Summary: «Oslora joanda, bi urtean egin zitekeen ETAren amaiera». Orain dela hamar urte utzi zion Zapaterok Espainiako gobernuburu izateari, justu ETAk jarduera armatuaren amaiera iragarri zuenean. Elkarrizketak horretarako izan zuen garrantzia nabarmendu du. Elkarbizitzaren alde eta hausturaren aurka egin du. Papereko elkarrizketaren bertsio luzea da hau.

Aurten, ETAren jarduera armatuaren bukaeraren 10. urteurrena izango dela medio, Euskal Herrira azkenaldian baino gehiagotan etortzeko gogoa du Jose Luis Rodriguez Zapaterok, 2004-2011n Espainiako gobernuburu izandakoak. Herenegun Iruñean izan zen, Maria Txibiterekin. Mezu batzuk emateko asmoa dauka, baina aitortzen du tentuz ibili behar dela oraindik ere, Madrilen giroa gaizto samarra dagoela iritzita. Etorreraren bat baliatu nahi du Iñigo Urkullurekin bazkaltzeko —ez omen dira atzeneko hamar urteetan elkarrekin egon, biak bakarrik—, eta Arnaldo Otegirekin berriro batzeko intentzioa ere badu, esan duenez. Venezuelan badabil oraindik Zapatero (Valladolid, Espainia, 1960); azkena, duela bi hilabete izan zen, eta aipatu du sarri galdetzen diotela Euskal Herriaz. Joan den asteartean BERRIA hartu zuen Madrilen, bere bulegoan, elkarrizketan bere gobernuak ETArekin 2005-2007an izandako prozesuaz, ETAren jarduera armatuaren bukaeraz, gatazkaren ondorioez, eta Euskal Herriko eta Kataluniako gatazka politikoez hitz egiteko.

—— ARNALDO OTEGI

Zer moduz Txillarre baserrian Arnaldo Otegirekin, duela hiru urte?

Ongi. Oso bilera interesgarria izan zen, indarkeriaren amaiera prozesuan garrantzi handia izan zuten bi pertsona ginelako, noski, eta gertatu zen guztiari eta etorkizunari buruzko iritziak trukatzea oso-oso interesgarria izan zen.

Zer ondorio atera zenituen?

Garrantzitsuak iruditzen zaizkidan hiru gauza berretsi nituen. Bat: indarkeriaren amaierara iristeko prozesuan pertsona erabakigarria izan zela hura. Bi: hori betiko zela, indarkeriaren bukaera betiko zela. Eta hiru: oraindik denbora gehiago beharko dugula sortu den kaltea hobeto aitortzeko, denbora behar da, eta berriz aurkitzeko prozesurako ere behar dugula denbora.

Berriz ikusi al duzue elkar?

Ez, baina izango gara. Batzuetan pentsatu dut arazoren bat badugula herri gisa, elkarrizketa hain zaila baldin bada. Bizikidetza demokratikoaren hasiera eta bukaera da elkarrizketa. Eta, noski, [Otegirekin] komunikazio hori mantentzearen oso aldekoa naiz, eta hala egingo dut.

Zergatik atxilotu zituzten Otegi eta haren kideak 2009an, Bateragune operazioan? Zure gobernuak bazekien ezker abertzalean zer eztabaida ari ziren egiten, eta Otegik eta operazio hartan atxilotutako gainerakoek zer jarrera zuten.

Gobernuko presidenteak ez du inor atxilotzen. Oso garrantzitsua da botere banaketa. Ekinbide polizialak eta judizialak daude, eta epaileek ematen dute atxilotzeko agindua. Nire kasuan, gobernuko presidente gisa, guztiz akasgabea zen, ez nuen inoiz esku hartzerik izan. Kontziente nintzen Auzitegi Nazionalaren ekinbideak gertatzen zirenean, zeinak beren bidetik zihoazen, elkarrizketari eragin ziezaioketela, eta, gainera, eragiten zuten. Horrek behin baino gehiagotan pentsarazi dit. Guretzat, gobernuarentzat, zaila zen elkarrizketa artikulatzea. Erantzukizun penalen eta judizialen muga objektiboak genituen beti, eta horiek mugatu egiten gintuzten. IRAren prozesuan ez bezala, non Tony Blair Sinn Feineko buruzagiekin bildu zen behin baino gehiagotan eta publikoki, pentsaezina zen Espainiako Gobernuak hori egitea.

Gero frogatu zen Otegiren posizioak aurrera egin zuela.

Zeharo. Hori esateak oso kritika gogorrak eragin zaizkit, baina batzuetan gauza objektiboak, errealak ere eztabaidatu egiten dira. Une hartan, nire ustez, hura izan zen pertsonarik garrantzitsuena, ETAk ordezkatzen zuenaren aldetik, indarkeria amaitzeko.

Batasuna orduan legez kanpoko alderdia zen Espainiako Estatuan. Dena ETA al zen?

Ez da galdera erraza. Beti saiatu naiz sakontzen zein zen benetako harremana eta noraino iristen zen ezker abertzalea deitu ahal geniona indarkeria armatuari eta terrorismoari ematen zien babesean, laguntzan. Ez dakit zenbaterainokoak ziren ETAk parte politikoarekin zituen loturak. Nire esperientzian, elkarrizketa prozesu bat gidatzeko ardura izan nuen garaian, eta azkenean erabakigarria izan zen aro berri honetarako, ezker abertzalean buru egiten zutenek, eta kasu honetan Arnaldo Otegik, une horretan behintzat, eta esango nuke batez ere 2008tik aurrera, gaitasuna izan zuten indarkeriaren amaieraren tesiak ezker abertzaleko mundu guztiari ezartzeko.

Gorenak 2020 amaieran aho batez erabaki zuen Bateragune auziko epaiketa berri bat egitea. Zer iruditzen zaizu?

Ezin dut justiziaren jardunari buruz erantzun, ezta baloratu ere. Benetan pentsatzen bada botere banaketa errespetatu behar dela, koherentea izan behar da. Jakina, auzitegien erabaki batzuk beste batzuk baino zentzuzkoagoak iruditzen zaizkizu, baina ez ditut baloratzen. Gainera, gutxiago gai honetan. Indarkeriaren amaieraren unea bilatzeko ahaleginak, nire irrikak, zailtasun asko gainditu behar izan zituen. Handik hamar urtera ere, zuhurtzia izan behar dut.

(Argazkietan, Jose Luis Rodriguez Zapatero, jioan den asteartean, Madrilen, bere bulegoan, BERRIArekin elkarrizketan. / J. DANAE / FOKU)

———— 2005-2007KO PROZESUA ETA ETA-REN ETETEA (2011)

ETAren jarduera armatuaren amaierari buruz (2011ko urriaren 20a) zera esan duzu aurten: «Oso eginkizun delikatuan gaude. Hamar urteek une bat markatuko dute, eta eztabaidatu eta hausnartu egingo da». Zer esan nahi duzu?

Enblematikoa da data, eta, zalantzarik gabe, lan asko egongo dira abian, mota guztietakoak: ikerketakoak, dokumentalak; eztabaida eskaerak ditut, hitzaldiak… Hori hausnartzen ari naiz. Nire ondoriorik indartsuena da azken hamar urteak EAEn, Nafarroan, azken mendeko onenak direla. Azken 100 urteak hartzen baditugu, indarkeriarik gabeko hamar urte hauek, eta bakea, demokrazia eta autogobernuarenak dira hamar urterik onenak. Hori da nik azaldu nahi dudana, transmititu nahi dudana.

Zeintzuk izan ziren ETAren etenerako faktore nagusiak?

Neure buruari ehunka aldiz egin diodan galdera da.

Eta zein da erantzuna?

Erantzun orok behin-behinekoa izan behar du. Zergatik? Izan ere, zalantzarik gabe, bertsio bat egon behar da, eta badakit zaila dela une hartan ETA zuzentzen zutenen aldetik, eta ETA zuzendu baino gehiago, babes politikoagatik. Uste dut baldintzak aspalditik egon zitezkeela, eta behar zena zen elkarrizketa zintzoa eta aitortzea gauza objektibo bat: indarkeria, izua, heriotzak, hilketak, ez dira inoiz posizio politiko baten defentsarako bidea, eta, gainera, normalean ez dira lortzen nahi diren helburuak. Nire ustez, beti galtzen duzu, eta pausoa ematen, helburuek bitartekoak justifikatzen ez dituztela ondorioztatzen duzunean. Garrantzitsua da hori azaleratzea. Otegik eta biok, [Txillarreko] topaketa hartan, ondorioak gerturatu genituen, baina beti esan izan dut hamar urte ez direla oso denbora luzea ondorioetara iristeko. Nahiko nuke berrikuspen partekatu bat egitea, horri buruzko azterketa partekatu bat.

2005-2007ko prozesuan, gobernuaren ordezkaritzak eta ETArenak aurrez aurreko elkarrizketak izan zituzten. Aurreakordiorik egon al zen 2005 amaieran Oslon, 2006an elkarrizketa ofiziala hasteko?

Euskal Herriko egoera politikoak berak prozesua asko baldintzatzen zuen beti, noski, baina elkarrizketan aurrera egiteko borondatea agertu zen. Egia da parte bakoitzak mahai gainean bere gai errepikariak jartzen zituela.

Adostu al zen, beraz?

Bai. Elkarrizketa sustatzeko konpromisoak egon ziren. Denez hitz egin al zitekeen? Bai. Posizioak oso argi zeuden. Jesus Egiguren gogoratu nahi dut, sufritu duenagatik, eta zorionak eman nahi dizkiot, lan guztiagatik.

Iazko abenduan Josu Urrutikoetxea ETAren ordezkari ohia elkarrizketatu zuen BERRIAk, Parisen. Elkarrizketaren gaztelaniazko bertsioa jaso zenuen…

Baietz uste dut, esaten duena irakurri ohi dudalako.

Urrutikoetxeak esan zuen 2006ko martxoko su-etenaren agiria adostu zela Oslon, baita zuk 2006ko ekainaren 29an Espainiako Kongresuan egin zenuen adierazpena ere.

Gehiegizkoa da hitzartu egin zela esatea. Parlamentuan egin nuen adierazpena nire ekimena eta proposamena izan zen. Elkarrizketa prozesua gardena izatea eta iritzi publikoak eta parlamentuak ezagutzea nahi nuen. Elkarrizketan giro ona dagoenean, eta halakoxea egon zen, eta klima 'konfiantzazkoa' denean —komatxo artean hori, konfiantza beti zaila baita—, bagenekien gutxi gorabehera nondik nora joango zen. Bitartekaritzan ari zirenek, batez ere Egigurenek, adierazpen horren oinarrizko ildoak zein izango ziren jakinaraziko zuten.

Osloko «konpromiso» horien ondoren, ETAk handik hiruzpalau hilabetera eman zuen su-etena. Garai horretan ere kale borroka izan zen, iraultza zerga deiturikoa… Ezker abertzalea eta ETA prestatuta al zeuden elkarrizketa prozesu baterako?

Beti saiatu naiz ETAn gertatzen zenaren informazio guztia zuhurtzia handiz jasotzen, noizean behin ezustekoren bat izaten genuelako. Nire ustez, prozesuan diferentzia nabarmenak zeuden ETAn eta ezker abertzalean; gehiago ETAn, ezker abertzalean baino. Buruzagi batzuk oso sinetsita zeuden indarkeria uzteko unea iritsi zela, eta beste batzuk ez. Atzerapen eta ekintzen une horiek horri erantzuten diote.

Urrutikoetxeak BERRIAren elkarrizketan adierazi zuen zure gobernuaren ordezkaritzarekin lehenengo bilera egitera Genevara abiatu aurretik, 2005eko ekainean, ETAren zuzendaritzan «negoziazioari buruzko beste ikuspegi bat» zegoela ohartu zela; prozesua diseinatu zutenak elkarrizketa hasi aurretik atxilotu zituztela.

Ezin diot horri erantzun, atxiloketek, noski, gobernuarentzat eskuragarri ez zegoen errei bat zeramatelako. Nire ustez, egoera osoa aldatu zuen unerik gorena, dramatikoki gorena, T4ko atentatua da [Barajas, Madril, 2006ko abenduaren 30a]. Hori da niretzat gakoa.

Geroago hitz egingo dugu horretaz. Aurreko gaira itzuliz, Poliziak ahal duenean atxilotzen du. Baita nahi duenean ere?

Jakina, agindu judizial bat dagoenean atxilotzen du Poliziak. Eta ahal duenean edo nahi duenean atxilotzen du, Poliziaren beraren irizpideen arabera. Garrantzitsua da hori oso gogoan izatea. Presidentea nintzenean eta Auzitegi Nazionaleko prozesuetan Otegi, Pernando Barrena, Batasunaren buruzagitza osoa agertzen zirenean, ni gauez Moncloan zain egoten nintzen, eta irratiaren bidez jakiten nuen bermepeko ala bermerik gabeko espetxeratzea zegoen. Horrek, noski, eragina zeukan prozesuan. Begira nola jakiten nituen nik gauzak; zaila da hori sinestea, baina egia da.

Egigurenek esan izan du ETAk 2006ko su-etena eman zuenean jarrera gogortu zutela epaileek, komunikabideek, biktimen elkarteek eta abarrek. Espainiako Estatuan ba al zegoen prozesurako oinarririk?

Egia da eremu ezezagun batean geundela neurri batean, eta segurtasun oinarri gutxirekin. Aurreko gobernuek ere elkarrizketa bat egin zuten, negoziazioak egon ziren, baina ez zegoen muga juridiko-politikoak ezarriko zituen gutxieneko erreferentzia esparru adosturik. Kereilak izan ditut talde armatuarekin kolaboratzeagatik! Baina azkenean Gorenaren ebazpen bat izan zen, gobernuak elkarrizketa erabiltzea zilegi zela esanez. Elkarrizketaren barruan, jakina, eragina zuten inguruabarrak zeuden. Garai hartan, ebazpen judizialak izan ziren, eta, bistan denez, nahi ala ez, eragin negatiboa izan zuten prozesuan, eta beste batzuk aldekoak izan ziren. Argi eduki behar da, eta hori nahikoa eztabaidatu nuen Otegirekin, demokrazian botere banaketa dagoela. Gobernuak izan ohi du mugarik handiena, etengabeko kontrolaren mende dago, agian boteretsuena delako.

Zer ekarri zuen Barajasko atentatuak? ETA su-etenean zegoen.

Militante abertzale edo Batasuneko askorentzat erabat ulertezina izan zen. Nire uste apalean, gure gobernua izan zen elkarrizketan gehien tematu zena, indarkeriazko eta terrorezko urte latz haiei irtenbide politiko bat aurkitzearen alde apusturik handiena egin zuena. Beraz, ez zen ulertu. Elkarrizketa martxan zegoen; zailtasunak zituen elkarrizketa bat zen. Oso ziur nago Otegik eta Batasuneko parte politikoko buruzagiek helburu bakarrarekin lan egin zutela, amaitu egin behar zela.

Atentatuaren bezperan, publikoki zera adierazi zenuen, Moncloan: «Duela urtebete baino hobeto gaude gaur. Baina urtebete barru are hobeto egongo gara». Zer informazio zenuen hori esateko?

Hori zen geneukan informazioa, bitartekarien azkeneko kontaktuetatik ateratzen zena.

Kontua ondo ez zihoala zioten Jose Manuel Gomez Benitezek edota Egigurenek.

Ez, ez genuen horren berririk. Ez genuen horrela esango.

