Galdutako botoen bila

Summary: Galdutako botoen bila. Alderdiek badituzte hautesle talde leialak: komunitate beltza demokraten kasuan, eta zuri ebanjelistak errepublikanoenean. Baina bi talde horien artean bada beste bat pluralagoa, eta erabakigarria izan ohi dena: zalantzatiena.

Florida erabakigarria izan ohi da presidentetzarako bozetan. 1960az geroztik, estatu horretan irabazi izan duen hautagaia heldu izan da Etxe Zurira —1992an izan ezik—. Aldi berean, azken mendean errepublikano bakar batek ez du presidentetza lortu Floridan irabazi gabe. Hala, duela lau urte nagusitu egin zen han Donald Trump, AEBetako egungo presidentea. Asmo bera luke aurten ere buruzagi errepublikanoak, baina, beste alor askotan bezala, koronabirusak hankaz gora jarri ditu aurreikuspen guztiak.

Hegoaldeko estatuan 576.000 kasu baieztatu dituzte orain arte, eta hildakoak 9.000tik gora dira. Azken egunetako datuen arabera, behera egiten ariko lirateke kasuak, baina, oraindik ere, kutsatu gehien dituzten estatuetan bigarrena da Florida, Kaliforniaren atzetik. Osasun krisiak eraginda, langabezia datuek ere okerrera egin dute estatu hartan, eta maiatzean %14koa zen.

Hala ere, egoera ez da bera barruti guztietan. Garai batean, Kubako erbesteratuek osatzen zuten herritarren gehiengoa, errepublikanoek aldekoek, alegia; azken urteetan, ordea, immigrazioak gora egin du, eta pluralagoa bilakatu da gizartea. Venezuela, Kolonbia, Argentina eta Puerto Ricoko migratzaileen etxe bilakatu da estatua, eta azken horiek demokraten aldeko joera erakutsi dute. Gainera, aurten bi ordezkari gehiago izango ditu Floridak. Ezaugarri horiek guztiek irabazi beharreko lehia bilakatu dute estatu hartakoa. Trumpek badaki hori, eta, horregatik, iaz New Yorketik Floridara aldatu zuen bere bizilekua.

Trumpen jarraitzaileak, haren agerraldi batean. ETIENNE LAURENT / EFE

Baina inkestek lau eta sei punturen arteko aldea ematen diote gaur egun Joe Biden presidentegai demokratari Trumpen aldean. Hori dela eta, kanpainaburu errepublikanoa ahaleginak eta bi egiten ari da herritarrak erakartzeko. Ikusita kanpainako ekitaldi jendetsu haiek ezinezko bilakatu direla, dozenaka milioiren inbertsioak egin dituzte telebista eta irrati iragarkietan 40 milioi dolar, zenbait komunikabideren arabera. Bidenekin erabat gustura ez dauden horiek bereganatzea da helburua, besteak beste, beldurra erabiliz. Izan ere, inkesten arabera, %33k soilik diote konbentzimenduz Bidenen alde bozkatuko dutela; aldiz, %67k diote Trumpen aurka egiteko bozkatuko dutela demokraten alde.

David Mayhew Yale Unibertsitateko Zientzia Politikoetako irakasleak BERRIAri azaldu dionez, azken urteetan ohikoa bilakatu da Etxe Zurian agintean den ordezkariaren alderdiak botoak galtzea bozetan: «Lau urte lehenago [Barack] Obamaren alde bozkatu zuten langile zuriek Trumpen alde egin zuten 2016an. Ez ziren asko izan, baina izan ziren batzuk. Zergatik? Bada, ziurrenik arrazoi kultural eta ekonomikoengatik. Kulturalak diodanean, immigrazioaz, arrazaz, gizarte gaiez eta politikaz ari naiz. Gai horiek indarra hartu zuten hauteskunde haietan. Ekonomian, berriz, hiri handietan demokratek sostenguari eutsi zioten, baina ez zen hala izan nekazaritza eremuetan eta hiri txikietan, non langabeziak goia jo zuen eta enpresa asko itxi egin ziren. Hori bera gertatu zen beste herrialde batzuetan ere. Horren adibide da brexit-a».

Mayhewk gogorarazi du boto kopuruan Hillary Rodham Clinton demokrata izan zela nagusi 2016ko bozetan, nahiz eta Hauteskunde Batzordeak Trumpi eman garaipena, estatu jakin batzuetan izandako garaipenari esker: «Batzuetan boto gutxi batzuk erabakigarriak dira. Obamaren kasuan, zortzi urte egin zituen agintean, eta, ondorioz, duela lau urteko bozetan demokraten babesak behera egin zuen; ez zen asko izan, baina nahikoa Clinton Etxe Zurira ez iristeko».

Aurten aurkako joera da nagusi, baina osasun krisiak eta ekonomiaren gainbeherak indartuta. Estatu gehienetan hautesle gehiago erregistratu dituzte demokratek errepublikanoek baino. Iowan, esaterako, %20 gehiago dira erregistratutako demokratak errepublikanoak baino. Egoera horrek Senaturako eta Ordezkarien Ganberarako bozetara aurkezten diren hautagaiei ere eragiten die. Montanan, esaterako, Senaturako hautagai demokrata zortzi puntu atzetik zihoan martxoan, eta bostera murriztu zuen aldea ekain amaierarako.

Errepublikanoak Floridan bezala, demokratak ezohiko ahalegina egiten ari dira Horma Gorria deritzoten estatuetan —normalean errepublikanoen alde egin ohi duten horietan—. «Duela lau urteko bozetara itzulita, boto guztiak kontuan hartuta, eskuineko hautagaien aldekoak [Evan McMullin eta Gary Johnson independenteak, eta Trump bera] milioi bat gehiago izan ziren, ezkerreko joerakoen aldekoak baino [Jill Stein independentea eta Clinton]. Horrek erakusten du Etxe Zurian agintzen duen alderdia zigortzeko joera dagoela», azaldu du politologoak. Joera hori alde dute orain demokratek, eta azken hilabeteetako gertaerek indartu egin dute. George Floyd afro-amerikarraren hilketaren aurretik, esaterako, hautesle beltzen %35ek zuten demokraten aldeko jarrera argia. Protestak lehertu ostean, ordea, %47 ziren.

Kamala Harris presidenteordegai izateak ere erakarriko ditu afro-amerikar eta gazteen botoak 55 urterekin, Alderdi Demokratako zuzendaritzako kiderik gazteena izango da. «Obamaren sokako hautagaia da Harris, eta hark bultzatuta hartu du Bidenek fiskal ohia bidelagun. Moderatua izanik ere, Sandersen gertukoak erakartzeko gaitasuna du. Bestetik, ezin dugu ahaztu demokraten programa handinahia dela; pisu handiko proposamenak egin dituzte alor askotan: immigrazioa, eta justizia, besteak beste, eta hitzeman dute ahalegina egingo dutela gizarte arrakalak amaitzeko», nabarmendu du Mayhewk.

Bidenen agerraldi bat. ETIENNE LAURENT / EFE

Boto zuria

Azken urteetako joerek erakusten dute emakumeek demokraten alde bozkatu ohi dutela, besteak beste, genero arteko arrakala dela eta. Baina baieztapen horretan bada ñabardura garrantzitsu bat; izan ere, emakume afro-amerikarrak dira demokraten sostengurik handiena. Emakume zurien kasuan, errepublikanoak dira gehienbat. Duela lau urte gertatutakoak argi erakusten du joera. Emakume beltzen gehiengoak Clinton babestu zuen, taldeak hautagai afro-amerikarrik aurkeztu ez arren; aldiz, emakume zurien ia erdiek Trumpen alde egin zuten. Lehen aldiz emakumezko presidentegai bat egon arren, generoa ez zen aski izan botoa aldatzeko.

Baina pandemiaren kudeaketak hautesle zurien irizpidea alda dezake. Floridan, koronabirus kasu gehien dituzten estatuetan bigarrenean, emakume zurien %60k egin zuten Trumpen alde 2016an, eta berdin Ipar Karolinan ere. Baina, aldi berean, inkestek erakusten dute osasunaren gaiak asko kezkatzen dituela emakume zuriak, eta agintean den alderdiak azken asteetan hartutako erabakiek eragina izan dutela haien ikuspegian. Obamacare sistemaren aurkako Trumpen kanpainak, esaterako, adineko emakume zuriak demokratengana gerturatu ditu. Horiez gain, unibertsitate ikasketarik gabeko emakume zurien artean egindako inkestek ere errepublikanoengandik urruntzen ari direla erakusten dute.

Emakumeen kasuan bezala, adineko zurienean ere indarrak galduz doa hautagaitza errepublikanoa. Siena galdeketa etxeak egindako azterketaren arabera, 65 urtetik gorako bost hautesle zuritik bik ez dute onargarritzat jotzen Trumpek egindako pandemiaren kudeaketa, eta ezta Floyden hilketaren osteko protestekin agertutako jarrera ere. Democracy Fund Voter ikerketa etxeko zuzendari Robert Griffinen esanetan, adineko zuriak errepublikanoengandik urruntzen ari dira udaz geroztik. «Trumpek oinarrian zera esan die adinekoei: hil zaitezte; negozioak zabaltzea garrantzitsuagoa da», azaldu du Joe Disanok, demokraten kanpainako kide batek.

Iritzi aldaketa horren adibide da 84 urteko Bob Plous, Arizonako herritarra: «Zerbait benetan magikoak gertatu behar du berriz Trumpen alde bozkatzeko. Duela lau urte Trumpen alde bozkatu nuen, Hillaryren aurka nengoelako. Banekien gustuko ez nituen gauzak egingo zituela, baina, hala ere, uste nuen Hillary baino aukera hobea izango zela».

«Zer eskaintzen die Alderdi Errepublikanoak hautesleei? Euren betiko politikekin jarraitzea, eta horrekin bakarrik zail izango dute presidentetzarako hauteskundeak irabaztea. Kontuan izanik Trumpek osasun krisiarekin izandako jarrerak kritika zaparrada eragin duela, zerbait gehiago beharko dute Etxe Zurira itzultzeko», ondorioztatu du Mayhewk.


Summary: Bizkaiko pentsiodunek manifestaziora deitu dute astelehenerako, «segurtasun berme guztiekin». Kritikoak «mugimendua utzi zuten gutxiengo bat direla» adierazi dute, «beti mobilizazioen aurka daudenak».

Bizkaiko Pentsiodunen Mugimenduak manifestaziora deitu du Bilbon astelehen goizerako (12:00). Pentsio duinak eskatuko dituzte, eta adinekoen egoitzak oraindik ez direla leku seguruak salatuko dute Moyua plazan hasi eta Areatzan bukatuko den mobilizazioan. «Segurtasun berme guztiak» errespetatuko dituztela aurreratu dute, eta Ados pentsiodunen elkarteak eginiko kritikari erantzun die Jon Fano mugimenduko kideak: «Mobilizatzean interesik ez zuen kolektibo batekin egin dugu topo, gu kritikatzen saiatzen dira bakarrik. Gutxieneko bat dira, eta aspaldi utzi zioten bilerei joateari».

Pentsiodunek COVID-19ak eragindako konfinamenduaren ondoren antolaturiko lehen mobilizazio handietako bat izango da, eta segurtasun distantziak gordeta eta lau ilaratan banatuta egingo dute protestaldia. «Inork ez du guk baino interes handiagorik gure osasuna defendatzeko», aldarrikatu dute deitzaileek, eta besteak beste horrek eraman ditu mobilizaziora deitzera: «Mendekotasuna duten adinekoen egoitzek leku segurua izaten jarraitzen dute. Langile kopurua handitzea beharrezkoa da prebentzio neurriak betetzeko, eta oraindik ez dute handitu».

Mugimenduko kideek argi dute kalean mobilizatzea dela helburuak lortzeko modu bakarra, eta horregatik eutsi diote urtero Aste Nagusian egin duten mobilizazioari. Legeak horretarako modua duela nabarmendu dute, eta mundu guztia gonbidatu dute. «Gure barne haustura bilatzen duenik badago, baina gure ezaugarri nagusia da mugimendu plurala eta demokratikoa garela. Bultzatzen gaituen gauza bakarra nagusien interesen defentsa da». Ados elkarteak, bere kritikan, MPBko bozeramaileen oihartzun publiko nahia aipatu zuen.


Summary: Trumpen aholkulari ohi bat atxilotu dute, ustelkeriagatik. Mexikoren eta AEBen arteko hesia eraikitzeko aitzakian bildutako dirua bere interesetarako baliatzea egozten diote Bannoni, eta gainontzeko atxilotuei.

AEBeta Mexiko banatzen dituen hesia eraikitzen amaitzeko dirua biltzea zen, ustez, We Build the Wall proiektuaren helburua. Kanpaina 2018an jarri zuten abian, eta ordutik 25 milioi dolar bildu ditu. Baina, AEBetako fiskaltzaren arabera, diru horren zati bat euren gastuetarako desbideratzen zuten kanpainaren sortzaileek. Hala, fiskaltzak lau pertsona atxilotzeko agindua eman du; tartean, Steve Banon Etxe Zuriko aholkulari ohia eta 2016ko bozetan Donald Trumpen kanpainako arduradunetako bat, eta Brian Kolfage militar ohia eta proiektuaren bultzatzaile nagusia.

Akusazioaren arabera, hesia eraikitzera bideratu beharreko dirutik milioi bat dolar hartu zuen Bannonek bere «gastu pertsonaletarako», eta Kolfagek beste 350.000 dolar bereganatu zituen. «Diru emaileei esaten zieten Kolfagek ez zuela irabazirik proiektutik, baina gainerako kideak arduratzen ziren dirua desbideratzeaz, hark ere irabazien zati bat eskura zezan», azaldu du fiskaltzak.

Ikerketaz arduratu den Philip R Bartlett poliziaren esanetan, laurek kontu faltsuak sortu zituzten, dirua zuritzeko eta euren «krimenak» ezkutatzeko. Ustelkeria eta dirua zuritzeko konspirazioa egitea egozten diete laurei. Hogei urteko zigorra jaso dezakete.

Trumpen gertukoa

Bannon izan zen duela lau urte Trumpi Etxe Zurira iristeko modua eman zion kanpainaren arduradunetako bat. Buruzagi errepublikanoa agintera heldu ostean, ordea, bien arteko harremana nabarmen mikaztu zen, eta, 2017an, Trumpek kargutik kendu zuen Bannon, hark estatuburuaren seme zaharrenaren aurka jo zuenean, bozetako kanpainan zirela Errusiako ordezkaritza batekin biltzeagatik. Bannonek «traizio egitea» egotzi zion Trumpen seme zaharrenari.

Azken asteetan, ordea, Bannon estatuburuaren aldeko kanpaina egiten aritu da komunikabideetan.


Summary: "Iluntasunaren aroa" amaituko duela hitzeman du Bidenek kargu-hartze ekitaldian. Estatubatuarrak babestu ez izana egotzi dio presidentegai demokratak Donald Trump estatuburuari, Alderdi Demokrataren kongresuaren azken egunean.

