gatazkak asko ugaritu dira azken hilabeteetan, eta lan hitzarmen handien negoziazioa blokeatuta dago.

Soldatei dagokienez, LABek beste hiru proposamen ditu: gutxieneko soldata 1,400 euroan ezartzea (1.000 euroan dago otsailaz geroztik), soldata arrakala amaitzeko emakumeen lanari balio ekonomiko eta soziala ematea, eta, azkenik, gehienezko soldata bat finkatzea eta enpresei irabaziak banatzea debekatzea, «koiuntura berezi honek irauten duen bitartean».

Zerga erreforma integrala

LABek ikasturte honetan bultzatu nahi duen aberastasunaren banaketari buruzko borrokaren bigarren hanka zerga erreforma da, «integrala», Aranbururen ahotan. «Zerga politika Josu Jon Imaz bezalako euskal oligarken mesedetan egina da, eta hori aldatu egin behar da. Tarte handia dago hobetzeko; enpresa energetikoen irabaziak mugatu egin behar dira, kapital errenta handiak gehiago zergapetu behar dira, eta enpresa irabazien gaineko zergak handitu egin behar dira».

Erreforma sakon bat egitea zaila dela onartu du LABek, patronala ez ezik gobernuak ere ez baititu ikusten horretarako asmoarekin. «Gakoa langileen antolakuntzan dago, langileon borrokarako gaitasunean».

Lasaigarriak ez dira nahikoak

Testuinguruari dagokionez, «elkar zeharkatzen duten krisi askotarikoak» ikusten ditu LABek, eta «norabide oker bereko» bi proposamen ikusten ditu «elite ekonomiko, finantzario eta politikoen» partetik. «Batzuek, lotsarik gabe, eliteen trantsizio bide orria bere horretan inposatzeari ekin diote. AEBen interes inperialistekin lerratu, eta, bakea sustatu ordez, gerra eszenatokian sakondu dute, erregai fosiletan oinarrituriko ekoizpen eredua azken unera arte mantentzeko erabakiak hartu dituzte (energia nuklearra berdez tindatuz, besteak beste), eta langile eta herri sektoreon aurkako neurriak garatzen ari dira oro har».

Beste batzuk, berriz, «eliteen aldeko trantsizioaren helburua zalantzan jarri gabe, adabakiak diren politikak inplementatzeko saiakeran dabiltza. Gasolinaren prezioa diruz lagunduz, gasaren prezioa mugatuz eta hura konpentsatuz eta bestelako politika sozialen bidez, langileriaren aurkako erasoaldi agerikoa arintzeko neurri apalak onartu dituzte». Azken talde horretan koka daitezke Espainiako Gobernuak bultzatutako neurriak, EAJren eta EH Bilduren babesarekin, atal gehienetan.

«Lasaigarriekin edo lasaigarririk gabe, errezeta neoliberal eta sozialdemokratek krisiaren irteera gehiengo sozialaren aurkako trantsizio gisa bideratzea dute helburu», Aranbururen arabera, eta ez dute konpontzen arazo nagusia: «Lan errentak pisua galtzen ari dira etengabe, kapital errenten mesedetan. Alegia, aberastasuna geroz eta esku gutxiagotan pilatzen ari da, eta pobretzea eta prekarizazioa, hedatzen».

Idazkaritza Antirrazista

Hurrengo hilabeteetarako, beste bi helburu jarri dizkio LABek bere buruari. Batetik, ekainean Miarritzen egindako biltzarrean aldarrikatutako sindikalismo berrian urratsak egitea. Horren ondorioz, Idazkaritza Antirrazista bat martxan jarriko duela agindu du, «langile migrante eta arrazializatuen egoerari erantzuteko». Lan osasunari ere arreta berezia jarriko dio.

Bestetik, hauteskunde sindikaletan indarra egingo du LABek, langile batzorde asko berritu behar diren garaia datorrelako. LAB asko indartu da azken urteetan: 2017-2012 epean ordezkari gehien irabazi zuen sindikatua izan zen (+433), eta Hego Euskal Herrian sindikatu nagusien artean hirugarrena da (%19,24, 2021 amaieran), ELAren (%36,33) eta CCOOren (%20,22) atzetik, baina UGTren aurretik (%14,31).


Txaro Arteaga

Summary: Txaro Arteaga.

19 urte zituela hasi zen Donostiako Herri Irratian, eta «jende oso interesgarriarekin gauza asko pasatu zen gizarte bati» neurria hartzeko era izan zuen mikrofonoen aurrean. Une zailak izan zituen; adibidez, «non abortatu zitekeen galdezka» irratira hots egiten zioten andreen deiak jasotzen zituenean. Feminismoa kazetari lanetan ezagutu zuela kontatzen du, baina aurretik ereinda zegoela hazia, etxean jasotakotik: «Hitza ez neukan, baina joera...». 1988an Emakunde sortu zutenean bertako zuzendari izendatu zuten, eta 2005 arte jardun zuen. Feminismoaren erakundetze horretan egindako lana aintzat hartzekoa dela uste du, baina behin baino gehiagotan kezka adierazi du «epeldu» egin delako gaur egun hainbat hitzen zentzua, hutsaldu, eta desitxura daitezkeelako hainbat mezu. «Emakume gazteengan» du orain esperantza: haiek egingo duten bidean.


Summary: Neil Jordanen ‘Marlowe’ filmak itxiko du Donostiako Zinemaldia. Lehiaz kanpo emango dute, Sail Ofizialean. Donostian izango dira, zuzendariaz gain, Liam Neeson eta Diane Kruger aktoreak.

Marlowe filmaren nazioarteko estreinaldiak itxiko du Donostiako 70. Zinemaldiko Sail Ofiziala. Neil Jordan zinemagile irlandarrak zuzendu du filma, eta Liam Neeson, Diane Kruger eta Jessica Lange aktoreak ditu protagonista. Lehiaz kanpo emango dute, amaiera galaren ondoren, Kursaalean. Bertan izango dira, hain zuzen ere, filmaren zuzendaria eta aktore protagonistak.

Philip Marlowe detektibea protagonista duen The Black Eyed Blonde eleberrian dago oinarrituta filma. John Banvillek idatzi zuen nobela, baina fikziozko pertsonaia hori Raymond Chandler idazle estatubatuarrak sortu zuen, duela ia 90 urte. 1930eko hamarkadaren amaierako Los Angelesen (AEBak) dago girotuta filma: Marlowe detektibeak (Neesonek jokatuko du haren rola) emakumezko oinordeko eder baten maitalea aurkitzeko enkargua jasoko du. Bartzelonan eta Dublinen filmatu dute pelikula, eta Parallel Films, Hills Productions eta Davis Films ekoiztetxeen arteko koprodukzio bat da.

Aurrez ere izana da Jordan Donostian: The Good Thief filmak Sail Ofiziala inauguratu zuen 2002an, eta lehiaketa nagusiko epaimahaiburua izan zen 2019an. Zinemagile irlandarrak idazle gisa hasi zuen bere ibilbidea, baina 1980ko hamarkadaren hasieran egin zituen bere lehen filmak. Ordukoak dira, hain zuzen ere, nazioartean ospea eman dioten lan gehienak: In Company of Wolves (1984), Txanogorritxoren ipuinaren bertsio laudatua, edota Mona Lisa (1986), zeinarekin Bob Hoskinsek aktore onenaren saria lortu zuen Cannesko zinemaldian eta baita Oscar sarietarako hautagaitza ere. 1992an, gidoi onenaren Oscar saria eskuratu zuen Irlandako gatazkan girotutako The Crying Game filmari esker, eta 1996an Urrezko Lehoia eskuratu zuen Veneziako zinemaldian Michael Collins filmarekin: Irlandaren independentziako heroiari buruzkoa da filma.

Sarreren salmenta Gaurtik aurrera eskuragarri daude inaugurazio eta amaiera galarako sarrerak, baita Donostia Sariak banatuko diren ekitaldietarako sarrerak ere. Juliette Binocheri hilaren 18an emango diote saria, eta David Cronenbergi, berriz, hilaren 21ean. Eskuragarri daude, halaber, Belodromoko hiru filmetarako sarrerak ere: Sintiendolo mucho, Rainbow eta Black is Beltza II: Ainhoa.


Summary: Txina «giza eskubideen urraketa larrien» erantzule da Xinjiangen, NBEren arabera. Nazioarteko erakundeak uigurrei buruzko txosten bat atera du, eta bertan dio etnia musulmanaren kontrako jazarpena gizadiaren kontrako krimena izan daitekeela.

NBE Nazio Batuen Erakundeak uigurren kontrako «giza eskubideen urraketa larrien» erantzule izatea leporatu dio Txinari, eta ohartarazi du jazarpen hori gizadiaren kontrako krimena izan daitekeela.

Michelle Bachelet Giza Eskubideen Nazio Batuen goi mandatariaren agintaldia amaitzear zela atera zuten argitara, atzo gauean, etnia musulman horren egoerari buruzko txostena. Nazioarteko erakundeak dokumentu horretan dio «atxiloketa arbitrarioak» eta beste hainbat «abusu larri» izan direla Xinjiangeko Uigur Eskualde Autonomoan uigurren eta beste musulmanen kontra, eta, beraz, «askatasunaz gabetu» dituztela etnia horiek, «eskala handian»; gutxienez, 2017tik 2019ra.

Besteak beste, NBEko ikerlariek 26 atxilotu ohi elkarrizketatu zituzten, eta horien bi herenek jakinarazi zieten «tortura edota bestelako tratu txarrak» izan daitezkeen abusuak jasan zituztela. Elkarrizketatuek honelakoak deskribatu zituzten, esaterako: aulkietan hankak eta eskuak lotu zizkietela, eta borra elektrikoekin jo zituztela; bakarrik konfinatuta eduki zituztela; eta «aurpegian ura botatzen zieten bitartean galdekatu» zituztela.

Horrez gain, nazioarteko erakundeak dokumentuan dio «sinesgarriak» direla urteotan «sexu indarkeria eta mediku prozedura batzuk direla-eta» jaso dituen salaketak. Elkarrizketaturiko zenbait emakumek NBEko ikerlariei aipatu zieten «jaiotza kontrol behartuak» izan zirela, eta «esterilizazio behartu posibleak» ere bai.

«Emakume batzuek esan zuten abortatzera behartu zituztela familia plangintzarako politikak zehazten duen haur kopurua [hiru] gainditzen bazuten», dio dokumentuak. NBEren arabera, Txinako esterilizazio tasa 32koa da 100.000 biztanleko; Xinjiangeko Uigur Eskualde Autonomokoa, berriz, 243koa.

Horiek kontuan harturik, nazioarteko erakundeak uste du «diskriminazioa» oinarri dutela uigurren eta bestelako musulmanen atxiloketek, eta Txinako Gobernua deitu du «modu arbitrarioan beren askatasunaz gabetutakoak» askatzera.

Dokumentuak gatazka eragin du hura osatuko zutela jakinarazi zutenetik bertatik. Horren erakusle da Bacheletek iragan astean jakinarazitakoa: presio egin ziotela txostena argitaratzearen aldekoek eta kontrakoek; are, 40 bat herrialdek gutun bat bidali zioten eskatuz dokumentu hori ez plazaratzeko —ez zuen zehaztu zeinek—. Gaur, berriz, komunikatu baten bitartez, agintari ohiak deitoratu du presio politikoek eragina izan dutela ikerketan: «Politizazioak ez du lagundu. Egitekoa zailagoa bilakatu zuen».

Atzo arte Giza Eskubideen Nazio Batuen goi mandataria zena joan den maiatzean izan zen Txinan, eta bidaia hori baliatu zuen Xinjiangera joateko; adierazi zuenez, giza eskubideen urraketak ikertzen saiatzeko, ahalik eta modurik independenteenean.

