Gogoetak errautsei begira

Summary: Gogoetak errautsei begira. Suak kiskali zuen Nafarroa ekaineko beroaldian. Uztailekoan, hobeto eutsi zion beroari. Seigarren belaunaldikoak dira egungo suteak, eta klima aldaketak eragin handia du haietan. Herri txikiak zaurgarriagoak dira egoera berrian, eta erakundeei plangintza eta koordinazioa eskatu dizkiete.

Etxauriko herriko etxean elkartu dira mintzakideak BERRIArekin. Begi bistan dute suak ekainean Erreniegako basoetan eragin zuen txikizioa. «Tamalez nik ez ditut berriro ikusiko mendi horiek lehen zeuden bezala», ziurtatu du Jose Antonio Perez Nievasek. Kasik busti zaizkio begiak. Seigarren belaunaldiko suteen errealitatea ate joka dago Euskal Herrian ere. Prestakuntza behar da egoera berriari aurre egiteko, eta prebentzioa. Suari aldez aurretik egin behar zaio aurre, diotenez. Horretan ikusten dute administrazioaren herrena. Bi beroaldi gogor izan berri ditugu: ekainean suak 15.000 hektarea kiskali zituen Nafarroan; uztailean, antzeko baldintzetan, kalte txikiak izan dira. Zergatik? J. A. PEREZ NIEVAS: Ekainean ez bezala, uztailean ez da horrenbeste uztarik jaso. Eta, bestalde, ez dugu tximista bat erori izanaren zorte txarra izan. Gerta daiteke edonoiz. Orain arte, megasute hauek ez digute askorik eragin, baina orain tokatu zaigu, eta etorkizunean ere gertatuko zaigu, prebentzioa landu ezean. PEIO ORIA IRIARTE: Meteorologiaren ikuspegitik, alde txiki batzuk izan dira, muturreko sute arriskua bietan izan arren. Ekainaren 18an, bero eta lehorraldi latzaz gain, haize baldintza oso txarrak izan genituen. Nafarroan, Ebrotik Bostirietara sartzen den haize hori, 50-60 kilometro orduko ufadak, lehergaia da suteentzat. Ekainean baldintza horien pean egon ginen. Uztailean, bero eta lehorraldi muturrekoa izan da, agian handiagoa, baina haizea hobea izan da... Baina Gaztela eta Leonen, Aragoin, Gironan, sute ikaragarriak izan dituzte. Gu erdian gaude; beraz, paira genitzakeen uztailean ere.

Zer ikasi beharko genuke ekaineko sute latz horietatik? PEREZ NIEVAS: Kontua ez da ikastea. Hori egin behar duzu etxeko lanak egin ez dituzunean, eta horiek irailean egin behar ziren. Kontseilariak konpromisoa hartu zuen horretarako, suteen inguruko foru araua aldatzeko. Eta ez dute aldatu. Ez kontseilariak, ez zuzendari nagusiak... Ez dute agindutakoa bete. Ekainaren 10ean El Vedadoko finkan sute bat izan zen, eta hor konturatu ziren ez zituztela etxeko lanak egin, eta dena korrika eta presaka mugitzen hasi ziren. Prebentzioa da gakoa, eta hori araudiaren bidez egiten da. Larrialdian ahal dena egin behar da, lanak lehenago egin behar baitira. Berandu iritsi gara, eta berandu gabiltza oraindik ere.