Amaitu da Alderdi Demokrataren inoizko kongresurik bereziena. Koronabirusaren pandemia dela medio Joe Biden hautagai demokratak ez du ohiko jendetzaren aurrean egin bere kargu-hartze hitzaldia. Soilik emaztea eta taldekideak izan ditu aldamenean. Baina, agerraldia amaituta Delawareko Chase aretoaren kanpoaldera irten denean, herrikideak zain zituen, auto eta kamioietara igota.

Donald Trump estatuburuaren aurka egiteko baliatu du Bidenek kargu-hartze hitzaldia. Presidente errepublikanoari egotzi dio estatubatuarrak bakarrik utzi izana pandemia betean, eta hitzeman du «iluntasunaren aroa» amaituko duela. «Itxaropena aukeratuko dugu beldurraren ordez, egitateak fikzioaren tokian, eta justizia pribilegioen lekuan».

Bozetarako 75 egun soilik falta diren honetan, hautagai demokrataren aldeko joera erakusten dute inkestek, eta Bidenek alderdiaren babes osoa du. Lau eguneko kongresuan, batasun irudia eman du alderdiak, eta Bidenen aldeko jarrera erakutsi. Demokratek ez ezik, ordea, hainbat errepublikano historikok ere agertu dute hautagai demokrataren aldeko jarrera, argudiatuz Trumpen pandemiaren kudeaketak milaka hildako eragin dituela AEBetan.

Datorren astean errepublikanoek egingo dute indar erakustaldia, alderdiaren kongresu nazionalean. Orduan onartuko dituzte euren hautagaitzak Trumpek eta Mike Pence egungo presidenteordeak.


Summary: Navalnik «nahasmendu metabolikoa» izan duela diote medikuek, eta baztertu egin dute pozoitua izan dela. Aleksei Navalniri egin dizkioten analisietan pozoiaren arrastorik ez dutela atzeman adierazi du Omskeko erietxeko mediku buruak. Errusiako oposizioburua koman dago oraindik. Hura Alemaniara eramateko baimena eman dute medikuek.

Aleksei Navalni Omskeko erietxe batean dago atzotik. Siberiatik Moskurako bidean zihoala, oposizioko kidea ondoezik sentitu zen, eta hegazkinak larrialdiko lurreratzea egin behar izan zuen Omskeko aireportuan. Iritsi zirenerako, konorterik gabe zegoen. Kira Iarmix prentsa arduradunak salatu zuen pozoitu egin zutela. Dena den, medikuek ziurtzat jo dute Navalni ez dela pozoitua izan. Omskeko ospitaleko mediku buru Anatoli Kalinitxenkok azaldu duenez, Navalnik «nahasmendu metabolismoa» izan zuen hegazkinean zegoela, «karbohidratoen desorekagatik. Azukrearen beherakada handia izan zuen odolean, eta horrek konorterik gabe uztea eragin zion». Horrez gain, adierazi du Navalniri egin dizkioten analisietan ez dutela pozoiaren arrastorik atzeman, ez odolean, ez gernuan. Alexander Murajovski larrialdi zerbitzuetako buruak Kalinitxenkoren adierazpena berretsi du, esanez oposizioburuari egindako proba guztiek «negatibo» eman dutela.

Artatzen ari diren medikuek baimena eman dute Navalni Alemaniara lekualdatzeko , hasieran aurka agertu arren, «arriskutsua» izan daitekeelako. Koman dago oraindik. Navalniren egoeraz arduratzen den mediku taldeko buruaren esanetan, oposizioko kidearen egoera «ezegonkorra» da. Navalniren prentsa arduradunak, ordea, salatu du Omskeko erietxean ez dutela «nahikoa baliabide» hura artatzeko, eta, ondorioz «hiltzeko arriskua» duela.

Iarmixen esanetan, atzo goizean hegazkin bat irten zen Nurembergetik Omskera, Navalni Chariteko erietxe batera eramateko asmoz. Iarmixek berak lehendik ere salatu zuen Moskuko agintariak oztopoak jartzen ari zirela oposizioko kideak herrialdetik ateratzeko. Dena den, ez da lehen aldia haren gertukoek haren kontrako hilketa saio bat salatzen dutela.


Summary: Maskara nahitaez erabili beharko da Ipar Euskal Herriko beste zenbait udalerritan ere. Pirinio Atlantikoetako Departamenduko prefekturak maskara erabiltzera behartu du Ipar Euskal Herriko herri batzuetan. Isuna emendatu dute.

Pirinio Atlantikoetako prefekturak maskara erabiltzera behartu du Ipar Euskal Herriko zenbait herri eta hiritan. Oraindik goiti, Angelu, Baiona, Miarritze, Bidarte, Ziburu, Ezpeleta, Getaria, Donibane Lohizune (Lapurdi) eta Donibane Garaziko kaleetan derrigorrezkoa da maskara erabiltzea.

Eric Spitz prefetak erabakia baliatu du isunaren emendatzeko. Maskara ez erabiltzeagatik 38 euroko isuna jartzen zen orain arte. Oraindik goiti osasun neurria errespetatzen ez dutenek 135 euroko isuna jasoko dute.

Miarritzeko (Lapurdi) hondartza handia, Miramar eta Portu zaharreko hondartzak hetsiko dituzte 16:00etatik aurrera gaur eta bihar. Miarritzeko alkatearen arabera, itsasgorak ez du modurik ematen distantzia soziala betetzeko.


Summary: Esportazioak %21,5 jaitsi dira Hegoaldean. Ekainean, jarduera ekonomikoa suspertu ahala, %13,3 jaitsi dira

Koronabirusak eten egingo du aurten kanpo merkataritzaren hazkundea. Urteko lehen sei hilabeteetan %21,5 gutxitu dira esportazioak, eta are gehiago inportazioak (-%24,1).

Ekainean erorikoa ez da hain handia izan (-%13,3), eta horrek erakusten du itxialdiaren amaierak eta jarduera ekonomikoaren suspertzeak ondorio positiboak izan dituela merkataritzan.

Ohi bezala, kanpo saldo positiboa du Hego Euskal Herriak, handia gainera. Urteko lehen sei hilabeteetan 14.320 milioi euroren esportazioak egin ditu, eta 9.936 milioiren inportazioak. Proportzionalki, handitu egin da kanpo saldoa, inportazioak are gehiago jaitsi direlako urteko lehen sei hilabeteetan (-%24,1).

Lurralde guztietan jaitsi dira esportazioak, baina batez ere Gipuzkoan (-%26,2), CAFek iaz baino tren eta trenetako osagai gutxiago esportatu dituelako. Edonola ere, gorabehera handiak dituen produktu bat da trenena, bagoi saldo bat entregatzeak gorakada handia ekar baitezake hilabete jakin batean. Berez, inoizko eskari zorrorik handiena du Beasaingo enpresak, eta gehienak esportaziorako dira.

Araban %22,1 jaitsi dira esportazioak, Bizkaian %20,5) eta Nafarroan %18,1.


Agerraldi bat atzeman dute Oionen

Summary: Agerraldi bat atzeman dute Oionen. Azken astean hamalau positibo detektatu dituzte.

Lehen ez zeukaten kasu bat bera ere, eta orain hamalau kasu detektatu dituzte Oionen (Araba) egun gutxian. Iragan ostiralean, lehen kasua atzeman zuten herrian, eta, hainbat PCR proba egin ostean, hamalau kasu daude orain. Atzo, bederatzi detektatu zituzten. Udalak jakinarazi duenez, lagunarteko afari batean du jatorria agerraldiak, eta herriko ostalaritzako hiru langile gutxienez daude kutsaturik. Hori dela eta, zenbait taberna itxita daude, jabeek hala erabakita. Oldarraldiaren dimentsioa ezagutu ahal izateko, Osakidetzak 100 PCR proba egingo ditu gaur, eta, positiboen kopuruak altuak badira, Osasun Sailak test masiboak egingo ditu herritarren artean.

Biztanle kopurua kontuan izanik — 3.500—, Oiongo intzidentzia tasa Arabako altuenetakoa da egun: 100.000 biztanletik 400 kutsatzen dira. Tasarik altuena Zuiak du: 100.000 biztanletik 1.099 kutsatzen dira han. Izan ere, azken egunotan oldarraldi bat atzeman dute herriko zahar etxe batean, eta 21 pertsona daude kutsaturik.

Eduardo Terroba Oiongo alkateak adierazi du herritarren artean "ezinegon handia" dagoela, baina lasaitasun mezua helarazi nahi izan du, eta neurriak ahalik eta zorrotzen betetzeko eskatu die. Osasun Sailak bestelakorik esan ezean, herrian ez dute neurri zorrotzagorik ezarriko. Halaber, alkateak azaldu du Jaurlaritzaren gomendio guztiak aintzat hartuko dituztela.


Summary: Eskolak goizez soilik emango dituzte Nafarroako ikastetxeetan. Urritik aurrera jarriko dute martxan ordutegi berria. Maskarak erabili beharko dituzte Lehen Hezkuntzako 5. mailatik aurrerako ikasleek. 666 profesional gehiago kontratatuko dituztela ziurtatu du Carlos Gimeno Hezkuntza kontseilariak.

COVID-19ak eragina izango du datorren ikasturtean, eta Carlos Gimeno Nafarroako Gobernuko Hezkuntza kontseilariak eta Santos Indurain Osasun kontseilariak azaldu dute zer aldaketa izango diren Nafarroako ikastetxeetan egoera berrira egokitze aldera. Egunerokotasunean eragina izango duten neurrietako bat urritik aurrera martxan jarriko duten ordutegia da: eskolak goizez soilik emango dituzte Nafarroako ikastetxeetan. Hezkuntza modalitatea, berriz, mantendu egingo dute: aurrez aurrekoa izango da etapa guztietan. Ikasturtea «aurreikusita eta antolatuta» dagoela azpimarratu du Gimenok, baina haren eboluzioa «dinamikoa» izango dela uste du. Esan du ekainean zehaztu zuten planaren ildo nagusiak ez direla aldatu, baina egungo egoerara egokitu dituztela.

Ikasgeletako irudia ere aldatuko da. Izan ere, Lehen Hezkuntzako 5. mailatik aurrerako ikasleek ikasgeletan ere maskara erabili beharko dutela ziurtatu du Indurainek; Haur Hezkuntzatik LH4ra arteko ikasleentzat, aldiz, hautazkoa izango da ikasgelan, baina jantzi egin beharko dute eremu komunetan, ikastetxera sartzerakoan eta handik irteterakoan eta autobusean. 3 urtetik beherako haurrek ez dute maskara jantzi beharko autobusean, baina segurtasun distantzia mantendu beharko dute.

Haur Hezkuntzan, ume kopuruan ere aldaketa egongo dela ziurtatu dute: gehienez, hogei ikasle egongo dira ikasgela bakoitzean.

Eskolek eskaini ohi dituzten bestelako jarduerei dagokienez, jangela zerbitzuari eutsiko diote egunero; aldiz, bertan behera utziko dituzte ikastetxeek antolatutako eskolaz kanpoko jarduerak. «Printzipioz, ezingo dira horien osagarriak antolatu, osasun egoerak ez badu modurik ematen horretarako. HHko eta LHko ikastetxeetan, ikasleen arteko harremanik ez dagoen jarduerak lehenetsiko dira», azaldu du Gimenok. Horrenbestez, HHn eta LHn, 9:00etatik eta 14:30era artean antolatuko dute ordutegia, eta jangela, gehienez, 15:45ean amaituko da. Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan, 8:00etatik 15:00etara antolatu beharko dute ordutegia.

Azken egunetako datuak ikusita, espero daiteke ikasgeletan ere agertuko direla positiboak. Horrelako kasuetan nola jokatuko duten ere azaldu du Indurainek. Desberdin jokatuko dute LH4tik behera dauden ikasleekin eta hortik gorakoekin. LH4ra arte ikasgeletan bizikidetza talde iraunkorrak sortuko dituztenez eta horietan maskararik erabiliko ez dutenez, ikaskideren batek positibo ematen duenean, kontaktu zuzentzat hartuko dituzte ikaskideak. Hori dela eta, PCRa egingo diete, eta berrogeialdia egin beharko dute. Hamar egun igarotakoan, beste PCR bat egingo diete. Irakasleek maskara erabili beharko dutenez, ez dituzte kontaktu zuzentzat hartuko.

Desberdin arituko dira LH5etik gorako ikasleekin. Maskara erabili beharko dutenez, ikasleren batek positibo ematen badu, ikasgela osoa ez dute kontaktu zuzentzat hartuko; beraz, guztiek ez dute PCRa eta berrogeialdia egin beharko.

Baliabide gehiago

Egoera berrira egokitzeko, baliabideak ezinbestekoak izango dira. Gimenoren hitzetan, «nabarmen» indartuko dituzte baliabide materialak eta pertsonalak. Besteak beste, 666 langile gehiago kontratatuko dituzte, baita jangeletan beste 183 zaintzaile ere. Gainera, zehaztu du garbiketa indartzeko lau milioi euro gehiago erabiliko dituztela ikastetxe publikoetan eta itunpekoetan. Gimenok azpimarratu duenez, espero baino 47 milioi euro gehiago izango ditu Hezkuntza Departamentuak.


Summary: Kasuek goia jo dute: beste 821 positibo Hego Euskal herrian. Apiriletik ospitaleratze gehien izan diren eguna ere izan da: 58 azken orduetan. Haurren harremanak mugatzeko eskatu du Nekane Murgak, "burbuila txikiak" sortzeko. Iraila zaila izango dela iragarri du.

"Egoera okertu egin da". Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Nekane Murga kezkaz jardun da gaur goizeko agerraldian. Izan ere, azken orduetan martxoaz geroztiko kutsatze kopururik handiena atzeman dute Hego Euskal herrian: 821. Pandemiaren egunik zailenetan, bi aldiz gainditu zen kopuru hori. Orduko hartan, PCR probez gain, bestelako probak ere hartzen ziren kontuan. Halaber, PCR test gehien egin diren eguna izan da: 11.046. Aurrekoetan, 9.000 inguru egin dira gehienez ere Hego Euskal Herri osoan.

Herrialdeka, Bizkaian izan dira kasu gehien: 431. Gipuzkoan, 138 kasu izan dira, Araban, 124; eta Nafarroan, 93. Erkidegotik kanpo bizi diren 31 kasu ere atzeman ditu Jaurlaritzak.

Murgak adierazi du datuak ez direla martxokoekin konparatzeko modukoak, baina joera goranzkoa da; positiboetan ez ezik, baita ospitaleratzeetan eta ZIUetan sartzen diren kasuetan ere. Izan ere, azken orduetan 58 pertsona sartu dira Hego Euskal Herriko erietxeetan gaitzaren ondorioz. Orotara, 258 dira erietxeetan daudenak; 27 ZIU zainketa intentsiboetarako unitateetan. Apiril amaieraz geroztik ez dira hainbeste ospitaleratze zenbatu egun bakar batean.