Biek esan izan dute Alfredo Perez Rubalcabari pasatzen ziotela informazioa. Antonio Caño kazetariak Rubalcaba (2020) liburuan argitaratu du T4ko atentatua baino bi egun lehenago afari bat izan zenuela Rubalcabarekin eta beste lagun batzuekin. Zer esan zizuten?

Jaso genuen informazioa partekatu, eta egin genuen balorazioa zen zaila izango zela elkarrizketa eta negoziazio prozesua, noski, baina horizontea aldekoa zela. Inork ez zuen eztabaidatzen Rubalcabak informazioa prozesatzeko zeukan gaitasuna. Hortik dator nire esaldi hori. Begira zenbat kostatu zitzaidan. Barkamena eskatu nuen parlamentuan, gainera.

Zergatik sortu zen 2006ko udazkenean Loiolako mahaia? Prozesua salbatzeko saiakera bat al zen?

Nik uste dut Batasunaren ahalegin bat izan zela hori, negoziazio baten aukerei buruzko nolabaiteko elkarrizketa politiko-instituzionala izango zuen mahai bat jartzeko. Guk parte hartu genuen, mesfidantza puntu batekin argi eta garbi, jakinik hori garrantzitsua zela Batasunak bere asmoari eusteko. Ziur geunden Batasunak estrategia aldatzea erabakia zuela.

Zer rol bete zuen EAJk?

Termino politikoetan oso galdera garrantzitsua dela uste dut. Une erabakigarri bat dago azkenaldiko historian, edo urte haietakoetan, eta hori da EAJk barne krisia izan zuenekoa, Josu Jon Imazen dimisioa ekarri zuena [2007ko iraila]. Hor Egibarri buruz gehiago hitz egin behar da, Ibarretxeri buruz baino. Ibarretxeri buruz beti pentsatu izan dut politikara doan gizon bat dela, baina ez zela, hasiera batean, politikari bat; hori da harekin izan nuen esperientzia. Orduan, funtsezkoa zen Josu Jonen ildoa gailentzea eta Urkulluri bide ematea. Zergatik zen erabakigarria? EAJ prozesu horretan nire helburua ordezkatzen zuena babesten ari zelako: nire gobernua. Gerta zitekeen beste ildo batekin EAJ Egibarren tesietan gehiago kokatzea. Horregatik, garrantzitsua izan zen niretzat. Urkulluk eta Imazek beti babestu zituzten nire tesiak. Urkullu erabakigarria izan zen, beti babestu ninduen, baita finantza krisian ere, inork gobernua babestu nahi ez zuenean, eta Urkulluren eta EAJren sostengua ETAren indarkeriaren amaiera burutzeko izan zen.

Aieteko Nazioarteko Konferentzia 2011ko urriaren 17an izan zen. Noiztik zenekien antolatuko zela?

Dezente lehenagotik.

Urrutikoetxea Frantziako herri txiki batean bizi zen orduan, prozesutik kanpo, eta esaten du bizpahiru hilabete lehenago jakin zuela ETAk jarduera armatuaren behin betiko bukaera iragarriko zuela.

Zuzen. Guri seinaleak uda hasieran heldu zitzaizkigun, eta esaten zuten bukaera azkartuz zihoala eta argia eta irmoa izango zela. Kualitatiboki esanguratsua zen informazioa beti bitartekaritza egiten aritu ziren pertsonen aldetik etortzen zen. Oso eginkizun ahaltsua zuten.

Uztailaren 28an aurreratu egin zenituen hauteskundeak, azaroaren 20ra.

Hauteskunde data aurrekontu gaiengatik zegoen aukeratua, eta urtea gobernu berri batekin hasteko. Kointzidentzia objektiboa izan zen [ia aldi berean ETAren etenaren iragarpena eta hauteskundeak gertatzea], baina bai, bagenekien gauzak ondo zihoazela. Ia urtebete egon ginen aurrerapenen zain.

El desafío: ETA (2020) dokumentalean adierazi zenuen bazenekiela ETAren agiria berehala iritsiko zela eta edukia zein izango zen.

Egun batzuk lehenago ezagutu nuen agiria.

Zure gobernuak lagundu al zuen Aieteko konferentzia egiten?

Informatu gintuzten, eta pertsonalitateren batek galdetu zigun eta aurrera egiteko esan genion. Denok dakigu Aieteko konferentzia antzezpen bat zela. Horrela da. Ez zuen baldintzatu, eta erabakigarria ere ez zen izan ETAk indarkeria eta terrorismoa uzteko azken borondaterako. Nahikoa borondate aldebakarrekoa izan zen; beti bezala, hainbat baldintza eta inguruabarren ondorioz.

Zuretzat ETAren bukaera noiz izan zen: 2011n edo 2018an, desegitean?

2011n. Ez dut esango zergatik —hori historiarako geratzen da—, baina nik banekien egun hori [etetearen iragarpena] betiko amaiera zela.

2011ko udan, ETAren eta zure gobernuaren artean akordiorik egon al zen, zeharka, nazioarteko eragileen bidez negoziatuta, Oslon gatazkaren ondorioez hitz egiteko mahai bat eratzeko?

Borondate bat zegoen.

Ba al zegoen konpromisorik?

Nik ez nuke esango konpromisoak, aurretik hauteskundeak izanda konpromisoak erlatiboak baitziren. Gure gobernuak jarraitu izan balu, bilera hori egin egingo zen, jakina.

PSOEren hautagaia Rubalcaba izan zen. PPk irabazi zuen, gehiengo osoz. Presidentea Rubalcaba izan balitz, haren gobernua ere Oslora joango al litzateke?

Bai, ez dut zalantzarik. Guk beti pentsatzen genuen behin iragarpen erabakigarria izan ondoren, hau da, indarkeriaren amaierarena, gai batzuk jorratu egin behar zirela; gatazkaren ondorioak, alegia. Ikusi dugu ia zazpi urte igaro zirela 2011tik aurrera ETAk amaitu zuela esan arte. Hori, gure ustez, bi urtean egin zitekeen.

Boterea eskualdatzeko prozesuan, 2012aren hasieran, PPren Barne ministroarekin bildu zinen, Jorge Fernandez Diazekin. Jakin al daiteke zer esan zenion ministroari?

Bai. Batik bat, azkeneko fasea nolakoa izan zen kontatu nion. Bat: ez nuela dudarik indarkeria uzteko erabakia zalantzarik gabekoa zela eta betiko zela. Bi: aipatu genion nazioarteko bitartekarien oso zeregin garrantzitsu bat zegoela; ia funtsezko zeregina egin zuten, gobernuarekin harremanetan zirela, jakina. Eta hiru: Norvegian pertsona batzuk zeudela, gai batzuk jorratzeko zain.

PPren gobernua ez zen Oslora joan.

Oso garrantzitsua izan zen ETAk indarkeriaren amaiera iragarri zuen egunean Rajoyk egin zuen adierazpena; izan ere, Rajoyk onartzen du benetakoa dela, eta PPrentzat garrantzitsua zen, bizi izan genuen guztiaren ondoren. Baina hortik aurrera...

Azkenaldian esan duzu gauza batzuk ez direla ezagutzen, baina jakingo direla. Noiz?

Agian indarkeriaren amaiera horretara iritsi ginen gauza asko ez zirelako jakin. Halako gai zailetan, diskrezioa izatea funtsezkoa da. Jakinak ez diren gauzak, neurri handi batean, jakiten ez badira, hobe, lan ikaragarria egin zuten pertsona batzuenganako errespetuagatik, eta espero dut noizbait aitortuak izan daitezen ahalbidetzea herriak. Hemen sakoneko eztabaida bat dago, oso eztabaida politikoa, oso ideologikoa, zerari buruz: ETAren jarduera terroristaren amaiera elkarrizketa politikoaren emaitza izan ote zen edo estatuaren gailentzeko gaitasunaren emaitza baino ez ote zen izan. Uste dut hamar urte geroago oraindik goiz dela ondorioak ateratzeko.

———— GATAZKAREN ONDORIOAK

«Demokrazian, eskuzabaltasunak merezi du», iritzi diozu. Adibidez, zer litzateke eskuzabala izatea espetxe politikan?

Legeek ahalbidetzen dituzten neurri guztiak artikulatzea, hura izan zenaren etapak itxiz joateko. Eta maila guztietan. Hori esan nuen Kataluniako indultuetan. Batez ere, berrazterketa erraztuko duten neurrien aldekoa naiz beti. Otegirekin hitz egin nuen ordu horietan behin eta berriz esan nuen, zuhurtzia osoz, beharrezkoa dela berraztertzea indarkeria erabiltzea, hiltzea ekarri zuen erabakia.

Uste al duzu oposizioko buru izan zinen eta Moncloan egon zinen hamarkadan ad hoc legeak edo mugimenduak egon zirela euskal presoen aurka? 7/2003 Lege Organikoa, 197/2006 doktrina —Parot doktrina—…

Ez dut uste nire gobernuaren espedientean dagoenik neurriak areagotzea edo espetxe politika edo legedia gogortzea. Uste dut lege penalak nahikoa direla.

2004an iritsi zinen gobernura, Parot doktrina 2006koa da, eta horren bultzatzaileetako bat Juan Fernando Lopez Aguilar Justizia ministroa izan zen.

Esango dut pertsonalki beti uste izan dudala doktrina horrek, zeina Auzitegi Gorenaren doktrina zen, arazo asko izango zituela Estrasburgon.

Euskal Herrian askotariko eragile instituzional, politiko eta sozialek legedi arrunta aldarrikatzen dute: gaixotasun larriak dituzten presoak eta 70 urtetik gorakoak kartzelatik ateratzea, preso guztiak gutxienez bigarren graduan egotea, kartzela onurak jasotzea kondenaren zati bat beteta dutenek, edo zigorrak zenbatzea.

Ez dut uste hori guztia barnean hartzen duen legerik behar denik. Dakiguna da Langraiz bidea egon zela bere garaian, nire aldian, eta horrek funtzionatu egin zuela, hain zuzen ere aukera bat irekitzeko bidean. Eragindako kaltea aitortzea, damutzea, funtsezko faktorea da indarkeriazko prozesuak egon diren edozein herrialdetan. Oso baieztapen argia egin behar da. Denborak aurrera egiten duen heinean eta gizarte zibilean tentsio txikiagoa dagoen heinean, urrats horiek areagotu egin beharko lirateke, eta horrek guztiak eragin onuragarria izango du espetxe egoeran ere.

Zer pausori buruz ari zara?

Gizarte zibileko pausoei buruz, elkartzekoez. Ekinaldi asko daude; badakit Eusko Jaurlaritza ekimenak hartzen ari dela. Ezin dugu ahantzi terrorismoaren biktimen mina. Terrorismoaren biktimek jarrera desberdinak dituzte, jakina, baina haiek ulertzeko gaitasun garrantzitsua izan behar da.

Badirudi Pedro Sanchezen gobernua euskal presoen urruntze politika amaitzen ari dela.

Ikusten ari gara hurbiltze prozesu bizia dagoela. Zentzuzkoa iruditzen zait.

Beraz, espetxe neurriak ere hartuta, aurrera egin al daiteke elkarbizitzan?

Gobernuak erabaki argiak hartu ditu; hor dagoen ildo bat da, kritika gogorrak jaso arren.

Ezker abertzaleari dagokionez, esana duzu espero duzula «autokritika bizkortzea».

Bai, oraindik falta da eta. Argi eta garbi esan nion Otegiri.

Zure ustez, zer falta zaio?

Uneren batean oso epai gogorra egin behar da, oso kritikoa indarkeriaren eta terrorismoaren erabilera izan zenari buruz. Eta, noski, biktimenganako errukiaz. Politikan, urrats ausartak dira merezi dutenak. Gainera, oso ona litzateke ezker abertzaleak ordezkatzen duenarentzat, eta, jakina, Euskadirentzat eta guztiontzat.

Ezker abertzalearen autokritika hori gabe, ikusten al duzu baldintzarik EH Bilduren eta PSE-EE / PSNren arteko gobernu itunetarako?

Nik ez nuke horrela planteatuko. Autokritika sakonagoko hori beharrezkoa bada, ezker abertzalearentzat berarentzat da beharrezkoa. Konbentzimenduaren, balioen, lehentasunen, zalantzarik gabeko sinesmen demokratikoen aurreko eta ondorengo bat behar da. Gauza batzuek gehiago arindu lezakete sufrimendua. Hain litzateke garrantzitsua… Eta merezi duten gauzak ez dira egiten gero gobernu akordioak lortu ahal izateko. Konbikzioak hor egon behar du. Otegi ez dut hortik urrun ikusten.

Espainiako Estatuak autokritika egin behar al du?

Estatua defendatu egin da. Zerbitzari publiko asko galdu ditu, biktima asko. Noski badela une bat, GALen gaia, bere erantzukizuna auzitegietan izan duena. Jakina, hura errefusatu nuen nik jada.

Uste al duzu Poliziaren torturak izan direla?

Horri erantzuteko modu bakarra ebazpen judizialak ikustea dela uste dut.

Eusko Jaurlaritzaren txosten baten arabera (2017), 4.113 tortura kasu izan ziren 1960 eta 2014 artean.

Ez dut txostena ezagutzen. Baina nabarmena da jarrera argia dudala giza eskubideen errespetuaren oinarrizko printzipioei erantzuten ez dien edozein jarduera gaitzesteari buruz, baita gehien arbuia dezakedan delitugile kriminalari buruz ere.

Europako Giza Eskubideen Auzitegiak 11 aldiz zigortu du Espainiako Erresuma euskal atxilotuen tortura salaketak ez ikertzeagatik.

Jakina, Europako Giza Eskubideen Auzitegiak dioena errespetatu eta aintzat hartu behar da.

11 kasu horietatik seitan Fernando Grande-Marlaska zen Auzitegi Nazionaleko instrukzio epailea. Orain Barne ministroa da.

Uste dut Barne ministro izateko eskubidea duela. Auzitegi Nazionalean epaile zenean, eta harekin inoiz aipatu izan dut, prozesuari begira eragina zuten ebazpenak eman zituen, batez ere Batasunaren gaietan. Zuzenbide estatua defendatzen baduzu, defendatu egiten duzu, aldekoagoak edo ez hain aldekoagoak diren emaitzak izanda ere, eta Grande-Marlaska zuzenbide estatuaren alde borrokatu den eta hura defendatu duen epaile bat izan da. Ebazpen asko ematen zituenean, agian gustukoak ez zirenak, indarkeria bukatzeko nahia adierazten zuen.

PP ez zen joan iragan igandean biktimak omentzeko Kongresuak deitutako ekitaldi instituzionalera.

Kezkatu egin ninduen. Ez dakit Vox efektua den edo trumpismoaren imitazioagatik den, baina kezkatu egiten nau. Horren aurrean, lasaitasuna ematen dizu Europako Batzordeko presidentea, kontserbadore alemaniarra, Hungaria hain irmo kondenatzen ikusteak edo Frantzian eskuin muturrak aukerarik ez duela ikusteak. Kezkatu egiten nau Espainian eskuina Europan gehiengoa den eskuinetik aldentzeak. Gobernua deslegitimatzeko Alderdi Popularraren tentazioa 2004tik dator, Aznarren adierazpenetan berriro ikusi dugun bezala.

GAL aipatu duzu. Estatuak ez ditu GALen biktimak ere aitortzen.