Besteak beste, Kashgar eta Urumqi hiriak bisitatu zituen Bacheletek, eta tokian tokiko eta herrialde mailako gobernuetako ordezkariekin batzartu zen, baita enpresariekin, akademikoekin eta gizarte zibileko taldeekin ere. Horiek izan zituen elkarrizketa bakarrak; guztiak, aurrez antolatuak.

Bien bitartean, egun haietan, nazioarteko zenbait hedabidek uigurren kontrako jazarpenaren datuak azaleratu zituzten: Txinako Poliziaren barne kontrolerako argibideak argitaratu zituzten, baita atxilotuen zerrendak —izenak eta adinak barne— eta argazkiak ere. Esaterako, 2018ko urtarriletik uztailera artean ateratako 5.000 argazki baino gehiago zituen bilduak Poliziak, eta ondorioztatu zuten atxilotuta egon zirela horietako 2.884 gutxienez.

Gobernuz kanpoko erakundeen arabera, 2016az geroztik etnia uigurreko milioi bat lagun pasatu dira doktrinatzeko zentroetatik —hamabi milioi pertsona bizi dira Xinjiangeko Uigur Eskualde Autonomoan—, eta 2018an bertan NBEk ere salaketa hori egin zuen, «txosten sinesgarriak eta ugariak» oinarri hartuta; zehazki, «epaiketarik gabe, torturatuta eta betiko itxita» zeuzkatela esan zuen.

Txinaren iritziz, txostena «tresna politiko bat» da

Txinarentzat, «tresna politiko bilakatu den asmakizun bat» da NBEren dokumentua, eta «gezurrez» beteta dago, Atzerri Ministerioaren bozeramaile Wang Wenbinek adierazi duenez.

Haren aurretik, Txinaren NBEko misioa ere kritiko agertu da txostenaren edukiaz aritzean, eta esan du «desinformazioa eta Txinaren kontrako indarrek sorturiko gezurrak» dituela oinarri: «Txinako politikak eta legeak desitxuratzen ditu; arrazoirik gabe gezurrez belzten du, eta barne aferetan esku hartzen du».

Pekinek argudiatu du «terrorismoaren eta estremismoen» kontra ari dela borrokan Xinjiangen —2014an onartu zituen horretarako legeak—, eta zuzenbide estatua errespetatuta egin duela hori. 121 orrialdeko txosten bat argitaratuta erantzun dio NBEri, eta horretan dio «oinarririk gabea» dela «diskriminazio etnikoa» bultzatzen duelako akusazioa.

Uigurren eskubideen aldeko taldeentzat, aldiz, nazioarteko erakundearen dokumentua albiste pozgarria da, eta «inflexio puntu bat» nazioartea ematen ari den erantzunarentzat. Omer Kanat Uigur Giza Eskubideak Proiektuko zuzendariak zera esan du: «Txinako Gobernuak behin eta berriz ukatu duen arren, NBEk ofizialki onartu du krimen ikaragarri horiek gertatzen ari direla».

Munduko Uigur Kongresuko presidente Dolkun Isak ere eskerrak eman zizkion ikerketan parte hartu zutenei: «NBEren txostena biziki garrantzitsua da. Kontu bihurtzea orain hasten da».


Summary: Jaurlaritzak «konpentsazioak» eskatu ditu industria sektorearentzat. Bruselara bidali behar duen planerako proposamenak bidali dizkio Espainiako Gobernuari, enpresen eskaerekin. Etendura erregimena «berreskuratzeko» eskatu dio, kogenerazioa laguntzeko, eta erosketa bateratuak ahalbidetzeko.

Eusko Jaurlaritzak Madrili eskatu dio industria sektoreko enpresak «konpentsatzeko» baldin eta energia horniduran etenik bada edo beren borondatez kontsumoa eteten badute energia konpainiekin adostuta. Hala jaso du Espainiako Gobernuari bidali dizkion eskaeretan. Duela hiru aste aurkeztutako zirriborroari puntu bat gehitu dio, sektorearen proposamenekin. Puntu horretan aipatzen diren neurriak Espainiako Gobernuaren eskumen esklusiboak dira, eta Jaurlaritzak espero du Trantsizio Ekologikorako Ministerioak hil honetan Bruselara bidali behar duen energia aurrezteko kontingentzia planean jasotzea.

Ikusi gehiago: Eusko Jaurlaritzaren kontingentzia plana, osorik.

Neurri nagusietako bat da etendura erregimen deiturikoa «berreskuratzea», «baliabide gehiagorekin» eta gas kontsumora zabalduz. Argindarraren kasuan, mekanismo horri esker Espainiako Sare Elektrikoak enpresa baten hornidura eten dezake larrialdiren bat gertatu delako, eskariak gora egin duelako edo sorkuntzak behera egin duelako. Horren truke, atxikitzen direnek laguntza batzuk jasotzen dituzte. Jaurlaritzaren arabera, konpentsazio horiek araudi berrian berrikusi beharko lirateke, eta gasa erabiltzen dutenei zabaldu. Kontsumoa eteteko prest dauden enpresen fakturak merkatzea izan liteke laguntzetako bat, baina gehiago edo beste mota batekoak ere izan litezke; Jaurlaritzak ez du zehaztu.

Madrili eskatu dion beste neurri bat kogenerazioarekin lotuta dago. Teknologia horrek gasetik elektrizitatea eta beroa sortzea ahalbidetzen du. Enpresa askok —paper fabrikek batez ere— inbertsio handiak egin dituzte horrelako teknologiak beren eraikinetan jartzeko, baina horietako asko geldirik daude gaur egun, gasaren prezioaren ondorioz. Kogenerazioa erabiltzen dutenek, gainera, «zigor» gehigarri bat dute: ekoizten duten elektrizitate guztia saldu behar dute lehenik, eta, gero, sare orokorrari erosi, merkatuko prezioan (garestiago).

Bruselak onartutako eta duela hilabete abian jarritako iberiar salbuespenaren ondorioz, elektrizitatea sortzeko gasa erabiltzen duten ziklo konbinatuko zentralek konpentsazio bat jasotzen dute, baina ez kogeneraziokoek. Ez Espainian, baina bai Portugalen. Jaurlaritzaren ustez, «diskriminatzailea» da ziklo konbinatuko plantak soilik laguntzea.

Horrekin batera, Jaurlaritzak Madrili eskatu dio energia ekoizleen eta kontsumitzaileen arteko «bitartekariaren figura» arautzeko; bide emateko, besteak beste, enpresa batzuk batzeko eta energia erosketa bateratuak egiteko, «prezio hobeagoetan».

Gasa ziurtatzeko neurriak

Jaurlaritzaren arabera, gaur egun arazorik ez dago gas hornidurarekin, baina ohartarazi du egoera asko zailduko litzatekeela Errusiak Nord Stream 1 gasbidea betiko edo denbora luzez itxiko balu —aste honetan, hiru egunez etengo dute, mantentze lanetarako—. Horren aurrean, hainbat proposamen egin dizkio Espainiako Gobernuari.

Batetik, programatuta dauden gas likidotuaren bidalketak «ziurtatzeko», eta iritsiko ez balira zigorrak ezartzeko. Bestetik, Bilboko portuan gasa deskargatzeko beste gune jartzeko eskatu dio, eta ahalik eta azkarrena egiteko. Horrekin batera, Hego Euskal Herriko gasbideen garraio bolumenak handitzeko eskatu dio, eta Frantziako sarearekin mugan dauden lotuneak hobetzeko.


Summary: Irailaren 26an itzuliko da Egunean Behin jokoa. Hamargarren denboraldiaren atarian, hainbat sorpresa egongo direla iragarri dute jokoaren sortzaileek

Amaitu da itxaronaldia: Egunean Behin jokoa martxan izango da berriro ere irailaren 26tik aurrera. Hamargarren denboraldia izango da, eta «berriztuta eta itxuraldatuta» itzuliko dela adierazi du CodeSyntaxek, «atseden pixka bat luzexeagoa» egin ondoren.

Apirilaren 10ean amaitu zuten bederatzigarren denboraldia, eta 60.000 lagunek baino gehiagok parte hartu zuten asteroko testetan. Gainera, hiru aldiz, finala telebistan jokatu zuten, zuzenean, eta Korrikaren amaierako festan ere partida bat antolatu zuten.

Maiatzean prest zeuden hamargarren denboraldiari ekiteko, orduan ateratako oharrean azaldu zutenez, baina nahiago izan dute atsedena apur bat luzatu, eta aplikazioari berrikuntza batzuk egin ondoren lehiaketa «berpiztu».

Berbaxerka, BERRIAn

Egunean Behin-ekin batera, Berbaxerka da azken urteetan sortu diren jokoetariko bat. BERRIAren webgunean dago bertan jokatzeko aukera: Berria.eus/berbaxerka helbidean. Ausazko zazpi hizkirekin hitzak topatzea da erronka. 2022ko urtarrilaren hasieran euskarara ekarri zuten Marc Font informatikariak eta Gorka Salces irakasleak.


Summary: Bayern Munich egokitu zaio Realari Txapeldunen Ligako atarikoan. Joanekoa etxean jokatuko du Natalia Arroyoren taldeak, irailaren 20-21ean; itzulerakoa astebete geroago Alemanian.

Realak badaki jada zein kontrario izango duen aurrean Txapeldunen Ligako atariko kanporaketan: Bayern Munich. Talde txuri-urdinak etxean jokatuko du joaneko partida, irailaren 20-21ean, eta itzulerakoa irailaren 27-28an Alemanian. Natalia Arroyoren taldeak estreinakoz jokatuko du txapelketa, eta kanporaketa hau gaindituz gero multzo fasean izango da talde txuri-urdina.

Alemaniako liga Europako indartsuenetakoa da, eta Bayern Munich bigarren geratu zen aurreko denboraldian ligan. Duela bi urte, berriz, irabazi egin zuen garaikurra. 20014-215 eta 205-2016 denboraldietan ere irabazi zuen.Txapeldunen ligan ere ez du ibilbide makala egin. 2019-2020 denboraldian Lyonek kanporatu zuen final-laurdenetan, 2020-2021 denboraldian Chelseak finalerdietan eta aurreko sasoian PSG-k final-laurdenetan.

Realak bezala atariko kanporaketa honetan ekingo dio Alemaniako taldeak txapelketari. James Scheuer da taldeko entrenatzailea, eta Wolfsborgen atzetik ligako talderik indartsuena da. Kontuan izan behar da Lina Magull, Lea Schuller, Sydney Lohmann, Linda Dallmann eta Klara Bühl jokalariek uztailean jokatu zen Eurokopa jokatu zutela Alemaniarekin, eta finalera iritsi zirela. Bertan Ingalaterraren kontra galdu zuten.


Itzuli dira eskolara

Summary: Itzuli dira eskolara. Ipar Euskal Herriko ikasleek sartze eguna dute egun. Seaskarentzat «erronka handiko» urtea izanen da: batetik, ikasle kopurua emendatu da; bestetik, azterketak euskaraz pasatzeko eskubidea aldarrikatzen segituko dute.

Eskolarako bidea hartu dute berriz Ipar Euskal Herriko ikasleek udako bakantzen ondotik. Bi ikasturtez, COVID-19aren pandemiaren neurriek baldintzatu dute eskolako bizia; baina, aurten, protokolorik gabe egin dute sartzea. Hiru hezkuntza sistemetako haurrak hasi dira berriz lanean, eskola publikoetan, pribatu katolikoetan zein ikastoletan. Ikastoletan, hain zuzen, «erronka handiak» izanen dituztela azpimarratu du Peio Jorajuria Seaskako lehendakariak.

Jorajuriak azaldu du aurten 100 bat ikasle gehiago izanen direla Ipar Euskal Herriko ikastoletan, eta «desafio» handia izanen dela. Halere, ez dute ikastola berririk irekiko; azkena iragan ikasturtean ireki zuten, Beskoitzen (Lapurdi). Baina proiektu handi bat du Seaskak abiaturik: bosgarren kolegioa eraikitzen hasiak dira, Senperen (Lapurdi).