IDOIA ARITZALA ETXARREN: Guztiz ados. Prebenitu egin behar da, eta ez utzi erabakia udalen esku. Zeren Nafarroako Gobernuak beti esaten du herriko etxeek egin behar dugula hau eta beste... Baina araudirik ez badago, ez dakigu zer egin behar den. Oinarri hori izan ezean, ahal duguna egiten dugu, eta, guk geuk, herrian dugun basozainarekin eta bi suhiltzailerekin lan egiten dugu. Baina araudirik gabe, udalen gainean uzten dute erantzukizuna, eta hori gaizki egina dago. ORIA IRIARTE: Basoen kudeaketa eta sute prebentzioa jarri behar da oinarrian. Baina beste eragile bat dago: klima aldaketa. Duela 50 urte oso zailak ziren egoerak maiztasun handiagoarekin gertatzen ari dira orain: lehorte luzeak, beroaldiak —gero eta goizago eta gogorragoak—, eta horrek sortu ditu suteak Portugalen, Britaniar Kolunbian, Australian, Kalifornian... Eta orain Frantzian, Erresuma Batuan, hemen... Seigarren belaunaldiko suteen maiztasuna eta gogortasuna areagotzen ari da. Zenbait baldintzak bat egitean, koktel lehergarri bat gertatzen da: landaguneen uztea, basoen ustiapenik eza, baso masaren jarraipen etengabea... Errealitate berria da hau, eta landa eremuari eragingo dio bereziki.

Erreniegaren ikuspegia Etxauritik, joan den ekainean suak kiskali zituen basoak agerian dituela. Jagoba Manterola, Foku

Esan daiteke hau izan dela Euskal Herrian pairatu dugun seigarren belaunaldiko lehen sutea? ORIA IRIARTE: Sute hauek ezaugarri bereziak dituzte. Ikusi ditugu sutearen kontrol meteorologikoa euren gain hartu duten kezko lainoak. Eta sutearen garapena eta hedapena, neurri batean, haren esku geratu dela. Hau da, ekaitzetakoen antza duten laino horiek tximiniako aire-laster moduko bat sortzen dute, oxigeno asko irensten dute azpitik, eta, haizea badago, sutea oso bizkor mugitzen da. Bada aurreko gertakari bat. Faltzesen, 2010ean, halako laino bat ikusi zen, baina ez ziren hainbeste hektarea erre. Beraz, aurreko gertakaririk gabekoa izan da sute hau, bai.

Nafarroan erdialdeko eremua izan da suteek gehien hondatua. Arriskurik handieneko eremua da hau? PEREZ NIEVAS: Hilzorian daude abeltzaintza estentsiboa, herrietan bizi diren artaldeak... Espainia hustua deitzen duten hori desagertzera doa. Eta zer dator? makroetxaldeak. Lehen, herrietan soroak zeuden; orain, desagertzen ari dira, eta abelburuak eta ardiak zeuden tokian, orkatza eta basurdea sartu dira saldoka. Zer egin behar da? Apustua egin behar da, eta gestioa, nahiz eta ondoren halako munstro bat etortzen bada, ezin izango dugun geratu... Baina gutxienez, saiatu egingo gara gauzak ondo egiten. ORIA IRIARTE: Bi eremu kritiko daude: bat Izkoko mendilerroaren hegoaldean dago, Sabaitzan. Beldur handia ematen du, eta San Martin Unxeko sutetik babesten saiatu ziren, zeren badakite hor sua sartzen bada oso zaila dela barneratzea. Amildegi handiak daude, basoa eta erriberako landaretza eta sastraka nahastuta... Pirinioetan eta Pirinioaurrean ere oso eremu zailak daude. Suaren portaerari buruz, bada, ilaunak ibaien gainetik ere pasa daitezke. Etxaurin gertatu zen, Argan, hainbat tokitatik egin zuten jausi sugarrek. Suhiltzaileek diote 400-500 metroko saltoak ere izan zirela. Halako egoeretan, kontuz: pertsonak ere arrisku bizian egon daitezke. Horren inguruan gogoeta eta dibulgazioa behar dira. PEREZ NIEVAS: Pirinioetako eta Pirinioaurreko basozainak guztiz kezkatuta zeuden, sute arriskua hegoaldean bezain handia zelako. Inguru horretan sute bat izaten bada, ondorioak ikaragarriak izango lirateke. Sabaitza Nafarroako foru erkidegoaren finka bat da. Natura bete-betea da, eta erregai itzela. Esan zidatenean Sabaitzara zihoala sua, esan nuen, «akabo!». Diotenez, zaintza lana falta da basoetan eta erregaia dago sobera... PEREZ NIEVAS: Zikinkeria zaborra da. Basoak ez daude zikinak. Basoaren erabilera da gakoa. Batzuetan egur ustiaketaren alde egiten da. Kontua da naturarekiko harremana galtzen ari dela, eta basoan etena egiten zuten guneak desagertu egin direla. Orain, dena basoa da. Kontua ez da su ebakiak egitea, zeren ilaunek gainetik egiten dute jauzi. ARITZALA ETXARREN: Etxaurin badugu artzain bat, eta gu horren alde gaude. Bideak garbitzen saiatzen gara, baina baliabideak behar dira, herri txikiak garelako. Ingurumen Sailetik ez digute bereziki errazten bide hori. Han oso politikoak dira, eta ez dute ikusten zer dugun herri txikietan, zeren jendea etortzen da, oso polita dela ikusten du, baina hau mantendu egin behar da urte osoan. Herri txikiak prestatuta zaudete egoerarako? ARITZALA ETXARREN: Zer da prestatuta egotea? Dugun arriskuaz bai, kontzienteak gara, baina prestatuta egotea... Etxauri ibarreko herririk handiena da, 750 biztanle gara. Land Rover bat eta zisterna bat ditugu, eta zerbitzu asko egin ditugu horiekin, baina ez da aski. Ekainean gaindituta geunden, Nafarroa erdia berdin geundelako. Baliabideak falta ziren, eta ahal zena egin genuen... PEREZ NIEVAS: Ez zegoen ur hegazkinik, eta krisi garai horrek erakutsi zigun naturaren aurrean ezin dugula deus egin: uholdeetan, suteetan... Orduan, zein da irtenbidea? Naturarekin bizitzen hastea. Berrasmatu egin behar dugu, eta, noski, suteak badaude, hegazkinik ez egotea ezin da onartu... Nahikoa egin dute herrietan, traktoreekin, basozainekin elkarlanean. Euren bizitza eta etorkizuna babestu dituzte.