Ospitale batzuk hasi dira dagoeneko etor daitekeenerako prestatzen. Basurtuko ospitalean (Bizkaia), esaterako, premiazko arreta pediatrikoa San Pelaio eraikinera lekualdatu dute. Horrela, larrialdi pediatrikoen eraikina COVID-19 kasuak artatzeko erabili ahal izango dute. Gurutzetako ospitalean ere (Bizkaia) bi solairu egokitu dituzte kasu positiboak artatzeko; 5. eta 6. solairuak, hain zuzen ere. Aldi berean, beste bi eremu prestatzen ari dira, behar izanez gero, kasurik larrienak artatzeko. Nafarroako Osasun sailburu Santos Indurain ere mintzatu da egoeraren inguruan goizean eginiko prentsaurrekoan, eta azaldu du Nafarroako ospitaleen egoera "egonkorra" dela oraingoz.

Ikasturte hasiera ate joka ari da, eta iraila zaila izango dela ohartarazi du Murgak. Horregatik, arduraz jokatu beharra nabarmendu du, eta kontaktuak ahalik eta gehien murrizteko eskatu die herritarrei: "burbuila txikiak" sortzeko. Hots, harremanak talde txikietara mugatzeko. Aipamen berezia egin die sailburuak txikienei: haurren harremanak mugatu behar direla esan du. Bereziki, eremu publikoetan daudenean; besteak beste, jolastokietan, igerilekuetan eta hondartzan.

Hamar bat kasu Baigorrin

Agerraldi bat atzeman dute Baigorrin (Nafarroa Beherea). Eskualdeko Osasun Agentziaren arabera, hamar bat kasu detektatu dituzte han; gehienak, gazteen artean. Lagunarteko kutsatze bat izan dela uste du agentziak, eta kutsatze katea eteteko lanean ari dira orain.

Positibo eman dutenek eta hurbileko kontaktuek bakarturik egon beharko dute, eta PCR probak egin beharko dituzte zazpi egunen ondotik. Agerraldia dela eta, agentziak testak egingo ditu Donibane Garazin gaur.


Summary: Minutuero milioi bat tona izotz galdu zuen Groenlandiak 2019an. Denera 532 tona izotz galdu zituen Groenlandiak joan den urtean. Glaziarrak erabat urtu ez daitezen CO2 emisioak gutxitu behar direla nabarmendu du ikerketa batek.

Klima larrialdiak bereziki erasaten dio Artikoari. 2019an, minutuero miloi bat tona izotz galdu zuen Groenlandiak, eta, munduko gainerako herrialdeekin konparatuz, tenperatura azkarrago igotzen ari da han. Iazko datuak kaleratu berri dituzte hainbat zientzialarik, eta nabarmendu dute denera 532 tona gutxitu zela bertako izotz kopurua.Communication Earth & Environment aldizkarian argitaratu dute ikerketa, eta Nasaren Grace satelitearen bidez lorturiko irudiak erabili dituzte ikerketa egiteko.

Ikerketa egin duten zientzialarien aburuz, Groenlandiaren gainean egondako aire masa beroak izan dira iazko izotz galera handiaren erantzule nagusiak. Aire masa beroak klima aldaketaren ondorio dira, eta gero eta sarriago izaten da fenomeno hori. Gainera, aire masa beroek bertzelako ondorio bat ere uzten dute: elurte gutxiago izatea. Elur gutxi egin zuen iaz, eta, beraz, elur gutxi gehitu zaio orain arte glaziarretan zegoen izotzari.

Hala, izotz geruzaren ia %96 urtu zuen 2019ko uneren batean. 1981etik 2010era aldiz, bataz bertze %64 bakarrik urtzen zen. 1948tik aitzinerako datuak aztertuta, azken hamar urtetan neurtu dira izotz galerarik handienak.

«Datuak aztertuta, 2019a urte etsigarria izan da», nabarmendu du datuen azterketaz arduratu den Ingo Sasgen zientzialariak. Sasgenek, ordea, dio datu txarrak ez direla sorpresa izan: «2010ean eta 2012an ere izotz anitz urtu zen. Eta urteekin gora egingo du kopuruak». Datorren urteak erabakigarriak izango direla nabarmendu du zientzialari taldeak. Urtzen den izotza ere kezka iturri dela nabarmendu du Sasgenek. Izan ere, azken urteetako beroen ondorioz, goiko geruzetan dagoen izotz zuria urtu egin da, eta horrek izotz gogorragoa azeleratu duela azaldu du. Izotz horrek gutxiago jasaten du beroa.

Azken urteetan urtutako izotz kantitatea igo egin bada ere, tartean urte hotz eta onak izan dira: 2017a eta 2018a. Alta, bi urte hotz horiek ez dute konpentsatu urte beroetan galdutako izotza. «Groenlandiaren joera aldatu da», azpimarratu du Sasgenek. Hala, urtez urteko joerak aldatu direla erran du, eta Groenlandia «bipolarra bihurtu» dela nabarmendu du.

CO2 emisioak gutxitzeko beharra

Ikerketaren arabera, azken urteetako joerak, ordea, ez du glaziarra erabat urtzea ekarriko. Horretarako CO2 kopurua gutxitu behar dela nabarmendu du Sasgenek; «CO2 kantitatea gutxitzen badugu, klima beroaldia gutxituko dugu, eta, beraz, horrek izotzaren urtzea mantsotuko du, eta uraren maila ez igotzea eragingo du. Izotzaren zati handi bat urtuko litzateke, baina prozesua moteltzea lortuko genuke» nabarmendu du Sasgenek.

Joan den astean Nature Climate Change aldizkarian argitaratutako ikerketaren ondorio ezberdin bat atera du ikerketa honek. Izan ere, Artikoko izotza 2035. urterako urtu daitekeela ondorioztatu zuten bertan. Ikerlariek Artikoan duela 130.000-116.000 urte inguru zer gertatu zen hartu zuten oinarritzat.


Summary: 11 pertsona atxilotu dituzte Euskal Herrian migratzaileekin trafikatzea egotzita. Guztira bi erakunde desegin eta hamabost lagun atxilotu dituzte. Ipar eta Hego Euskal Herriaren arteko muga pasatzearen truke «etekin handiak» lortzen zituzten sareek, Espainiako Poliziaren arabera.

Pertsonekin trafikatzen zutela egotzita, Espainiako Poliziak bi talde desegin ditu, eta hamabost pertsona atxilotu. Talde horietako bat Bilbon zegoen finkatuta, eta bestea, Gasteizen. Operazioan 11 pertsona atxilotu dituzte Euskal Herrian: sei Bilbon, hiru Gasteizen eta bi Irunen. Horrez gain, hiru lagun atxilotu dituzte Madrilen, eta bat Lleidan.

Migratzaileak Espainiako kostaldeko hainbat puntutara iristen ziren pateran, eta gobernuz kanpoko erakunde batzuetara bideratzen zituzten. GKE horietan bertan, edo Marokotik irten baino lehen, 200 euro ingururen truke Frantziara lekualdatuko zituztela esaten zieten sareek. Agenteek kalkulatu dute ehunka etorkinek gurutzatu dutela muga erakunde horien bitartez, eta «etekin handiak» lortu dituztela horregatik.

Espainiako Poliziak ohar batean jakinarazi duenez, erakundeetako bi buruzagiak espetxeratu dituzte, eta Gasteizko bi etxebizitza miatu. Bertan, 3.000 euro, ibilgailu bat, 24 sakelako telefono, material informatikoa eta dokumentazioa atzeman dituzte.

Hegoaldetik Ipar Euskal Herrira

Bi erakunde kriminalek hainbat bide erabiltzen zituzten etorkin horiek Irunera eramateko. Udalerrira iristean, erakundeek Lapurdira joateko bidea errazten zuten. Lekualdaketa ez bazuten bideragarria ikusten, migratzaileak GKE horien egoitzetan uzten zituzten, garai aproposena iritsi arte.

Muga zeharkatzeko, sareek hainbat metodo erabiltzen zituzten; besteak beste, etorkinak ibilgailuz eramaten zituzten Baionara, edo ohiko autobus lineak erabiltzen zituzten oso ordutegi jakinetan. Bi kasuetan, etorkinak Baionako GKE batera edo harrera zentro batera eramaten zituzten, eta han itxaroten zuten txartelak jaso arte, Euskal Herrian edo Europako beste herrialde batzuetan zuten azken helmugaraino iristeko.


Bi argi izpi haitzuloan

Summary: Bi argi izpi haitzuloan. Kamerarik gabeko argazkilariak dira Jule Goikoetxea eta Daniel Innerarity filosofoak: begien bistara dagoenaz harago, marko bat eskaintzen dute; testuinguru bat, angelu jakin bateko ikuspegi bat. Filosofiari, akademiari eta bizi diren garaiari buruzko begiradak trukatzeko batu ditu BERRIAk.

Filosofia azaltzeko oinarrietako bat Platonen haitzuloaren mitoa da; errealitatea begiek ikusarazten dizkieten itzalak direla uste duten gatibuak, kateetatik askatu eta argia ikusten duen gizakia; ezagutzarako bidea egiten duena. Nolabait, horretan datza Daniel Innerarityren eta Jule Goikoetxearen jarduna: gizartearen ilunak ikusaraztean, horietan argia jarrita itzalak desagerraraztean. Eta, mitoan bezala, kateak askatzean. Maskara derrigorrezkoa ez zen uztaileko goiz batean elkartu zituen BERRIAk, Aieteko parkeko haitzuloan, Donostian.

Nola iritsi zineten filosofiara?

DANIEL INNERARITY: Ni, errebotez; arte ederrak ikasi nahi nituen, baina etxean ez zidaten uzten, uste zutelako hor ez zegoela etekin handirik. Aita ingeniari aeronautikoa zen, eta esan nuenean filosofia ikasi behar nuela, are okerrago iruditu zitzaion. Baina nire aldetik erresistentzia txiki bat egon zen. Tranpa txiki bat egiteko asmoz ikasi nuen filosofia: pare bat urte egotea, arte eta ofizioekin uztartzea, eta gero arte ederretara igarotzea aita konbentzituta neukanean. Baina filosofiako lehen kurtsoa egin nuenean, zoragarria iruditu zitzaidan; asko gozatu nuen.

JULE GOIKOETXEA: Nire kasuan, oso txikitatik izan nuen argi. 10-12 urte ingururekin ikasi nuen filosofia hitza. 13 urterekin irakurri nuen Sofies Welt (Sofiaren mundua), eta pentsatu nuen: «Hau niretzat da». Hor azaltzen da filosofatzea sorpresarako gaitasuna izatea dela; ia edozerekin haluzinatzeko gaitasuna izatea. Egunero haluzinatzeko joera hori neukan. Ikasketak hasi nituenean, iruditu zitzaidan oinarrizko esparru bat dela; derrigorrezkoa izan beharko lukeela filosofia ikastea: gero, norberak nahi edo ahal duena. Niretzat, oso lotuta dago intimoki eta pertsonalki nire izateko moduarekin eta munduan egoteko moduarekin: etengabeko galdera. Wittgensteinek zioenaren ildotik: ulertu edo hil.

INNERARITY: Prestatu hiltzeko.

GOIKOETXEA: [Barreak] Bai, bai, horregatik. Oso gaztetatik datorkit hori, bokazionala da; bizitzeko modu bat da. Gero hori formalizatu dezakezu, titulu bat izan edo ez, baina bizitzeko modu bat da.

INNERARITY: Ados nago Julerekin: honek gutxiago du ofiziotik bizimodutik baino. Gu 24 orduz gara filosofo, ez duzu benetan inoiz deskonektatzen. Kuriositatearen eta gauzekin harritzeko gaitasunaren birusak harrapatzen zaituenean, ez zaitu askatzen; zirraragarria da.

Daniel, esan duzu 24 orduz zaretela filosofo. Horrek ere behartzen zaituzte etengabe ekoiztera? Akademia zenbateraino dago bideratuta artikuluak aldizkari zientifikoetan argitaratzera? Lehia horrek nola baldintzatzen zaituzte?

INNERARITY: Gure lanbidean, eta nik zehazki Ikerbasquen, errendimendu maila bat izateko obligazioa dugu. Baina exijentzia horrek beste eragin batzuk ditu oso kaltegarriak: zaildu egiten du denbora eta tamaina handiagoak behar dituzten gaietara dedikatzea. Zientziari denbora eta baliabideak eman behar zaizkio. Zientzia, unibertsitatean eta sistema zientifikoan osatua dagoen gisan, epe laburreko etekinean pentsatzen ari da. Lehen mailan jarri dena zientziaren dimentsio jakin bat da: epe laburrean errendimendu handiena ematen duena. Hori posible izan dadin, oinarrizko zientzia behar da, eta beharrezkoak dira gauza horiei zentzua ematen dieten testuinguruak eraikitzen dituzten giza eta gizarte zientziak. Horretarako, bakean utzi behar gaituzte apur bat.

GOIKOETXEA: Egungo sistema akademikoa oso kaltegarria da filosofatzeko. Filosofatzeaz ari naizenean, ari naiz pentsatzeaz zeintzuk diren zientziaren oinarriak, nondik egiten den zientzia, zertarako, nola, zeintzuk diren helburuak, markoak, zer dagoen atzean... Hori guztia jomugan dago. Hezkuntza sistema, ikerketa zentroak... pentsamenduaren aurkako dispositiboak dira. Ez bada oso pentsamendu teknikoa plusbalioa sortuko duena egungo merkatuan. Hori ezagutzaren aurkakoa da. Ezagutza zera da, ikertzea nola erreproduzitzen den gizartea bizirik irauten jarraitzeko.

Nire belaunaldiari, eta nire ondorengoei are gehiago, hori eskatu zaigu unibertsitatean sartzeko. Kuartilak eta aldizkariak zera dira: ekoizten denak etekin bat duela edo marko jakin batetik egiten dela kontrolatzeko modu bat; marko hori, noski, eurozentrikoa da...

INNERARITY: Anglosaxoia...

GOIKOETXEA: Gizona, zuria... Nola erreproduzitu inperio jakin baten hegemonia. Artikulu zientifiko bat argitaratu nahi baduzu, ezin duzu txisterik egin, eta ironia da pentsamenduaren oinarria. Gure kasuan, horrek guztiak gure soldata zehazten du; beraz, moldatu behar duzu pentsamendu marko jakin batera, non ez den sartzen umorea eta zeinaren arabera kredituak kenduko edo emango dizkizuten, eta horren arabera izango duzu ikertzeko denbora gehiago edo gutxiago. Desastre bat. Gaur egun, liburu bat idazteak, puntuen aldetik, ez du ezertarako balio.

INNERARITY: Zientzia normala esaten denerako balio du sistema horrek. Kontua da zientziak funtzionatu ote dezakeen une disruptiboenak, iraultzaileenak eduki gabe. Nigan eragin handiena izan duten liburuetan pentsatuz (Gallagher, Habermas, Luhmann), burura datozkidan hiruzpalau horiek ez lukete gaindituko zientzia normalaren kalitate galbahea. Arnasguneak behar dira zientzian zerbait benetan berritzailea sortzeko. Bestela, batez beste kalitate handikoa izango den zientzia baterantz goaz, baina ezer apurtzailerik sortuko ez duena; egungo markoak birsortuko dituena. Oso zientzia kontserbadorea sortzen ari gara; disidentzia zigortu egiten dugu. Jende askoren liburuak heltzen zaizkit bulegora, Wittgensteinen Tractatus idatzi dutela uste dutenak, eta ez dira, ez luketelako kalitate galbahe hori gaindituko, baina kontuz: agian Tractatus-ek berak...