Bestalde, azterketak euskaraz pasatu ahal izateko eskubidea aldarrikatzen segituko dute, ikasturte hasieratik. Izan ere, iaz borroka handia eramanik ere, ez zuten lortu aspalditik eskatzen duten eskubidea. Irailaren 14an biltzekoak dira Pap Ndiaye Frantziako Hezkuntza ministroaren kabinetearekin Euskararen Erakunde Publikoko ordezkariak eta Ipar Euskal Herriko diputatu eta senatariak.


Summary: Omikronera egokitutako txertoak baimendu ditu EMAk. Sendagai agentziak baiezkoa eman die Comirnaty (Pfizer/BioNTech) eta Spikevax (Moderna) txertoei, Europan oroitzapeneko dosi gisara erabiltzeko.

EMA Sendagaien Europako Agentziak oniritzia eman die COVID-19aren omikron aldaera batzuetara egokitutako bi txertori: Pfizer/BioNTech enpresen Comirnaty eta Moderna enpresaren Spikevax prototipoei, hain zuzen. SARS-CoV-2 birusaren jatorrizko aldaeraren aurkako babesa eskaintzeaz gain, txerto horiek babes gehigarria eskaintzen dute omikron BA.1 azpialdaeraren aurka. Hortaz, sendagai agentziaren arabera, eraginkorragoak izanen lirateke gaur egun zirkulazioan den birusaren aurka.

«Txertoak egokitzen edo eguneratzen dira eraginkorragoak izan daitezen SARS-CoV-2aren aldaera berrien aurka. Egokitutako txertoek babes zabalagoa eskaintzen dute hainbat aldaeraren aurka, eta, hortaz, espero dugu lagungarri izanen direla COVID-19aren aurkako babes optimoari eusteko, birusa eboluzio betean den bitartean», azaldu du agentziak ohar batean. BA.4 eta BA.5 azpialdaeren aurkako txerto prototipoak aztergai dituzte oraingoz. «Laster igorriko dugu horien gaineko ebaluazioa, eta, baimena lortuz gero, are gehiago indartuko litzateke Europan eskuragarri diren txertoen bilduma».

Comirnaty eta Spikevax 12 urtetik gorakoei jartzeko baimena eman du EMAk, oroitzapeneko dosi gisa. Hau da, jatorrizko txertoen bi edo hiru dosi jarriak dituztenei soilik jarriko diete sendagai berria Europan.

Txerto berriek eragin ditzaketen nahi gabeko ondorioei dagokienez, EMAk azaldu du orain arteko ikerlanetan atzemandakoak «arinak» izan direla, eta denbora gutxiren buruan desagertu direla. «Orain arteko txertoek eragindako ondorioen antzekoak dira».


Summary: AEK-k 2022-2023ko ikasturterako matrikulazioa ireki du. Aurreko urtean baino ikasle gehiago espero ditu AEK-k; azken ikasturtean %5 igo zen matrikulazioa.

Ikasturte berrirako matrikulazio kanpaina martxan jarri du AEK Alfabetatze-Euskalduntze Koordinakundeak. Jada eman daiteke izena urrian hasiko den ikasturterako. 100 herritan baino gehiagotan ditu euskaltegiak AEK-k. «Euskara ikasteko garaia berriz hemen dugu, euskara maila hobetzeko eta euskara erabiltzen jarraitzeko», adierazi du Alizia Iribarren AEK-ko koordinatzaile nagusiak, Bilboko Euskaltzaindiaren egoitzan egindako aurkezpenean. AEKn izena ematen duen ikasle orok Aizu! aldizkaria doan jasoko du hilero euskaltegian bertan, eta hainbat aukera eta deskontu izango ditu.

Datozen asteetan, kanpaina «aktibo eta handi» batean murgilduko direla adierazi du Iribarrenek. Kanpainaren euskarri grafikoetan euskara hitza modu ausartean eta nabarmenean islatu nahi izan dute, euskara ardatz izateko: «Euskara erdigunean jarri behar dugu, guztion eskura, ahalik eta herritar gehien euskaltegietarako bidean jartzeko».

Azken urteetan, matrikulazioa gora egiten ari zen etengabe. Pandemiak zertxobait apaldu zuen. Hala ere, egoera zail horretan euskara ikasi eta hobetu nahi duten herritarren gogoak hortxe dirauela azaldu du koordinatzaile nagusiak: «Azken bi urteetan, arrakasta handiz egin ditugu ohiko ikastaroak, milaka lagunekin batera». Azken ikasturtean matrikulazioak berriro egin du gora: %5 aurreko urtearekin konparatuta.

Iribarrenek irakasleen profesionaltasuna eta berotasuna gogoratu nahi izan ditu: «Ikasleek bidelagunik onenak izango dituzte, AEK-ko irakasleak, ikasprozesuan aurrerantz egin dezaten eta euskara pasio handiz ezagutu eta erabil dezaten». Zuriñe Eguskizak 21 urte baino gehiago daramatza AEKn irakasle. «Sartzearren sartu nintzen, eta beste mundu bat deskubritu nuen», nabarmendu du Eguskizak. Lankideen arteko harremana oso erraza dela dio: «Ez gara lankideak, lagunak gara». Ikasleak ere oso ondo konpontzen direla azaldu du, antzeko helburuekin joaten direlako euskaltegietara: euskara ikastera, jendea ezagutzera eta ondo pasatzera.

Simona Sobotovicova AEK-ko ikaslea da. Lau urte daramatza euskara ikasten. Indautxuko AEK euskaltegian hasi zen, eta, orain, Trapagaranen dago. «Nire senarra hemengoa da, eta semea ikastolan dago; hari laguntzeko eta kultura hobeto ezagutzeko hasi nintzen euskara ikasten», azaldu du emakume eslovakiarrak. Hasieran «zaila» iruditu zitzaiola dio, baina, orain, moldatzen da. «Gehien kostatzen zaidana mintzapraktika da», onartu du. Lau urte hauetan klaseko giroa ona izan dela dio, bai ikasleekin, baita irakasleekin ere.

Euskara ikasteko hainbat aukera

AEK-k euskara aurrez aurre nahiz online ikasteko aukera eskainiko du. Euskaltegietan aurrez aurreko taldeak sortuko dituzte. Horrez gain, autoikaskuntzarako aukera ere egongo da, euskaltegian zein etxean. Eredu konbinatuak aurrez aurreko eskola eta autoikaskuntza uztartuko ditu, eta online ikastaroen bidez ikasteko aukera ere egongo da. Foruko barnetegia, Urdaibaiko biosfera erreserban dagoena, urte osoan egongo da zabalik.

Erakunde askok ematen dituzte diru laguntzak euskara ikasteko. Euskal Autonomia Erkidegoan, B2ra arteko prozesua doakoa da, maila egiaztatuz gero. Aurten, C1 mailarako prozesua ere doakoa izango da, maila gaindituz gero, 30 urtetik beherakoentzat. Nafarroan diru laguntzak areagotu egin dituzte, eta Iparraldean ere bada diru sail bat. «Oso garrantzitsua iruditzen zaigu herritarrek aukera horien berri edukitzea, ezinbesteko osagaia baitira euskarara eta euskaltegietara hurbiltzeko», azpimarratu du koordinatzaile nagusiak. Diru laguntzen gaineko informazioa, ikastaroena eta hizkuntza agiriena euskaltegietan eta AEKren webgunean aurkitu daiteke.


Summary: Generalitateak esan du geletan ez direla emango irakastorduen %25 gazteleraz. Kataluniako Gobernuak aldarrikatu egin du parlamentuak murgiltze eredua defendatzeko aurreko ekainean onartutako legea.

Argi mintzatu da gaur Kataluniako Generalitateko Hezkuntza kontseilari Josep Gonzalez-Cambray: «Kataluniako zentroetako gela bakar batean ere ez dira emango irakastorduen %25 gazteleraz». Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiak ebatzi zuen, 2020ko abenduan, irakastorduen %25 gazteleraz izateko. Kataluniako Parlamentuak murgiltze ereduaren kontrako erabakiari aurre egiteko lege bat onartu zuen aurreko maiatzean, zeinaren arabera Kataluniako hezkuntza sisteman katalana «komunikazio hizkuntza» izango baita, eta gaztelera, berriz, «hizkuntza kurrikularra». ERC Esquerra Republicanak, PSCk, JxC Junts Per Catalunyak eta Comukoek adostu zuten lege hori.

Datorren astean hasiko da 2022-2023ko ikasturtea, eta gaur egin du agerraldia Gonzalez-Cambrayk, irakasleak zentroetara itzuli diren egunean. Nabarmendu du aurreko ikasturtea «esku sartze judizialek» ezaugarritu zutela, baina Kataluniako Gobernuak «herrialde gisa» erantzun ziela, eta erabakiak «kontsentsu sozial, politiko eta pedagogikoaren» ondorio izan zirela.

Agerraldi berean hitz egin du Patricia Goma Hezkuntza Kontseilaritzako idazkari nagusiak, eta adierazi du Katalunian lehen eta bigarren hezkuntzako 5.500 zentro baldin badaude horietako 27tan ari direla irakasten edukien %25 gazteleraz: hamarretan, Kataluniako Auzitegi Nagusiak ezarritako kautela neurrien eraginez, eta besteetan, sententzia betez, nahiz eta zortzi zentrotan kasazio helegite baten ebazpenaren zain dauden.

Generalitatearen Hezkuntza Kontseilaritzak arautegi bat bidali die hezkuntza zentroei, eta, horrek dioenez, «funts publikoen bidez funtzionatzen duten zentro guztiek bermatu behar dute arauen esparru berria betetzen ari direla». Testuaren arabera, esparru hori ez da «bateragarria» irakastorduen %25 gazteleraz izateko «hartu diren neurri judizialekin».

Kataluniako Auzitegi Nagusiak jakinarazi zuen uztail amaieran Auzitegi Konstituzionalera eramango zuela murgiltze eredua bermatzeko parlamentuak kontsentsuz onartutako legea. Gomak gaur esan duenez, Konstituzionalak auziaz ebatzi bitartean indarrean egongo da lege berria.


Summary: ZIUtik atera da Santorinin jipoitu zuten beasaindarra. Abuztuaren 11n ospitaleratu zuten. Lau lagun atxilotu zituzten erasoarekin lotuta.

Santorini uhartean (Grezia) larri zauritu zuten Beasaingo (Gipuzkoa) bizilaguna ZIU zainketa intentsiboetako unitatetik atera da. Abuztuaren 11n, lagunekin oporretan zegoela, eraso egin zioten hainbat lagunek, lapurreta egiteko; bakarrik zegoen eraso ziotenean. Atenasen ospitaleratu zuten, oso larri.

Gazteak hogei egun inguru egin ditu zainketa intentsiboetako unitatean, baina, Leire Artola Beasaingo alkateak EITBri adierazi dionez, haren egoerak hobera egin du; asteartean atera zuten zainketa intentsiboetako unitatetik. Halere, ez dute jakinarazi noiz itzuli ahal izango den Euskal Herrira.

Poliziak 16 eta 19 urte arteko lau lagun atxilotu zituen erasoarekin lotuta, hotel batean. Greziako hainbat hedabidek zabaldu zutenez, kamera batzuek grabatutako irudiei esker identifikatu zituzten. 500 euro eta hiru telefono atzeman zizkien Poliziak.


Summary: Arraun Lagunak izan da azkarrena sailkatze estropadan. Arraun, Orio, Tolosaldea, Hibaika, Cabo, Hondarribia eta Chapela ere sailkatu dira igandean Kontxako Bandera jokatzeko.

Ez da ezusterik izan sailkatze estropadan. Arraun, Orio, Tolosaldea, Hibaika, Cabo, Hondarribia eta Chapela sailkatu dira gaurko erlojupekoan. Zortzigarrena Donostiarra izango da, jokatu gabe sailkatua dagoena. Gipuzkoako sei traineru eta Galiziako bi ariko dira lehian datozen bi igandeetan. Ligen arteko banaketa eginda, Euskotren ligako lau traineruak sailkatu dira, ETE ligako lehen biak, eta Galiziako ligako aurreneko bi sailkatuak.