Jakinekoa da labore makinek sortu zituztela ekaineko sute asko. Zerk huts egin zuen? PEREZ NIEVAS: Suterik handiena sugar txiki batekin hasten da. Hori berehala itzaltzen baduzu, edo ohartzen bazara piztu duzula gar txiki bat, itzal dezakezu. Baina araudiak ez bazaitu behartzen eramatera suak amatatzeko materialik, motxila itzaltzailerik —orain bai exijitzen du, gertatu eta gero—... Ez bazaitu behartzen pertsona bat inguruan egotera gertatzen ari diren gorabeherak zaintzen, bada, gauza hauek gertatzen dira... Babestu behar dira uzta makinak, ingurumena, uzta bera... Berriz diot, prebentzioa. ARITZALA ETXARREN: Hemen, nekazarien lana goraipatu behar da. Ibarrean antolatu egin ziren, eta eurek egin zituzten su ebakiak... Halako batean, Sua Etxarrira iristear zelarik, eta herria irensteko arrisku bizia zegoenean, hegazkina iritsi zen, baina traktoreek salbatu zituzten herriak. PEREZ NIEVAS: nekazariak beti egongo dira hor, euren bizitza delako, euren herria delako... Hirikoak bisitan joango gara, eta bueltan itzuli. Haiek konpromisoa dute, eta babestu egin behar ditugu. Eurek erantzukizunez jokatu dute, eta neurria eman dute. Beste batzuek, ez. Zein prebentzio neurri behar dira? PEREZ NIEVAS: Lehenengo gauza da araudi bat indarrean jartzea, zeren bestela udalek ez daukate zeri heldu ere. Suak hastea eragotzi egin behar da, eta, horretarako, arriskuak detektatu behar dira. Tximista bat ezin da eragotzi, baina beste arrisku batzuk bai: errekuntzako autoak mendian erabiltzea, uzta makinak eta fardo makinak galaraztea posible da. Eta, horrez gain, lurraldea antolatu behar da, basoan eta labore lurretan etenak egon daitezen, suak aurrera egitea galarazteko. Eta, azkenik, gizarteari ulertarazi horrek denak gastu bat dakarrela. Landa eremua eta abeltzaintza estentsiboa babestu beharra dago, hori da prebentzio neurririk eraginkorrena: agian ez duzu sute bat eragotziko, baina baliabide gehiago izango dituzu suari aurre egiteko, hark erabiltzen dituen bideak eskura izango dituzulako. ORIA IRIARTE: Zoritxarrez, halakoak bizi izango ditugu berriro. Espero dezagun eremu berberetan ez gertatzea. Hau errealitate berri bat da, eta prebentzioa gizartearen kontzientziazioaren bidez ere hasten da. Ulertarazi behar diogu gizarteari hurrengo hamarkadetan arrisku klimatikoen ondorio latzak jasango ditugula: suak, bero boladak, uholdeak. Beraz, neurriak har daitezke basoak zaintzeko, lurraldea antolatzeko, beharrezkoak dira... Baina, agian, oinarrietara jo behar dugu: berregituratu behar dugu gizartea, herri txikiak hustu eta hustu ari direlako. Beharbada, lehentasun ekonomikoak eta sozialak bigarren mailan jarri behar dira, eta ingurumena lehen lerroan jarri, bizitza horren araberakoa delako: herrien bizitza, baina baita hirien bizitza ere; nork elikatu behar gaitu bestela?