GOIKOETXEA: Horrek ere ez luke pasatuko [barreak].

INNERARITY: Beraz, kontuz, galbahe horretan harribitxiak gal ditzakegulako.

Jule, zuri zer autorek eragin dizute gehien?

GOIKOETXEA: Txikitatik, [Friedrich] Nietzschek eta [Michel] Foucaultek. Eta, helduagoa izanik, ez curriculumean, ez akademian, ez filosofia, soziologia edo politika zientzietako ikasketetan agertzen ez den liburu mordo batek. [Maria] Mies eta [Monique] Wittig: bi emakume. Beste modu batera pentsatu zuten; erabat apurtzaileak ziren, erabat. Soilik gutxiengo batengana heldu ziren, baita akademiaren barruan ere; noski, parte batean, emakumeak direlako. Inork ez ditu irakurtzen, ez aipatzen, gutxiengo antipatriarkal eta antiarrazista horiek kenduta. [Miesek eta Wittigek] ezagutza sistema osoa aldatuko lukete; erabat isilaraziak izan dira.

Jule, esan duzu liburu bat idazteak ez duela ezertarako balio akademian. Liburu ugari idatzitakoak zarete, asko agertzen zarete hedabideetan... Zer eragin du horrek gizartean?

INNERARITY: Gu ez gaude ezarrita dauden lehietan parte hartzeko, baizik eta aztertzeko zer baldintzatan ezarri den lehia jakin bat. Ñabardura garrantzitsua iruditzen zait. Eztabaida batean jarrera bat har dezaket, egin izan dut noizbehinka, baina hor ez dugu ematen eman dezakegun onena; gure funtzioa zera da, eztabaidaren ezaugarriak aztertzea, nola planteatzen diren gauzak.

GOIKOETXEA: Nik ez dut sinisten neutraltasun eta inpartzialtasun kontzeptuetan. Oso aktibista sentitzen naiz, beti izan naiz eta ezin dut saihestu; ez ditut bereizita pentsatzea eta ekitea, eta ekitea beti da politikoki jardutea. Nire helburua pentsalari gisa baldin bada azaleratzea nola birsortzen den dominazioa, aktiboki egin behar dut; jaso behar dut jendeak eskatzen didana, eta hari itzuli, jendeak zerbait egin dezan horrekin; elkarrekin eraikitzea pentsamendu markoak, praktika berriak eraikitzeko baldintza izango direnak. Niretzat beti izan da oso zaila biak bereiztea; zintzoa iruditzen zait bereizketa hori ez egitea.

INNERARITY: Niri pandemiaren erdian gertatu zitzaidan. Pentsatu nuen eginbehar bat izan nezakeela: liburuxka bat idazten saiatzea [Pandemocracia: una filosofia de la crisis del coronavirus (Pandemokrazia: koronabirusaren krisiaren filosofia bat)], interpretazio marko bat eskaintzeko, inori baliagarri bazitzaion. Gertatzen zaiguna ulertzea lasaigarria da nolabait, eta hor funtzio bat dugu; jendeari gako batzuk ematea gertatzen ari denaz.

GOIKOETXEA: Beti izan da horrela pixka bat. [Jurgen] Habermasen Ekintza komunikatiboaren teoria 300 lagunek irakurri dute, eta [Karl] Marxekin gauza bera gertatzen da; jendeak Manifestu komunista irakurri du, baina Kapitala-ren liburuki guztiak, hiruk baino ez.

INNERARITY: Mario Onaindiak itzuli zuen euskarara.

GOIKOETXEA: Orduan, lauk (barreak). Niretzat betebehar bat da politikoki engaiatua egotea eta pentsamendu kokatua egitea, eta mahai gainean jartzea; jendeari esatea ez diedala hitz egingo unibertsaltasun batetik, emakume europar, zuri, antipatriarkal, antiarrazista gisa baizik. Gero bakoitzak neur dezala esaten denaren kalitatea.

INNERARITY: Ados egongo zara gizarte garaikidean eta historian zehar gauzatu diren dominazioen parte handi batek zerikusia duela neutraltasun itxurazko batekin. Gizonok esfortzu handiarekin ulertu dugu salbuespen bat, ertz bat badagoela: emakumea. Baina ez dugu nahikoa egingo aurrera ulertu ezean gu ere kokatutako posizio bat garela; gizonok ez dugu generorik edo sexurik —baina erabiltzen dugu—, eta andreek generoaren partikulartasun hori dute.

GOIKOETXEA: Gorputz sexualizatuak dira.

INNERARITY: Haiek bai, gu ez. Dominazio guztien atzean dago bere burua unibertsaltzat duen norbait; genero kontuak emakumeenak direla edo hizkerarik ez duela dioten norbait. Norbera partikulartasun gisa ikustea hegemonien suntsipenaren eta elkarrizketa demokratikoaren hasiera da.

GOIKOETXEA: Hori da saiatzea gizonek uler dezaten klase politiko gisa, eraikitako kategoria gisa. Ez dira gizon jaio, egin egiten dira, dominatzeko.

Pandemokrazia, demokrazia konplexua, patriarkala, demokraziaren pribatizazioa... Zuen liburuen izenburuak dira. Adjektibo ugari behar ditu, bistan denez. Zer esan nahi du gaur egun?

INNERARITY: Gai handietako bat da, zeinaren aurrean sistematikoki huts egiten dugun. Bulimia filosofikoa dugu: jan dezakeguna baino askoz gehiago jartzen dugu platerean. Niretzat, demokrazia nagusiki autogobernua da, eta hori, gizartean bizi garenez, beste batzuk zeregin horretan elkarrekin inplikatzea da. Ez dago autogobernurik beste batzuekin ez bada. Aspaldi honetan, nire hipotesia da gizarteak oso soilak ziren garai batean diseinatu zirela demokraziaren ideia nagusiak. Tartean eboluzio izugarri bat egon da.

GOIKOETXEA: Demokrazia hitzarekin argitaratzen ditudan liburuek izenburu ironikoak eta probokatzaileak dituzte, esateko: «Demokraziaz hitz egin nahi duzue; oso ongi. Dena da demokrazia; beraz, adjektiboak jarri behar dira: demokrata... patriarkala. Edo misoginoa. Edo arrazista». Hitz egin dezagun demokraziaz, benetakoaz; nola funtzionatzen duen. Eta zer izan behar duen.

Zer izan behar du?

GOIKOETXEA: Prozesuak dira, zeintzuetan zure gorputzaren, zure biztanleriaren edo komunitatearen autogobernu maila handituz doan. Inoiz amaitzen ez den prozesu bat da, gizartea hobetzea ez delako inoiz bukatzen. Hor kokatzen da gatazka etengabea: nola ulertu izan den. Demokrazia ez da paradisua, eta demokratizazio prozesuek diziplina esan nahi dute, koertzioa, indarkeria. Demokraziaz hitz egitea erreala izan dadin: zer behar den jendeak autogobernatu dezan; zer baldintza, mekanismo, teknologia, zer baliabide material edo ez-material zure gorputza eta zure komunitatea gobernatzeko. Berreskuratu eta erdigunean jarri behar dugu gobernatzearen kontzeptua, politikotasunaren oinarrizko kontzeptuetako bat delako.

Gatazkaren rola. Hori izan ohi da demokraziari buruzko eztabaidetako bat.

INNERARITY: Demokrazia elkar orekatzen duten bikote kontraesankorrez osatuta dago; konfiantzaren instituzioak dauzka, baina baita konfiantzarik ezarenak ere. Gauzak gaizki doaz bi poloetako batek gehiegizko protagonismoa duenean. Kooperazio elementu bat dago, eta baita lehia elementu bat ere. Politika oso zehaztugabea da definizioz; bateragarri egiten saiatzen da bateraezinak diren gauzak. Gure gizartea bezalaxe; elkarrekin bizitzen saiatzen gara gauza bera ez garen pertsonak, berdin pentsatzen ez dugunak. Baina elkarrekin bizi behar dugu.

GOIKOETXEA: Ezin da adostasunik egon gatazkarik gabe. Gatazka ona da. Adostasun orok igaro behar izan du gatazka bat. Ulertu behar dugu zerbait positibo gisa, lankidetza eta adostasuna lortzeko. Gauza bera gertatzen da etxekotzearekin; ez baduzu ugaztuna etxekotzen, ez duzu subjektu bat sortuko, eta etxekotzea dominazio prozesu bat da. Subjektu autonomoak, independenteak sortu nahi badituzu, gai direnak jarduteko, hitz egiteko, eztabaidatzeko, pentsatzeko edo jolasteko, beharrezkoa da etxekotze prozesu bat egotea: idazten ikasi behar duzu, elikatzen... Eta horiek ez dituzu adostasunez ikasiko. Dena da diziplinatze prozesu bat.

INNERARITY: Egia da gatazka behar dela, saihetsezina dela eta aldaketa motor bat dela, baina eragile politikoek antagonismo erritualizatu batera jotzen dute, funtsean eraldaketa kolektiborik eragiten ez duen batera. Hori da arazo nagusietako bat. Esaten da politikariek boterea bilatzen dutela, baina bada fenomeno desatsegin bat, antzua: gehiago gustatzen zaiela inpotentzia. Bada jendea hobeto kudeatzen duena inpotentzia boterea baino, eta nahiago duena joko zelaitik kanpo egon, printzipio garbi batzuk zaintzen, botere partekatuaren ariketan eskuak zikintzen baino. Botererik ez dago transakziorik, bekaturik, ematerik edo mugarik gabe.

Botereaz eta burujabetzaz mintzo zarete; partekatuaz eta estatuen ahalmenaz.

GOIKOETXEA: Estatuak badu gaitasuna; beste kontu bat da hura sistema ekonomiko, eragile eta interes batzuekin elkartzea, eta horien arabera funtzionatzea. Estatuaren huste bat ikusten ari gara, estatuak berak ahalbidetua. Bizi garen estatu motan, korporazioak dira adar exekutiboekin batera gobernatzen dutenak.

Burujabetzari dagokionez, hitz erabilgarria iruditzen zait, jendeak modu berritzailean eta askatzailean erabiltzen duelako. Burujabetza botere lurraldetu gisa ulertzen dut, gobernatzeko gaitasun politikoari lotuta; gobernatu, zerorren gorputza nahiz bizi duzun lurraldea; jaten edo arnasten duzuna. Gizarte mugimenduek gero eta gehiago darabilten kontzeptu bat da; beraz, hartu behar dugu, eta ukitu emantzipatzailea eman, autogobernuaz hitz egiteko.

INNERARITY: Nik oso gutxi darabilt. Interesgarriagoa begitantzen zait botere hitza; ahalmena nahi dut zenbait erabaki hartzeko, jendeari ondasun publiko komun batzuk emateko. Batzuetan, burujabetza eta boterea trukatuta lortzen da hori. Hori da Europa, bere gabeziekin: estatuen integrazioranzko abentura bat, burujabetza boterearen truke emanda.

Kontua da zer gobernu maila den egokia zer arrisku motari aurre egiteko. Horri ematen diogun erantzunaren arabera sortuko dira gobernatzeko forma berriak. Gai batzuetan ez zaigu interesatuko hemen erabakitzea, erabakigunea gorago egotea baizik, eta, beste batzuetan, estrategikoki interesatuko zaigu ez deslokalizatzea, ez delegatzea inolako kontrolik gabe. Orain gogoeta prozesu interesgarri bat daukagu, behartuko gaituena gauza asko birlurraldetzera.

GOIKOETXEA: Geure burua gobernatzeko, boterea birlurraldetu behar dugu; auzoek, jendeak erabakitzen hasi ahal izatea. Eta, horretarako, boterea lurraldean eta gorputzetan jarri behar da. Latinoamerikako feminismo komunitarioaren ildoek dioten bezala, nire gorputza nire lurra da, eta nire lurra, nire gorputza; nire lurra ez badago ongi, nire gorputza ere ez; ez badaukat ur garbirik, garraio publikorik, lurralde horretako jendea ez da ongi egongo.

INNERARITY: Ni ez naiz hari horretaz.

GOIKOETXEA: Ni, bai. Nola lortzen dugu lurralde honetan dagoen edonor, datorren lekutik datorrela, ongi egotea? Horretarako, ongi dagoen lurralde bat behar duzu, baliabideak izango dituena: zerbitzu publikoak. Hor gorputza sartzen da, eta dimentsio materialista.

INNERARITY: Birlurraldetzeaz ari naizenean, ez naiz ari gerturatzeaz; erabaki guneak urruntzeko mugimendu oso interesgarriak daude. Immigrazioak erabaki gune indibidualetatik harago egon beharko luke. Zergatik ez dugu gaia behar bezala konpontzen? Nazionalizatuta dagoelako. Nazioz gaindiko egitura batek egin dezakeena askoz interesgarriagoa da herrialde batean nor sartzen den eta nor ez erabakitzeko gaitasunaren subiranizazioa baino. Nazio-estatutik haragoko marko bat erabat emantzipatzailea litzateke.

GOIKOETXEA: Baina immigrazio politika Europako mailan erabaki dezakezu, eta Europak berdin-berdin erabaki dezake mugak ixtea. Saio bat dago demokratizazioa egitura globalen bidez egiteko, baina ez baduzu demokrazia lokalik, ez duzu globalik. Bi prozesuak batera egin behar dira, edo lehentasuna tokikoak behar du. Immigrazioa dago migratzaileen herrialdeetan demokrazia lokalik ez dagoelako. Nazioz edo estatuz gaindiko egiturek ez dizute ezer bermatzen demokratizazioa bermatua ez baduzu, boterearen eta jendearen erabakitzeko ahalmenaren birlurraldetzea.

INNERARITY: Baina badugu tokiko tresnen inpotentziaren esperientzia ere. Adibidez, klima bezalako ongi komun garrantzitsu bat ia ezin da kudeatu tokiko mailan; behar ditugu egitura eta prozedura batzuk, zeintzuei burujabetza parte bat transferitu zaien.

GOIKOETXEA: Noski, klimari buruzko akordioen arazoa da horiek betetzeari uko egiten diotela korporazioek gobernatutako estatu ugarik.

INNERARITY: Subirano diren estatuek.

GOIKOETXEA: Estatu bat subirano izateak ez du esan nahi gobernatzen duen komunitatea subiranoa denik.

INNERARITY: Ez noski. Baina lortuko bagenu estatu horiek subiranotasun gutxiago izatea...

GOIKOETXEA: Nori emango genioke subiranotasun hori?

INNERARITY: Onei, noski! [barrez]. Zergatik dira hain etsigarriak klimari buruzko goi bilerak? Aurrerapausorik eza azaltzen duen faktore bat da bere ardura eremua erabat nazionala dela.

GOIKOETXEA: Klase jakin batek ulertu du nazionala eta globala kontrajarriak daudela. Esferak handitzea ez dago kontrajarrita. Arazoa da maila globalak ez duela funtzionatzen maila lokalek ere ez dutelako funtzionatzen. Ez dugu aurrerabide globalik aurkituko gobernazio sistema eta ongizatea ekoizteko sistema ez badugu behetik aldatzen.