Denboretan, Arraunek lau segundo atera dizkio Oriori, 11 Tolosaldeari, 23 Hibaikari, 24 Cabori, 25 Hondarribiari, 30 Chapelari. Ondarroa zortzigarren, zortzi segundora geratu da zazpigarrenarekiko. Ziabogan denborarik onena izan duten lehen zazpi traineruek lortu dute sailkatzea.

Gaurko emaitzak ez dira izaten oso adierazgarriak banderaren lehiarako, baina aztertzen hasita, Eusko Label ligakoen nagusitasuna geratu da agerian. Arraun, Orio eta Tolosaldea koska bat aurretik doaz beste lau sailkatuen aldean. ETE ligako eta Galiziako ligako lehen bi sailkatuen artean ez da alde handirik izan. Gaurkoan behintzat, bi multzotan banatuta amaitu dute estropada.

Orioko Nagore Urdanpilleta arraunlariak bete gabe utzi duten helburu bati egin dio aipamena: «Aurrena egin nahi genuen, baina Arraunek aurrea hartu digu. Dena dela, helburua sailkatzea zen, eta lortu dugu».

Pozik dagoen bestea Inge Ugarte da, Hibaikako patroia: «Denok ikusten dugu geure burua barruan, baina ez dira denak sartzen. Guk lortu dugu, eta helburu bat bete dugu, denboraldiko helburua». Bestea datorren urteko Euskotren ligan aritzea zen, eta bigarren eginda lortu zuten hori ere.

Galiziarren artean, egundoko poza erakutsi dute Cabokoek eta Chapelakoek. Nicole Maroño Cabokoak adierazi du lortu duen «gehiena» dela gaurkoa: «Oso estropada ona egin dugu kanporantz eta barrurantz». Chapelako Olalla Martinez ere irribarre betean zen lanak amaitu eta gero: «Ilusio handia genuen. Sinesgaitza da sailkatzea, amets bat».

Beste lehia batean izan da Arraun Lagunak. Sailkatzeko barruan izango zela ia seguru jota, lan ona egitera joan da, eta lortu ere bai. Hori nabarmendu du Xubane Uribarrenak: «Behar genuen horrelako estropada bat, onenak izatea. Badakit ez duela balio iganderako gaurko denborak. Arraunean lasai egin dugu; arraunkada bakoitza ondo egiteko asmoz joan gara, eta gozatu egin dugu. Eman dugu lehen kolpea».

Igandeko txandak

Ohi bezala, estropadaren ondoren egin da igandeko txanda zozketa. Aurrenekoan, Hibaika, Cabo, Tolosaldea eta Hondarribia aterako dira, eta bigarrengoan, Arraun Lagunak, Orio, Donostiarra eta Chapela.


Summary: Udazkenean itxiko dute Saison Quebec-Pays Basque truke programa. Euskal kultura Montrealera eta Quebecera eramango dute hainbat sortzailek Etxepare institutuaren eskutik.

Etxepare Euskal Institutuak antolatutako Saison Quebec-Pays Basque kultur trukerako egitasmoak programa zabala eskainiko du bere azken txanpan. Modu horretan, diziplina anitzeko sortzaile eta jarduerek itxiko dute jaialdia. Izan ere, unibertsitate katedra berria, euskal zinema zikloa, literatura jaialdia eta kontzertu ugari egingo dira Quebecen irailetik abendura bitarte.

Irene Larraza Etxepare institutuko zuzendariak jakinarazi du ondorengo ekitaldi hauek jasoko dituela egitarauak: bost sorkuntza egonaldi, arte eszenikoei buruzko nazioarteko lau topaketa, hiru literatura jaialdi, bi zinema ziklo, lau musika bira, arte garaikideko bi jardunaldi, erakusketa bat, mintegi akademiko bat eta euskal ikasketen katedra berri bat.

Nolanahi ere, irailean izango du puntu gorenetako bat kultur programak: Festival Quartiers Danses jaialdia, Cinematheque Quebecoise filmategiarekin batera antolatutako euskal zinema zikloa. Irailaren 9tik 18ra izango da hori. Horretaz gain, Elbira Zipitria euskal ikasketen katedra berri baten irekiera egingo da hilaren 9an bertan, McGill Unibertsitatean.

Bingen Zupiria Kultura sailburuaren arabera, orain bi urte izan behar zuen jaialdiak, baina pandemiak atzeratu egin du. «Egin dira gauzak, hala ere. Eta, urrats batzuk egin ondotik, aurten, normaltasuna berreskuratuta, dena aurrez aurre egiteko moduan izango garela ematen du». Nabarmendu du, halaber, ez dela kasualitatea egitasmoa Quebecen egitea. Izan ere, Araba, Bizkai eta Gipuzkoarentzat lurralde estrategikoa dela adierazi du. «Hango hizkuntza politikak beti izan dira guretzat erreferentzia».

Montrealen ere bai

Programazioaren hein handi bat Quebec hirian egingo den arren, Montreal ere hartuko du programak. Izan ere, bertan irailero egiten den Quartiers Danses jaialdiak euskal sorkuntza garaikidean jarriko du arreta aurten. Beraz, Basque Focus sailean lau euskal konpainia arituko dira, eta bederatzi ikuskizun eta hamabost emanaldi eskainiko dituzte denera.

Malandain Ballet Biarritzek zabalduko du egitaraua, irailaren 8an, Maisonave antzokian, Montrealgo antzoki nagusian. Hiru ikuskizun eskainiko ditu konpainiak: La pastorale, Nocturnes eta Mozart a deux. Thierry Malandain konpainiako zuzendaria esker onez mintzatu da gaur goizeko agerraldian: «Ohore handi bat da horrelako jaialdi batean parte hartu ahal izatea».

Ez da, ordea, jaialdian egongo talde bakarra izango, beste batzuek ere eskainiko baitute emanaldia Maisonaveko oholtzan: Judith Argomanizen Lasala konpainiak, Jaiotz Osa eta Xabier Mujikak –Osa + Mujika bikote artistikoak–, Proyecto Larruak eta Telmo Esnalek. Dantzari lotutako ekitaldiak euskal dantzaren transmisioa xede duen Soka ikuskizunarekin amaituko dira.

Programak ez du atzean utziko zinema. 1980ko hamarkadatik gaur arte egindako lan batzuk eskainiko dira. Larrazak azaldu duenez, elkarbizitza, bakea eta euskal gatazka izango dute ardatz Quebeceko Filmategian proiektatuko diren filmek. Ondorengoak izango dira, hurrenez hurren: La fuga de Segovia, Yoyes, La pelota vasca, Asier eta biok, Lasa eta Zabala, Negociador eta Maixabel.

Beste jarduera batzuk

Iraileko jarduerez gain, aurrerago ere eskainiko dira bestelako batzuk: Itxaro Borda, esaterako, Trois Rivieres nazioarteko poesia jaialdian arituko da urriaren lehen bi egunetan; eta, Igor Calongek, bestalde, dantza emanaldia eskainiko du Montrealgo Dantza Garaikideko Eskolan.

Musikari dagokionez, hiru kontzertu eskainiko ditu Quebecen Xabi Aburruzagak. Oreka TX, berriz, M pour Montreal-en arituko da azaroaren 17an; eta Sigma Project saxofoi laukoteak hainbat solasaldi eta kontzertu emango ditu Montrealgo Unibertsitatean urriaren 23tik 26ra bitarte.

Kanadan bertan baina programatik kanpo, berriz, Uxue Alberdi, Miren Amuriza eta Danele Sarriugarte bertsolaritzaren inguruan arituko dira Torontoko Festival of Authors jaialdian.


Summary: Pertsona bat hil eta beste bi zauritu dira Legution izandako auto istripu batean. Bart gertatu da istripua, 22:00ak aldera. Bi ibilgailuk elkar jo dute.

Lagun bat zendu da bart Legution (Araba) izandako auto istripu batean. Ertzaintzak eman du ezbeharraren berri. Zabaldutako informazioaren arabera, bi autok talka egin dute N-240 errepidean. Ondorioz, ibilgailuetako batean zirenetako bat hil egin da, orduantxe. Beste bi pertsona zauritu egin dira, eta ospitalera eraman dituzte.

Ertzaintzak ikerketa abiatu du istripua nola gertatu den argitze aldera.


Lan merkatua udazken hotz baten atarian

Summary: Lan merkatua udazken hotz baten atarian. Ohi bezala, abuztuan langabezia igo egin da Hego Euskal Herrian: 2.085 gehiago. Eta 13.621 afiliatu gutxiago daude Gizarte Segurantzan. Martxotik lehenengo aldiz, enplegua galdu da industrian, eta turismoaren susperraldiak eragin txikia izan du zerbitzuen sektorean

Uda honetan lan merkatuak ez ditu nabaritu inflazio handiaren ondorioak, ez behintzat kopuruetan, eta aurreko urteetako joerari eutsi dio. Ohi bezala, enplegua galdu da abuztuan: uztailean baino 2.564 langabetu gehiago zenbatu ditu SEPE Espainiako enplegu zerbitzuak Hego Euskal Herrian. Eta Gizarte Segurantzan ere afiliatuen kopuruak behera egin du: 13.621 gutxiago. Dena den, serie historikoari erreparatuta, emaitza horiek oso antzekoak dira aurreko urteetako abuztu gehienekin konparatuta, eta bereziki pandemia aurreko bi urteetakoekin: 2018an eta 2019an ere 13.000 afiliatu gutxiago zenbatu ziren. Kontuan hartu behar da uztaila eta batez ere abuztua oso hilabete kaskarrak izaten direla afiliazioari dagokionez; hezkuntzan, adibidez, milaka lanpostu galtzen dira, ikasturtearen hasierarekin itzultzen direnak. Horiek horrela, langabeen kopurua azken hamarkadako txikiena da oraindik ere, eta handiena da afiliatuen kasuan.

Hala ere, eragile ekonomikoen artean kezka nagusitzen hasi da, ostertzean ageri diren hodei gero eta beltzagoengatik. Ezohiko inflazioak asko garestitu ditu enpresen produkzio kostuak, eta ikusteko dago horrek enpleguan nola eragingo duen. Pandemiaren hilabete gogorrenak gainditu ondoren, lan merkatua indartsu mantendu da aurten, baina moteltze ekonomiko baten lehen sintomak agertzen hasi ziren bigarren hiruhilekoan, Ukrainako gerraren hasierarekin batera. Hala, urte hasieran egindako hazkunde aurreikuspenak berrikusten ari dira erakunde gehienak. Gero eta ahots gehiagok diote udazkenean goranzko joera hartuko duela langabeziaren kurbak, baina inor gutxi ausartzen da zenbatean eta zer erritmotan gertatuko den zehaztera.

Udako kontratuak

Bereziki industriak eta zerbitzuen sektoreak bultzatu dute urteko lehen erdiko hazkunde ekonomikoa, baina, hilabetetik hilabetera, gero eta enplegu gutxiago sortu dute, eta martxotik lehenengoz egin du gora bi sektore horietan langabeziak.

Oporrak hastearekin batera udako hilabeteetan ohikoa izaten den enpleguaren galera orekatu egin ohi da zerbitzuen sektoreak eta bereziki ostalaritzak udako kanpainari begira egiten dituzten kontratuekin, baina aurten ez da horrela izan, ez behintzat abuztuan.

Sektore horretan ohikoa da kontratu gehienak abuztua iritsi aurretik egitea; hala gertatu da aurten ere, baina iazko abuztuan baino kontratu gutxiago egin dira, beharginen beharra areagotu egin den arren uda honetan turismoak izan susperraldi handia izan duelako. Uztailetik abuztura 2.444 lanpostu galdu dira, iaz epe berean baino 432 gehiago. Gainera, kontuan hartu behar da uztailean ere gora egin zuela langabeen kopuruak zerbitzuen sektorean. Industrian, berriz, 505 lanpostu galdu dira abuztuan, iaz hilabete berean galdutakoen oso antzeko kopurua.