Klimari buruzko neurriak hartzeko garaian, baina, beti dago aitzakiaren bat: pandemia, Ukrainako gerra... ORIA IRIARTE: Isurketak gutxitzeko planei buruz, ezkorra naiz, egiten dugun guztia gutxi izango baita; baita 1,5 graduko berotzea bermatuko balitz ere, nahiz eta zientzian badakigun ezinezkoa dela. Egun 1,2 graduko berotze global batean, begira nola gauden. 1,5 gradurekin espero diren muturrekoak ez dira oraingoak baino pixka bat gehiago, joera esponentzialak direlako. Anbizio handiko murrizketak, gainera, ez dakit lortuko diren. Europako Batasunak onartu du ikatzezko zentralak berriz irekitzea, berdetzat jo ditu zentral nuklearrak eta gasekoak... Kontuz, krisi askotariko batera goaz, bioaniztasunaren galera ere oso larria delako. Baliabideak urritu egingo dira, eta urte kritikoak datoz. Suhiltzaileek ere salatu dute ezinean aritu direla. PEREZ NIEVAS: Arguedasko suhiltzaileek esan zidaten, han sugarrak hasi zirenean, helikopteroa bidali bazuten era guztietara erreko zen beste toki batetik, lortuko zela itzaltzea. Ez zen egin, eta 6.000 pertsonako bi herri hustu behar izan zituzten. Aitortu egin behar dugu munduko hegazkin eta helikoptero guztiak izan bagenitu ere ez genuela lortuko hura geratzea. Su bola horiek bizi propioa dute, eta ezin dira geratu, zer erre ez dagoen arte... Hala ere, baliabideak ez izatea etsigarria da. ARITZALA ETXARREN: Hemen, oso xumeak gara, eta baliabide urriak ditugu. Niri SOS Deietakoek esan zidaten herritarrei abisatzeko etxean geratzeko, baina lasai egoteko. Nola esango diet lasai egoteko? Eta gero esan zidaten traktoreekin ateratzeko su ebakiak egitera. Horretara neuk bidali behar ditut? Arduragabekeria bat iruditzen zait euren bizitza eta lan tresnak arriskuan jartzea. Aitortu behar da nekazari guztiak atera zirela. Eta, orain, traktoreek izan dituzten matxurak nork ordaindu behar ditu? Eta gasolioa?