INNERARITY: Bateragarria da dioguna. Zu subiranista zara, ni ziur aski ere bai, baina biok ezer gutxi dugu amankomunean Trumpen subiranismoarekin, harresiak erakitzen dituen subiranismoarekin.

GOIKOETXEA: Ezta demokraziarekiko haren ikuskerarekin ere. Eta demokraziarekin ez dago kritikarik; subiranotasunarekin, bai.

Nola irudikatzen duzue 10-20 urte barruko etorkizuna?

GOIKOETXEA: 10-15 urte barru, okerrago, baina 50 barru, hobeto. Indarkeria handia egongo da datozen urteetan, autoritarismo neoliberal bat, baina jendea haserre dago, antolatzen ari da, eta gauza oso berritzaileak eta itxaropentsuak proposatzen.

INNERARITY: Historiaren garai zirraragarri bat bizitzen ari gara, dimentsio oso tragiko eta gatazkatsua duena, baina baita mundu oso itxaropentsua ere; teknologia batzuk ageri dira, alde ilun bat dutenak, baina baita aukera izugarriak ere gizarte justuagoak sortzeko. 1980ko hamarkadan, Alemanian, nire lagun ekologista guztiek letrak ikasten zituzten. Orain diote euren seme-alabak eurak baino ekologistagoak direla... eta kimikariak direla. Ez ditzagun izan hainbeste aurreiritzi teknologiaren aurka.


Jule Goikoetxea Mentxaka

Summary: Jule Goikoetxea Mentxaka.

Filosofia «jarrera bat» da Goikoetxearentzat: «Gauzak ulertu nahi izatea: hau zergatik, nola, zertarako». «Bokazioa» ogibide egin du, eta ogibidea bokazio, formatu askotarikoetan plazaratzen baititu bere gogoetak; artikulu akademikoen, dibulgazio asmoa duten liburuen eta egunkari zutabeen bidez —BERRIAn, besteak beste—, baina baita poesiaren bitartez ere. Filosofian doktore, Euskal Herriko Unibertsitatean Politika Zientzietako irakasle, Oxfordeko Unibertsitateko International Gender Studies institutuko kide, Lisipe liburu bildumako editore eta abar eta abar da Goikoetxea, eta nagusiki demokraziaren «izaera patriarkala» biluztera eta eraldatzera emanak ditu hausnarketak.


Daniel Innerarity Grau

Summary: Daniel Innerarity Grau.

«Marraztu» egingo balu bezala egiten du Innerarityk filosofia, bere hitzetan: «Gogoan nuen Platonek esaten zuen hura: musek aholkatu zioten musika egiteko, eta berak zioen musika egiten zuela, filosofia egiten zuelako, filosofia zelako musikarik bikainena. Uste dut filosofiak baliokide funtzional gisa funtzionatu duela, baina niri erdipurdiko margolari bat izatea gustatuko zitzaidakeen». Bilbotar nafartua eta filosofian katedraduna da, Ikerbasque ikertzailea Euskal Herriko Unibertsitatean, irakasle Florentziako Europako Institutu Unibertsitarioan, eta zuzendari Globernance institutuan. Urteetan «demokraziaren konplexutasuna» aztertzen jardun ondoren, adimen artifiziala du orain ikergai.


Gaitzik gabeko lurraldea

Summary: Gaitzik gabeko lurraldea. Santiago (Galizia), 1970. Galiziera eta literatura irakaslea da ogibidez. Narrazio laburrekin egin zuen ezagun bere idazle ahotsa, 1980ko azken urteetan. Nordeste nobela argitaratu zuen 2016an, eta Galiziako Kritika Sarietarako finalista izan zen lan horrekin. Brasileraz ere argitaratu zioten. As mulleres da fin do mundo nobela eman zuen iaz, eta Xeras sarietarako finalista hautatu zuten. Transmatria poesia liburua ere eman zuen iaz, eta Johan Carballeira saria irabazi zuen lan horregatik.

Gorpuak azaleratu ziren mangladian. Goiz batean, bat iritsi zen, biluzik, puzturik, aurpegirik gabe, seguruenik karramarro eta arrainek jana baitzuten. Gero, beste batzuk azaldu ziren, argi-txinta bakoitzarekin batera, eta molde berean: eskurik ez, garunik edo begitarterik ere ez. Orduan, herriak galdetu zion emakumeari ea zer gertatzen ari ote zen. Batzuek ahopean zioten barnealdeko Jandui erreginaren eta haren emakume gerrarien biktimak zirela. Oso atsegin zituzten emakumeok galegoek, orain, harroxko, uretan eta zuhaitzetan nagusi zirela uste zuten galego horiek. Beste batzuek hotsa zabaldu zuten apika portugesen Ama Birjinak, fedeaz arnegatzeagatik, itotako sinesgabeak zirela.

Egiaren bila, emakumeak herrixkatik alde egin zuen egun batzuetarako, norbaitek esan zuen Abaçaíri gomendioa eskatuko ziola. Xurema sakratua eraman zuen berekin, eta gorputza margotu zuen joandakoen memoriarekin. Zargaldurik itzuli zen, eta denen aurrean hitz egin zuen. Maistrek Ipuriara gosetua ikusarazia zioten lokatz artean igerian, baina orobat erakutsia zioten zein zen Gaitzik Gabeko Lurralderako bidea. Orduan, denak isildu ziren. Gaitzik Gabeko Lurraldea. Denek zuten gogoan nola lagundu zieten maíra galegoei portugesak azpiratzen eta jesuitak herrixkatik kanporatzen. Burdinazko eta bolborazko hitzak amaitu ziren. Infernuak eta pekatuak. Orain, maíra horiek beroriek oihana txikitzen zuten, eta ontziak ekartzen hondartzetaraino, gau zohardiaren koloreko gizon-emakumez zamatuak. Galiziako Errepublikaren eta Indietako Galiziar Konpainiaren izenean jarduten zuten. Agian Gaitzik Gabeko Lurralderako bideari esker beste etorkizun bat egongo zen, agian...

—Nahasmendua oso zuhaitz gora da —esan zuen emakume gazte batek.

Emakumeak baietz egin zuen buruarekin, hitzok entzunaz batera. Laztan egin zion. Elkarrekin joango ziren biak Konpostela Recifekora, eta han gobernadorearekin hitzordua eskatuko zuten; lehenago ere itunak sinatuak zituzten gizon bizardun harekin. Horrenbestez, bideari ekin zioten zenbait egunez. Zeruertz berde azkengabeak zeharkatu zituzten. Xendra bakartiak urratu zituzten. Coaçúaren eta xatobáren fruituez elikatu ziren. Xenipapoaren zuku mingotsa edan zuten; sua larruazalean, elkar maitatu zuten, bakar-bakarrik. Eta isil-gordean zeharkatu zituzten beste herri batzuen lurraldeak, gerra ez pizteko eta helduak ez molestatzeko. Harik eta, azkenean, zenbait egunsentiren ondoren, hiria begiztatu zuten arte harresiaren atzean tente. Hala, bada, Santiagoko ateak igaro zituzten gorputzak margoturik eta ilea edergailuz beterik.

Hiria borborka ari zen kale jendetsuetan. Kiratsak moteldu egiten zuen entelegua, eta zuhaitzak gerizperik gabeko hormak ziren. Soldaduez gainera, berak bezalako beste emakume batzuk ere ikusi zituzten, dagoeneko europar erara jantziak, baita esklaboak ere emakume zurien itzalkinak eramaten eta, jakina, gizon beltzezko ilarak salgai-garraioan moilatik hirira. Odolaren sunda sumatu zuten berehalakoan, eta, kasualitatez, biei mandacarúaren loreetara joan zitzaien gogoa, halako tristura handia uxatzeko. Hurrena, zubi luze bat zeharkatu zuten, uharte bateraino. Emakume gazteenak txunditurik zirudien, etxeak eta animaliak ikustean eta padura harrizko eta zurezko arkutan jauzika gainditzen zuen enbor erraldoi haren gainetik ibiltzean. Besteak bazekien nora joan. Ezagutzen zuen hiria, eta aise mugitzen zen kalezulo eta etxarteetan barrena. Gazteenak galdetu zionean noiz izana zen han lehenago, mundu jendetsu hartan, emakumeak erantzun zion ez zuela inoiz etorri behar izan zurien artera. Europarrek beti aurkitzen zituztela eurak lehenago, metal horiaren, azukrearen eta zur gorrixkaren ugaritasunak akuilaturik. Xurema sakratuak erakutsiko zizkiola, nonbait, harainoko bideak, bere izatearen harrotasuna eta memoria babestuaz batera.

Gobernadoreak erabaki zuen erregina indiar hari harrera egitea, urte batzuk lehenago lagundua baitzion portuges eta gaztelauen aurkako borrokan. Neurri batean hala jokatu zuen Errepublikak ikuskatzaile nagusia bidalia zuelako Konpostelatik Konpainia eta urrutiko lurralde haiek fiskalizatzeko. Emakume funtzionarioak iritzi ona eraman beharko zuen salbaien artean bera eraikitzen ari zen hiriaz. Asmo horretan, dagoeneko erakutsiak zizkion zoologikoa, kale harriztatuak, kanalak, sinagoga... Orain egiaztatuko zuen zeinen tratu abegikorra ematen zitzaien indigenei. Gogoetari lotu zitzaion. Gobernuaren Jauregia eraikin laukizuzen bat zen, bi dorre gora zeuzkana, bata farola eta bestea behatoki astronomikoa; Bost Punten Gaztelutik gertu zegoen. Ondo pentsatu beharra zeukan non harrera egin indiarrei, eta ikuskatzaileari, zirrara eragiteko. Horrenbestez, audientzien aretoa aukeratu zuen, peroba arrosazko oholez eta lurralde miragarri hari buruzko margolan koloretsuz hornitua. Azala margoturik zekarten bi natiboek, ikur estrainioak edergarri, janduíen tribu apika etsaiarenak ez bezalako ikurrak. Gobernadorea eserita zegoen aulki altu batean, eta ttotto bana eskaini zien bi emakumeei. Zutik, itzaletan erdi gordeta, Errepublikako ikuskatzaile nagusia begira zeukaten salako zokondo batetik.

—Ipuriara izugarria elikatzen ari zarete hildakoekin —esan zuen natiboak.

Gobernadorea deseroso sentitu zen, ozta-ozta ulertzen zituen sineskeriak aditzean. Kolpean, nerbiostu egin zen, ikuskatzaileak zer pentsatuko ote zuen, emakumeak, itxura batean, zinez sinesten baitzuen Galiziako Ermandade Santuen Errepubliken justiziaren printzipioetan.

—Ikusi zaituztet emakume esklaboen haragi umiliatua mangladira botatzen.

—Ikusi zaituztet oihaneko emakume kalituen gorpuak uretaratzen.

Gobernadorea zutitu egin zen sumindurik. Nolatan zekien halakorik indiar hark?

—Etorri naiz abertitzera Ipuriarak, zuek iratzarritako gizarrain beldurgarriak, irentsi egingo gaituela denok erremediorik gabeko izurri batean.

—Etorri naiz eskatzera zuek kutsatu eta hiltzen zaituzten eduki-nahi horrek eragindako sarraskia bertan behera uzteko.

—Litekeena da honezkero berandu izatea.

Orduan natiboak zutitu ziren. Bekoz beko begiratu zioten ikuskatzailearen aurpegi gordeari, eta ohartu ziren emakume-ñiñi haietan ere bazela bestelako lurralde baten ametsa. Gobernadoreak isilik jarraitu zuen, haiek geldiarazten ausartu gabe ere. Segituan, ikuskatzaile nagusiak ulertu zuen, begiak itxiz, bi emakumeek Gaitzik Gabeko Lurralderako bidea zeramatela beren barruan. Berak, Konpostelan neska koskorra zenetik, bizi osoan bilatutako huraxe.

Itzultzailea: Iñigo Roque Eguzkitza


Garunean sorrarazten du gozamena

Summary: Garunean sorrarazten du gozamena. Otorrinolaringologian adituek uste dute emozionalki garrantzitsua dela jakiak eta edariak dastatuz disfrutatzea. Zentzumen hori galdu ostean berreskuratzen dutenek poz handia sentitu ohi dute.

Fruitu gozorik ezpaituzu / mendi honetan dastatu, / egi garratz bat behar dizut bene-benetan aitortu...». Gabriel Arestik fruitu gozoak dastatzearen lilura aipatzen du Maldan behera (Zatiak) olerkiaren lerroetan. Eta, dastamenaren bidez, oinarrizko zapore gehiago ere bereiz daitezke, gozoaz gain: gazia, mingotsa eta garratza, alegia. Bosgarren zaporea umamia da, eta, Maria Eugenia Salazar Gipuzkoa Poliklinikako otorrinolaringologoak azaldu duenez, Kikunae Ikeda Japoniako irakasleak aurkitu zuen, 1907an. Umamia hitzak «dasta onekoa» edo «zaporetsua» esan nahi du japonieraz. «Azkenaldian, beste zapore batzuk ere aipatzen dira, besteak beste, metalikoa eta koipeena», aipatu du Salazarrek.

Otorrinolaringologoak ohartarazi duenez, dastamena estimulu kimiko batek eragiten du. «Beste zentzumenekin alderatuz, dastamena antzematen duten zelula nerbiosoek ahalmena dute egun gutxitan bere onera etortzeko. Ez da hala gertatzen beste zentzumenekin». Dastamenean adituek diotenez, mingain osoan antzematen dira oinarrizko bost zaporeak. Mingainaz gain, dena den, badaude beste hartzaile batzuk ere: faringean eta laringean. «Lehen ukipena mingainarekin da. Faringeko eta laringeko zelulek estimulu kimikoa jasotzen dute; estimulu kimiko hori estimulu elektriko bihurtzen dute, eta, nerbioen bidez, garunera joaten dira». Izan ere, garunean jasotzen da jatekoaren dastatzeko plazera. Sukaldari askok esan ohi dute dastamenarekin lotuta emozioa dagoela.

Jaio eta berehala izaten du gizakiak dastamenaren plazera. Salazarrek dioenez, «haur jaioberriak dastamena garatuz joaten dira. Gerora, zapore batzuen oroitzapena bizitza osorako izaten da».

Ixak Salaberria, Fagollaga jatetxeko sukaldaria. ANDONI CANELLADA / FOKU

Ixak Salaberria Hernaniko Fagollaga jatetxeko (Gipuzkoa) sukaldariak nabarmendu du haurrek joera handia izaten dutela zapore gozoarekiko. «Normalean, haurrek gutxitan bilatzen dute mikatza. Gero, urteekin, ikasiz joaten dira. Baina haur bati gozoki bat eman, eta begiak zabaltzen zaizkio».