Aldi baterako kontratu gehiago

Guztira, 82.688 kontratu sinatu dira abuztuan. Horrek ere erakusten du geldialdi txiki bat gertatu dela: uztailean baino 15.402 gutxiago izan dira, eta, iazko abuztuarekin alderatuta, 3.461 gutxiago. Pandemia aurreko abuztuetako datuekin konparatuta, are handiagoa da jaitsiera: 2019an baino 15.000 kontratu gutxiago egin dira.

Kontratu motari dagokionez, azken hilabeteetako joera bat hautsi da: handitu egin dira aldi baterako kontratuak, 2,2 puntu uztailetik. Egindako kontratu guztien %23,3 behin-behinekoak izan dira abuztuan. Goizegi da jakiteko aldaketa hori egonkortuko den. Gainera, udako lan merkaturen berezitasunengatik ere gertatu da hori, gisa horretako kontratu gehienak zerbitzuen sektorean eta bereziki ostalaritzan egiten direlako.

Azken lan erreforma indarrean jarri eta aldi baterako kontratazioa mugatu zenetik, ugaritu egin dira kontratu finkoak, eta bereziki martxotik aurrera, erreforma osorik indarrean sartu zenetik. Abuztu honetan ere izan du eraginik horrek. Izan ere, aurreko urteko abuztuan %6,26 izan ziren kontratu mugagabeak eta aurten %23,3 izan dira. Edonola ere, horietako asko aldizkako kontratu finkoak dira, eta ez dute bermatzen urte osoko jardunaldia, ezta lanaldi osokoak izatea ere. Espainiako enplegu zerbitzu publikoak ez du lurraldeka zehazten egindako kontratu finko guztietatik zenbat diren lanaldi osokoak. Espainian, %43 baino ez dira.

ERREAKZIOAK

Eusko Jaurlaritza: «Datuak ez dira inolako joeraren aurrekariak. Enpleguak portaera bera izaten du abuztu guztietan. 2007an, langabezia teknikoko tasekin geundenean ere, ia 15.000 pertsona gutxiago zeuden afiliatuta»

Nafarroako Gobernua: «Zalantzaz beteriko egoera batean, gure lan merkatuak erakutsi du sendotasunez erantzuteko gai dela»

ELA: «Datuek erakusten dute egoera negatiboa dela, eta datozen hilabeteetan gerta daitekeenaren berri ematen dute»

LAB: «Industrian izaniko beherakadak erakusten du sektore horrek gure herrian pisua galtzen jarraitzen duela»

CCOO: «Lan erreformak ez ditu udako kontratuen behin-behinekotasuna eta enpresen jardunbide txarrak saihesten, baina enpleguak egonkortzen jarraitzen du»

UGT: «Administrazioak gehiago zaindu beharko lituzke aldi baterako kontratuetan egiten diren irregulartasunak»


Summary: Arabako metalgintzan hiru greba egunera deitu dute sindikatuek. Hilaren 21rako, 22rako eta 23rako deitu dituzte lanuzteak. Datorren ostegunean bilduko dira SEA patronalarekin.

Greba deialdiarekin itzuli dira lanera Arabako metalgintzako sektorean. Maiatzean eta ekainean egindako protesta jendetsuen ondoren, kalera ateratzeko deia egin dute berriz sindikatuek hilaren amaierarako. Izan ere, sektoreko hitzarmena berritzeko negoziazioek blokeo egoera batean jarraitzen dute, eta, adierazi dutenez, SEA patronalak ez du mugitzeko asmorik. Horiek horrela, hiru egunez ekoizpena eteteko deia egin diete langileei ELA, LAB, CCOO, USO, CGT eta ESK sindikatuek: hilaren 21ean, 22an eta 23an egingo dituzte lanuzteak.

Uztailean bildu ziren azkenekoz patronala eta sindikatuak, SEAk ekainaren 30rako jarria zuten hitzordua bertan behera utzi ondotik. Sindikatuek hitzetan, bilera hartan patronalak ez zuen negoziatzeko borondaterik agertu; are, haien aldarrikapenak «gutxietsi» eta elkarrizketak «blokeatu» izana egotzi zioten SEAri. Hala eta guztiz ere, sindikatuek hitz egiten jarraitzeko nahia adierazi zuten, negoziazioak egoera kritiko batean sartzeko arriskuan zeudelako.

Hilaren 8rako, datorren ostegunerako adostu dute bilera azkenean. Sindikatuek salatu dute, ordea, patronalak trabak baino ez dizkiela jarri, eta «borrokatu» behar izan dutela harekin berriz biltzeko. «SEAren atzetik ibili gara bilera bat adostu ahal izateko. Aitzakiak jartzen zizkigun behin eta berriz, ez zuela ikusten esanez edota data atzeratuz edota kenduz». Hain zuzen, gogoratu dute ekaineko grebaren aurretik birritan elkartzeko deia egin zietela, eta orduan ere uko egin ziola SEAk «agenda arrazoiak argudiatuz».

Hori dela eta, sindikatuek patronalari eskatu diote gogoeta egiteko, eta «akordioa erraztuko duen» jarrera batekin azaltzeko hilaren 8ko bilerara. «Espero dugu sektorean eta maila globalean bizitzen ari garen une historikoaren mailan egotea, eta erantzukizunez jokatzea. Haien esku dago sektorea geldiaraziko duten beste hiru greba egun saihestea».

Lehentasunik ez

Sindikatuek gogorarazi dute eutsi egiten dietela beren eskaera nagusiei, baina, azkeneko bileran, lehentasun gisa jarri zuten lanaldia laburtzea eta soldatak igotzea. «Bi puntu horiek nabarmendu genituen SEAk ez duelako hitz egin nahi aldarrikapen horiez, baina ez diogu garrantzirik kendu nahi beste guztiari», adierazi dute. Izan ere, haien hitzetan, erosteko ahalmenari eusteak are garrantzi handiagoa dauka prezioak oro har hainbeste igotzen ari diren honetan. Behin-behinekotasuna eta malgutasuna mugatzea, laneko osasuna eta berdintasuna bermatzea, eta aldi baterako ezintasunagatiko osagarriak hobetzea dira sindikatuen gainerako aldarrikapenak.

Horiek horrela, grebarekin bat egin eta kalera ateratzeko deia egin diete sindikatuek sektoreko enpresei eta langileei, «tailer txikietatik hasi eta enpresa handietaraino». Izan ere, uste dute soilik modu horretan lortuko dutela sektoreak «behar duen» hitzarmena egitea. «Antolakuntza eta borroka dira langileen tresnarik boteretsuenak, eta gure eskubideak eta lan baldintzak defendatzeko erabiltzea dagokigu», adierazi dute.


Paisaia osoa begi bistan

Summary: Paisaia osoa begi bistan. Paisaiaren irudi panoramikoa ikusteko aukera ematen dute balkoiek, eta Euskal Herriko askotariko lekuetan aurki daitezke: kostaldean, mendi multzoen artean, ur jauzien aldamenean eta labar garaien aurrean, besteak beste. Propio eraiki dituzte horietako asko, eta ondarearen parte dira beste batzuk.

Eguen Ilsoa. Javier Alonso

Enkarterrin (Bizkaia), mugarriei ilso deritze, eta hiru udalerriren mugak zehazten ditu Eguen Ilsoak: Zalla, Gordexola eta Gueñes. 564 metrora dago tontorra, eta ez da zaila bertaratzea; han, inguruaren 360 graduko ikuspegia eskaintzen duen egurrezko balkoi bat dago. Salzedo harana deritzona ikus daiteke handik —Mimetiz, Aranguren eta Gueñes biltzen dituena—. Halaber, mendiz inguratuta aurkituko da balkoira igotzen den bisitaria: izan ere, Santxolo mendilerroa ikus daiteke handik gertu, Gorobelgo labar handiak urrunago (Araba), eta begi bistan daude, era berean, Eretza, Gallarraga, Garbea, Luxar, Ganeran eta Kurutzaga mendien tontorrak ere, esate baterako. 2019an, bere garaian basozain zen Koldo Diez de Menak sustatuta batez ere, orduko begiratokia oraingoarekin ordezkatu zuten Zallako Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak, egoera txarrean baitzegoen. Egueneko Ilsotik gertu, Zallatik ikus daitekeen arte bat dago, 1980ko hamarkadako sute batetik salbatu zen bakarra; eta bisitatu daiteke, orobat, antzina mendiak zaintzeko erabiltzen zen dorre baten erreplika; handik ere bista onak daude.

Nerbioiko ur jauzia. Aiarako kuadrillako turismo bulegoa

Diskretuki erortzen da gehienetan Nerbioi ibaia Amurrio (Araba) parean dagoen 222 metroko labarretik. Baina, batzuetan, emaria handitu egiten da, eta ur jauzia eratzen da. Askok gozatzen dute fenomeno horretaz. «Gure eskualdean, baliabide naturalik ezagunena edo ezagunetarikoa da, eta bisitari asko etortzen dira hori ikustera», Miren Gorrotxategi Aiarako (Araba) laguntzaile teknikoaren arabera. Eta bete-betean ikus daiteke, labarraren ertzean kokatutako balkoi batetik. Alabaina, bisitari gehienen motibazioa ur jauzia den arren, beti ez dago ikusgai; are, urte osoan dozenaka egunetan baino ez da eratzen. «Askotan, bisitariak dezepzionatu egiten dira, batzuetan urik ez delako ikusten», Gorrotxategiren esanetan. Dioenez, han inguruko turismo bulegoetan gehien galdetzen dena da ea urik badagoen, edo noiz egongo den. Aurreikusi daiteke, baina guztiz ziur, ez baitago une «gako» bat, Gorrotxategiren hitzetan. «Eurite handi baten ostean edo elurra urtzen hasten denean, momentu horretan dauka ur gehien; baina gerta daiteke udan edo neguan, eta baliteke neguan urik ez izatea». Hala ere, igoera ez da alferrekoa izango inoiz, ur jauziaz gain badago-eta zer ikusi balkoitik: zehazki, Nerbioiren haran osoa eta Urduña (Bizkaia). Udalerri horretatik hel daiteke hara, edo Burgostik (Espainia).

Punta Begoña. Monika del Valle, FOKU

Begiratzeko tokia izan da Getxoko (Bizkaia) Punta Begoña labarra beti, Maria Peraita Punta Begoña fundazioko zuzendari kudeatzailearen arabera: XVII. mendetik, kostako kontrolerako balio izan zuen; toki «estrategiko» horretaz baliatu ziren orobat historiaurreko biztanleak, duela 4.500 urteko aztarnak topatu baititu fundazioak; eta ezaugarri hori dute oinarrian galeriek ere, Peraitaren irudiko. «Begiratzeko ideiarekin sortu ziren, baina, kontrolerako baino gehiago, disfrutatzeko eta deskantsatzeko dira. Ikusteko eta ikusiak izateko leku bat da». Galeriako balkoietatik ikus daitezkeen tokien zerrenda ia amaigabea da: itsasoa, Galeako labarrak, Getxoko hiru puntak, Algortako Portu Zaharra, Ereagako hegala, Areetako hondartza, Abrako golkoa, Bizkaiko Zubia, Serantes mendia, Santurtzi, Portugalete, Barakaldo eta behialako Trapagako meatzeak, besteak beste. 1922an eraiki ziren galeriak. Horacio Etxebarrieta enpresariak jauregi bat zuen labarraren gainean, eta Bilboko Udalak murru bat egiteko esan zion, harriak pasealekura erori ez zitezen. Ricardo Bastida arkitektoa kontratatu zuen lanerako, baina planak aldatuz joan ziren prozesuan, eta hormigoizko eraikin mardula ondu zuten azkenean. Orain, eraikina zaharberritzen ari da fundazioa, begiratzeko helburua aintzat hartuta.