Badira suari hobeto eusten dioten zuhaitzak. Hasi beharko al litzateke horretaz gogoeta egiten? PEREZ NIEVAS: Pinua ez da ernaberritzen, eta sua gustatzen zaio. El Vedado de Eguarasen ez da atera pinu bakar bat ere. Ernaberritu dira abaritzak, elorriak... Sabinak ere ez dira ernaberritu. Erakundeek erabaki behar dute zer egin erretakoarekin. Erakundeen arazorik handienetako bat da ez dutela egiten lurraldearen gaineko kudeaketarik, ez suaren aurretik, ez bitartean, ez ondoren. Erabakiak behar dira: egurra atera edo ez, landaketak egin edo naturalki lehengoratzen utzi... Tokiko administrazioen esku ezin da hori utzi. ARITZALA ETXARREN: Eta hori ahalik eta azkarrena egin behar da. Zabaltzan duela hilabete birlandatu zuten duela hamaika urteko sute batean erre zen basoa, ordura arte ez baitzuen Ingurumen Departamentuak ezer ekarri. Bada, oraintxe berriro erre da. ORIA IRIARTE: Amatatze lanetan beti aipatzen da hildako erregaiaren eta erregai biziaren hezetasuna. Hori ez dago lotuta eguneko egoera meteorologikoari, baizik eta aurreko hilabeteotako joerari. Zer izan dugu aurten? Landaredi oso estresatua. Maiatza azken 50 urteetako lehorrena eta beroena izan zen. Ekainean, lehen 20 egunetan, joera berari eutsi zion. Horrek eragin du erregarria den materiaren hezetasunean, eta hor lotuko natzaio klima aldaketaren hariari. Baldintza hauetan berdin du pagadiak edo pinudiak. Erretako baso eta eremu horiek denak nola ari dira kudeatzen? ARITZALA ETXARREN: Agroasegurua ari da kalte ordainekin, eta guretzat garrantzitsua da bizkor egitea. Abenduan uholdeak ere izan ziren Etxaurin, eta oraindik ez dugu deus jaso. Horretaz bizi den jendeak diru hori behar du. Gobernuak ez du errazten. Jendea haserre dago koordinaziorik ez zelako egon. Niri esan zidaten egokitzat jotzen nituen aginduak emateko, baina zer da egokia? Hemen, jendea etxean sartzeko agindu ziguten; Sirizan, hustu baino lehen, jendea joan egin zen; Etxarrin, etxez etxe joan ziren husten. Hustu ondoren, ez zieten uzten etxera itzultzen. Baina jendeak etxeak galtzeko arriskua ikusten zuen, zeren suhiltzailerik ez zegoen. Alde egiteko agindu, baina noiz itzuli ez zieten abisatu. Kaos eta desinformazio handia egon zen.