Uste dut oso ondo dakigula, biktimei buruz hitz egiten ari garenean, terrorismoaren historia zer izan den ikusita, zeini buruz ari garen: modu zentzugabe eta bidegabean izan ziren guztiei buruz. Baina egia da GALen biktimak ere izan zirela, eta biktima horiek errekonozimendu osoa merezi dutela.

———— GATAZKA POLITIKOA

Joan den larunbatean El Confidencial-ek argitaratu zuen bezala, «Kataluniarekiko elkarrizketaren ‘bitartekaria’» al zara?

Ez, ez dut bitartekaritza lanik egin. Gainera, ez da beharrezkoa, bi gobernuek komunikatzeko gaitasun osoa baitute, kanal guztiak. Beti babestu dut elkarrizketa hori.

Zure garaikoa da Kataluniako estatutu berria, 2006koa.

Nire garaian, bi erronka izan zituen: Kataluniari esparru politiko berri bat ematea, estatutu berriarekin, eta, ia aldi berean, ETArekiko elkarrizketa. Niretzat, Kataluniak elkarrizketa prozesu zabala behar du, baldintzak betetzen dira, gobernua zoriontzen dut indultuengatik, erabat ziur nago oso neurri positiboa izango dela, eta elkarrizketa mahai horrek gauza zehatzei buruz hitz egitea nahi dut. Arriskua da printzipio saihetsezinez hitz egitea.

Sanchezek, joan den ekainaren 21ean, zera esan zuen, Bartzelonan: «Berriro has gaitezke». Hasi, zertarako?

Gai asko daude hitz egiteko: hizkuntza, Estatut, Auzitegi Konstituzionalak Estatut-etik baliogabetu zuena, Kataluniaren Europako ordezkaritza, finantzaketa autonomikoa… Gaitegi zabala dago. Behin eta berriz esaten dut hori, eta ez da iritsi behar talka egiten den horretara. Zerbaitetan talka egingo duzula dakizunean, hobe ez planteatzea.

Pasqual Maragallek aspaldi adierazi zuen Alderdi Sozialistan bi federalista zeudela: bera eta zu.

Nik ez dut inolako nazionalismorik besarkatzen. Egia da nazionalismoak ez duela beti eredu federala besarkatzen, berezitasun posizio horrengatik, besteekiko desberdina, nazionalista orotan taupadaka dabilena. Nik errepublikanismo demokratikoa besarkatzen dut.

Zer esan nahi du horrek?

Demokraziak gai guztiak irekiak izan behar dituela, identitate guztiak aitortuak sentitu ahal izateko. Zein da muga? Edozein identitatek beste bat baztertu nahi ez izatea eta elkarrekin bizitzeko prest egotea. Nik oso ondo ulertzen dut hizkuntza propioa izateak zer dakarren, eta, niretzat, nazionalismoa hizkuntza propio baten emaitza da, hizkuntza bat mundua ikusteko modu bat baita. Orduan, horrek errespetua, babesa, begirunea merezi ditu. Eta hizkuntza minoritarioa denean, hala nola euskara edo, hain minoritarioa ez bada ere, katalana, ulertzekoa da borroka irmoa egitea. Estatuak, Espainiak gehiago babestu behar du.

Politikan mugak zergatik egon behar du modu demokratikoan jokatzen bada?

Mugarik ez balego, bizikidetza ezinezkoa litzateke. Gainera, eransten dut onena dela ez betetzea programa maximoa. Bete denean, desastre hutsa izan da. Gehienezko programa batek baztertzeko bokazioa baitu. Politikan, B plana beti da hobea A plana baino. Eta hori da demokrazia. Nik Espainiaren batasuna defendatzen dut, goreneko aitortza eginez, adibidez, Euskadik duen berezitasunari, nortasun propio handia baitu: kultura bat, hizkuntza bat, historia bat, erregimen ekonomiko bat... Demokraziak batasunera jotzen du. Demokrazia elkarrekin bizi ahal izateko sortu zen, oso desberdinak izanik.

Planak aipatuz, Ibarretxe planak —EAEko 2004ko estatutu berriak— erabakitzeko eskubidea aldarrikatzen zuen, baina ez zuen Espainiarekin haustea proposatzen. Kongresuan zera esan zenion 2005eko otsailaren 1ean, Ibarretxe azaldu zenean: «Elkarrekin bizi bagara, elkarrekin erabaki behar dugu».

Eztabaidarako osatu nuela gogoratzen dut, eta uste dut esaldia ondo adierazita dagoela. Elkarrekin bizi gara. Ezin dugu izan hausteko aldebakarreko gaitasuna. Hori esan nahi du esaldiak. Gure berezitasunekin batera egon izan gara.

Baina batek ez badu nahi bikotekidearekin bizitzen jarraitu?

Kataluniako erreferendumaz hitz egiten denean, berriz esango dut [independentzia] erreferenduma porrot bat dela, horretara iristea porrot bat da, Eskozian izan den bezala, eta Quebecen izan den bezala, non ez den berriro egingo, orain iragarri dizut. Erreferendumak zatitu egiten du, eta galtzen duenak errebantxa nahi du. Askoz hobea da akordio politiko handi bat; berritu daitekeela? Bai.

ETArekiko elkarrizketa garaian, 2006ko ekainean, Kongresuan esan zenuen euskal herritarren erabakia onartuko zenuela, baldin eta legezko arauak eta prozedurak errespetatuko balira eta indarkeriarik eta koakziorik ez balego.

Bai, noski. Ibarretxe lehendakariaren ekinaldi bat izan zen, bere plan ospetsua. Eztabaidatu zen, eta ez zen gehiengorik izan parlamentuan. Kataluniako Estatutuarekin gehiengo bat egon zen. Jakina, eztabaida daiteke. Independentismoak babes handia galdu du Euskadin inkestetan, besteak beste gaur egun Euskadi bakean dagoen gizarte bat delako, aurrerapen ekonomikoa duena, eskaintza kulturala duena… Gizarte erakargarria da, garatua. Beraz, Euskadiko bizimoduak osoko zuzenketa merezi al du? Ez. Gainera, uste dut hori ezker abertzalearen zati handi batek onartzen duela, funtsean. Bai, egingo duen hurrengo urratsa da, ziur nago.

Zergatik diozu?

Utopia independentista moduko bat dago alde batean, baina hori beste modu batera intelektualizatuz joango da; intelektualizatuz. Ez naiz sentimenduez ari.

Beraz, Espainiako Konstituzioak ezartzen al du muga?

Jakina. Arauak errespetatzen ez baditugu, ez dago ezer; ez dago ideologiarik, ez demokraziarik, ez dago ezer. Hori funtsezko printzipioa da. Arau batzuek, batzuetan, atsekabetu izan naute, eta beste batzuetan ez. Ez dut bat egiten Auzitegi Konstituzionalak Kataluniako Estatutuari buruz emandako epaiarekin [2010], eta oso gutxi gustatu zitzaidan, jakina, baina epaitegiek modu independente batean erabaki dezaketen herrialde batean bizi nahi dut nik. Nire ustez, Euskadiko gizarteak ez du haustura prozesu baten alde egingo.

Eta alde egingo balu?

Ez da gertatuko. Nolanahi ere, edozein erreforma edo aldaketa ekinaldi plantea daiteke, arauen bidez, jakina.

Ahotsak emakumeen plataformak —adibidez, Idoia Mendia zen kideetako bat—, 2006ko apirileko adierazpenean, honako hau zioen: «Bide politiko eta demokratikoak erabiliz, baldintza berdinetan, proiektu politiko guztiak garatu eta gauzatzea bermatu eta ahalbidetuko duen jokaleku demokratikoa bilatu behar da».

Ikuspegia desberdina da. Horrek politika-aurreko jokaleku batean kokatzen gaitu. Demokraziak Espainian eredu konstituzional bat finkatu zuenean, estatu demokratikoaren eredu bat, prozesu prepolitikoa itxi egin zen. Hori argi izan behar dugu. Gainerako guztia, frogatu den bezala, ezinezkoa izateaz gain, ez da desiragarria.

Zer da demokrazia?

Demokrazia programa maximoari uko egitea da, elkarrekin existitzen jakitea da, elkarrekin bizitzen jakitea da. Demokraziarik onenak nortasun, sentsibilitate eta kultura desberdinetako pertsonak eta taldeak integratu dituztenak dira. Bizitza eta herri proiektu bat primeran partekatu dezakegu, hizkuntza, kultura eta ideologia inposatu gabe. Gutako bakoitza kultuagoa, askeagoa, argiagoa, hobea egingo gaituzten gizarteetan.

Uste duzu Euskal Herriko alderdi abertzaleak ildo horretatik doazela?

Bai. Heldutasun politikoaren ezaugarri handia dela uste dut. Pertsonalki, ez dut nazionalismorik pertxa ideologiko gisa, baizik eta inbestidurako lehen hitzaldian egin nuen aipu bat: «Demokrazia, bakearen aldeko grina eta apalen hobekuntza soziala». Eta demokrazia bizikidetza da, elkarrekin bizi ahal izatea. Ideal demokratikoak boterera nola iristen den ulertzeko modua gainditzen du, zerbait gehiago da, bizitzeko ideal bat da, pentsatzeko modu bat, besteekin harremantzeko modu bat, gizartean egoteko modu bat.

Bideoa (Julen Aperribai): Zapateroren esan batzuk

'Lerro batzuk' bloga: Zapateroren elkarrizketaren inguruabarrak


Summary: Guarita pilotariaren semea, erraina eta ilobak daude Floridan eroritako eraikineko biktimen artean. Dagoeneko 22 gorpu atera dituzte hondakinetatik, eta beste 126 pertsona galdurik daude oraindik.

«Jai alaia doluminez dago». Horrela zabaldu du Jai Alai News hedabideak Floridako Surfside auzoan (Ameriketako Estatu Batuak) ekainaren 24an eroritako eraikinetik helduriko azken albisteak. Izan ere, zesta puntan itzal handia izaniko Guara familiako kideen gorpuak atera dituzte hondakinetatik.

Manuel Guara Guarita pilotariaren seme Marcusen gorpua joan zen asteburuan berreskuratu zuten, eta asteazkenean, haren emazte Anaely Rodriguezena. Atzo, berriz, bien alaba Enmma eta Luciarenak (4 eta 10 urte, hurrenez hurren).

Guarita 2011. urtean hil zen, Miamin. Valentzian (Herrialde Katalanak) jaiotakoa zen, eta pilotari familia batean; Pepe Guararen semea zen. Pilotarako zaletasun handia dago han, eta 14 urterekin hasi zen partida handietan jokatzen, 1944. urtean. Kubara joan zen hango frontoietan aritzera, baina 1960. urtean apustuak debekatu zituen Fidel Castroren Gobernuak, eta orduan Miamira joan zen. Han 26 urtez aritu zen pilotan.

Champlain Towers South eraikinak 136 apartamentu zituen. Horietako 55 erori ziren. Joan zen larunbatean zabaldu zuten txosten baten arabera, eraikinak «akats larri bat» zeukan diseinuan, eta, horren eraginez, oinarriak ez zuen ura behar bezala kanporatzen. Eraikinak arrakala asko zituela gaineratzen zuen txostenak. Floridako unibertsitate bateko ikertzaileek iaz ondorioztatu zutenez, eraikina bi milimetro hondoratu da urtean, 1990eko hamarkadatik. Izan ere, padura batean eraiki zuten.

Anna eta Lucia Guara ez ziren izan atzo topaturiko haur bakarrak. Suhiltzaile baten 7 urteko alabaren gorpua atera zuten hondakinetatik.

Beraz, lerrok idazteko orduan, dagoeneko 22 pertsona hil dira ezbeharrean, horietako hiru haurrak. Baina kopurua askoz handiagoa izan daiteke, 126 daudelako oraindik galdurik. Denbora igaro ahala gero eta txikiagoa da inor bizirik topatzeko itxaropena.

Atzo, Miami-Dadeko alkateak agindu zuen Champlain Towers Southeko eraikinetik zutik geraturiko egiturak eraisteko, erreskate taldeetako kideen gainean eror daitezkeelakoan.


Iñaki Larrañaga euskaltzalea hil da

Summary: Iñaki Larrañaga euskaltzalea hil da. Apaiza, soziologoa eta soziolinguista zen, eta gogor aritu zen euskalgintzarako lanean. Besteak beste, Siadeco ikerketarako taldea sortu zuen, beste kide batzuekin.

Euskalgintzari estuki loturik aritu izan zen Iñaki Larrañaga (Lazkao, Gipuzkoa, 1933 - 2021), gazte-gaztetatik. Apaiz, soziologo eta soziolinguista zereginetan aritu izan zen urteetan. Gaur hil da. Hala nola, Siadeco sozioekonomia eta hirigintzaren ikerketarako taldearen sortzaileetako bat izan zen, eta hain zuzen ere, berak hartu zuen euskararen kale erabileraren neurketa egiteko sistema diseinatzeko ardura.

Kike Amonarriz Euskaltzaleen Topaguneko lehendakariak «harreman handia» izan zuen Larrañagarekin, elkarrekin egin baitzuten lan hamar urtean Siadecon. Euskalgintzan Larrañagak egindako lana nabarmendu du Amonarrizek: «Iñaki izan zen soziolinguistika aplikatua Euskal Herrira ekarri zuen pertsona».

Euskara ez ezik, Eliza ere izan da Larrañagaren bizitzako ildo nagusi. Apaiz egin zen. Lanean aritu zen, esaterako, Hernanin eta Itsasondon (Gipuzkoa). Halere, Amonarrizek azaldu duen eran, «hierarkietatik oso urruti» sentitu izan zen beti. Euskalgintzari lotutako jardunean, berriz, aitzindari izan zen zenbait arlotan. Hala ziurtatu du Amonarrizek: «Ikerketa soziolinguistiko mailan, plangintza soziolinguistikoan, herrietako plangintzan... Arlo horien guztien aitzindariak Iñaki Larrañaga eta Siadeco izan ziren».

Hainbat eskualdetako eta herritako egoera aztertzeari ekin zioten. Lan horren balioa mahai gainean jarri du Amonarrizek: «Ikerketa horiek ere akuilu bat izan ziren erakundeetako hizkuntza plangintzei hasiera emateko, baita herri horietan euskararen inguruan zeuden euskalgintzako orduko eragileak astintzeko eta martxan jartzeko ere». Horietaz gainera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako soziolinguistika mapa eta euskararen familia bidezko transmisioaren azterketa egin zituen, besteak beste.

Amonarrizek goraipatu egin du Larrañagak taldean aritzeko zuen gaitasuna: «Bere lana beti talde lan gisa pentsatuta egin zuen: Siadecoren babesean eta haren izenarekin plazaratu zituen lanik gehenak». Gainera, Jose Maria Sanchez Carrion Txepetx-ekin elkarlanean aritu izan zen zenbaitetan, esaterako, Bilboko Zenbat Gara elkartearen eta Kafe Antzokiaren prestatze zein gogoeta lanean. Gainera, Egunkaria Sortzen — Euskaldunon Egunkaria-ren akziodun nagusia izango zena— sozietate mugatuaren sortzaileetako bat ere izan zen Larrañaga.


Gertukoak, gertukoen eskura

Summary: Gertukoak, gertukoen eskura. Zenbait herri txikitan, eguneroko produktuak saltzeko herriko denda batzuk zabaldu dituzte. Herritarrei zerbitzua ematea da helburua. Horretarako, udalek alokairu baxuan eskainitako lokalak kudeatzen dituzte dendariek. Janaria, edariak zein garbitasun produktuak dituzte horietan.