Arbaiungo arroila. Jagoba Manterola

Aparkalekuaren pare-parean, Arbaiungo (Nafarroa) arroilaren ikuspegi paregabea eskaintzen du Isoko balkoiak: labar baten ertzean dago, eta mendikatearen eta haitzen arteko haranaren aurrez aurreko bistak eskaintzen ditu. Han bertan dauden informazio panelek xehetasun geologikoak ematen dituzte, baita inguruan ibiltzen diren hegaztiei buruzkoak ere. Irunberritik hamabost kilometro ingurura dago, eta erraza da bertaratzea. Salazar ibaiaren higadurak milioika urtean moldatutako arroila da Arbaiungoa, Nafarroako handiena, eta labarrak 300 metro garai dira, gutxi-asko. Arrokak zuhaitz eta landare mardulez jantzita daude, eta ez dira gutxi, orobat, inguruan aurki daitezkeen animaliak, batez ere hegaztiak, arroilak leku paregabeak baitira haientzat, hormen artean eratzen diren haize-lasterrengatik: besteak beste, sai arreak, hontz handiak, ugatzak, sai zuriak, arrano beltzak eta belatz handiak egoten dira. Hainbat interesguneko leku batean dago Arbaiungo arroila; esate baterako, oso gertu dauka Irunberriko arroila, zortzi kilometrora baino ez. Gainera, Irunberriko herrian bertan, Arroilen Interpretazio Zentroa dago, Nafarroako zintzurren inguruko informazio xehea eskaintzen duena.


Summary: Aragonesek ez du parte hartuko Diadako manifestazioan. Generalitateko presidenteak argudiatu du ez dela «koherentea» ANCren mobilizaziora joatea, «alderdi politikoen kontrakoa» delako eta «ez Espainiako Estatuaren aurkakoa». Talde antolatzailearentzat, gobernuburua ez dago «independentziarekin inplikatuta».

Diadako manifestazioaren antolatzaileen «planteamendua» kontuan hartu ostean, Pere Aragones Kataluniako Generalitateko presidenteak erabaki du ez parte hartzea egun horretako manifestaldian —hilaren 11koan—, argudiatuta ez dela «koherentea» hori egitea. Gobernuburuaren iritziz, mobilizazioa «alderdi politikoen kontrakoa» da, eta ez «Espainiako Estatuaren aurkakoa», eta, beraz, ez du zentzurik hor izatea, herritarrak eta indar politikoak eta erakundeak aurrez aurre jartzen dituelakoan.

Generalitateko iturriek Kataluniako hedabideei azaldu dietenez, Aragonesek uste du ANC Biltzar Nazional Katalanaren planteamenduak indar subiranisten zatiketan sakontzen duela, eta hori ez da gobernuburuaren gustuko estrategia bat. Kontrara, Kataluniako Gobernuko beste kontseilari batzuek manifestazioan parte hartuko dute; tartean, Jordi Puignero presidenteorde eta Juntseko buruzagietako bat, gaur jakinarazi duenez.

Jordi Turull alderdi horren idazkari nagusiak ere mobilizazio horretan parte hartuko zuela iragarri zuen atzo Catalunya Radio irratian, eta ERC Kataluniako Ezker Errepublikanoak gauza beraren berri eman du gaur; manifestazioari dagokionez, ERCk eskatu du «independentziaren aldekoa» izan dadila, eta ez «independentisten kontrakoa».

Diada eguneko manifestazioak agerian utzi du, berriz ere, mugimendu subiranistako alderdiek estrategia desberdinak dituztela independentziaren aferan. Artur Mas presidente izan zenetik (2010-2016) lehen aldiz ez da joango hilaren 11ko manifestaziora Generalitateko presidente bat; izan ere, Aragonesek iazkoan parte hartu zuen, eta mobilizazio horretan bere kontrako oihu batzuk entzun behar izan zituen.

Hori bai, Kataluniako hedabideen arabera, Diadako manifestazioan parte hartzera deitzen ditu Generalitateko presidenteak herritarrak, uste baitu independentzia kalean aldarrikatzea mugimendu subiranistaren «oinarrizko elementu bat» dela.

Aurtengo mobilizaziorako, ANCk zera adierazi du manifestu batean: «Ezin da ezer espero izan alderdiengandik. Soilik herriak eta gizarte zibil antolatuak lor dezakete independentzia. Ezin dira xahutu U-1eko [2017ko independentzia erreferendumeko] garaipena eta parlamentuko gehiengo independentista Espainiako Estatuarekin osatutako elkarrizketa mahaietan eta barne liskarretan».

Adierazpen horiek agerian utzi dute ANC oso kritiko dela Aragonesen estrategiarekin. Are, talde horretako presidente Dolors Feliuk adierazi du, La Vanguardia egunkariari emandako elkarrizketa batean, «kontsideratzen» duela Generalitateko gobernuburua ez dagoela «independentziarekin inplikatuta» ez badu Diadako manifestazioan parte hartzen —gobernuburuaren erabakia argitara atera aurretik egindako adierazpenak dira—.

NBEren ebazpena, «munizio»

Espetxeratu zituzten buruzagi independentisten kasuan, NBE Nazio Batuen Erakundearen Giza Eskubideen Batzordeak herenegun ebatzitakoa «munizio» gisa erabiliko dute Giza Eskubideen Europako Auzitegian dituzten kasuetarako, Raul Romeva eta Josep Rull kontseilari ohiek gaur jakinarazi dutenez.

Romevak garaipen «moral eta politikotzat» jo du nazioarteko erakundeak erabakitakoa, eta Espainiako Gobernuari eskatu dio «erantzun bat» emateko: «Ez dakigu zer esango duten, baina eskatzen diegu ebazpenaren araberako terminoetan erantzuteko». Rullek, berriz, azaldu du ez daudela oso «baikor», ez baitute uste «[Espainiako] estatuak fitxa mugituko duenik 180 egunotan». Hala ere, zera erantsi du: «Munizio juridiko on bat izango dugu irekita dauzkagun kausetarako. Ohiz kanpoko indarra emango digu».

Herenegun, NBEren Giza Eskubideen Batzordeak ebatzi zuen Espainiak urratu egin zituela Kataluniako Generalitateko eta Parlamentuko kideen eskubide politikoak 2017ko erreferenduma antolatzeagatik kargugabetu zituenean auzitegien epaia jaso aurretik.

Salaketa 2018an jarri zuten Oriol Junqueras Generalitateko presidenteorde ohiak, Romevak, Rullek eta Turullek, argudiatuta zigortuak izan aurretik kargugabetuak izan izanak urratu egiten zuela Giza Eskubideen eta Eskubide Politikoen Nazioarteko Ituna.

NBEren epaiak arrazoi ematen die buruzagi independentistei, eta nabarmentzen du matxinada delitua egotzita kargugabetu zituztela salatzaileak, nahiz eta manifestariei eskatu zieten modu baketsuan protesta egiteko, eta azkenean sedizioagatik zigortu zituzten —matxinadaren kasuan ez bezala, sedizioa ez da indarkeriarekin lotzen—.


Summary: EHIGEk salatu du Jaurlaritzaren planifikazio dekretuak «bigarren mailan» uzten duela hezkuntza publikoa. Deitoratu dute dekretua «ikastetxe erlijiosoetako patronalen eta ikastola pribatuen» alde pentsatuta dagoela, haien «erreskate ekonomikorako»

Jendaurrean dago unibertsitatez kanpoko ikastetxeen sarea antolatzeko eta planifikatzeko irizpideak ezartzen dituen dekretu proiektua, eta, EHIGE sare publikoko gurasoen elkartearen aburuz, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailaren testu horrek ez dakar deus onik ikastetxe publikoentzat; uste dute sare «pribatua eta itunpekoa» indartzeko asmoz ondu dutela propio. Deitoratu dute, besteak beste, lerro bakarreko ikastetxe «pribatuak eta itunduak» funts publikoekin finantzatzen jarraitu ahal izango dela, eta eskola publikoek gutxienez bi talde izan beharko dituztela maila bakoitzeko.

Uste dute planifikazio dekretuak, halaber, aterabide bat eman nahi diela jaiotza tasaren ondorioz ixteko arriskuan egon daitezkeen ikastetxe «itundu eta pribatuei», talde edo gela bat osatzeko gutxieneko ratioak aldatzera egingo baita. «Neurri horrek ez du inolako justifikazio pedagogikorik», salatu dute. Areago, pentsatzen dute «ikastetxe erlijiosoetako patronalen eta ikastola pribatuen» alde pentsatuta dagoela, haien «erreskate ekonomikorako». Ikastetxe horientzako finantzaketa «gehitzeko» asmoa ere ikusi dute dekretuan, eta arbuiatu egin dute hori ere. Era berean, kritikatu dute dekretuak ez duela bermatzen gaur egun hezkuntza »pribatu-itundua» besterik eskaintzen ez duten udalerrietan aurrerantzean eskola publikoak izatea. Hori aldatzeko «neurri zehatzen» falta ikusi dute. Eta gogoratu dute arrunt larria dela hori oro har, behar baino «eskasagoa» delako eskaintza publikoa. Adibideak jarri dituzte. Zehaztu dute Donostian eta Bilbon, adibidez, eskoletako toki publikoak ez direla %50 ere; Gasteizen %50 dira «justu-justu».

Aintzat hartu gabeko eskeak

Salatu dute, gainera, Hezkuntza Sailak ez dituela aintzakotzat hartu ez beraiek elkarte gisara egindako eskakizunak, eta ezta eskola publikoetako eskola kontseiluetako ordezkariek egindakoak ere. Uste dute «parte hartzearen urraketa» horrekin Hezkuntza Sailak bazter utzi duela hezkuntza lege berria ontzeko hitzartu zen akordioan jaso ziren «printzipioetako» bat.


Summary: «Txotxongilolari gisa aritzeak eragin zidan independente izateko grina». Galizian jaio zen, baina Tutera du etxe Txaro Berzosak, 9 urte zituenetik. Ekintzaile feminista da, lesbiana, LGTBI mugimenduko kidea, eta artista, zentzurik zabalenean.

Edurne Elizondo

Etxearen atzeko aldeko arkupean bilatu du aterpe Txaro Berzosak (Cee, Galizia, 1951). Beroak gogor jotzen du Tuteran, baina itzalpean solasaldirako txoko egokia aurkitu du. Herriko besten inguruan erran ditu lehendabiziko hitzak; zezenketak egin dituztela berriz ere, “tamalez”, eta Navarra Sumako udal gobernuak Espainiako banderaz bete duela hiria. Jazz kontzertu batera joan dela erantsi du, musika biziki maite baitu. Musikaria ere bada Berzosa, bertze gauza anitzen artean: feminista, lesbiana eta LGTBI mugimenduko ekintzailea, desgaituen aldeko aktibista, gurpil aulki gaineko dantzaria eta «txotxongilolaria».

Txotxongilolaria?

Antzerkiaren munduko familia bat izan da nirea. Gurasoek eta bertze zenbait senidek antzerki konpainia ibiltari bat zuten Galizian, eta herriz herri aritzen ginen, txotxongilolarien gisa. Haurrok kantatzera eta dantzatzera igotzen ginen oholtzara.

Nolakoa zen mundu hori haur baten ikuspuntutik?

Zoriontsu izan nintzen oholtzan. Aitak ederki azaldu zuen behin; erran zidan guretzat, haurrontzat, konpainia jolas esparru bat zela, eta abenturaz betetako haurtzaroa izan zela gurea. Arrazoia zuen. Haientzat, baina, helduentzat, errealitate gogor bat zen bizimodu hura.

Beharrak eragindakoa?