Aritzala Etxarren, Oria Iriarte eta Perez Nievas. Jagoba Manterola, Foku

Turismoaren menpekotasun handia duzue herri hauetan. Nolako kaltea egiten die basoak erretzeak turismoan? PEREZ NIEVAS: Turismoari dagokionez, garbi dago: ez da gauza bera toki batera joatea dena berde ikustera, edo dena beltz eta errautsez beteta. Naturan oinarritutako turismorik ez dago haizerik eta basorik gabe. Asko kostako da hau lehengoratzea, eta, beraz, naturan oinarritutako turismoaz bizi diren herriek gaizki pasatuko dute. Oxala, ez balitz izango horrela, eta jendeak erabakiko balu joatea, gaizki geratu diren herriak laguntzeko eta babesteko. ARITZALA ETXARREN: Etxaurin ez dugu askorik nabaritu. Hemen, oraingoz berde dago ingurua... Arraitzan, baina, dena erreta dago. Ez da gauza bera. PEREZ NIEVAS: Uxue oso turistikoa da, baina hara joan eta dena beltz ikusteko... Inork ez du nahi triste itzuli etxera. ORIA IRIARTE: Turismoari dagokionez, beste ikuspegi bat ematearren: jendea joaten da, sarri, ingurua ezagutu gabe... Hor sartu ondoren, ez dakite nola irten, atzerritarren kasuan, are eta gehiago... Nafarroako Gobernuan kezkatuta daude gai horrekin, bereziki Santiagoko Bideko erromesengatik, inguru kalteberetan ezarritako haur eta gazteen udalekuengatik. Erne horrekin, zeren arazoak izan ditzakegu. Meteorologia abisuek eraginkortasuna daukatela ikusi da uztaileko beroaldian. ORIA IRIARTE: Abisuei dagokienez, kasik ez dagozkigun auzietan sartzera eskatzen zaigu. Guk atmosfera ikertzen dugu, eta populazioarentzako arrisku bat dagoenean, semaforo sistema jartzen dugu indarrean. Gero, bai herritarrek eta bai erakundeek jakin behar dute horrek nola eragiten dion jarduera bakoitzari. Ez nuen ikusi azken asteotako besteko informazio eskaera handirik. Suteen gaineko abisuak ere egiten ari gara, eta badirudi eraginkorra izaten ari dela. Horrek poza ematen digu, prebentzioan lagundu dezakeen heinean. Garbi daude hirien eta herri txikien arteko desorekak. Nola orekatu daiteke egoera hau etorkizunera begira? ARITZALA ETXARREN: Bada, dirua banatuz. Etxaurik 560.000 euro inguruko aurrekontua dauka. Horrekin denari egin behar diogu aurre. Gero, diru laguntzak eskatzeko ez dago batere erraza, master bat izan behar duzu kasik denerako. Eta kudeatzaileok oso jende normala izaten gara. Bileretara joaten gara batzuetan, eta han daude Iruñeko, Antsoaingo eta ez dakit nongo teknikariak, eta Etxauriko eta Beraskoaingo alkateak... Guk ez dauzkagu ez ezagutza ez baliabide berak. Pandemia garaian, hondartzara joan ezin zenean, mundu guztia hona etortzen zen, autokarabanak hartuta. Horrek sortzen dituen ondorioei aurre egiteko ez digute laguntzen, kontrakoa esan arren. PEREZ NIEVAS: Erriberan gauza bera da, eskala txikiagoan. Zer egin behar da herrietan bizitza egon dadin? Hirietan dauden baldintza berak sortu. Osasunean, hezkuntzan, eskolaz kanpoko jardueretan... Mila kontu daude, elikagai dendak, era guztietako zerbitzuak. Herri txikietako gurasoek eurek animatzen dituzte seme-alabak bertatik joatera. Ezin dira egon lehen, bigarren eta hirugarren mailako nafarrak. Zeren laugarren mailakoak ere badira: immigranteak. ORIA IRIARTE: Uholdeen kasuan, gobernua egiten ari da arriskuetara egokitzeko plangintza bat, eta Etxauri hor dago ere. Suteekin egin beharko da halako zerbait. Agian, hasi behar dira probak egiten, tokatzen denean prestatuago egoteko. Eta hau ezin da utzi hurrengo udarako. PEREZ NIEVAS: Basozainak esaten ari gara surik gabe egin behar direla maniobrak, suhiltzaileekin eta nekazariekin... Aurreratu egin behar gatzaizkio arazoari, ze iristen denean nahiko anabasa izaten da. Maniobra horiek balio dezakete hutsegiteez jabetzeko, ahaztu ezin diren lanabesak zein diren gogoratzeko. ARITZALA ETXARREN: Polizia gutxiago eta suhiltzaile gehiago, ezta? Ez dut esaten foru poliziarik ez dela behar, baina suhiltzaileak eta basozainak ezinbestekoak dira, eta ez dauzkagu sobera. PEREZ NIEVAS: Nire liburuaz hitz egin nahi dizuet: guk, basozainok, urritik ekainera bikoteka lan egiten dugu, segurtasunagatik. Udan, sute arrisku gehien dagoenean, bakarrik egoten gara. Zer logika dauka horrek? Baliabideak behar dira, segurtasuna handitzeko. Basozainok suteen aurretik, bitartean eta ondoren egoten gara. Gure lurraldea da. Gainerakoak etorri eta joan egiten dira, baina guk hor jarraitzen dugu. Ikusiko al ditugu mendi horiek lehen ziren bezala? PEREZ NIEVAS: Nik ez, eta agian zuek ere ere ez... Ez dira bakarrik arbolak. Intsektuak, ornogabeak, narrastiak, anfibioak... Hegaztiek alde egingo zuten, baina, ugaltze garaian ziren espezieen kumeak hilda egongo dira. Arrak, eperrak... Biodibertsitate hori, ez duguna ikusten. Zuhaitzak ikusten ditugu, baina hori oso kontzeptu hiritarra da. Zorionez, naturak ahalmen handia dauka, eta, ez badugu esku hartzen, nahi duen bezala lehengoratuko da.