Pandemiak kontsumitzeko ohiturak aldatu zituen, hasieran behintzat. Internetera jo zuten askok; gertuko eta bertako produktuen aldeko apustua egin zuten beste batzuek. Herrien itxiera perimetralak ere, bertako dendetara eraman zituen hainbat herritar, erosketa handiak egitera ez bazen ere. Egoera horretan, udalek herriko dendak bultzatu dituzte hainbat lekutan. Udal eraikinetan herritarrei egunerokorako behar dituzten lehengaiak eta produktuak eskaintzen dizkiete dendok. Azken hiletan Gizaburuagan, Jataben eta Mallabian ireki dituzte era horretakoak.

Herritarrentzako lehen mailako zerbitzua ematen dutela kontuan hartuta, udal lokalak alokairu merkeetan hartu dituzte zerbitzuok kudeatzeko lehia irabazi dutenek. Bestelako erraztasun batzuk ere badituzte batzuek. Esaterako, ura eta argindarra ez dituzte ordaindu behar.

Denda ireki aurretik herriko taberna kudeatzen zuten Fermin Oleak, Jataben, eta Rosa Godoyk, Gizaburuagan. Tabernen ondoan edo barruan jarri dituzte herriko dendak. Ez bataren, ez bestearen helburua ez da irabazi handirik ateratzea. Biek esan dute herriari zerbitzua emateko helburua dutela, irabazi ekonomikoak tabernarekin bermatuta dituztela azalduta. Idoia Allenderen kasua desberdina da: hutsetik hasi da, eta Mallabiako denda du diru iturri bakarra. Allenderi zaila egiten ari zaio proiektuaren hasiera, eta bezeroak erakartzea du erronkarik handiena.

Joan den apirilaren 6an ireki zuen Allendek Idoia herriko denda, Mallabian. Orain arteko esperientziari buruz galdetuta, «ez da txarra, baina gogorra izaten ari da», erantzun du. «Berria naiz sektore honetan, eta, beraz, ikusiko dugu zer-nola doan». Bezeroak apurka haren zerbitzua ezagutzen ari direla azaldu du, baina zaila iruditzen zaio orain arte zituzten ohiturak aldatzea. «Mallabitarrek erosketak Ermuan egiteko ohitura dute, eta kostatu egiten zaie hori aldatzea. Normala da, denok ari gara beti presaka, lanez gainezka. Lanera doanak joan-etorria aprobetxatzen du supermerkatura joateko».

Bestelako esperientzia ari dira bizitzen Jataben eta Gizaburuagan. Pandemiaren hasierarekin batera esleitu zuen Jatabeko Udalak bertako denda. Hala ere, joan den abenduan hartu zuten kudeaketa Oleak eta haren familiak —aurretik beste emakume batek eta zinegotzi batek kudeatzen zuten—. «Hasieran pentsatu nuen pandemia egoeran geundelako funtzionatzen zuela. Baina, egoerak hobera eginda ere, jendeak etortzen jarraitzen du».

Denetariko herritarrek jotzen dute Maruri Jatabeko dendara. «Herri osoa dator. Goizean goiz etortzen dira. Hala ere, erosketa batzuk supermerkatuetan egin behar dituzte, noski».

Pozik dago orain arteko erantzunarekin. Igerilekuaren ondoan dago denda. Eta bertako bezeroek ere jotzen dute beraiengana: «Familia asko umeekin etortzen dira. Arratsaldez ogitartekoa nahi izaten dute seme-alabentzako, eta prestatu egiten diegu ogia eta hestebeteak hartuta. Benetan, ez nuen uste daukan arrakasta izango zuenik. Pentsatzen nuen pandemia bukatzean jendeak etortzeari utziko ziola. Ez, ordea. Herritarrek leial jarraitzen dute».

Batez ere, adineko bezeroek jotzen dute Jatabeko dendara. Hala ere, Olearen esanetan, «Jatabeko herritar guztiak dira beraien bezeroak. Ez dut uste bizilagunik egongo denik esan dezakeenik ez dela pasatu dendatik». Inguruko herrietako bizilagunen bisita ere izaten du. Bereziki, Gatikakoak. «Beharrizan edo estualdi batetik ateratzen zaituen herriko denda da gurea. Xaboia behar duzula? Badaukagu. Patatak? Hemen daude. Hortzetako eskuila? Hori ere bai. Imajina dezakezun guztia daukagu».

Herritarrentzako lagungarri

Antzera mintzatu da Godoy. Herrian zegoen beharrari erantzuteko zabaldu zuen denda, joan den apirilean. «Herritarrei zerbitzua ematea da helburua. Sarri etortzen zitzaizkidan bizilagunak litro bete esne eskatzera. Erosketak egitera Lekeitiora joaten zirenean ekartzen zidaten bueltan. Beste batzuetan, tomate, letxuga edota gatz bila jotzen zuten gurera. Lekeitioraino joan behar ez izateko, etorri eta eskatu egiten zidaten. Dendatxoa behar horri erantzuteko jarri genuen. Gainera, udan ezinezkoa da Lekeition aparkatzea; zoramena izaten da. Herriarentzako zerbitzua da gurea. Eta kanpotik badator norbait, baita horientzako ere». Tabernaren ordutegi bera du.

Gizaburuagako Udalak herritarrei eguneroko erosketa txikiak egiteko aukera bermatzeko zabaldu zuen denda herriko tabernan. Sasoi batean Tere tabernak eskaintzen zuen aukera hori. Hala ere, duela hogei urte inguru ateak itxi zituenetik, herrian ez dute izan beste janari dendarik. Pandemiak zaildu duen gaur egungo egoeran janari denda baten beharra handiagoa dela iritzita hartu zuten erabakia. Udal agintariei herriko taberna iruditu zitzaien denda jartzeko lekurik aproposena. Tabernaren izkina bat egokitu zuten horretarako.

Godoyk aitortu du orain artean harrera oso ona izan duela. «Adin guztietako herritarrak etortzen dira. Izan ere, litxarreriak ere baditugu. Asteburuan bazkaltzera kanpotik datozenak ere, jatera sartzen dira, dendan begiratzen dute eta beti aurkitzen dute interesatzen zaien zerbait. Tomateak eta barazkiak begiratu eta gustuko badituzte, erosi egiten dituzte. Emakumeentzako produktuak ere baditugu; tanpoiak, besteak beste». Herriko produktuak saltzen ditu dendan. «Bertako produktuak hartzen ditut, baserrietakoak. Herrikoak izan daitezen saiatzen naiz».

Hirurak saiatzen dira bertako produktuen erakusleku izaten. Allendek denetarik eskaintzen du Mallabian. «Ogia eta lehen premiazko elikagaiak ditugu. Bertako barazki eta fruituak ekartzen saiatzen naiz. Baita arrautzak ere. Inguruan eskuratu dezakedan guztia ekartzen saiatzen naiz. Denda txikia da, baina denetarik aurki daiteke. Garbitasunerako produktuak eta beste ere bai». Estakua jogurta eta Idiazabal jatorri izena duen Mallabiko ekoizleen Onandi gazta ere aurki daiteke bere apaletan. Egunero zabaltzen du denda. Asteburuetan, eguerdira arte bakarrik.

Eskaintza zabalduz doaz

Oleak azaldu duenez, Jataben «oinarrizko produktuekin» hasi zuten ibilbidea. «Apurka eskaintza zabalduz joan gara. Orain, goizeko lehen orduan denetariko opilak saltzen ditugu. Opilak eta ogia geuk egiten ditugu. Bertako barazkiak eta ortuariak ditugu. Bertako produktuak ekartzen saiatzen gara ahal dugun guztietan. Inguruan aurki ezin ditzakegunak herriko fruitu saltzaile bati eskatzen dizkiogu eta fruitua, barazkiak, denetariko ogiak eta hestebeteak ekartzen dizkigu. Egunkariak ere baditugu». Eskaintza oso zabala dela adierazi du. «Arropa gutxi batzuk ekartzeari ere ekin genion, herriko adinekoek ez zutelako atera nahi herritik kanpora. Proba moduan pertxa batzuk jarri genituen. Arrakasta izugarria izan zuen, eta arropak saltzen jarraitzen dugu orain ere». Etxeetan behar beharrezkoa diren produktuak dauzkate apaletan. “Gure denda txikian denetarik daukagu».

Jatabeko denda astegunetan bakarrik zabaltzea zen asmoa. Pandemia garaia zen, eta herritarrentzako zerbitzua bermatzea zen helburua. Oleak azaldu du apurka, herritarren beharrei erantzunez, ordutegi hori zabalduz joan direla. «Pandemia garaian zerbitzua emateko jaio zena herriko denda bihurtu da. Esango nuke oso ondo funtzionatzen ari dela». Orain, egunero irekitzen dute: 09:00etatik 21:00etara. Udan, gainera, atsedenik gabe.

Oleak aitortu du ez dela erraza supermerkatuekin lehiatzea. Hala ere, eurenean prezio lehiakorrak dituztela esan du, dendaren ardura hartu aurretik kudeatzen duen jatetxean dituzten hornitzaileekin egiten duelako lan. «Gainera, gure asmoa ez da dendarekin dirua irabaztea. Askok esaten digute produktuetako asko saltoki handietan baino merkeago ditugula. Irabazi txiki bat bai badaukagu, langile bat dugulako kontratatuta».

Herritarrek gustura hartu dituzte zerbitzuok. Gizaburuagako Herriko Tabernako dendari izena ere jarri diotela azaldu du Godoyk: «Herritar batek zuran zizelkatu eta margotutako kartela egin du, dendan jartzeko». Rosiren denda gisa bataiatu dute.


Dantzan jarraitu nahi baitute

Summary: Dantzan jarraitu nahi baitute. Baztan ikastolak mende erdia bete du bukatu berri den ikasturtean, eta ikastolako gurasoek CD-DVD bat plazaratu dute orain arte egindako bide hori ospatzeko. Hezkuntza komunitatea eta ikastolako kide izandako herritarrak inplikatu dituzte proiektuan. Atzera egin dute so, aurrera segitzeko asmoz.

Lurrean esertzen ginela gogoan dut; mantala ere bagenuen, eta gelan sartzen ginenean, zapatak kendu, eta txapinak janzten genituen”. Juana Mari Izetarenak (Elizondo, 1967) dira oroitzapen horiek, Baztan ikastola sortu zuten garaikoak. Eskolak hartu zituen lehen ikasle taldeko kideetako bat izan zen Izeta, 1970ean, eta 50 urte eta gero, ordukoak memorian gordeta ditu oraindik ere.

Iragan horri so egin nahi izan dio Baztan ikastolak, mende erdia bete duen honetan. 1970-1971koa izan zen lehendabiziko ikasturtea, eta bukatu berri den 2020-2021ekoan, orain arte egindako bidea ospatu nahi izan dute eskolako kideek. Koronabirusaren pandemiak mugatu egin ditu ospakizun horiek, baina ikasleek —200 dira, irakasleek eta gurasoek izan dute lanerako tarterik: Musikak erakusten du nola dantza izenburuko CD-DVDa osatu dute. Hamabost euroan jarri dute salgai, Elizondon (Axular eta Fantxide dendetan), Erratzun (Altxuko), Donezteben (Ostiz), Lesakan (Ekaitza) eta Beran (Errekalde).

1970ean, guraso talde batek bat egin zuen beren haurrei herrian euskaraz ikasteko aukera emateko. 3 eta 6 urte bitarteko 27 ume elkartu, eta haiekin abiatu zen Baztan ikastola, Erruki Etxeko —egungo Francisco Joaquin Iriarte zahar etxea— bi gelatan. Baztango gurasoek Francisco Egozkue orduko erretorearen babesa izan zuten ikastolaren mende erdiko bidean lehen urratsak egiten hasteko.

“Mari Karmen zen gure andereñoa”, oroitu du Juana Mari Izetak. Mari Karmen Goñi Agirre eskolako lehendabiziko maistra izan zen. Haren seme Fernando Anbustegi Goñi Baztan ikastolako ikasle ohia da, bai eta guraso elkarteko kide ere. Kaleratu berri duten CD-DVDa sortzeko prozesuan buru-belarri aritu da, bertze guraso eta herritar anitzekin batera.

Hamar kanta berri

CDan 11 kanta jaso dituzte. “Mendeurrena ospatzeko propio sortutako abestiak dira”, zehaztu du Anbustegi Goñik. 11.a da salbuespena, Elizondon 2015. urtean egindako Nafarroa Oinez bestarako sortutako Hamabortz… Hamabat izenburuko kanta baita. Iñigo Belzunegirena da musika, eta hitzak, berriz, Jon Barberena zenarenak. Bertsolaria zen Barberena, eta Nafarroako Hitza-ko zutabegilea, bertzeak bertze; bai eta Baztan ikastolako ikasle ohia ere. 50 urteko bidea oroitzeko ekinaldietan parte hartzeko konpromisoa hartu zuen. “Lan egiteko gogoz zen”, erran du Fernando Anbustegi Goñik.

Heriotzak harrapatu zuen lehenago, ordea, 2019. urteko irailean zendu baitzen Jon Barberena. “Nafarroa Oinez bestako kantaren bidez, joan zaizkigunak gogoratu nahi ditugu”, nabarmendu du Baztan ikastolako zuzendari Rober Gaite Pobesek.

Izetak ezagututako eskolak zerikusi gutxi du Gaite Pobesek zuzentzen duen proiektuarekin; zerikusi gutxi azpiegituren arloan; ez, ordea, oinarri dituen balioetan. Horiek hartu dituzte ardatz prestatutako CD-DVDa osatzeko, euskararen aldeko lana eta aniztasunaren auzia erdigunean jartzeko, bertzeak bertze.

Azpiegituren esparruan zenbait urrats egin ditu Baztan ikastolak. 1977an, egun Haur Hezkuntzako ikasleena den eraikina bilakatu zen ikastolaren egoitza, Elizondoko Santiago karrikako parkean. Lau gelarekin hasi zuten bidea eraikin horretan; 1978-1979 ikasturtean bertze bi zabaldu zituzten, eta, aurreneko aldiz, garai hartako OHO Oinarrizko Hezkuntza Orokorreko seigarren maila eskaini zuen ikastolak. 1980-1981eko ikasturtea amaitu zuena izan zen OHO osoa eginda zentrotik atera zen lehen promozioa.

Santiago karrikakoa Haur Hezkuntzako ikasleen egoitza da egun; 2015eko Nafarroa Oinez bestari esker lortutako diruarekin goitik behera berritu zuten, eta 2018an inauguratu zuten eraikin berritua. Lehen El Pilar ikastetxea zenaren eraikina, berriz, Lehen Hezkuntzako ikasleena da. 1985ean, Baztango Udalak erosi zuen eraikin hori, Nafarroako Gobernuaren laguntzari esker.

Auzolana nagusi

Jende anitzek hartu du parte Baztan ikastolaren mende erdia ospatzeko kantak sortzeko prozesuan; inplikatu diren musikarietako bat da Iñigo Belzunegi Iturria, Baztan ikastolako ikasle ohia. Belzunegi Iturriak nabarmendu du “auzolanaren bidez” sortu dutela diskoa, eta “aberasgarritzat” jo du prozesu osoa, hain zuzen ere. Emaitzarekin “gustura” gelditu dela erantsi du musikariak.