Gastronomia aditu askok diote dastamena garatu egin daitekeela. Oraitz Garcia kazetari gastronomikoak —Gaztezulo-n Gastroheroia bloga du— aitaren lekukotza hartu zuen ogibide horretan, eta urteen poderioz joan da dastamena garatuz. «Txikitatik ezagutu izan dut gastronomiaren mundua. Haurtzaroan, elikagaiak probatuz joan nintzen, pixkanaka-pixkanaka, eta, probatzearen probatzeaz, ikasi egiten da». Azkeneko urteetan, makina bat jatetxeren inguruan idatzi du Garciak. «Zure dastamena garatuz doa, eta egokitu egiten da ogibide horretara». Salaberriak azaldu duenez, «zenbait gauza» ikasi behar izaten dira, «eta ez da erraza izaten» —adibidez, ostrak, odol barrenak edo usain bereziak dituzten zenbait gazta dastatzea—. Edariaren dastamena ere garatu egiten da, eta, horretarako, «aproposak» izaten dira ardo dastaketa ikastaroak. «Ardoaren gaineko jakintza ez da naturalki garatzen. Sakontasun puntu batzuetara iristeko, irakatsi egin behar dizute».

Fagollaga jatetxeko sukaldariaren arabera, norbanako bakoitzak prest izan behar ditu mingainaren parte batzuk, zaporeak ondo nabaritzeko. «Bakoitzak bere joerak eta gustuak ditu; aurrera egiten du horrekin. Ni, adibidez, gozozale amorratua naiz».

Garciaren irudipena da dastamenak sentsazio asko ekartzen dituela batera: «Une labur batean, hainbat esperientzia eta bizipen berri izan ditzakegu. Hori da dastamenak duen berezitasuna».

Maria Eugenia Salazar otorrinolaringologoa.. ANDONI CANELLADA / FOKU

Euskal Herriko zaporeak

Herrialde bakoitzeko gastronomian, zapore bereziak daude, eta herrialde askotan bizigarri gehiago erabiltzen dituzte Euskal Herrian baino. Garciaren ustez, euskal sukaldaritza tradizionalak produktuari ematen dio garrantzi osoa. «Euskal sukaldariek aipatu izan dute gure oinarrizko saltsak hauek direla: saltsa berdea, pil-pila, txipiroiekin egiten den tinta beltza eta Bizkaiko erakoa».

Salaberriarentzat, dastamena «plazera» da, baina nabarmendu du zentzumenak osagarriak direla beren artean. «Disfrutatzeko, denek konektatuta egon behar dute. Zentzumen guztiak erabili behar dira jaki batekin gozatzeko». Edonola ere, dastamena tresna garrantzitsua da sukaldarientzat.

Garciari iruditzen zaio plater asko begietatik sartzen direla hasieran. «Platera eta produktua nola aurkezten den ikustea gustatzen zait. Baina, lehen mokadua edo koilarakada hartu eta gero, gogoko dut begiak itxi eta zaporeen joko horri ematea garrantzi guztia. Begiak itxita, gehiago gozatzen da». Salaberria ez dago horrekin ados: «Begiak zabalik dastatu behar da, zalantzarik gabe».

Dastamena galtzea

Salazarrek nabarmendu du dastamenak, era berean, usaimenarekin harreman handia duela. Bi zentzumen horien nerbio zuntzak estuki lotuta daude. Otorrinolaringoloarengana joaten direnen artean, badira usaimena edo dastamena galdu dutenak, baina baita bi zentzumenak batera galdu dituztenak ere. «Nahiz eta produktu kimikoen sentsazioak dastamen papiletan gertatzen diren, elikagai guztiek lurrun batzuk dituzte, eta horiek sudurraren atzeko usaimen zeluletan antzematen dira».

COVID-19 gaitza izan duten herritarren artean, zenbaitek dastamena eta usaimena galdu dituzte. Salazarren arabera, positibo ematen duten gehienek bizpahiru astetan berreskuratzen dute dastamena. Hala ere, badira kasuak non denbora gehiago behar izaten duten dastamena berreskuratzeko: Kepa Sarasuak apirilaren 1ean eman zuen positibo, eta bi hilabete igaro ziren usaimena eta dastamena berreskuratu arte. «Hain justu, izan nuen sintoma bakarra usaimen eta dastamen falta izan ziren», gogoratu du Sarasuak. «Entsalada bat jatean, bereizten nuen hor zeudela letxuga, olioa, ozpina, gatza... baina ez nuen zaporerik hartzen. Haragi eltzekari batean, esate baterako, nabaritzen nuen haragia, patata eta piper berdea zeudela, baina ez nuen horien zaporea antzematen». Positibo eman eta 44 egunera, usaimena berreskuratzen hasi zen. Pixkanaka iritsi zitzaion dastamena, baina gaur egun ere ez du %100 berreskuratu garai bateko dastamena. «Ez da lehengo kontu bera. Indartsu nago, baina, fisikoki, ez nago lehen bezala. Arkume eltzekari bat jan dut, eta zapore ona du; sentitzen dut, baina ez garai batean bezain bizi. Dastamenari ez diozu baliorik ematen galtzen duzun arte».

Oraitz Garcia, kazetari gastronomikoa. JAGOBA MANTEROLA / FOKU

Salazarrek ohartarazi du gaitz askok eragin dezaketela dastamena galtzea: «Gaitz periferikoak izan daitezke, mingainari, laringeari eta faringeari eragiten diotenak, eta, hor, traumatismoak, infekzioak eta tumoreak egon daitezke. Diabetea edo hipertentsioa dutenek eta tabako asko erretzen dutenek ere galdu dezakete dastamena. Baita garunarekin lotutako gaitzen bat dutenek ere». Otorrinolaringologoaren arabera, dastamena galtzeak bizi kalitatean eragiten du. Horregatik, zentzumen hori berreskuratzen dutenek poz handia sentitzen dute. Hala sentitu du Sarasuak ere.


Summary: Libiako Gobernuak berehalako su-etena eta bozetarako deia egin du. Libiako lurraldearen burujabetza osoa berrezartzea du helburu Fayez al-Sarraj Libiako lehen ministroak. Hauteskundeak datorren urteko martxoan nahiko lituzke egin.

Fayez al-Sarraj Libiako lehen ministroak herrialdeko indar militar guztiei agindua eman die operazio militarrak gelditzeko eta su-etena ezartzeko. Libya Observer hedabidearen arabera, Sarrajek ohar baten bidez jakitera eman du helburu nagusia dela «Libiako lurraldearen burujabetza osoa berrezartzea eta mertzenario atzerritarrak kanporatzea». Ordezkarien Ganberako presidente Aguila Salek ere su-etenaren aldeko aldarrikapena defendatu du.

Bestalde, lehen ministroak parlamenturako eta presidentetzarako hauteskundeetara deitu du, datorren urteko martxorako. Khalifa Haftar Libia ekialdeko buruzagi militarraren pean dauden Sirte hiria eta Al Jufra barrutia eremu «desmilitarizatuak» izateko eskaera egin du Sarrajek. Oraingoz, Haftarren aldetik erreakziorik ez da izan.


Zorrak kitatzeko garaia heldu da

Summary: Zorrak kitatzeko garaia heldu da. Joe Biden presidentegai demokratak sostengua agertu dio beltzen eskubideen aldeko mugimenduari, baina haien aldarrikapen nagusiak betetzera konprometitu gabe. Gazte afro-amerikarrentzat, ordea, ez da nahikoa hautagai demokrataren erantzuna.

Beltzak dira Alderdi Demokrataren zutaberik sendoena. Atzera begiratu besterik ez dago. 2008an, John McCain hautagai errepublikanoak hautesle zurien botoen %55 eskuratu zituen, eta galdu egin zuen, urte hartan Barack Obamaren alde bozkatu zutelako beltzek, tsunami erraldoi bat balira bezala. 2016an ere, beltzen botoa eskuratu zuen Hillary Clintonek, baina parte hartzea ez zen izan aurreko bi aldietan bezain handia, eta galdu egin zuen. Adituek argi dute: Joe Biden hautagai demokrata gai bada Obamak adina boto ez-zuri jasotzeko, ziurra du garaipena.

Tradizioz, demokratekiko leiala da komunitate beltza, baina leialtasun hori ez da doakoa, are gutxiago azken hilabeteetako gertakarien ostean. Maiatzaren 25ean, polizia zuri batek George Floyd 46 urteko gizonezko afro-amerikarra hil zuen Minneapolis hirian, itota. Protestak piztu zituen hilketak, Minneapolisen bertan lehenik, AEBetako hiri eta herrietan ondoren, eta mundu osoan azkenik. Ez zen polizien esku hiltzen zen lehen herritar beltza, baina testuinguruak poliziak zortzi minutuan baino gehiagoan eduki zuen belauna Floyden lepoan, hura eskuburdinak jantzita zegoela eta hiru hilabetean gertatutako bigarren hilketa izateak martxoan, Poliziak tiroz hil zuen Breonna Taylor, Louisvilleko bere etxean amorrua eragin zuten. BLM Black Lives Matter mugimenduak bideratu zuen sumin hura. Plataforma 2013an jaio zen, Trayvon Martin nerabe afro-amerikarraren hilketa salatzeko Twitterren sortutako traol baten haritik Martin tiroz hil zuen gizon zuri batek, eta errugabetu egin zuten. Mugimendua indartuz joan zen, eta, urtebete geroago, Michael Brownen eta Eric Garnerren hilketen ostean, nazioartean ere egin zen ezagun. Geroztik, beltzen eskubideen aldeko borrokari eutsi dio.

AEBetan BLM mugimenduaren protesten harrabotsa dagoeneko isildu bada ere, plataforma ez dago geldirik, eta haien aldarrikapenek indarrean jarraitzen dute. Floyden hilketak Poliziaren indarkeriaren aurkako ahotsak altxatu zituen, eta Minneapolisen, esaterako, Polizia Departamentua desegitea proposatu zuen udal gobernuak. Alderdi Demokratak, berriz, gaitzetsi egin zuen segurtasun indarren indarkeria, eta itolarria eragiteko teknika estatu mailan debekatzea proposatu zuen Kongresuan. Biden bera Floyden hiletan izan zen, familiak gonbidatuta, eta aste honetan Floyden anaia izan da demokraten kongresuaren hasiera ekitaldian, Bidenek eskatuta.

Baina keinuak ez dira aski. Urteetan euren sostengu nagusi izan den komunitatearekiko zorrak kitatzeko garaia iritsi zaie demokratei, baldin eta azaroaren 3an ezustekorik nahi ez badute. «Bidenen kanpaina arduradunek ondo baino hobeto dakite urrun daudela mugimendu honen eskariak betetzetik, eta hori ezin dugu onartu. Demokratek irabaztea nahi badugu, Bidenek urrats bat gehiago egin behar du», ohartarazi du Alicia Garzak, BLM mugimenduaren sortzaileetako batek. Poliziari finantzaketa kentzeaz ari da. Hori da mugimenduaren aldarrikapen nagusietako bat. Polizia desegin eta komunitatean oinarritutako bestelako segurtasun eredu bat sortu nahi dute.

George Floyden anaia Rodneyk eta Philonisek alderdi demokrataren kongresuan hitz egin zuten. DEMOCRATIC NATIONAL CONVENTION

Bidenek ia ziurra du afro-amerikar helduen babesa; errepublikanoak berriz gobernuan ez ikustearren, demokraten alde egingo dute haiek. Baina ez da gauza bera gertatzen belaunaldi gazteagoekin, manifestazioetan nagusi ziren horiekin. «Ezin dituzu hauteskundeak irabazi afro-amerikar guztien sostengua ez baduzu, eta krisi garaietan duzun portaerak erabakiko du hautesle horien norabidea. Normaltasunera itzultzea ez da nahikoa. Bidenek zuzen jokatzen ez badu, kolpea hartuko du. Afro-amerikar heldu eta gazteen botoa behar du; ez du irabaziko horiek gabe», ziurtatu du Garzak. BLM mugimenduaren sortzailea ez da horrela pentsatzen duen bakarra. Duela aste batzuk, 50 bat talde progresistak gutun bat bidali zioten Bideni, eskatuz ziurta dezala Poliziak ez duela dirurik jasoko estatuko aurrekontuetatik.

Lehen zantzuak

Demokraten artean ezkertiarrenek inoizko ordezkari gehien lortu dituzte aurten, bai eta inoizko ekarpen ekonomikorik handiena ere. Batez ere, Floyden hilketaz geroztik. Kentuckyn Ordezkarien Ganberarako lehiatu den hautagai demokratetako bat izan da Charles Booker afro-amerikarra. Azkenean, boto moderatuari esker, hautagaitza Amy McGrathek eskuratu du, baina soilik 15.000 botoren aldea atera dio Bookerri. «Gazte afro-amerikarrek demokraten ohiko politikak baino zerbait gehiago nahi dute, eta hautagai moderatuek ez diete halakorik eskaintzen. Entzungor egin digute, ziurtzat jotzen dute gure babesa izango dutela, eta gurekin hitz egiten dute soilik euren alde bozkatzea nahi dutenean; ondoren, berriz ere desagertu egiten dira», kritikatu du Bookerrek, kanpainako agerraldietako batean. Protestak hasi aurretik, hilabetean 100.000 dolar ingururen ekarpenak biltzen zituen hautagai demokratak, baina ekainean bi milioi dolar biltzea lortu zen. Bere kanpainako arduradunen esanetan, Bookerrek, orain arte politikarekiko interesik agertu ez duten hautesle afro-amerikarrak, mugiarazteko gaitasuna izan du.

Horren guztiaren jakitun egon arren, hautagai moderatuago baten aldeko apustua egin du Alderdi Demokratak, nahiz eta Bidenek, afro-amerikarren babesa bermatu asmoz, Kamala Harris jarri presidenteordetzarako hautagai. Izan ere, inork ez du zalantzan jartzen komunitate beltzari eginiko beste keinu bat dela Harrisen aukeraketa. Baina alderdian beldur dira oraingoan keinuak ez ote diren nahikoak izango.

«Mugimendu honek [Black Lives Matter] politikagintzan sartu ditu afro-amerikar gazteak. Bidenek orain eskaintzen duen baino askoz gehiago nahi dute horiek, eta ez dute edozeren truke amore emango. Eta hori ez da nahitaez Bidenen mesedetarako», azaldu du LaTosha Brownek, Black Voters Matter mugimenduko kideak. Afro-amerikarren botoari esker irabazi zituen Bidenek Hego Carolinako primarioak, eta, geroztik, haren sostenguak gora egin du komunitate horretan. Afro-amerikarrek begi onez ikusi dituzte orain arteko proposamenak, hasi justizia erreformatzeko egitasmoetatik eta hogei milioi dolarreko aurrekontua lukeen indarkeria eragozteko programetaraino. Baina presidentegai demokratak ez du etengo Poliziaren finantzaketa, alderantziz baizik: 300 milioi dolarreko aurrekontua iragarri du «Polizia erreformatzea» helburu lukeen programa baterako.

George Floyden hilketa salatzeko protesta, Washingtonen. SHAWN THEW / EFE

Hautesle moderatuak dira gazte afro-amerikarrek eskatzen duten urrats hori egiteko Bidenen oztopo nagusia. Izan ere, hainbat inkestaren arabera, estatubatuarren %58 Poliziari finantzaketa kentzearen aurka leudeke. «Gazteei esaten diegu entzuteko prest gaudela, haien minarekin bate egiteko eta haien poza gozatzeko. Helburu berak ditugula azaltzen diegu, eta herrialde honetako Polizia erreformatu nahi dugula, eta soilik eskatzen diegula hori egiteko aukera bat», azaldu Bidenen kanpainako arduradun batek.