Summary: Sei bankuk helburu jarri dute langileen eta bezeroen arteko harremanak euskaraz izatea. Finantza entitateek euskararekiko konpromisoa berretsi dute Euskaraldian parte hartuz. Zupiriak adierazi du herritarrek bankuekin duten harremana gusturago bizitzeko ezinbestekoa dela euskaraz aritu ahal izatea.

Euskararen erabilera areagotzen jarraitzeko konpromisoa hartu dute sei bankuk Euskaraldiaren barruan. Bankoa-ABANCAko, BBVAko, Caixabankeko, Nafarroako Rural Kutxako, Kutxabankeko eta Laboral Kutxako ordezkariek plazaratu dituzte haien asmoak gaur, Euskaltzaindiak Bilbon duen egoitzan. Euskara sustatu eta ohiturak aldatzeko asmoz, Euskaraldian parte hartuko dute sei erakundeek, azaroaren 18tik abenduaren 2ra. Denbora tarte horretan, euskararen erabilera areagotzeko gune erosoak sortuko dituzte, hau da, ariguneak, eta langileak belarriprest edo ahobizi gisa aritzera gonbidatuko dituzte. Helburua da euskara langile eta bezeroen arteko harremanetan erabiltzea.

Goiatz Urkijo Kastañares Euskaraldiko koordinatzaileak gogora ekarri du Euskaraldiaren helburu nagusia hizkuntza ohiturak aldatzea dela. Berretsi du horiek aldatu eta euskarazko praktika linguistikoak areagotu ahal izateko euskararentzat lekuak lortu behar direla. Bankuak biztanleriaren eguneroko bizitzaren parte dira; horregatik, bertan hizkuntzarentzat leku erosoak eraikitzeak berebiziko garrantzia duela azpimarratu du Urkijok, «bide erakusleak izan daitezkeelako». Izan ere, Urkijorentzat hizkuntza baten erabilera areagotu egiten da hiztunen egunerokoan gune erosoak sortzen diren heinean.

Bingen Zupiria Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntza Politika sailburuak ere ariguneen garrantzia azpimarratu du. Bankuak arigune bihurtzea «ekarpen handia» dela aipatu du, entitateen eta herritarren arteko zubiak eratzeko balioko baitu euskarak. Gainera, zubi lan horiek egiteko hizkuntza euskara izatea «hizkuntzaren normalizaziorako oso garrantzitsua» da, sailburuaren aburuz: «Elkarrekin ematen diren pausoek euskararen prestigio soziala indartzeko balio dute».

Ana Urkiza Bankoa-ABANCAko Euskara koordinatzaileak esan du Euskaraldiak «naturaltasuna eta onarpena» eman diela. Aurreneko Euskaraldia hasi aurretik egindako lanari ikusgaitasuna emateko balio izan diela aipatu du Urkizak: «Lehen, azalpen asko eman behar genituen euskaraz aritzeagatik. Euskaraldiari esker, ezer azaldu gabe euskaraz harremanak sortu ahal ditugu». Kutxabankentzat, bestalde, egitasmoak balio izan du «euskaraz lan egiteko oztopoak ezagutzeko», beti xede argi batekin: bankuan euskararen erabilera hobetzea. Sei erakundeetako ordezkariek euskara hutsean egin dituzte agerraldiak, BBVAk izan ezik, ele bitan egin baitu.