Abestiak laguntzeko, bideoak egin dituzte Baztan Ikastolako Guraso Elkarteko kideek: eskolako ikasleak bilakatu dira propio sortutako koreografietako dantzari. Haiekin aritu dira lanean ikastolako irakasleak. Haietako bat da Leire Onsalo Danboriena, eta, proiektuan murgildu diren gainerako kideak bezala, “kontent” agertu da egindako lanarekin. Are gehiago erran du: “Ohorea da ikasleekin batera Baztan ikastolaren 50. urteurrena oroitzeko bidean parte hartu izana”.

Mende erdia ospatzeko oraingo bideak mugitu ditu Juana Mari Izetaren oroitzapenak. Mahaiak eta aulkiak lortu zituztenekoak gogoratu ditu; baratzean egindako lanak ere oroitu ditu, bai eta Iparraldeko herrietara egindako txangoak ere.

Bereziki gogoratu ditu hasierako egoitzan lagun zituztenak. “Zahar etxean ginenez, leihotik egoitzan ziren zaharrak agurtzen genituen. Solasean aritzen ginen haiekin. Familia bat ginen”.

Hasierakoak eta gero etorritakoak oroitzeko eta ez ahazteko, Baztan ikastolaren inguruko dokumentala ere jaso du gurasoek kaleratu berri duten CD-DVDak. Duela hilabete inguru estreinatu zuten, hasierakoak eta oraingoak batzen dituen 50 urteko bidea azaltzeko.

Dokumental horretan ere Baztan ikastolako ikasle eta irakasleek, ikasle eta irakasle ohiek, gurasoek eta bertze herritar anitzek parte hartu dute, auzolanean. Eskolaren mende erdia pandemia baten erdian ospatzea egokitu zaie baztandarrei, baina lortu dute. “Diskoaren izenburuak ederki islatzen du Baztan ikastola beti izan dela gai garaian garaiko oztopoak gainditzeko”, erran du Fernando Anbustegi Goñi eskolako gurasoak.

Hau da, garaian garaiko musikaren arabera dantzatu izan dira beti Baztanen, eta ikastolako kideek garbi dute dantzan jarraitu nahi dutela.


Summary: Beste 650 positibo atzeman dituzte Hego Euskal Herrian. Kutsatzea Hegoaldeko lau lurraldeetan ari da larriagotzen. Nafarroako egoeraren bilakaera nabarmen ari da belzten: testen %10ek eman dute positibo.

Joan den astetik, Hegoaldeko osasun sistemek emandako datuek gero eta garbiago erakusten dute transmisioaren bilakaera okertzen ari dela. Egun bakarrean zenbatutako kasu kopuruak beste langa bat gainditu du: Osakidetzak eta Osasunbideak 600dik gora positibo detektatu dituzte ostiralean. Zehazki, 9.861 test egin dira COVID-19a atzemateko, eta 650 pertsonari detektatu diote birusa. Beraz, %6,6 izan da positiboen ehunekoa Hego Euskal Herrian.

Datuek agerian utzi dutenez, birusa Hegoaldeko lau lurraldeetan ari da harrotzen. Atzoko testetan Gipuzkoan atzeman zuten positibo gehien: 248 izan ziren. Halaber, Bizkaian 193 kutsatu zenbatu zituzten; Nafarroan, 152, eta Araban, berriz, 51. Edonola ere, bereziki aipatzekoa da Nafarroaren egoera: Osasunbideak 1.444 diagnostiko proba egin zituen ostiralean, eta, horiek oinarri, %10,5 izan zen positiboen portzentajea. Aldiz, Osakidetzak egindako testen %5,9k eman zuten positibo. Aldea nabarmena da, hortaz. Halere, ehunekoa bi osasun sistemetan da OME Osasunaren Mundu Erakundeak gomendatutako gehienezko mugatik urrun (%5).

Gainera, Nafarroako Gobernuak jakinarazi du oraingoz 168 positibo zenbatu dituztela berriki Saloun (Tarragona, Herrialde Katalanak) izandako gazteen artean COVID-19 kasu gehiago dagoen jakiteko egiten ari diren baheketan.

Bestalde, ospitaleei dagokienez, atzo bederatzi lagun erietxeratu zituzten COVID-19aren sintomak larriagotuta. Gainera, Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak emandako informazioaren arabera, 39 lagun dira ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan gaitzak jota.


Summary: Hondarribia eta Arraun Lagunak azkarrenak, Coruñako lehen jardunaldian. Iaz bezala, 'Ama Guadalupekoa' ontzia nagusitu da Eusko Label ligako lehen jardunaldian, Coruñan. Banderaren lehian, Hondarribiak Santurtzi bigarren sailkatuarekiko duen hamalau segundoko errentarekin ariko da bihar ohorezko txandan. Euskotren ligan, berriz, Arraun Lagunak-ek eman du lehen kolpea, baina bihar erabakiko da bandera; Donostiarrari 1,81 segundo atera dio, eta bost Oriori.

Abian dira Euskotren eta Eusko Label ligak, eta iritsi dira Hondarribiarentzako eta Arraun Lagunak-entzako denboraldiko lehen garaipenak. Bi ontziak moldatu dira hobekien Coruñako estropada eremu bihurrian. Gizonezkoetan, emakumezkoetan ez bezala, alde handiak egon dira traineruen artean. Pentsa, Hondarribia irabazleak Isuntza hamabigarrenari minutu eta sei segundo atera dizkio.

Zozketak hala erabakita, Mikel Orbañanosenak lehen txandan Zierbena, Ondarroa eta Urdaibairekin aritu dira. Iragarrita zegoen haizeak mendebaletik zakar joko zuela, eta olatuek ere norabide beretik. Aurreikuspenak bete egin dira. Itsaso narrasa zegoen, eta arraun egiteko zaila. Hala, Orzan badian, lehen eta bigarren kaleko ontziek babes gehiago zuten kanpokoek baino. Ondarroa joan da aurrenekotik, eta Hondarribia bigarrenetik. Zierbenari hirugarren kalea egokitu zaio, eta Urdaibai, bestalde, inork nahi ez zuen laugarren deserosotik aritu da.

Zierbenako arraunlariek eman dituzte lehen arraun kolpe azkarrenak, eta Hondarribiarengandik pare bat tosta aurretik jarri dira. Lehen ziabogara, Juan Zunzunegiren taldea iritsi da lehena, eta bi segundo geroago Hondarribia. Baina Amunarrizek eta Urko Redondo aurrekalariak ziaboga estua eta azkarra egin dute, aurretik ateratzeraino; Borja Gomez Zierbenako lemazainari, berriz, ontzia apur bat joan zaio, eta garesti ordaindu du.

Hondarribiak estropada biribila egin du; barruranzako bi luzeetan bereziki. Amunarrizek olatu gainean eraman du Ama Guadalupekoa ontzia, eta hegan egin du. Gaurko lorpenak, ordea, ez dio banderarik eman, Coruñakoa bi jardunaldietara jokatzen delako. Baina abantaila bere alde du. Hamalau segundo atera dizkio bigarren txandan aritu den Santurtziri, iazko Eusko Label ligako txapeldunari. Bi oilar horiekin batera, Zierbena eta Donostiarra ariko dira biharko ohorezko txandan (12:00, ETB1).

Sailkapena 1.Hondarribia 20.16,56 2. Santurtzi 14,16ra 3. Zierbena 24,06ra 4. Donostiarra 29,16rra 5. Cabo 31,52ra 6. Ondarroa 37,12ra 7. Orio 39,24ra 8. Ares 49,56ra 9. Urdaibai 50,10era 10. Zarautz 55,26ra 11. Tiran 1.04,48ra 12. Isuntza 1.06,98ra

Arraun Lagunak, indartsu

Neguko test eta jaitsieretan Arraun Lagunak-ek eman zuen maila Euskotren ligako lehen jardunaldian berretsi du, Coruñan. Juan Mari Etxabek zuzendutako taldea nagusi izan da, eta Andrea Astudillo patroiak liderraren elastikoa jantzi du. Dena den, denboraldiko lehen bandera bihar erabakiko da, tarteak txikiak izan baitira. Donostiarra garailearengandik 1,98 segundora helmugaratu da, eta Orio 5,48ra. Hondarribiak, bestalde, atzerapen handia izan du; 31 segundora iritsi da.

Zoriak hala erabakita, Donostiarra joan da aurrenekotik, eta Arraun Lagunak irabazlea bigarrenetik. Orio azken bi urteetako ligako txapeldunari hirugarren kalea egokitu zaio, eta Hondarribia, bestalde, laugarren kaletik aritu da.

Lehen irteera baliogabetua izan da, epaileek izan dituzten arazo teknikoen ondorioz. Bigarrengoa, ordea, balekoa izan da. Bandera berde jarri orduko, Oriotarren branka aurretik zen, baina Arraun Lagunak eta Donostiarra ez ziren urrun. Hondarribiak, aldiz, lau segundoko galera zuen. Ziabogara Donostiarra zertxobait aurrerago iritsi da; Arraun Lagunak-i segundo bateko aldea atera dio, eta Oriori lau. Hondarribia 15era iritsi da.

Ontzia biratu eta berehala, Arraun Lagunak, Donostiarra eta Orio segundo berean jarri dira. Olatuak ez ziren apartekoak, baina bai nahikoak ontzia bultzatzeko. Batek jo besteak erantzun. Lehia handia izan dute hiru ontziek, eta olatu bakoitzak balio handia zuen. Arraun Lagunak-eko Andrea Astudillo eroso aritu da, eta ondoko bi aurkariei tartea zabaltzea lortu du. Donostiarrak bakarrik eutsi dio amaiera arte. Nerea Perez patroiak arraunlariei paladak sarritzeko eskatu die, baina berandu. Arraun Lagunak-i ez dio garaipenak ihes egin, eta, hala, Coruñako lehen jardunaldian Lugañene ontzia nagusitu da. Bihar erabakiko da bandera (11:40 ETB1).

Sailkapena 1. Arraun Lagunak 11.25,88 2. Donostiarra 1,81era 3. Orio 5,40ra 4. Hondarribia 31,24ra


Summary: Tourra bere oinetara jarri du Pogacarrek. Erakustaldi handia egin du esloveniarrak, 34 kilometrora erasoa jo, eta lasterketa ia erabakita utzita. Teunsek irabazi du etapa, Izagirreren aurretik. Bilbao hamargarren jarri da sailkapen nagusian

Talde ahula zuela, estrategikoki sufritu egin zezakeela, segadaren batean eror zitekeela... Zalantza guztiak kolpetik uxatu ditu gaur Tadej Pogacarrek (UAE), helmugarako 34 kilometro gelditzen zirela eraso ikusgarri eta erabakigarria jota. Etapa ezin izan du irabazi, Dylan Teuns (Bahrain) gailendu baita, Ion Izagirreren (Astana) aurretik. Edonola, urrats erraldoia egin du sailkapen nagusiko lehian: hiru minutu baino gehiago atera die aurkari guztiei, eta maillot horia kendu dio Mathieu van der Poeli (Alpecin). Bi aste gelditzen dira oraindik, baina oker edo mirari handirik ezean, berea du Tourra.

Bezperan jipoia hartu izanagatik, erritmo zoroan hasi dute etapa txirrindulariek. Ez zuten amaierako mendateen zain egoteko asmorik, eta hasi eta berehala piztu dute txinparta, euripean. Ugariak izan dira ihesaldia eratzeko ahaleginak; Wout van Aert (Jumbo) temati aritu da, eta Pogacarrek ere egin du saiakera bat. Erabat aletu da tropela zalapartaren ondorioz, eta bertan ez zeuden ez Primoz Roglic (Jumbo Visma), ez Geraint Thomas (Ineos). Oraindik ez diete buelta eman erorikoek eragindako kalteei.

Etaparen erdia igaro da ihesaldia sortu eta egonkortu den arte. Wout Poelsek (Bahrain) bakarkako abentura egin nahi izan du, baina atzetik hamazazpi txirrindulariko multzo bat batu zaio. Bertan zeuden, besteak beste, Teuns, Simon Yates (Bike Exchange), Michael Woods (Israel), Nairo Quintana (Arkea) eta Sepp Kuss (Jumbo); baita Izagirre eta Jonathan Castroviejo (Ineos) euskal herritarrak ere. Ia lau minutuko aldearekin iritsi dira Saxonnexera, etapa amaieran elkarren segidan zeuden hiru mendateetatik lehenengora. Aurrez kamioi bat katigatuta gelditu da igoera horretan, baina ziklistek ez dute inongo oztoporik topatu. Jaitsieran izan ditu komeriak Izagirrek: atzeratu egin da zira janzteko, eta gero, presaren presaz, errepidetik atera da bihurgune batean.

Rommera lasterketa buruan iritsi da Woods, maldan behera erasoa jota. Mendate horretan piztu da sua oilarren artean. Erritmo itogarria jarri du Davide Formolok (UAE), eta ezinean gelditu da Mathieu van Der Poel liderra (Alpecin); baita Van Aert ere. Hortik gutxira lehertu du lasterketa Pogacarrek. Ihardesten saiatu da Richard Carapaz (Ineos), baina amore eman behar izan du berandu gabe.

Pedal-kolpe magikoa zuen esloveniarrak. Hipnotikoa zen haren hanka-jokoari begiratzea. Arin eta indartsu, Tourrean aspaldi izan den bakarkako erakustaldirik handiena egin du. Abiatu denean, 5 minutura zeukan Woods;âÂÂÂÂÂÂbada, bi minutu kendu dizkio Rommeko gainera iritsi aurretik, eta minutua atera dio Carapazi. Katerik gabe zihoan, eta abaila batean jarraitu du Colombieren. Gailurrera iritsi aurretik, harrapatu eta aurreratu egin ditu Woods eta atzetik aurrera egindako Izagirre. Haatik, buruan Teuns zegoen, hamabost segundo eskaseko errentarekin. Jaitsieran ez du arrisku handiegirik hartu nahi izan Pogacarrek, eta haren gurpilera iritsi dira Izagirre eta Woods. Ormaiztegiarrak irabazi du bigarren postua lortzeko esprinta. Garaipena, Teunsena izan da, Bahrainen goraldiari jarraipena emanaz.

Pogacarrengandik 3.20ra iritsi a beste hautagaien multzoa. Bertan sartu da Pello Bilbao (Bahrain), eta hamargarren jarri nagusian, 6.41era. Pogacarren atzetik, Van Aert ageri da sailkapenean, 1.48ra, eta Alexei Lutsenko (Astana) dago hirugarren, 4.38ra. Alpeetako bigarren etapa jokatuko da bihar, Cluses eta Tignes artean.


Bi modu sailkapena lortzeko

Summary: Bi modu sailkapena lortzeko. Danimarkak 1-2 irabazi dio Txekiar Errepublikari, eta bi urratsera du 1992ko balentria. Aurrean eraginkortasun ikaragarria erakutsita, Ingalaterrak 0-4 irabazi dio Ukrainari.

Danimarka-Ingalaterra. Horixe izango da Eurokopako bigarren finalerdia. Bi selekzioak aurretik jarri ziren euren final-laurdenetako partidan. Baina oso jokatzeko era diferentea erabilita lortu zuten finalerdietarako sailkatzea. Danimarkak erasora jokatu zuen, ausart. Ingalaterrak, berriz, arriskurik gabe, baina erasoan eraginkor izanda, Kaneri esker. Biak aurrez aurre izango dira asteazkenean Wembleyen, finalaren bila.