Baliabideak urriak ziren, eta, herriz herri, errorik ezak hartzen zituen barrutik, horrek eragiten zien tristura. Herri batera iritsi, eta bizilagunen mesfidantzari egin behar zioten aurre. Horrek lotsarazi egiten zituen; gogorra zen haientzat. Guretzat esparru magiko bat zen antzerkia, baina gurasoentzat ez zen samurra izan.

Galizian jaio, eta hangoa duzu familia. Nola iritsi zinen Tuterara?

9 urte nituenean etorri ginen. Osaba bat genuen hemen, eta antzerki konpainiarekin etorri ginen, haren babespean aritzera. Osabaren etxean hartu genuen aterpe. Azkenean, gelditzea erabaki zuten gurasoek.

Eutsi diozu Galiziarekin zenuen harremanari?

Ez naiz anitz joaten, baina lotura emozionala sendoa da. Ez diot izaera horri uko egin nahi. Bizitza osoa egin dut Tuteran, baina hemen bizi den galiziar bat naiz, oraindik ere.

Harat-honat ibili eta gero, nolako esperientzia izan zen Tuteran gelditzea?

Mojen eskolan sartu ninduten, beka bati esker. Oroitzapen onak bertzerik ez dut haurtzaroari buruz. Mojekin egon nintzen batxilergoa hasi arte. Gaztaroa ere ona izan zen; gogoan dut anitzetan joaten nintzela bakarrik, nire gitarrarekin, ibaiertzera edo bertzera, jotzera. Familiarekin txotxongilolarien gisa emandako denborak eragin zidan independente izateko grina hori, nik uste. Lagunak banituen, baina disfrutatzen nuen bakarrik egonda.

Bakarrik, baina musikarekin?

Bai, beti. Musika talde batean nago: Cuatro Al Son. Bakarrik ere aritzen naiz. Musika maite dut. Bestetan, jazz kontzerturen bat entzutera joateko baino ez naiz atera etxetik.

Tuterako besten hasierako txupinazoan, euskararen ofizialtasuna exijitzen zuen pankarta bat zegoen plazan. Zaharrak berri Erriberan?

Lotsagarria da, oraindik ere, euskararen kontrako jarrerak izatea. Euskara bertako hizkuntza dela ukatu nahi izatea irrigarria da, baina hori egiten dute. Aspalditik dugu ikastola Tuteran. Gogoan dut hasieran haurrek espaziorik ez zutela eskolatik kanpo euskaraz aritzeko, baina orain egoera bertzelakoa da; mugimendu handia dago, eta euskararen kontra egiten jarraitu nahi izatea lotsagarria da. Batzuek oraindik ere euskara erabiltzen dute ETArekin lotzeko dena. Martxoaren 8an, emakumeok jarritako pankarta kentzea agindu zuen udalak, ofiziala beraiena zela erranez. Gurea euskaraz ere bazegoelako kendu zuten. Ingelesarekin ez dute arazorik, baina euskara ez dute ikusi ere egin nahi.

1979an sortu zenuten Tuterako Emakumeen Batzarra. Zu izan zinen sortzaileetako bat, hain zuzen. Nolakoa izan zen garai hura?

Feminismoa behar genuen, eta horregatik sortu genuen taldea. Garai hartan, feminismoa bekatua zen; erreferente gutxi genuen, eta gure kabuz saiatzen ginen trebatzen. Anitz irakurtzen genuen, eta gure artean eztabaidatzen genuen. Dolores Julianok anitz lagundu zigun, adibidez; behin baino gehiagotan ekarri genuen.

Batzarra sortu zenuen, eta mugimenduan jarraitzen duzu. Zer aldatu da?

Egungo batzarraren oinarria da 1979an martxan jarri genuen harena. Orain, Martxoaren 8ko Plataforman egin dugu bat ia talde guztiek. Azkenaldian, sortu dira kolektibo berriak ere. Gauzak aldatu egin dira, baina sentsazioa dut aspaldi gainditu genituen eztabaidak itzultzen ari direla.

Nolako eztabaidez ari zara, zehazki?

Transen ingurukoak, edo pornografiaren eta prostituzioaren ingurukoak, adibidez. Iruditzen zait badela feminismo erreformista bat, instituzionala, eta zarata handia egiten ari dela. Azkenaldian, gazteen artean anitz ari dira zabaltzen pornografiaren kontrako diskurtso bat, adibidez. Pornografia guztia sexista dela erratea ez da egia, ezta ona ere. Pornografia prostituzioarekin lotzen dute. Pertsonen salerosketaren aurka gaude denok, noski, baina prostituzioaren arloan beren hautuz ari diren emakumeen eskubideak bermatu behar direla uste dut, eta, batez ere, jarrera maternalistak baztertu behar ditugula, eta prostituzioan ari direnek errateko dutena entzun behar dugula.

Feminismotik garatu duzu LGTBI mugimenduaren barruko zure bidea. Nolakoa izan da uztartze hori?

Tuteran emakumeen batzarrak antolatu zuen Ekainaren 28ko lehendabiziko manifestazioa. Hasierako militantzia gogoan dut, dena egiten genuela eskuz. Gogoan ditut hasierako kartelak! Karrikara atera eta paretetan jartzen hasi ginenean, gure atzean entzuten genituen herritarren komentarioak: “Baina hori ezkonduta dago!”. Emakumeen batzarrean hasitako lana garatu genuen, eta Nafarroako EHGAM sortu genuen gero; Lumatza sortzea izan zen hurrengo urratsa. Pausoak eman ditugu, baina oraindik ere bada anitz egiteko. Marikoi hitza irain gisa erabiltzen segitzen duten bitartean, bada lana egiteko.

Lesbianen errealitatea are ezkutuago gelditu da?

Neurri batean. bai. Baina uste dut orain karrikan gaudela. Erasoak gertatzen dira oraindik ere, baina ari gara aurrera egiten.

Zein izan da zure esperientzia?

Sumatu ditut begiradak, baina aske sentitu naiz beti. Ez diet begirada horiei jaramonik egin. Sexu askatasuna defendatu dut beti, bai eta sexualitatea berezkoa dugula ere; jaiotzen garen unetik hil arte. Nik ez dut inolako armairutik ateratzeko beharrik izan inoiz. Zer da hori, gainera? Maria del Monte abeslaria armairutik atera dela erran dute berriki Espainiako hedabide guztiek. Inoiz ez da inolako armairutan egon, ordea! 30 urte egin ditu bikotekidearekin, jendaurrean.

Barrikada aldarrikatu duzu; politika instituzionalaren arloan ere aritu zara, nolabait: Ezkerra koalizioaren zerrendako kide izan zinen 2011ko udal hauteskundeetan. Zergatik?

Deitu ninduten, eta zerrendan egotea erabaki nuen. Babesa eman nien, baina barrikada ahaztu gabe. Emakumearen Kontseiluan banago, emakumeon kolektibo gehienak hor daudelako, eta modu bakarra delako gure iritziak eta kritikak erdigunean jartzeko.

Ezkerrak Tuterako alkatetza lortu zuen 2015ean. Navarra Suma dago azken hauteskundeetatik aurrera. Zer giro?

Larrartek [2011-2015 arteko alkateak] anitz bultzatu zuen parte hartzea. Navarra Sumarekin, berriz, okerrera egin dugu. Ezkerrak alkatetza lortu aurreko egoerarekin alderatuta ere, okerrera egin dugu. Lehen, behintzat, hitz egiteko aukera zegoen, neurri batean. Orain, ez. UPNk PPrekin bat egin eta gero, udal politika beldurgarri bilakatu da.

Erriberako agenda politikoko auzietako bat da Bardeako tiro eremuarena. Konponbiderik badela uste al duzu?

Zaila iruditzen zait, egia erran. Dirua dago tartean, diru anitz, eta zaila da horri aurre egitea. Noski, ez da aitzakia azpiegitura horri eusteko. Gerra entseatzeko toki bat da tiro eremua. Ez du inolako zentzurik, eta are gutxiago natur parke baten erdian.

Zuk erdigunean jarririko bertze gaietako bat da desgaitasunarena. Duela zenbait aste, elbarri edo desgaitu hitzak aldarrikatu zituen Itxi Guerra ekintzaile antikapazitistak. Zer deritzozu?

Nik dibertsitate funtzionala esamoldea erabiltzea ontzat jotzen dut. Ez dut batere maite minusbaliotasun hitza, ordea. Itxi Guerraren mezua ere interesgarria iruditzen zait, aldarrikatzea eta gure egitea gure kontra erabili izan dituzten hitzak.

Kapazitismoaren kontrako barrikadan ere bada zer egin oraindik?

Anitz dago egiteko. Tuteran, hamaika adibide aipa ditzakegu.

Zein, adibidez?

Aparkatzeko tokiena da bat. Udalak kendu egin nahi izan ditu desgaituentzako tokiak. Kontua da eremu urdinean doan aparkatu ahal izanen dugula orain, eta, ondorioz, udalak nahi zituen guretzat gordetako tokiak kendu. Azkenean, atzera egin dute. Osoko bileran egon ginen, eta argi utzi genuen gure aparkalekuek tamaina berezia dutela espazio gehiago behar dugulako, aulkia atera ahal izateko, eta ohiko tokiak ez direla egokiak guretzat, doan izan arren. Atzera egin dute azkenean, zorionez.

Musikaria eta dantzaria bazara. Kulturaren esparruan, irisgarritasuna bermatuta dago?

Ez, hor ere bada lana egiteko. Antzokietan, adibidez, oztopo anitz dago. Eta oholtzara igotzeko arazorik ez dagoenean, oztopoak bertze nonbait daude: Tuterako Gaztanbide antzokian, adibidez, aldagelak txikiak dira; nik erabiltzeko moduko komunik edo dutxarik ez dago. Ikus-entzule gisa joaten naizenean ere, gaizki. Aulkia erabili behar dugunontzako tokiak atzean gordetzen dituzte beti. Izkina batean nahi gaituzte. Eta ni ez nago prest izkina batean gelditzeko.

MOTZEAN


Summary: «Enpresekilako partaidetzak zinez azkartu nahi ditugu». Maiatzean hartu zuen kargua Mendi-Bilekek dekano gisa. Gisa horretako lehen sartzea eginen du; ba omen da lana. Baionako campusa garatzeko proiektuaren alde ari da; 2030erako ikasle kopurua doblatu nahi dute.

Irakasle ikerlaria da Gisele Mendi-Bilek (1974, Baiona), kudeaketa zientzietan, logistika eta garraioen arloan. 2008an sartu zen UPPA Paue eta Aturri Herrialdeetako Unibertsitatean irakasle, IAE management eskolan. Master baten arduradun ere bada. Maiatzetik, 2EI izena duen campuseko dekanoa da: Baionako unibertsitatea eta IEA enpresa-kudeaketa eskola biltzen ditu, 2018an UPPA berriz egituratu zutenetik. Baionako campusa IAE eskolari lotu zioten orduan.

Zure lehen sartzea izanen da dekano gisa. Nola hartzen duzu?

Maiatzean izendatu ninduten 2EI egiturako dekano. Enetako parada ederra da, eta biziki interesgarria iruditzen zait halako egitura baten zuzendaritza hartzea. Erran nezake berantetsia dudala sartzearen egitea ostegunean [atzo]. Ikasle berriak ezagutzeko gogoa ere badut: sartzea eginen dute lehen urtean guti gorabehera bostehun bat ikaslek. Uste dut, halaber, 2EI egituraren desafioa handia dela. Testuinguru zaila da krisi sanitarioarengatik, baina garapenerako eta eraldaketarako proiektu anitz baditugu. Momentu interesgarria da, dena dugulako egiteko. Gure asmoa da formakuntza ibilbideak nazioartera ekartzea, eta, aldi berean, lekuan errotzea tokiko enpresekin partaidetzak eginez. Helburua 2030. urterako ikasle kopurua eta formakuntza kopurua doblatzea da.

Azpiegiturak segituko ote du?