Abuztu hasieran plazaratutako inkesten arabera, ordea, gazteek eta zehazki gazte afro-amerikarrek ez dute batere argi Bidenen alde egingo ote duten. Hala, 30 urtetik beherako afro-amerikarren %47k ia ziurtzat jotzen dute Bidenen alde bozkatuko dutela, baina kopuru bera da hari buruzko gauza onei buruz galdetuta isilik geratzen dena ere.

Chicagoko Unibertsitateko irakasle Adam Greenek argi du horren zergatia: «Afro-amerikarrak alkatetzetara heltzen ikusi dituzte, lehen presidente beltza ezagutu dute, baina aldi berean ohartzen dira horrek guztiak ez duela haien bizimodua batere aldatu». Zenbakiek argi uzten dute gazteen eta helduagoen arteko aldea: galdekatutakoen artean, %43k uste dute demokratek kontuan hartuko dituztela Kongresuan proposamenak egin eta erabakiak hartzerakoan; baina 30 urtetik beheragokoen erdiek pentsatzen dute ez dagoela alderik demokraten eta errepublikanoen artean, beltzen eskubideen alorrean egiten dituzten politiketan. «Orain arte, aurkaria bezain arrazista ez izatea nahikoa zen bozak irabazteko, baina garai horiek joan ziren. Gazteek zerbait gehiago nahi dute, hitz hutsalak baino gehiago», nabarmendu du Greenek.

Hala, ataka estuan dago Biden. Izan ere, zenbakiek argi uzten dute gaztea eta afro-amerikarra izateak ez duela nahitaez esan nahi demokraten aldekoa izatea. Aldiz, duela lau urte argi geratu zen moduan, beltzen parte hartzea oinarrizkoa da demokratentzat bozak irabazteko.


Summary: Urteko baliabide biologikoak, biharko bukatuta. Global Footprint Network erakundearen arabera, gaur egun, «gizadiak berriztatu daitekeen baino %60 gehiago erabiltzen du, hau da, 1,6 Lur planetatan biziko bagina adina baliabide».

Global Footprint Network jasangarritasunaren nazioarteko erakundeak adierazi duenez, bihar izango da Lurraren gainditze eguna. Egun horrek markatzen du gizadiak noiz bukatu dituen planetak urte osoan zehar birsortu ditzakeen baliabide biologiko guztiak —ura, elikagaiak, erregaiak…—. Erakundearen arabera, «gaur egun, gizadiak berriztatu daitekeen baino %60 gehiago erabiltzen du, hau da, 1,6 Lur planetatan biziko bagina adina baliabide».

Jasangarritasunaren nazioarteko erakundeak munduari Lurraren mugen barruan bizitzen eta klima aldaketari erantzuten laguntzen dio. Global Footprint Networkek gizadiaren baliabideen egungo egoera ebaluatzen du, eta ondorioztatu du koronabirusak eragindako mundu mailako itxialdiak giza jardueraren aztarna ekologikoa murriztu duela. Kalkuluen arabera, 2019arekin alderatuta, 21 egun atzeratu du Lurraren gainditze egunaren etorrera. Erakundeak adierazi duenez, COVID-19ari aurre egiteko ahaleginek frogatu dute baliabideen kontsumo ereduak epe laburrean alda daitezkeela.

Lurraren gainditze eguna 1970etik 2020ra. Global Footprint Network

Lurraren gainditze eguna atzeratu izanak, urtarrilaren 1etik abuztuaren 22ra arte gizateriaren aztarna ekologikoak izan duen murrizketa islatzen du; iazko datuarekin alderatuta, %9,3ko murrizketa, hain zuzen ere. Global Footprint Network erakundeak adierazi duenez, murrizketa hori «koronabirusaren ondorio zuzena» da, eta pandemiaren ondorioz mundu osoan gertatu den «uzkurdura ekonomikoarena». Aztarna ekologikoa aldatzea «egurraren erauzketaren murrizketari eta ondorioz gertatu den CO2 isurien murrizketari esker» gertatu da; izan ere, «baso produktuen aztarna (%8) eta karbono aztarna (%14,5) murriztu dira».


Gerra hotz berria

Summary: Gerra hotz berria. Washingtonen eta Pekinen arteko tentsioa gero eta handiagoa da; hori dela eta, lasterketa bat abiatu da, zeinen alde egin ezin erabakirik dauden herrialdeak lerratzera behartzeko. Baina AEBetako hauteskundeak erabakigarriak dira, eta zuhurtzia eskatzen dute.

Gerra Hotza aipatzea boladan dago. Eta ez norbaiti gogoak ematen diolako. The Economist-en argitaratutako elkarrizketa batean, Antonio Guterres Nazio Batuen idazkari nagusiak berak aitortu du mundua azkar doala bipolaritate baterako bidean: AEBen eta Sobietar Batasunaren arteko gatazkan bezala. Desberdintasun nagusia da orain Txina dela bloke komunistako liderra, globalizazioaren oinarrietako bat, eta haren aliatuak ez direla eremu geografiko eta ideologikorik hurbilenekoak bakarrik; gainera, interdependentziazko harreman korapilatsuak dituzte aurkariaren blokeko zenbait herrialderekin.

«Hiru potentzia nagusiek [AEBak, Txina eta Errusia] harreman arazotsua dute, eta horrek zaildu egiten du Segurtasun Kontseiluak erabaki egokiak hartzea aurre egiten ari gatzaizkion krisiari heltzeko», azaldu zuen Guterresek. «Gerra Hotzean, aurrez ikusteko moduko gatazka batean ari ziren bi superpotentziak. Orain, ordea, egoera askoz konplexuagoa da, eta zailagoa da herrialdeek arauak bete ditzaten lortzea», gehitu zuen Portugalgo lehen ministro ohiak.

Pekinen argi dute guztiaren erruduna Donald Trump dela. «AEBetako muturreko zenbait indarrek gatazka ideologikoak sortu dituzte, eta herrialdeak alde batera edo bestera egitera behartzen ari dira makartismo berri batean. Haien helburua tentsioa eta desegonkortasuna sortzea da», baieztatu du Wang Yi Txinako Atzerriko ministroak, Vietnamgo bere homologo Pham Binh Minh-ekin izandako elkarrizketa batean. «AEBek burua galdu dute, morala galdu dute, eta sinesgarritasuna», esana zuen aurretik Wangek, Sergei Lavrov Errusiako Atzerri ministroarekin telefonoz izandako elkarrizketa batean.

Donald Trump eta Xi Jinping, Pekinen, 2017an. ROMAN PILIPEY / EFE

Washingtonen, istorio bera oso bestela kontatzen dute. Izan ere, Mike Pompeo AEBetako idazkariak Txinari buruzko hitzaldirik kritikoenetako bat egin zuen uztailaren 23an, esanez mehatxu bat dela demokraziarentzat. «Orain belaunikatzen bagara, gure seme-alaben seme-alabak Txinako alderdi komunistaren mende egongo dira», baieztatu zuen.

Egoera honetan, AEBek azaroan presidentetzarako egingo dituzten hauteskundeak erabakigarriak izango dira zehazteko zer bide hartuko duen planetako aldebiko harreman garrantzitsuenak. Trumpek zabaldu dituen borroka fronteak kontuan hartuta, logikoa dirudi pentsatzea Txinak nahiago duela Joe Biden izatea presidentea.

«Txinak oldarkor jokatzearen arriskuak eta onurak aztertzen jarraituko duen arren, azken hilabeteetan gero eta diskurtso publikoa kritikoagoa egin du egungo administrazioaren kontra, bai COVID-19ari dagokionez, bai Houstongo Kontsulatuaren itxierari eta beste gai batzuei dagokienez», adierazi dute Estatu Batuetako Segurtasun eta Kontrainteligentzia Zentrotik, eta ohartarazi Trump Pekinentzat «aurreikusten zailegia» dela, eta Txina saia daitekeela emaitzan eragiten.

Baina Alderdi Komunistako buruzagiek beti ihes egiten diote termino absolutuetan hitz egiteari, eta, haiek tartean daudenean, komeni da jokaleku begi bistakoenaz harago begiratzea. «America First politika egin izana eta buruzagi askok Trump ezjakin bat dela pentsatzea inoiz ez bezalako bultzada izan da Txinak munduan duen eraginarentzat. Txinak bete egin du Estatu Batuek erretiratzean utzi duten hutsunea, eta, horretaz gainera, orain indar handiagoa du Europako Batasunean eta halako blokeetan zatiketak eragiteko», azaldu du, Pekinen, CKGSB negozio eskolako Ekonomia irakasle batek —ez du izena ematea nahi—. «Bidenen garaipenak kalte egin liezaioke Txinari, Washingtonen atzerri politika bultzatuko lukeelako berriro, eta bloke aliatuak sendotuko lituzkeelako orain irrazionaltzat jotzen den Trumpekin elkarlanean aritzeko uzkur agertzen direnekin», aurreratu du.

Estatu Batuek Txinan daukaten Merkataritza Ganberaren analisiak ekonomia du ardatz. Bere izena ematea nahi ez duen beste kide batek dioenez, «muga zergen gerrak ez dio dirudien bezainbesteko kaltea egin Txinari. Baina Trumpek piko egin du zaurian, eta agerian utzi ditu egiturazko arazoak. Trump arazo horiek kanoiekin konpontzen saiatzen da, baina Bidenek alternatiba arrazoizkoagoak eta eraginkorragoak bila litzake, eta horiek kaltegarriagoak lirateke Txinarentzat. Txinako agintariei komeni zaie barregarri utz dezaketen presidente bat izatea Estatu Batuetan, munduak kasurik egin ez diezaion».

Txinako Gobernuaren aldeko manifestariak, Trumpen irudiak zapaltzen, Hong Kongen. JEROME FAVRE / EFE

Iritzi horren isla garbia dira bi superpotentzien arteko merkataritzaren datuak. Urte erdia baino gehiago pasatu da Trumpek eta Xi Jinpingek akordio bat egin zutenetik bake komertzialaren lehen fasea adosteko, eta argi dago Txinak ez duela bete agindutako guztia. Txinak argudiatu du koronabirusaren pandemiak zapuztu dituela egitasmo horiek. Baina Txinaren esportazioekin ez da hala gertatu, eta hori argi erakusten dute Txinako kanpo merkataritzaren uztaileko datuek: Asiako erraldoiak %1,4 gutxiago erosi zion munduari, baina %7,2 gehiago saldu zuen.

«Trump zuzen dago: Txina arazo handi bat da munduko merkataritzarentzat, eta hori azaleratu izanak begiak ireki dizkie Europako gobernu batzuei, baina Trumpek okerreko neurriak hartu ditu arazo hori konpontzeko. Agian Bidenek hobeto egin dezake, gehienbat gaitasun handiagoa duelako mendebaldeko beste herrialde batzuekin aliantza tradizionalak sustatzeko, arlo ideologikora eta militarrera eraman gabe Txinarekin daukaten gatazka», dio Carlo D'Andreak, Europak Shanghain daukan Merkataritza Ganberako lehendakariordeak.

Etsaiaren lagun

Txinarentzat erraza da akordioak egitea AEBen etsai porrokatuekin; besteak beste, Iranekin, Errusiarekin eta Venezuelarekin —Txinak armak ematen dizkio—. Zailagoa da, ordea, afiliazio argirik ez duten estatuak konbentzitzea, eta are zailagoa, Washingtonek haiekin harreman ona izatea lortu badu. Filipinak dira superpotentzia horiek mundu osoan hegemonia lortzeko duten borroka ondoena islatzen dutenetako bat: AEBen aliatua izan ohi da, eta elkar defendatzeko itun bat dute, baina, Roberto Duterte —Trump filipinarra— presidente denetik, herrialdea Txinarengana hurbiltzen hasi da.

Antzera gertatzen da Asiako hego-ekialdean Txinarekin lurralde gatazkak pil-pilean dituzten herrialde batzuekin. Vietnam, esaterako, ideologikoki nahiko bat dator Txinarekin, baina historia luzeko tirabirak dituzte, eta biak ahaleginak egiten ari dira ika-mika horiek baretzeko. Zeinek bere eragina handitzeko gerra batean dihardute ekialdeko itsasoetan, eta, Trumpek kanpo politikan atzera egin eta gero, Pekin aurrera eta aurrera ari da. «Europan ere ahaleginak egiten dabil estatu kideak elkarren kontra jartzeko, haien batasuna ahuldu eta haien negoziatzeko indarra handitzea eragotzi nahian», azaldu du Europako Merkataritza Ganberako kide batek, zeinak nahiago duen izenik ez eman. «Adostasuna guztiz oztopatzeko, aski du estatu behartsuenak bere alde jartzea; hartara, Europako Batasuna kritika eta mehatxu epelagoak egitera behartua baitago», ondorioztatu du.

Txinak arrakasta handia bildu du taloia astintzeko politikari esker. Halaxe erakutsi dugu Latinoamerikan eta Pazifiko aldean Taiwani bazkideak kentzeko duen estrategian. Horri esker, besteak beste Panamak, Solomon uharteek eta Kiribatik erabaki dute Taiwanekiko harreman diplomatikoak etetea eta Txinarekikoak estutzea. Taiwango presidente Tsai Ing-wen-en arabera, Txina «presio politikoaz baliatzen da Taiwanek nazioartean duen esparru politikoa mugatzeko».

Berlinen marraztutako mural bat. OMER MESSINGER / EFE

Pekinek egiten dituen inbertsioak eta azpiegiturak polemikoak dira batzuetan, baina modua eman diote balantza bere alde makurtzeko Afrikan dituen interesei dagokienez, eta kontinente horretan handitu da gehien Txinaren presentzia. 2015etik 2018ra soilik, Pekinek 299.000 milioi dolar jarri zituen Saharaz hegoaldeko eskualdean, eta, joan deneko hogei urtean, maileguak eskaini dizkie Afrikako gobernuei: 130.000 milioi dolar baino gehiago. Txinak eraikitzen dituen azpiegiturak funtsezkoak dira garapenerako, baina mesede politikoak ere erosten ditu. Ez da kasualitatea Txinak bere mugetatik kanpo duen lehenbiziko base militarra Djibutin egotea.

Fronte guztietan AEBekiko tirabirak gero eta handiagoak direnez, badirudi Alderdi Komunistak harremanak estutzen segituko duela garabidean den munduarekin. «Mendebaldean, maiz kritikatzen da Txinak giza eskubideak ez lehenestea negozioen aurretik. Jarrera hori hipokrita da, ordea, kontuan harturik Saudi Arabia dela AEBen aliatuetako bat. Txinak bete egiten du beste herrialdeen barne gaietan ez sartzeko printzipioa; 1979tik, ez du parte hartu inongo gerratan [Vietnamgo gerraz geroztik], eta ez du borondate kolonialik», azaldu du, Shanghain, Fudango Unibertsitateko finantza irakasle batek, zeinak ez duen nahi bere izenik ematea. «Logikoa da Txinak bere interesen alde egitea. Eta, bide horretan lortzen badu beste herrialde batzuek beren ekonomia garatzea, agerian utziko du badagoela gobernantzarako beste eredu posible bat», borobildu du.