Danimarkak bi urratsera du 1992an egindako balentria. Duela hiru aste, Eriksenen ezbeharra eta gero, euren kirol ibilbideko partidarik gogorrena jokatu zuten Danimarkako jokalariek. Atzo, berriz, ederrena. Amaierako malkoak ikustea besterik ez zegoen. 1-2 Txekiar Errepublikari, eta finalerdietara.

Txapelketan ausart jokatu duten bi selekzio ziren aurrez aurre, eta atzo beste behin erakutsi zuten. Danimarkak jo zuen lehen kolpea, korner batean, bosgarren minutuan. Delaneyk sartu zuen gola, buruz. Baina erasoan segitu zuen, erosoago sentitzen baita defentsako lanean baino. Zerbaitegatik da txapelketan erremate gehien egin dituen taldea.

Hala jokatuz, gertu izan zuen 0-2koa pare bat jokalditan. Entretenigarria izan zen lehen zatia, Txekiar Errepublika ere aurrera begira jarri baitzen. Baina baloia pixka bat gehiago mugituz, eta jokaldiak gehiago landuz. Minutuak aurrera joan ahala, txekiarrek hartu zuten jokoaren ekimena lehen zatiko azken txanpan. Danimarkak apur bat jaitsi zuen erritmoa. Atzetik Christensenek eman zion zentzua eta norabidea danimarkarren jokoari, eta kontraeraso batean bigarren atzaparkada eman zuten. Maehlek erdiraketa neurtua egin zuen oinaren kanpoaldearekin, eta atzetik etorrita Dolbergek baloia sarera. Danimarka 0-2ko errentarekin iritsi zen atsedenaldira. Txekiar Errepublikak arriskatu beharra zuen lehiari buelta emateko, eta hasieratik egin zuen. Lehen bost minutuetan hiru gol aukera garbi izan zituen. Tartean, golarena. Schickek sartu zuen. Jokatutako bost partidetatik lautan sartu du gola, eta, lehen zatian agertu ez arren, bere arrastoa utzi zuen txapelketaren agurrean.

Lo irten zen Danimarka, eta kosta egin zitzaion jasotako kolpetik suspertzea. Txekiar Errepublikaren unea zen. Baina ez zuen baliatu. Hurrengo minutuetan jokoaren erritmoa apur bat jaitsi egin zen. Baina minutuak aurrera joan ahala, berriro ere partida hautsi egin zen. Bi taldeek pentsatu gabe egin zuten aurrera.

Azken txanpara hobeto iritsi zen Txekia, eta Danimarkak hortzak estutu behar izan zituen. Baina Schickek min hartu zuen, eta aurrean pizgarri bat falta izan zitzaien txekiarrei, partida berdindu, eta luzapena behartzeko.

Ingalaterrak, nagusitasunez

Faborito argiagoa zuen azken final-laurdenak: Ingalaterra; eta pronostikoak bete zituen. 0-4 gailendu zitzaion Ukrainari. 51 urte daramatzate ingelesek txapelketarik irabazi gabe, eta finalerdiak eta finala ere etxean jokatuko dituela kontuan hartuta, hautagai nagusia da. Are gehiago atzean erakusten ari den sendotasunarekin, eta aurrean Kane bezalako aurrelari bat duela kontuan hartuta. Bi gol sartu zituen atzo. Hirugarren minutuan Kanek aurretik jarri zuen Ingalaterra, eta hortik aurrera Ukrainari utzi zion jokoaren ekimena. Andri Xev-txenkoren taldeak, ordea, apenas egin zuen minik. Marrazkia aldatu, eta lauko atzealdearekin jokatzen hasi zenean baino ez zuen arriskua apur bat sortu. Bigarren zati hasieran hiru gol sartu zituen erreskadan Ingalaterrak. Maguiren, Hendersonen eta Kaneren eskutik. Hortik aurrera, lehiak ezer gutxi izan zuen kontatzeko. Southgatek atseden eman zien Stearling bezalako jokalariei finalerdiei begira.


Summary: 355 positibo atzeman dituzte Nafarroan, bezperakoak halako bi. Positibotasun tasa %21,2ra igo da herrialdean. Saloun oporretan egondako gazteak bahetzen ari dira oraindik ere. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan tasa % 5,9tik % 6,6ra igo da.

Datu txarrak argitaratu ditu Nafarroako Gobernuak. Herrialdean 355 positibo atzeman zituzten atzo eginiko probetan. Aurreko egunean 152 izan ziren, eta ostegunean 68 baino ez. Proba gehiago egin zituzten atzo: 1.675 (bezperan 1444). Beraz, proben %21,2k eman zuten positibo.

Edonola ere, kontuan hartu behar da baheketa handia egiten ari direla Nafarroan Saloun (Herrialde Katalanak) opor bidaian egon ziren gazteen artean, eta litekeena da horrek eragina izatea zenbakietan. Izan ere, ostiralean 349 proba egin zituzten horien artean, eta astelehenera arte jarraituko dute. Dagoeneko 168 kasu atzeman dituzte baheketa horretan.

Iruñeko Arrotxapea auzoa eta Zizur Nagusia dira kutsatu berri gehien dituzten lekuak: 34na.

17 eta 25 urte artekoak ari dira aztertzen, Saloutik ekainaren 25etik itzulitakoak. Iruñeko autobus geltokian ari dira baheketa egiten, eta Tuterako erietxean.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan datuak kontraesankorrak dira: 352 positibo atzeman zituzten atzo, hau da, bezperan baino 53 gutxiago. Edonola ere, 3.000 testu gutxiago egin zituztenez, tasa %6,6ra heldu da, atzo %5,9an zen bitartean.

Araban 38 positibo atzeman dituzte. Bizkaian, 152. Gipuzkoan, 148.


Oriok irabazi du Coruñako bandera

Summary: Oriok irabazi du Coruñako bandera. Atzo hirugarren geratu ziren oriotarrak, baina gaur berreskuratu egin dute galduriko segundoak, eta tarte txikiarengatik nagusitu dira.

Gaizki hasi, eta ondo amaitu. Hala laburbildu daiteke Oriok Galiziako uretan asteburu honetan eginikoa. Euskotren Ligako bigarren saioa egin dute gaur eguerdian, Coruñan, eta hiriko bandera eraman dute oriotarrek.

Ez zuten erraza. Lehenengo saioan, atzo, hirugarren geratu ziren. Beraz, gaurkorako erronka Arraun Lagunak traineruak atzo ateratako 5,48 segundoak jatea zen. Donostiarrak ere hiru segundo atera zizkion.

Lau segundo ehunekoengatik gailendu dira azkenean. Bigarren luzea izan da erabakigarria. Donostiarrek Hondarribia aurreratu zuten azken metroetan.

Edonola ere, atzoko hirugarren postua ordaindu du Oriok, eta Arraun Lagunak da Euskotren Ligako burua.


Summary: Santurtzik irabazi du Coruñako bandera bigarren urtez, eta Urdaibaik estropada. Urdaibaik irabazi du bigarren saioa, baina bandera santurtziarrek eraman dute.

Eusko Label Ligako bigarren jardunaldia jokatu da gaur Coruñako uretan (Galizia), eta Santurtzik eraman du Hiriko Bandera, nahiz eta Urdaibaik irabazi estropada, 15 segundoko aldea atera dietelako bi egunetako denborak batuta.

Urdaibaiko traineruak ez zuen egun ona izan larunbateko saioan, baina hobeto aritu da gaur. Lehenengo txandan 19 segundoko tartea atera dio Lekittarrari, 23 Zarautzi eta 25 Tirani.

Zorte txarra eduki du Hondarribiko traineruak, arraun motza apurtu baitzaio lehenengo ziabogan. Itsasora bota egin dute, eta hiru segundoko zigorra jaso dute horregatik.

Haizea gogortu egin da goizak aurrera egin ahala, eta horrek mesede egin dio Urdaibairi. Lehengo txandaren eta bigarren txandaren artean, orduko bost kilometro azkartu da haizea. Horri esker lortu dute bermeotarrek hiru txandetako denborarik onena: 20:39.25

Lehenengo txandan nabarmendu behar da Zarautzek egin dutena: bigarren postuari eutsi diote Urdaibairi jarraika, baina Lekittarrak aurrea hartu dio azken luzean. Azkenean hirugarren egin dute zarauztarrek.

Orio nagusitu da bigarren txandan. Edonola ere ezin izan du murriztu Urdaibaik ateratzen zion denbora. Gainera, Ares oso azkar etorri zaio atzetik, eta oriotarrak harrapatzeko zorian egon da. Azkenean, 2,86 segundo bakarrik atera dizkio Oriok hirugarrenari.

Azkenean honela geratu da Eusko Label Ligako bigarren jardunaldiaren sailkapena:

1. Urdaibai 20:39.18 2. Santurtzi 20:46.88 3. Orio 20:49.64 4. Zierbena 20:50.30 5. Donostiarra 20:51.56 6. Ares 20:52.90 7. Lekittarra 20:58.98 8. Zarautz 21:02.40 9. Tiran 21:04.76 10. Hondarribia 21:05.88 11. Ondarroa 21:07.16 12. Cabo 21:12.88

Eta Eusko Label Ligako sailkapen orokorra honela dago:

1. Santurtzi 22 puntu 2. Zierbena 19 3. Donostiarra 17 4. Urdaibai 16 5. Orio 16 6. Hondarribia 15 7. Ares 12 8. Ondarroa 9 9. Cabo 9 10. Zarautz 8 11. Lekittarra 7 12. Tiran 6

Pedreña nagusi Sestaon

Kantabriako (Espainia) Pedreña traineruak irabazi du Sestaoko XX. Bandera, Ibaizabalen. 53 ehuneko bakarrik atera dizkio Kaikuri.

KAE Ligan honela dago sailkapena:

1. San Pedro 55 puntu 2. Kaiku eta Getaria 53 3. Pedreña 51 2. San Juan 46 3. Deusto 44 4. Arkote 43 5. Zumaia 33 6. Orio B 23 7. Camargo 17 8. Castro 16 9. Astillero 13 10. Lapurdi 8


Summary: EAko kritikoek Olaizola Zarauzko zinegotziaren aldeko ekitaldia egin dute. Karlos Garaikoetxea lehendakari ohiak bideo baten bidez sostengua adierazi dio Olaizolari, eta haren aurkako edozein prozesutan bere burua erruduntzat joko duela adierazi du.

Eusko Alkartasunako hainbat kide bildu dira gaur Donostian sostengua emateko Begotxu Olaizola Zarauzko Udaleko (Gipuzkoa) zinegotziari. Salatu dutenez, alderdiko zuzendaritzak zigortzeko prozedura zabaldu dio Olaizolari, ildo kritikoen eledun gisa agertzeagatik.

Izan ere, kritiko talde bat Gasteizko Europa jauregian bildu zen maiatzean, eta horretan batzartutakoen eledun gisa aritu zen Olaizola. Batzor horretan kongresu nazionala eskatu zuten, EAk EH Bilduren zeregina aztertzeko. Hori dela eta, Olaizola zigortzeko prozedura hasi zuen alderdiak joan zen asteko astelehenean.

Gaurko ekitaldian, Maiorga Ramirez eta Karlos Garaikoetxea lehendakari ohiaren bideoak erakutsi dituzte. Azken horrek esan du prest dagoela bere burua erruduntzat jotzeko Olaizolaren kontra zabaldutako edozein prozesutan.

Aitor Letamendiak salatu ditu Eba Blanco idazkari nagusiaren alderdiko ildo ofizialak kritikoen aurka erabilitako «mehatxuak eta kanporatzeko helburua duten zigor espedienteak». Esan duenez, boterean jarraitzeko mugimenduak dira, «Eusko Alkartasuna EH Bildun disolbatzeko helburua inposatzeko».

Olaizolak berak hitz egin du ekitaldian. Azaldu duenez, zigortzeko prozedura zabaldu diote Gasteizko ekitaldiaren berri ez ziotelako eman zuzendaritzari. Hori «aitzakia» dela esan du zinegotziak, eta «ehunka alderdikideren ahotsa isildu» nahi dutela salatu du.

Argudiatu duenez, kongresu nazionala eskatu zuten Gasteizen, «eztabaidatzeko eta erabakitzeko zein izan daitekeen EAk EH Bilduri eta herrialdeari egin diezaioketen ekarpenik onena».

Alderdiaren estatutuek adierazten dute zuzendaritza lau urtetik behin berritu egin behar dela, eta, Olaizolaren arabera, hilabete batez gainduta dago muga hori.

Alderdiaren kontrola ziurtatzeko lehian katramilatuta daude zuzendaritza eta kritikoak, epaitegietara heltzeraino.

2019an idazkari nagusia izendatzeko hauteskunde prozesuan, hiru hautagai aurkeztu ziren: tartean, Eba Blanco bera eta Maiorga Ramirez. Azken horrek aurreko biek baino abal gehiago aurkeztu zituen, baina estatutuen arabera lurraldeko gutxieneko kopuru bat eskatzen denez, zuzendaritzak erabaki zuen Ramirezen hautagaitza atzera botatzea, baldintzak ez zituela bete argudiatuta. Ondorioz, prozesu horren amaieran hautagai bakarra geratu zen, eta Eba Blanco izendatu zuten idazkari nagusi. Hala ere, berme batzordeak erabakia bertan behera utzi zuen, eta izendapena eten zuen. Horregatik, auzitara jo zuen Blancok, eta, azaroan, kautelazko neurri gisa, epaitegiak erabaki zuen haren izendapena etetea.

2020ko ekainean, epaiketa egin zuten, eta, uztailean, lehen auzialdiko epaitegiak ebatzi zuen primarioen prozesuaren aurkako salaketa baliogabetzea. Alta, sektore kritikoak epai horri helegitea jarri zion.

Abenduan, Gasteizko lehen auzialdiko epaitegiak atzera bota zuen EAko ildo kritikoak zuzendaritzari dokumentuak faltsutzea egotzita jarritako helegitea. Epaitegiak argudiatu zuen ez zuela delitu zantzurik ikusten. Kritikoak ez ziren bat etorri, eta gaitzetsi egin zuten ildo ofizialak afiliazioari «ahotsik ez ematea».


«Asko eman dit bertsoak: bizimodu bat»

Summary: «Asko eman dit bertsoak: bizimodu bat». Omenaldia Usurbilen, omenaldia Lazkaon... 2019an lehen lerrotik urrunduta, 30 urtez gai jartzaile gisa egindako lanaren ordaina jasotzen ari da Inaxio Usarralde. Euskara du bizibide.

Euskara, bertsoa eta kolektiboa. Hiru zutabe ditu Inaxio Usarralderen (Aginaga, Usurbil, 1967) egunerokoak. Euskal filologoa da ikasketaz, Emun kooperatiban ari da lanean 2005etik —sartu-irten bat egin zuen Mintzola Ahozko Lantegian—, baina 30 urtez gai jartzaile gisa egindako lanak eman dio sona. 2019an lehen lerrotik urrunduta, bestelako patxada batekin bizi du orain bertsolaritza.

Usarralde bai, baina Inazio edo Inaxio, nola gustatzen zaizu deitzea?

Inaxio. Nire izenarekin badaukat borroka bat: aitonaren herentzia daramat nik; Inaxio zen aitona, baina Ignacio ageri da nire jaiotza agirian. Gogoan daukat batxilergoa egitera-eta Donostiara joan nintzenean, lehenengo egunetan zerrenda pasatzen zutenean, «Ignacio!» esaten zutela irakasleek, eta mina ematen zidan hori entzuteak. Epaitegira joan eta Iñaki jarri nuen nire errebeldia guztiarekin, garai hartan posible baitzen izenak itzultzea. Ez ninduen betetzen horrek ere, Inaxio izan naizelako betidanik, baina gaur da eguna garai hartako ikaskideek Iñaki deitzen didatena. Euskaltzaindiak izenak euskarazko grafiaz jartzea baimendu zuen gero, eta Iñakitik Inaziora aldatu nuen izena. Baina, oraindik ere, legez, izena ezin izan dut jarri neure gustura.