Jinen da, bai. Euskal Hirigune Elkargoarekin eraikin berri bat eraikitzeko proiektua bada, Aturri bazterrean, Baionako geltokiaren parean. Baina hori 2027rako pentsatua da. 10.000 metro koadroko eraikina egitea da asmoa, oraino ikasle gehiago errezibitzeko eta garatzen segitzeko. Oraingoz, behartuak gara tokia optimizatzera.

Formakuntzak ere garatuko dituzue.

Formakuntzak geroz eta gehiago nazioartera begira bideratu nahi ditugu. 2023an lizentzia bikoitz bat irekiko dugu: zuzenbidea eta ekonomia kudeaketa. Selektiboa izanen da, 60 bat ikaslerentzat, eta helburua izanen da atzerriko hizkuntzetan maila biziki ona izatea; horren bidez eginen baitugu selekzioa. Baxoa pasatu ondotik bien artean ezin hautatuz ari diren eta lanerako gaitasuna duten ikasleei zuzendua izanen zaie, ibilbidean zehar berezitzeko aukerarekin.

Ikasle batzuk bazter utziak izanen dira, beraz.

Beste formakuntzak ez dira selektiboak. Bakarra da; beraz, ez ditugu ikasle batzuk bazter uzten. Gainera, lehen urtetik, zuzenbide lizentzian edo ekonomia kudeaketan diren ikasleek aukera izanen dute lizentzia bikoitz horretara sartzeko, beren emaitzen arabera.

Iragan ikasturtean unibertsitateak diru laguntza ukan du Irekia proiekturako. Zer da zuzen?

Bikaintasun labela da, eta UPPAk lortu du finantzaketa hori. Helburu nagusia, erran bezala, euskal kostaldean formakuntza garatzea da, eta, beraz, ikasle kopurua ere bai. Fablab delakoak ezarriko ditugu martxan: hor elkartuko dira irakasleak, ikerleak, ikasleak eta enpresetako ordezkariak. Helburua da tokiko errealitate sozioekonomikoarekin harremanak indartzea eta diren beharretara egokitzea.

Zein arlotan?

Bizitegi iraunkorrak eta karbono isuri apaleko materialak; elikadura segurtasuna; ur ingurumena; nazioarteko ikasketak; arlo digitala; eta kirola eta osasuna izanen dira garapen arloak. 2EI egituran, batez ere, nazioarteko ikasketak landuko ditugu. Hasiak gara: beste zuzenbide lizentzia bat ere irekiko dugu, EHUrekin partaidetzan: franko-espainola izanen da. Laguntza humanitarioko master bat ere irekiko dugu: horretan ere behar dira legelariak, ekonomistak eta kudeatzaileak. Beraz, zinez, diziplinartekotasuna da gure ardatza. Euskal ikasketak lizentzia bikoitza internazionala ere sortuko dugu: EHUren eta UPPAren diploma ukanen dute ikasleek.

Aipatu dituzun formakuntzetan, pentsatua ote duzue euskarazko formakuntzarik eskaintzea?

Etxepare Institutuarekin hitzarmena dugu, eta euskarari eta kulturari buruzko iniziazio klaseak badira gure lizentzietan. Biziki pozik gara partaidetza horretaz. Ikasle kuriosak nahi ditugu, kultura orokorra badutenak, bizi diren tokiaz interesa dutenak, eta uste dut euskara eta euskal kultura horren parte direla. Gure nortasuna da; espero dut partaidetza oraino gehiago garatzea.

Baina baxora arte euskaraz ikasi duten ikasleek arlo desberdinetako formakuntzak euskaraz egin nahi badituzte —zuzenbidea euskaraz, ekonomia euskaraz…—, zer eskaintzen zaie?

Pentsatzen dut aipatutako partaidetza horren baitan sar daitekeela hori. Egitura txikia gara, eta ez dugu EHUk bezainbat baliabide. Halere, erranen nuke EHUrekin ditugun diploma bikoitz horien koadroan sar daitekeela, eta gure esku dela eraikitzea. Nazioartera begira jartzea, bistan da, ingelesez eta espainolez ikastetik pasatzen da, baina gure nortasuna ere badugu, eta euskara ere badugu. Zernahi gisaz, helburua da tokiko sare sozioekonomikoari egokitzea, lekuko enpresekin harremanak indartuz. Garrantzi handia ematen diogu ikasleen formakuntzari, eta aprendizgoa biziki inportantea da. Enpresekilako partaidetza zinez azkartu nahi dugu, eta formakuntza guzietara hedatu.

Horrek erran nahi du enpresa pribatuekin partaidetzak egitea. Ez al da arriskurik zerbitzu publikoa interes pribatuen menpe uzteko?

Ez gara eskola pribatua, eta ez gara sekula izanen. Baina gaur egun, zerbitzu publikoan izanik ere, helburuak baditugu: managerrak, legelariak, kontulariak, hizkuntzalariak formatu nahi ditugu, enpresen beharrei erantzunez. Ezin ditugu ikasleak trebatu jakin gabe enpresek zeren beharra duten, eta ezin dugu ikaslerik formatu bukaeran enplegurik ez izateko.

Irakasle postuak ere emendatuko dituzue?

Tentsioan gara, hori ukaezina da. Baina ordezkoak ere baditugu. Frantziako Goi Mailako Irakaskuntzaren Ministerioarekin lanean ari gara postuak lortzeko. Esperantza dugu ditugun proiektu guziei esker postuak lortzeko.


Festa ondorenaren arrastoak

Summary: Festa ondorenaren arrastoak. Herritarrak kontzientziatzeko kanpainak eta hondakinak birziklatzea errazteko baliabideak eskatu dizkie Ekologistak Martxan plataformak administrazio publikoei, festetan sortu ohi den zabor kantitate handia gutxitzeko. Hala ere, plataformak uste du zaborra kudeatzeko sistema aldatu behar dela.

Kalean elkartu eta festa giroaz gozatzeko gogoa zuten herritarrek. San Joan jaiekin hasi, eta herriz herri, txokoz txoko, plaza guztiak jendez gainezka egon dira. Musika, dantza, irrintziak, saltoak, aspaldiko lagunen arteko besarkadak. Festak bizitzeko nahia nabaritu da. Ondorioak ere bai, ordea. Uztail bukaeran madalenak ospatu zituzten; besteak beste, Elantxoben. Bertako portu inguruek eta kaleek zabortegi baten itxura zuten herria jendez hustu zenean. Plastikozko edalontziak, poltsak, botilak… dena behegainean botata; eta itsasorako bidea hartu zuten horietako askok eta askok. Itsasoan hondoratu aurretik harrapatu zituzten ia hamar tona hondakin atera zituzten, Eusko Jaurlaritzako Portuetako Zuzendaritzak egun batzuk geroago jakinarazi zuenez. Hondora joan zirenak ateratzerik ez zen izango.

Ostean ere izan dira antzeko irudiak. Oraintsu, Bilboko Aste Nagusikoak. Azken orduetako datuen faltan, 560,7 tona hondakin batu zituzten jai esparruetan, udalak jakinarazi duenez, 2019an baino %1,27 gutxiago. Lekeition sanantolinak hasi berri dituzte, eta halakoetan sortzen den zabor pila handiarekin kezkatuta azaldu dira Ekologistak Martxan plataformako kideak, besteak beste. Herritarren kontzientziazioa sustatzeko kanpainak eta hondakinen sailkatzea eta birziklatzea errazteko baliabideak jartzeko eskatu diete administrazio publikoei.

«Herritarrok edalontzi birziklagarriak erabili beharraz kontzientziatu behar dugu, plastikoak itsasora ez botatzeaz edota erabilera bakarreko edukiontzi edo bilgarriak ez erabiltzeaz, bai; baina erakundeek ere ekarpena egin behar dute. Erakunde publikoek baliabideak jartzeko esfortzua egin behar dute», adierazi du Miren Basaldua Ekologistak Martxan plataformako kideak. Uste du lagungarria izan daitekeela erabilera anitzeko edalontziak txosnez harago zabaltzea: «Ez dugu ezer aurreratuko txosnetan edalontzi berrerabilgarriak erabili baina tabernetan eta beste gune batzuetan erabilera bakarreko edukiontziak erabili eta bota egiten badira». Uste du «erabili eta botatzeko kultura» nagusitu dela.

Zaborra sailkatzeko zakarrontzi gehiago behar direla ere esan du. «Beirazko ontzi gehiago berreskuratzeko eskatzen badute, baina horiek jasotzeko edukiontzi gutxi jartzen badute ere ez dugu egiten ezer». Birziklatze tasak txikiak direla azaldu du: «Edukiontziek merkatura ateratzen diren ontzien %20 soilik berreskuratzen dute».

Itzulketa sistema

Basalduak uste du egoera horri aurre egiteko beste sistema batzuk ere erabili behar direla, «ez soilik kudeaketarako sistema integratua» —egun indarrean dagoena—. Gordailu eta Itzulketa Sistema aipatu du horien artean. Izan ere, gogora ekarri du zaborren kudeaketarako sistema integratuaren bidez «plastikozko bilgarrien %20» berreskuratzen dutela. «Hori besterik ez. Zehatzago esateko, errefusa frakzioaren bidez %20 berreskuratzen dute, eta, edukiontzi horikoa gehituz gero, gaur egun %25 eta %30 artean berreskuratzen dute». Hondakinen 22/2021 legearen arabera, «2023ko abendurako bilgarrien %70 berreskuratu ezean Gordailu eta Itzulketa Sistemaren esperientziak martxan jarri beharko lirateke. Aukera hori jaso du», Basalduak dioenez.

Besteak beste, Alemanian garatzen ari diren sistema bat da hori. «Kopuru bat kobratzen dizu bilgarriaren truke, eta, bilgarria itzultzen duzunean, diru hori, edo zati bat gutxienez, bueltatzen dizute. Horri esker, bilgarriak ez dira agertzen kalean barreiatuta, ingurumenean edota hondartzetan botata». Sistema hori pizgarria dela esan du Basalduak: «Herritarrek ez dituzte botatzen bilgarriak kalera edota errefusaren edukiontzietara. Berreskuratu egiten dituzte. Eta baliteke zenbait herritarri botata egon daitezkeen bilgarriak jasotzea interesatzea ere». Sistema horri esker, «Alemanian merkatura ateratako edarien bilgarrien %90 eta %95era arte berreskuratzen dituzte».

Berreskuratze maila txikia

Elantxobeko aurtengo madalenetan duela bi urteko egun berean sortu zen zabor kantitate bera sortu da. Basalduak esan du erakunde publikoen erronka nagusia dela «zaborra zer-nola murriztu». Izan ere, «2021ean, oraindik pandemia urtea zela, aurreko urtean baino %3 zabor gehiago sortu zen Bizkaian». Festa egun batean ohiko egun batean baino zenbat zabor gehiago sor daitekeen zehazterik ez du izan Basalduak. Hala ere, festetako hondakinak «denak batera, nahastuta» biltzen direla aipatu du. «Ez da sailkatzen». Hondakinok, egoera horretan, tratamendu plantetara doaz —Bilboko TMBra, besteak beste—. «Ohiko egun batean planta horietara dena nahastuta iristen den zaborraren %5 berreskuratzen dute; festetakoetatik, berriz, askoz gutxiago. Eta berreskuratu gabeko hori erraustegietara edo zabortegietara bideratzen dute». Bilbon aurten edukiontzi horiko ontzien bilketa igo egin dela nabarmendu du udalak: azken Aste Nagusiarekin alderatuta, %46,79 igo da. Gaikako bilketaren tasa puntu bat hobetu dute. Bestalde, 58,4 tona beira —2019an baino % 27,76 gutxiago— eta 30,9 tona kartoi —%23,25 gehiago— batu dituzte.

Itsasora iristen den zaborrak kezkatzen du gehien Basaldua: «Gaur egun, laurehun milioi tona zabor dago itsasoan. Hori ezin daiteke berreskuratu, eta, gainera, kate trofikora pasatzen da». Bilbon 2,2 tona hondakin berreskuratu dituzte itsasadarretik.