Summary: «Zoazen tokira zoazela, inon ez zaude salbu». Gazako herritarrak gerra baten erdian bizi direla salatu du Souranik, eta gogorarazi halako egoera batean zibilek lekualdatzeko eskubidea dutela, nahiz eta palestinarren kasuan eskubide hori ez den inoiz bete.

Raji Sourani (Gaza, 1953) giza eskubideen defentsarako abokatua da Gazan. 1995ean sortu zuen Palestinako Giza Eskubideen Erakundea (PCHR). Nazioartean salatzen dituzte Israelek Gazako eta Zisjordaniako palestinarren aurka hartutako neurriak. Okupazioa hasi zenetik 53 urte pasatu dira, eta Israelen blokeoak eguneroko bihurtu dira, Souraniren hitzetan.

Zer-nolako egoera duzue Gazan?

Gazak maiz jasan behar izan ditu Israelen blokeoak 2007tik —orduan hartu zuen Hamasek boterea—. Produktuak, baliabideak eta pertsonak ezin dira sartu eta atera eremutik. Ekonomia geldiarazi dute, eta horrek %65era igo du langabezia; laguntza jasotzen duen jendea herritarren %82 dira. Hortaz, hondamendia da egoera hau. Gainera, Israelek 2012an eta 2014an hiru eraso gogor egin zituen Gazaren aurka. Aipatutako guztiak zera ekarri du, bertako gizartea, ekonomia eta bizitza itolarrian egotea.

Israelek 9 egunez jarraian bonbardatu du Gaza. Nola erantzuten diote horri herritarrek?

Egia esan, jendeak jada ez du ezer galtzeko. Blokeoarekin, gerrarekin, COVID-19aren pandemiarekin… Israelek esaten du Hamas duela helburu, ez zibilak. Hala ere, bonben zaratarekin, eta gerra baten erdian zaudela pentsatzean, jendea tentsio handian dago, eta ziurtasunik eza sentitzen dute. Baina halakoa da gure egunerokoa. Horrek ez du esan nahi kezkarik ez dugunik.

Oraingo honetan, erasoak egiteko, Israelek argudiatu du Hamasek suzko puxikak bidali dituela.

Hamas aipatzean, erresistentzia taldeez hitz egiten ari gara. Israelek Hamasekin edo Al-Fatahrekin istilu militarra hasi nahi badu, guk ez dugu arazorik. Esan nahi dudana da talde horiek prest daudela horretarako. Baina gu zibilei buruz ari gara hitz egiten. Nazioarteko zuzenbideak esaten du zibilak gerratik babestu behar direla. Genevako Konbentzioak eta giza eskubideek, denek diote hori. Ume batek, emakume batek, pertsona nagusi batek edo gaixorik dagoen batek zerikusirik ba al du gatazka honekin? Gerra alderdi armatuen artean egiten da. Eta inork ez du eskubiderik bi milioi pertsona gatibu hartzeko ia hamabost urtean. Israelek lur eremu bat okupatu du, eta ez du erantzunik nahi, gu isilik egotea nahi du. Uste du herritarrak zigortuz hori lortuko duela, Palestinako erresistentzia gainditzea. Baina Israelek ez du eskubiderik gizarte oso bat zigortzeko.

Palestinar askok lekualdatu behar izan dute jazarpenaren ondorioz. Nola zaudete?

Gerra egoeran salbu egoteko, mugitzeko eskubidea dago, eta horrek zibilei lekualdatzeko eta gerratik alde egiteko aukera ematen die. Baina guk ez dugu aukera hori inoiz izan, ez digute aske mugitzen utzi. Horregatik, hiriz aldatu beharrean, jendea Gazako eremuaren barnean mugitzen da, erasoetatik alde egiten saiatuz; batzuetan zortea dute, eta besteetan ez. Familia bat Jabalia barrutian bizi zen, eta 2014ko erasoetan etxea suntsitu zieten. Familia osoko kide bakarra hil zuten; miraria izan zen. Etxea suntsituta zeukatenez, Xigayara mugitu ziren, eta han ere eraso baten biktima izan ziren. Handik ere alde egin behar izan zuten, eraikin altu batera. Hamaikagarrenez eraso egin, eta eraikina guztiz erori zen. Familiako bost kide hil zituzten. Adibide bakarra da hori, eta gure errealitatearen erakusgarri: zoazen tokira zoazela, inon ez zaude salbu.

Produktuak sartzeko bidea itxi, eta blokeoa ezarri dute. Nolako baliabideak dituzue?

Esaterako, ura guztiz kutsatua dago. Baditugu Alemaniako, Frantziako eta Holandako proiektu batzuk, ura tratatu eta edangarri egiteko, baina ur guztiaren zati txiki bat da hori. Argindarrari dagokionez, egunean lau orduz dugu. Israelek ez du utzi ezer sartzen hamar egunean, puxika lehergarriei erantzun moduan. Energia zentral bakarrak elektrizitatea sortzeari utzi dio, erregairik ez duelako, eta horrek eragin latza du hainbat sektoretan; ez dago esan beharrik zein negatiboa izango den neurria ospitaleetan. Batzuetan, energia sortzaileak erabiltzen ditugu, baina horiek ere erregaia behar dute. Etxeetan ere hozkailuak ez badabiltza, janaria galdu egiten da. Arropa ere ezin da garbitu… Uda latza izaten ari da, eta ura eta elektrizitatea eskatu dezakegun gutxienekoa da.

Nola eragin du arrantzatzeko debekuak?

Ia 7.000 arrantzale ditugu Gazan, eta une oro jasan behar izaten dituzte jazarpenak, Israelgo bonba edo tiroketen ondorioz. Ohiko egunetan arrantzatzeko duten eremua ere ez da handia: 14 kilometro izaten dira. Oso eremu txikia da hori arrantzale profesionalentzat. Baina orain ezin dira itsasora atera, eta hondartzetan ere —itsasertzetik— ezin dute arrantza egin.

Blokeo horren eragina okerragoa izango da koronabirusaren pandemiagatik?

Bai, noski. Lehenago inolako aukerarik ez bazegoen ekonomia berpizteko, pandemia honek gauzak hamar aldiz okertu ditu. Dena den, zortea izan dugu gauza batean, behintzat: Gazak ez ditu COVID-19aren jatorrizko kasurik. Israelen parteko blokeo luzeak ez du modurik eman bertako herritarrak nazioarteko jendearekin nahasteko. Inork ezin du hemendik alde egin, eta inor ezin da etorri. Gutxi batzuek bakarrik dute sartzeko baimena, eta kontrolatuta daude, berrogeialdia egiten. Arau zorrotzak jarri dira, eta Hamasen osasun sektoreak lan ona egin du horretan. Gainera, kasu horiek kanpotik etorritakoak dira, eta ezin dute berrogeialdia hautsi guztiz seguru egon arte ez daudela gaixorik.

Nola erantzun dute Gazako herritarrek aipatutako neurri guztien inguruan?

Protestak izan dira mugan, baina ez dira oso jendetsuak: ehunka pertsona izaten dira. Egiten ari direna zera da, Israelgo armada zirikatu, besterik ez. Puxikak erabiltzen dituzte, bonba txikiak, eta abar, baina inor ez dute zauritzen. Israelgo soldadu bat ere ez dute zauritu; ez dira benetako mehatxua. Baina protestariek bai, haiek jasan behar dituzte Israelgo soldaduen tiroketak, eta zauritu ere egiten dituzte. Hala egiten zuten Itzuleraren Martxa Handiko protestetan ere.

Nola jokatzen duzue zuek egoera horretan?

Zibilen ordezkari agertzen gara nazioartean eta Israelgo sistema judizialean. Hala egiten dugu zibilak ez daudelako salbu. Esaterako, azken gerrak 51 egun iraun zuen. Emaztearekin eta seme-alabekin nengoen, eta 51 egun horietatik bakar batean ere ez nuen pentsatu hurrengo goiza ikusiko nuenik. Gure eraikinak dar-dar egiten zuen. 1967tik pairatzen ari gara okupazio bat. Sufrimendua, hilketak, zaurituak, suntsipena ez dira gelditzen, eta ez dugu ostertza ikusi ere egiten. Egoera guztiz bidegabea da hau, eta nazioartean salatzen dugu. Dena den, legalki aurre egiten saiatzen garenean, ‘terrorista trajeduntzat’ jotzen gaituzte, eta esaten digute nazioarteko zuzenbidea gaizki erabiltzen ari garela.

Beraz, nazioartean egoera salatzen ari zarete. Nola ikusten duzu eragile horien egitekoa?

Israelgo erakundeei galdetuz gero —Bt’selem eta Gisha, esaterako—, nazioarteko giza eskubideen aldeko taldeei, Amnesty Internationali, Nazio Batuen Erakundeari... gauza berbera esango dizute denek: Israel gerra krimenak eta gizadiaren kontrako krimenak egiten ari da. Hori ez dugu Gazako herritarrok edo Palestinakook esaten, ez: nazioarteko erakundeek esaten dute. Denok dugu erretorika berbera, datu sorta berbera eta ondorio berbera. Eta erakunde horiek ez dira politikoak. Europako Batasunak ere antzekoa esaten du. EBk gertatzen ari dena ikusita erantzun bat ematea espero dugu, baina, zoritxarrez, ez dugu inolako erreakziorik ikusi Israel eta Palestinaren arteko gatazka honetan. Israel da nagusi joko honetan, «Palestina ez» pentsaerarekin, eta horrek anexioaren gaia dakar, Trumpen babesarekin: munduko herrialderik boteretsuenaren laguntzarekin, alegia.

Ba al dago egoera hobetzeko modurik?

Ortzimugarik ez dugu ikusten. Guk ezin ditugu gelditu. Ahalko bagenu, geldituko genituzke, baina ezinezkoa zaigu. Europak anexioaren aurkako ikuspuntua hartu zuen, Trumpek Israeli emandako babesaren aurka, baina praktikan ez dugu ezer ikusi, eta Israelek bere politikak egiten jarraituko du. Bitartean, guk gerra krimenei aurre egiten jarraituko dugu, eta nazioarteko zuzenbideari helduko diogu. Badakigu moralki gailentzen ari gatzaizkiola gizatasunik gabeko okupazio kriminal horri: istorioaren alde zuzenean gaude. Baina munduak zerbait egin dezan behar dugu, isilik geratu beharrean.

Duela gutxi, Israelek eta Arabiar Emirerri Batuek akordio bat sinatu zuten. Zer deritzozu?

Egia esateko, ez ninduen harritu. Mundu guztiak daki emirerriek eta Israelek, azken bi hamarkadetan behintzat, oso harreman ona izan dutela. Palestinarren onerako egin dutela esaten dute, baina zertan lagundu digute? Guri ez digute ezer onik ekarri. Espero dut, behintzat, Palestinako jendearen egoerak okerrera ez egitea horren ondorioz; izan ere, Israel inoiz baino argiago palestinarrak ezabatzeko saiakerak egiten ari den honetan sinatu dute akordioa. Eta, gainera, hitzarmen horrek harreman eredu bat ezartzen du. Liga Arabiarrak eta Konferentzia Islamikoak hartutako erabakien kontra egiten ari dira, ez dute adostutakoa betetzen. Israel saritzen ari dira, eta Israelek egindako ankerkeriak; Palestinaren onerako hartutako erabakia dela esaten dute. Lotsatuta egon beharko lukete.

Bi estaturen konponbidea oraindik ere bideragarria da, zure ustez?

PAEk [Palestina Askatzeko Erakundeak] 1965ean argi eta garbi esan zuen estatu bakarra nahi genuela, laikoa eta demokratikoa, musulmanentzat, kristauentzat eta juduentzat. 70eko hamarkadaren hasieran, Olof Palme eta Bruno Kreiskyk zera esan zioten Yasser Arafat PAEko burua zenari, haien ustez estatu bakarra nahi izatea Israel suntsitu nahi zuten erakusgarri zela. Arafatek erantzun zien ez zela hala. Hortaz, bi estaturen konponbidea onartzeko eskatu zioten, eta hala egin zuen. Kreisky handik gutxira hil zen, eta Palme hil egin zuten. Geroago, Osloko akordioetan [1999] Yitzhak Rabin Israelgo lehen ministroa ere ideia horren atzetik zebilen, baina hil egin zuten hura ere, eta ez palestinar batek, israeldar batek baizik. Hortaz, bi estaturen konponbidea ez genuen guk sortu, nazioarteak baizik. Eta

NBEren erabaki guztiak horren inguruan hartzen dira.

Bestalde, Israelek beti esaten du: «Estatu judu baten garbitasuna nahi dugu». Baina Palestinakook estatu bakarra nahi dugula esaten badugu, haiek suntsitu nahi izatea egozten digute. Israel da herrialde bakarra, mundu osoan, erlijioa oinarri hartuta herritartasuna ematen duena. Ni bisitaria naiz, eta nire familia osoa hemen bizi izan da beti. Baina judu bat kanpotik badator, automatikoki herritarra da. Beraz, Palestinako jendea ez da konbentzitu behar konponbidea hori den edo ez, baizik eta Israel. Estatu bat izanez gero, herritartasuna berbera izango litzateke. Eta nik ez dut arazorik herrialdearen izena dela eta. Baina Israelek ez du halakorik nahi: ezabatu egin nahi gaituzte. Edonola ere, gu hemen egon gara beti, eta hemen egongo gara beti, gure ametsa zilegi baita.

Hortaz, zer eskatzen duzue palestinarrek etorkizunera begira?

Badago judu kondaira bat, eta bertan kontatzen da familia bat miserian bizi zela. Familia hartako aita errabinoarengana joan zen hiru aldiz, eta, joan zen bakoitzean, animalia bat erosteko eta hartaz kargu egiteko eskatu zion errabinoak gizonari. Gizonak, kexatu, baina hala egin zuen, eta haren egoerak okerrera egin zuen. Hurrengo hiru asteetako bakoitzean, animalia bat kendu kendu zion errabinoak gizonari; lehengora itzuli zen familia. Eta orduan gizonak ederki zegoela sentitzen zuen, hasieran zituzten arazoak jada ez zituztela. Israelek, guri, zoologiko oso bat sartu digu etxean. Eta animalia bat edo beste kenduta ez dira joaten gure arazoak: hor jarraitzen dute arazo kronikoek, arazo larriek. Oraintxe itolarrian gaude. Beraz, lehenik eta behin, eskatzen duguna zera da, gizatasunik gabeko blokeo hau amai dadila. Nazioarteko zuzenbideak eta giza eskubideak errespetatzea besterik ez da hori. Eta gure bigarren eskakizuna okupazio honi amaiera ematea da. Gobernuarekin bakea adostu beharrean, pertsonen artean lortu behar dugu bakea. 25 urtetik beherako jendeak ez ditu israeldarrak ezagutzen: haien bonbak, tankeak, heriotza besterik ez dute ezagutzen. Hortaz, hau guztia buka dadin nahi dugu, okupazioa amaitu dadin behingoz.