Omenaldi giroan murgilduta zabiltza azken urtebetean. Usurbilen iaz, Lazkaon aurten… Gai jartzaile bat omenaldiak jasotzen…

Sekulako giroa eduki dugula eta daukagula adierazten du horrek, baina ardura pixka bat ere ematen du. «Zer egin dut nik horrelakoak merezi izateko?», hori da pentsamenduetako bat. Kontraesan batzuk sortzen dizkit omenaldien kontuak. Usurbilgoa ezustekoa izan zen; santaisabeletako saio hura izan zen gai jartzaile lanari ezezkoa eman nion lehenengoa. Pandemia dela-eta, zozketa bidez lortu nituen sarrerak, ustez, eta amarekin joan nintzen saioa entzutera; hark ere ez zekien ezer. Polita izan zen, bereziki ama eta bikotekidea aurrean zeudelako.

Lazkaokoa, jada, bereziagoa izan zen, prestatuagoa. Jakinaren gainean nengoen ni ere. Desberdina izan zen eta desberdin bizi izan nuen. Iazko abenduan zen egitekoa berez, baina atzeratu egin behar izan zuten, pandemiaren eraginez. Apirileko omenaldiaren eguna gerturatu baino bi aste lehenagora arte oso lasai egon nintzen. Gustatu zitzaidan izenburua ere, Inaxiori ikasiak. Egunerokoan ondoan ditudanak zeuden omenaldiaren atzean, eta banekien estualditxoren bat izango nuela, baina intentzio txarrik gabea. Azken astean, komunikabideetatik deika hasi zirenean, sortu zitzaidan halako kezka bat, baina oso babestuta sentitu nintzen oholtzan. Saioa gozatzen saiatu nintzen, eta prestatuta neukan esker ematea ere egin nuen. Gustura gelditu nintzen.

30 urte, erraz esaten da. Nekatuta amaitu duzu?

Ez daukat neke sentsaziorik. Niri asko eman dit bertsoak: bizimodu bat. Euskararen munduan lan egin dut betidanik eta osagarri ezin hobea izan dut bertsoa. Oso eroso sentitu izan naiz Bertsozale Elkartean; oso proiektu interesgarria eta sinesgarria da, sekulako aurrerapausoak eman dituena. Bere gorabehera guztiekin, hazten ikusi dut elkartea. Jendarte, lagun giro eta egiteko proiektu gozagarrian ibili izan naiz, baina hamabost laguneko talde mundiala dago orain Gipuzkoako gai jartzaile taldean; sekulako indarra eta gogoa daukate, eta noizbait eman behar da lehen lerrotik atzera pasatzeko pausoa. Traumarik gabe, natural hartu dut gai jartzaile lana uzteko erabakia; herri mailan lanean jarraituko dut.

Gai jartzaile taldean kide izan dituzunek goraipatu dute oso iaioa izan zarela belaunaldien arteko zubi-lan horretan.

Pozten naiz hala azpimarratu badute, hori ikasi dudalako nik besteengandik eta besteei hori transmititzen saiatu izan naizelako ni ere. Laxarok-eta [Laxaro Azkune] asko babestu gintuzten hasiberritan, eta antzekoa egiten saiatu gara gu gero. Txapelketa garaian, ia-ia etxekoekin baino denbora gehiago igarotzen dugu gai jartzaile taldean; lehenengoetakoak izaten gara lanean hasten, astero elkartzen gara, exijentzia maila ere igoz-igoz joaten da, eta ezinbestekoa izaten da geure artean harreman ona edukitzea. Ideia xelebreenarekin datorrenari ere bere tokia egin behar zaio, eta jakin egin behar da gauzak esaten.

Noiztik zara bertsozalea?

Ez pentsa gure etxean oso bertsozaleak izan garenik. [Inazio Eizmendi Manterola] Basarri betidanik entzun izan dugu etxean; Nere bordatxotik hasten zenean, isildu egin beharra izaten zen etxean. Baina ume garaian ni ez nintzen oso bertsozalea. 16-17 urte nituela Paotxa irratia sortu genuen Usurbilen, eta arrantzari buruzko saio bat egiten hasi izan banintz, agian ez nintzatekeen izango hain bertsozalea, baina herriko beste bizpahiru lagunekin elkartu eta Bota Punttuba saioari ekitea erabaki genuen. Bertsozale Elkarte sortu berrian laguntza eskatu eta berehala lortu genuen elkarlana; Usurbil oso bertsozalea izan da betidanik. Handik, berriz, Egin irratira joan nintzen, 1989-1990 inguruan; gure bila etorri ziren.

Bitxikeria bat ere badaukat: Fermin Muguruzak gurekin ikasi zuen bertsoa zer zen. 21:00etatik 22:00etara egiten genuen saioa guk eta 22:00etan hasten zen Igo bolumena bere saioa. Aipatu izan du Bota Punttuba-ri esker izan zuela bertsoaren berri. Bestalde, oso polita izan zen Egin irratiaren barrutik kultuartekotasunaren gaia lantzea; oso mundu erakargarria zen.

Santaisabeletan ere berehala hasi zinen oholtzara igotzen…

Taldean jartzen genituen gai guztiak, baina norbaitek aurkeztu behar izaten zituen. Inoiz ez nau atzeratu izan publikoaren aurreko jardunak; beti sentitu izan dut errespetua, baina ez zait kostatu izan.

Italiako zirku bateko artistak ere ondo dominatu zenituen behin…

[Barrez] Usurbilen beti egon izan da euskararekiko sentsibilizazio berezia. Usurbilgo AEKn ari nintzen lanean orduan, eta Usurbilgo Udaletik deitu zidaten zirkua zetorrela eta aurkezpen lanak egingo ote nituen galdezka. Bitxia izan zen, ez nuelako atera behar izan jendaurrera. Atzealdean aritu nintzen ikuskizun bakoitza aurkezten; belarrira gaztelaniaz esaten zidatena euskaraz esaten nuen nik mikrofonotik. Garai hartako 2.000 pezeta [12 euro] eman zizkidatela uste dut.

Etxetik jaso zenuen euskaltzaletasun hori?

Bai, txiki-txikitatik. Apaiza zen osaba bat eta euskarazko liburu dezente utzi zituen gure etxean. Betidanik eduki izan dut euskararen har hori sartuta. Ezer ez zegoen tokian eraikitzea zenbat kostatu zitzaigun ikusita, orain kezka daukat asmatzen ari ote garen hurrengo belaunaldiei guri zenbat kostatu zitzaigun erakusten.

Euskara, euskaltzaletasuna… eta herrigintza?

Talde giroa gehituko nuke hor. Ni beti eroso sentitu izan naiz talde giroan edo kolektiboan. Nire kasuan, gauzak ez ditu egin Inaxiok, beste batzuekin batera egin izan ditut gauzarik gehienak. Berreuskalduntze taldea, AEK, Lazkaoko Gerriko kultur elkartea… Eskolak eman ez digun hori lantzeko grina eduki izan dugu beti.

1989ko Euskal Herriko Txapelketan hasi zinen gai jartzaile taldean. Nola gogoratzen duzu?

Bi plano bereizi behar dira gai jartzaileen zereginean: gai jartzearen langintza hori, batetik, eta jarritako gaiak aurkeztea, bestetik. Gogoan daukat 1989an Oiartzungo Otsua nola etortzen zen larunbatetan nire bila Aginagara eta nola joaten ginen biok Elosuako puntara [Antzuola]; egun guztiko bilerak izaten ziren. Aurreko asteko zirriborro batzuekin joaten nintzen ni, txanda noiz iritsiko zain, larri… Pixkanaka barneratzen da bilera horien dinamika; txapelketa hartan jada hasierako saioren bat aurkeztu nuela uste dut.

Gai jartzaileen lana asko aldatu al da azken 30 urteotan? Zaildu egin da, akaso?

Ez… Gizarte honetan bizi gara bai bertsolariak eta bai gai jartzaileak, eta edaten dugun horretatik sortzen dugu. Gaur egungo informazio kanal basati horretatik alea ondo bereizten asmatu behar da, plazarako zerk balio duen zehazteko. 1989ko gai batzuekin kartzelara bidaliko gintuzketen gaur egun, ez lirateke onartuko, eta izugarrizko triskantza sortuko litzateke sare sozialetan ere. Aurrera egin dugu zorionez, eta eskerrak feminismoaren begirada zorrotz horri, horrek mugiarazi baikaitu. Bertsozale Elkartea beti izan da gogoeta sorleku etengabe bat, eta gizartearen norantza markatu du gauza askotan.

Nola sortu izan dituzu gaiak?

Aldarte bat behar da horretarako. Nik orain ez daukat ez konpromisorik, ez saiorik eta ez txapelketarik, eta nire arreta beste gauza batzuetan dago. Oraintxe litzateke santaisabeletako saioa, eta bizpahiru aste edo hilabete bat lehenago hasiko nintzen eskema egiten, gaiak aztertzen… Gai asko galdu zaizkit bidean, momentuan bertan gaia ez apuntatzeagatik. Sormen prozesua desberdina da jaialdi bateko bertso saio baterako edo txapelketarako. Txapelketan ez dugu jakiten norentzat den gaia, baina Usurbilgo saiora banoa eta Maialen [Lujanbio], Miren Artetxe, Amets [Arzallus] eta Julio [Soto] izango ditudala baldin badakit, asko markatzen du horrek. Udako jaialdietan beti agertzen dira Tourra, uda, oporrak, jaiak, parranda…, horrelako gaiak. Testuinguru guztiak bereizi eta zaindu behar dira.

Begiradak, patxada, isiluneak… Gai jartzaileak nola lortzen du bertsolariaren konplizitatea?

Bertsolariak aldarte desberdina ekartzen du jaialdi batera edo txapelketara. Txapelketa batera dakarren aldartean ez du izaten askoren beharrik bere onetik ateratzeko, tentsioan iristen baita; euren urduritasunean gehiago ez eragiten saiatu izan naiz ni horrelakoetan, patxada bat transmititzen, baina gurasokeriarik gabe. Gustatzen zait begiradarekin lasaitasuna helaraztea. Jaialdietan, berriz, oso bakarreko lana izaten da gai jartzailearena, nahiz eta ni saio bakar batera ere ez naizen joan gaiak kontrastatu gabe. Saioan bertan, berriz, bitartekaria izaten da gehiago gai jartzailea; ura falta dutela, saioa mozteko garaia dela…

Talde izaeraren erakusgarri, berezia izaten da Gipuzkoako Txapelketaren ondorengo asteburu-pasa, ezta?

Bai, eta horregatik iraun dugu 30 urte. Zalantzarik gabe, garrantzitsuak dira horrelakoak, eta hori egiten dugu aurreko aste eta hilabeteetako giroa sanoa eta gustukoa bada. Ez da berdina lau lagun joatea edo denok joatea, eta gehienok joan izan gara gehienetan. Hori da aurrera egiteko gasolina.

Sare sozialak arriskutsuak dira gai jartzaileentzat?

Pauta batzuk badauzkagu zentzu horretan, eta, txapelketa garaian, adibidez, gu ez gara hasten eztabaidan. Entzun egiten dugu dena, muzin ez diogulako egiten kritikari, baina ez dugu indartzen ika-mikarik. Sare sozialetako arrabots horrek balio izaten digu hobetzekorik baldin badaukagu, hobetzeko.

Bertso musikatuak, bertso tramak, bertso poteoak… Gustatzen zaizu bertsolaritzak hartu duen berritzeko joera hori?

Bai… Ez dut uste bide okerra denik. Probatu egin behar da dena, nahiz eta ni, oraindik ere, bi bertsolari otordu giroan elkarrekin gauzak eraikitzen eta istorioak sortzen ikusteak liluratzen nauen gehien.

Zer da gai jartzaile lanak daukan gauzarik politena?

Norberak proposatutako gaiek saio on baterako bide ematea eta bertsolariek asmatu dutela ikustea; oso betegarria da poz kolektibo hori.


Summary: O'Connorrek irabazi du Alpeetako etapa latz batean. Tadej Pogacarren beste minutu erdi atera die jarraitzaileei, eta are seguruago jantzi du berriz elastiko horia.

Euria eta hotza izan dira gaurko Frantziako Tourreko etapako protagonistak. Bakarrik heldu da helmugara Ben O'Connor australiarra, Ag2r Citroen taldekoa, eta Tadej Pogacar esloveniarrak (UAE Emirates) beste minutu erdiko abantaila lortu du.

Latza izan da etapa txirrindulari guztientzat, baina talde handi batek ihes egin du, eta horietako azkarrena O'Connor izan da. Alpeetako etapa nagusia zen gaurkoa, ia 145 kilometrokoa. O'Connorren lehenengo Tourra da gainera, eta, etapa irabazteaz landa, bigarren postua lortu du sailkapenean.

Tignesera bakarrik igo da, eta gaurko bigarrena, Mattia Cattaneo italiarra (Deceuninck), 5,07 minutura utzi du.

Ez da O'Connoren lehenengo garaipen handia, ordea. Iazko Giroan, mendiko etapa irabazi zuen, Madonna de Campiglion.

Baina etapako bigarren protagonista nagusia Pogacar liderra izan da. Helmugarako lau kilometro falta zirenean, denak atzean utzi, eta, gainera, minutu erdia atera die jarraitzaile nagusiei.

Etengabeko euria eta haizea pairatu dute txirrindulariek.

Lehenengo mendatean apurtu da pelotoia. Nairo Quintana kolonbiarrak erasoa jo du gailurretik hiru kilometrora, eta bakarrik sartu da. Izan ere, lasterketa irabazteko aukerarik gabe dago, eta ahaleginak eta bi egin ditu gutxienez mendiko irabazlea izateko. Ondoren harrapatu dute Higuitak eta O'Connorrek. Une horretan, australiarra Tourraren buru izan da, paperaren gainean, behintzat, Pogacar eta besteak handik zortzi minutura heldu direlako gailurrera.

Beraz, bi kolonbiar eta Australiar bat elkartu dira Tigneseko 21 kilometroko igoerari ekiteko. O'Connorrek berehala ikusi du irabazteko aukera, eta hainbat saio egin ditu besteen indarrak neurtzeko. Azkenean, 17 kilometro faltan, gogor jo dio erasoari, eta kolonbiarrak saiatu ere ez dira egin hari jarraitzen.

Perth ingurukoa da txirrindularia, eta Europara heldu zen 22 urterekin «benetako» mendien bila.


Mende erdiz euskara irakasten Amikuzen

Summary: Mende erdiz euskara irakasten Amikuzen. Hainbat ekitaldi finkatu dituzte Amikuzeko ikastolaren 50. urtebetetzea ospatzeko. Ikasle, irakasle eta guraso ohiek gaur egungoekin bat egin dute antolaketa taldea osatzeko. ‘Ipar Euskal Herriko Hitza’-k lehen urteetako giroari eta egin bideari behako bat emateko baliatu du parada, garaiko aktoreekin.

Lehen ikastolak sortu eta gutira hasi zen Amikuzeko ikastolaren ibilbidea ere. Gaur egun, lehen irakasleetan zirenak, beren ikasleen lankide izan ondotik, erretiratu dira. Belaunaldi desberdinetan ikasle eta guraso izan direnak elkartu dira 50 urteen besta desberdinak prestatzeko.

Ospakizunen agendak agerian uzten du ez dela urtebetetze tipia Amikuzeko ikastolarena, urte osoan zehar egitasmo desberdinak izanen baitira, arlo desberdinetan. Hogei ikaslerekin hasi ziren lehen kurtsoak eta heldu den ikasturtea abantzu ehun ikaslerekin hasiko da. Ikasle ohiak andana bat dira, eta anitz urtebetetzearen ospakizunetako antolaketa taldean dira.

Abiatzea, sostengurik gabe

Arrangoitzen edo Baionan momentu berean egiten ari zirelako hasi ziren Amikuzeko guraso batzuk behar ziren urratsak egiten beren haurrek euskarazko irakaskuntza ukan zezaten. Horietan lehena Mixel Etxeberri izan zen: “Amets batetik abiatu nintzen, eta nik uste ene bizian egin dudan gauzarik inportanteena izan dela”. Seme gehienak bi urte zituelako interesatu zen ikastolen sareari, euskaraz ikastea nahi zuelako, eta Argitxu Nobliak etxera egin zion bisitak akuilatu zuen haur gehiago xerkatzen hasteko. Hogei bat izan ziren lehen sartzean, 1971. urtean.

Donapaleuko kontseilari guztiekin mintzatu zen lehenik Etxeberri, banaka-banaka, Eñaut Larralderen laguntzarekin. “Ez zuten fitsik konprenitu nahi eskola bat euskaraz egiteaz eta ez ziguten nehondik eman gelarik Donapaleun. Kasik denak kontra genituen”, oroitzen da Amikuzeko ikastolaren sortzailea. Garruzen atzeman zuten aterpea azkenean, herriko apezaren laguntzarekin: apezetxean gela ilun eta desegokiak baziren ere, hor bederen erabiltzeko baimena ukan zuten, apezarenganik lehenik eta herriaren partetik gero. Beste ikastola anitzetan bezala, gurasoak lotu ziren hargingoari eta tindu lanari gelak egokitzeko; lehen eskola sartzea hiru asteko berantarekin egin zen obrengatik.

Amikuzeko ikastolako argazkia, 1977 urte aitzinekoa

Mixel Etxeberrik gogoan du “asteazkenetan edo ostegunetan katixima egiteko” gelak libre uztea zela trukean ezarri zitzaien baldintza. Herrian eskola bai, baina ama eskolarik ez zenez, lehen ikasleetan “hiruretatik bat” Garruzekoak izan ziren, baina “bost urtetan herriko eskolara joaten” zirela oroitzen da Etxeberri.

Donapaleun da gaur egun ikastola, Amikuzeko erdigunean. Baina inguruko herriak ez bezala, hiriburua ez zen -garai horietan bederen- euskararen arnas gunea Jenofa Arbeletxe irakasle ohiaren ustez ere: “Donapaleu herrian berean bada burgesia bat auzo herrietan ez dena; jende horientzat, oraino ere, euskara beste mundu bat da”. Hedexuriekin anekdota bat ere gogoan du Mixel Etxeberrik, bidean ezarri traben erakusle: “Kantaldien afixak nik manatzen nituen eta gaizki ezarriak genituelakoan jendarmeak ene zuzendariaren aitzinera heldu ziren”, dio ikastetxe pribatu bateko irakasle izan denak. Baina zuzendaria Junes Cazenave Harigile zuen, euskaltzalea bera, eta bere laguntza eta sostengua oroitzean esker oneko hitzak ditu oraino ere Etxeberrik.

Lehen maila irekitzeko egin beharreko urratsak izan ziren gogorrenak halere. Garruzeko haurrak bezala, beste anitz bost urte arte ikastolan egon ondotik inguruko herrietako eskoletara joaten baitziren, Etxeberrik dionaz: “Hemengo herri tipietan bost urtetan hartzen baitzituzten haurrak. Errient eta errientsek presio egiten zuten zentzu horretan, erranez herrietako eskolak nahi genituela leherrarazi. Halako argumentu tzar batzuk atera ziren, politika argumentuak ere jendea gibelarazteko, giroa ez zen erresa alde horretatik”.

Presio edo “kalapita” handiagoa ere izan zen lehen maila sortzea debekatu zitzaielarik. Etxeberriren memoria zehatzari ez dio ihes egin “1977an hamar milako manifestaldia izan zela. Baziren jadanik bi lehen maila irekiak baina barnealdean ez zuten nahi”. Donapaleun lehen maila irekitzea debekatu zelako antolatu zen mobilizazio jendetsu hura. Debekuaren zergatiaz galdeturik, guraso ohiak dio bere iduriz “egun hauetan den istorio bera zela ordukotzat, nahi zuten euskara emeki-emeki hil zedin eta tipiekin soilik uste zuten ez zela salbatuko. Hartako ez zuten nahi lehen maila irekitzea”.

Gisa bereko oroitzapenak ditu Jenofa Arbeletxek ere: “Hastapenean militanteak ginen, abertzale horiek ez ziren ontsa ikusiak orduan”. Egun adierazgarria zaio, aldiz, ikastolako haurrek besteekin duten harremana: “Ikastolako haurrek beste eskoletako eta kolegioetako haurrekin hartzen dituzte autobusak. Kolegioko haurrak hasten dira bederen euskaraz agurtzen, duela 20 edo 15 urte ez genuen halakorik ikusiko. Beste irudi bat bada orain ikastolako haurrei buruz”.

Bazterretik erdigunera

Hastapenetako kontakizunetatik gaur egungo egoerara, asma daitekeenez, urrats andana bat egin dira. Parekatu daiteke beste ikastoletako bilakaerarekin ere, nola ez. Coline Urcun-Marcok badu bide eginik ikastolan, ikasle izatetik irakasle izatera heldu baita; bere erranetan ere, irudi aldaketa agerikoa da: “Egia da gu ttipiak ginelarik ‘baskoi’ hitza entzuten genuela. Orain euskararen onarpena hobea da, bai ikastolarena ere”.

Gurasoen aldetik, Etxeberriren garaian gurasoen lana ezinbestekoa bazen irakasleen paga bederen segurtatzeko, gaur egungo gurasoak “gutiago” inplikatzen dira Urcun-Marcoren ustez, “Lehen gauza anitz baziren egiteko ere, inplikazioa handiagoa zen, gaur egun ez da hainbeste sentitzen”. Ikasle ohiak berriz, ikastolaren urtebetetze ospakizunentzat adibidez, lanean ari dira Jenofa Arbeletxen plazerrerako: “Interesgarria da, taldeko bilkuretan plazer egiten dit ikustea lehengo gazteek hartzen dutela beren gain besta horren antolatzea. Belaunaldi guztiak elkartzen dira eta giro izugarri polita bada”.

Coline Urcun-Marcori galdetzen zaiolarik ikasle denboretako zer oroitzapen duen, bizikidetza gailentzen da: “Ikastola tipia izanik harreman sendoak genituen bai ikasleen artean, bai irakasleekin. Ez zen bakarrik laneko harremana; elkartzen ginen beti denak aktibitate anitzentzat. Euskara ikasteko parada izan da eta elkarrekin bizitzen ikasteko”.

Historiaren bi hari muturrak parekatzean, duela urte bat erretreta hartu arte zubi lanetan aritu den Jenofa Arbeletxek ere horretan zentratu du transmisio lana: “Eskolako proiektua ere transmititzen entseatu naiz, haurrekin elkarbizitza bultzatzea”.

Ospakizunak iragartzeko zabaldu duen agirian, antolatzaile taldeak dio, hainbeste urteen ondotik, “ikastola integratua [dela] bere lurraldean, herrikoia da: aspaldiko partez: ‘Ikastola, herri eskola!'”. Horren adibidetzat hartzen dute amikuztarren onarpena eta heldu den sartzean izanen den ikasle kopurua: 98. Behar den bezala ospatzeko, zazpi hitzordu antolatu dituzte urtean zehar, bat iragana dena eta irailaren 18an eginen den besta handiaren inguruan. Ikastolaren historia ere ezagutarazi eta zabaldu nahi dute liburu eta bideoetan bilduko dituzten lekukotasun eta argazkien bilduma desberdinekin.

50 URTEKO HISTORIA

Data gehiago sartu zitekeen zerrenda honetan, Seaskaren federazioan partaide izan baita Amikuzeko ikastola hastapenetik, eta ikastola guztietan eragina ukan duten gertakari franko izan baita, berriki arte ere. Hauek dira, halere, Amikuzeko ikastolaren datarik esanguratsuenak:

1971

Sortzea. Amikuzeko ikastola sortu zen Garruzeko apezetxeko gela batean, Donapaleun ez zietelako egoitzarik utzi. 20 bat ikasle izan ziren lehen urtean.

1977

Lehen maila. Donapaleuko lehen maila irekitzeko Frantziak ezarri debekuak Seaskaren lehen mobilizazio jendetsua eragin zuen Baionan. Gero ireki ahal izan zuten lehen maila, eta ikastola Garruzetik Donapaleura joan zen, prefabrikatuetara.

2001

Egoitza berria. Prefabrikatuen partez egoitza berria eraiki zuten.

2007

Larzabale. Manex Erdozaintzi Etxart kolegioa ireki zen.

2021

50 urte. Ikastolak mende erdiko ibilbidearen ondotik, 98 haur ukanen ditu irailean.

OSPAKIZUNAK

Amikuzeko ikastolako ikasle, guraso eta irakasle ohiek gaur egungoekin batean antolaturik, hainbat ospakizun prestatu dituzte 50. urtebetetzea behar bezala ospatzeko.

Uztailaren 22a

Zinema gaualdia. Donapaleuko zineman.

Irailaren 18a

Besta handia. Aiziritzen.

Urriaren 24a

Lagunen kantaldia. Donapaleuko zineman.

Azaroaren 20a

Pilota desafioa. Donapaleuko trinketean.

Azaroaren 27a

Kabarete gaua. Oraindik zehaztekoa den lekuan.

Abenduaren 18a

Bertso afaria. Oraindik zehaztekoa den lekuan.


Summary: Urriza eta Aizpuru III.a dira San Fermin Torneoko lehen finalistak. Juanenea eta Barrenetxea 30-22 garaitu dituzte eta hauek Ansa II eta Larrañagaren aurka jokatuko dute finalerdia uztailaren 7an

Urrizak eta Aizpuru III.ak 30-22 irabazi zieten Juanenea eta Barrenetxea IV.ari larunbatean Galarretan, eta San Fermin torneoko lehen bikote finalista da. Bi bikoteek finalerako txartela zuten jokoan, baina gorriek gehiago asmatu zuten une garrantzitsuetan eta lehen partidan bezala, Ansa II-Larrañagaren aurka, oso seguru eta langile agertu ziren. Lan horrek eta egin zituzten huts apurrek bata bestearen artean, garaipena eman zieten.

Urrizak 14 tanto eta huts bat egin zituen eta partida oso berdindua izan zen 20-19ra arte. Hor, 9-1eko partzial batek erabaki zuten norgehiagoka. Aizpuruk ondo lagundu zion Urrizari, lau tanto egin zituen saketik eta beste lau piloteoan, akatsik egin gabe. Urdinetan Juaneneak 12 tanto egin zituen eta lau akats, Barrenetxeak bost tanto egin zituen saketik, lau piloteoan eta bost akats.

Asteazkenean Ansa II-Larrañaga eta Juanenea-Barrenetxea IV.aren arteko finalerdia jokatuko da. Irabazlea Urriza eta Aizpuru III.aren aurkaria izango da finalean eta galtzaileak kanporatuta geratuko dira.

B multzoko finalista eta finalerdietako bi bikoteak ere ezagutzen dira San Fermin B Torneoan, Urrutia II eta Martirena finalera sailkatu dira, ligaxkako azken partida Loitegi eta Zubiriren aurka 27-30 galdu duten arren. Jaialdiko partidarik politenean, Zubiri nabarmendu zen besteen gainetik. Partida bikaina jokatu zuen goizuetarrak. Gorriak 27ra iritsi ziren eta finala ziurtatu zuten 27-26 irabazten ari zirenean, baina azken lau tantoak urdinenak izan ziren. Loitegik eta Zubirik, multzoko bigarrenak, Zaldua II-Labakaren aurka jokatuko dute finalerdia.


Summary: Marianne Vosek irabazi du hirugarren etapa. Aste honetan hil den Jolien Verschueren ziklo-kroslariariari eskaini dio garaipena.

Marianne Vos (Jumbo Visma) txirrindulariak irabazi du Italiako Giroko hirugarren etapa. Esprintean hartu die aurrea Lucinda Brandi, Lianne Lipperti eta Elisse Chabbeyri.

Ovadan amaitu da etapa. Beste zazpi geratzen dira. 34 urteko txirrindulariarentzat 234. garaipena da, eta horrekin inoizko txirrindularirik onenetako bat da herbeheretarra. Urrezko domina bana lortu zituen 2008ko eta 2012ko Olinpiar Jokoetan.

Jolien Verschueren ziklo-kroslariari eskaini dio garaipena Vosek. Verschueren ostegunean hil zen 31 urte zituela, garuneko minbiziak jota.

«Hartan pentsatu dut, eta indar handiagoa ematen dit. Lasterketa berezia egin nahi nuen harengatik», esan du etapa irabazi ostean.

Sailkapen orokorrean Anna Van der Breggen da nagusi, eta 1:21 ateratzen dio bigarrenari, Ashley Moolam-Pasiori, alegia.


Summary: Urkulluk «tentsioa mantentzeko» eskatu die herritarrei. Eusko Jaurlaritzako lehendakariak gutun bat argitaratu du, eta aurtengo egoera iazko udaren antzekoa dela nabarmendu: «Une hartan uste genuen, oker uste ere, egoera kontrolpean eta gaindituta genuela. Eta, halere, zain genuen bigarren olatua».

Eldiario.es gunean idatzitako gutun baten bidez, herritarrei «beste ahalegin bat» egiteko eskatu die Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak, «pandemiaren amaiera izan behar duen txanpan».

Kutsatzeak saihesteko, «tentsioa mantentzeko» eskatu du Urkulluk. Ohartarazi duenez, «zentzu batean iazko udakoa gogora ekartzen duen egoeran gaude». Horretarako, bizikideak ez diren pertsonekin harremanetan jartzea saihesteko esan du lehendakariak, tartea zaintzeko eta ez egoteko aireztapen gutxiko lekuetan.

Gogoratu duenez, iazko ekainean eta uztailean intzidentziak tasak minimora jaitsi ziren. «Une hartan uste genuen, oker uste ere, egoera kontrolpean eta gaindituta genuela. Eta, halere, zain genuen bigarren olatua, abuztuaren 17an Euskadin osasun larrialdia berriz deklaratzera behartu gintuena».

Edonola ere, txertaketa prozesuan itxaropena dauka Urkulluk. Baina gogoratu du eraginkorra izateko planeta osoan egin behar dela. Beraz, bitartean sortzen ari diren birusaren aldaeren aurrean, «ez dugu erlaxatu behar».

Gazteei adierazi die Urkulluk datuen arabera, kasuen %85 39 urtetik beherakoen artean atzematen ari dira. «Aukera eraginkorra, tentsioa mantentzea da, atzera pausorik saihesteko».