Euskaraldiaz haratago

Bingen Zupiriak argi du herritarrek bankuekin duten harremana gusturago bizitzeko ezinbestekoa dela euskaraz aritu ahal izatea. Horregatik, garrantzitsutzat jo dituzte Euskaraldiaz at aurrera eramaten diren jarduerak. Euskararekin duten konpromisoa mantentzeko, Laboral Kutxak B2 helburu programa darama aurrera. Izan ere, kontsumitzaileekin harremanak euskaraz izan daitezkeela bermatzeko, Laboral Kutxan lan egin ahal izateko euskarazko B2 maila eskatzen dute. Jadanik lanean dagoen norbaitek maila ez badu, enpresak erraztasunak ematen dizkio euskara ikasteko, Nuria Agirre Unzueta Laboral Kutxako Pertsonal eta Baliabideak saileko zuzendariak azaldu duenez. Erraztasun horien artean dago soldata mantenduz hilabetez barnetegi edo euskaltegi batean egoteko aukera. Agirreren arabera, urtero hamar pertsona inguruk hartzen dute parte.

Besteek ere badituzte euskara eta euskal kultura babesten dituzten ekintzak. Bankoa-ABANCAk ordutegia malgutzen du langileak euskaltegira joan ahal izateko, edo mintzalagunak ekartzen ditu bazkaltzeko. Izan ere, euskaraz ez dakiten langile berriei euskaraz ikasteko konpromisoa eskatzen diete. Horretaz gain, Caixabankek, esaterako, euskal kultura bultzatzen du arrauna eta esku pilota babestuz.


abc

Summary: abc.

adsdasd afdsgas gfsd. gdfsfs sdgf


bca

Summary: bca.

ds afsd ags h gadf gasr


cba

Summary: cba.

fdsa s gSAUET TÑ9JD


Summary: Geroa Baik irmo dio ez duela onartuko 'euskal Y'-arekin lotura Gasteizen egitea. Koldo Martinez senatariak alderdi sozialistari aurpegiratu dio «jarrera aldatu» duela.

Espainiako Gobernuak oraindik ez du erabaki non egingo den Nafarroako AHTaren eta euskal Y-aren arteko lotura, baina Geroa Baik argi du alderdi sozialistak Gasteizko aukera hobetsi duela. Hori horrela, Koldo Martinez senatari autonomikoak irmo salatu du koalizioak ez duela hori onartuko «inondik ere».

Gaia aztertzeko asmoz, ekaina amaieran Raquel Sanchez Espainiako Gobernuko Garraio ministroa biltzekoa zen Eusko Jaurlaritzako zein Nafarroako Gobernuko agintariekin, baina, azkenean, bilera irailera atzeratu dute.

Hori guztia ikusirik, Geroa Bai «kezkatuta» agertu da. Susmatzen du, Ezkioko aukera beharrean, Madrilek eta alderdi sozialistak Gasteizko aukera nahiago dutela. «Gasteizko aukeraren aldeko apustua ingurumenari eta Sakanako gizarteari eragindako orbain bat da, eta lurraldea erdibitzen du». Martinezek gaineratu du aukera horren alde eginez gero PSNk «aizkorakada» bat emango diola Nafarroako lurralde kohesioari eta garapen jasangarriari.

2018an, Mariano Rajoyren gobernuak txosten bat egin zuen, eta bost proposamen aztertu zituzten, bi norabidetan: Iruñetik Gasteizerantz, eta Iruñetik Ezkiorantz. Bost proposamenen artean, Gasteizera zihoazenetako bat hobetsi zuten. Haatik, informazioa jasotzeko prozesu bat ireki zen, eta 10.000 alegazio aurkeztu ziren. Ondoren, ingurumen eraginari buruzko adierazpena egitea espero zen, baina prozesu hura guztia gelditu egin zen. Hala egon da lau urteotan.

Ustez, Gasteizko aukera merkeagoa da, baina Jaurlaritzak Ezkiokoa nahiago du. Nafarroan, Geroa Baik eta Navarra Sumak defendatzen dute aukera hori, eta PSNk ez du iritzirik eman. Geroa Baik argudiatzen du Gasteizkoak ingurumenari «kalte handiagoa» eragingo diola. Aitzitik, AHTaren aurka diren parlamentuko taldeen ustez, bi aukerek egingo diote kalte handia ingurumenari. Talde ekologistek salatzen dute Ezkiokoak tunel luzeak aurreikusten dituela, eta inguruko ur baliabideak hondatuko dituela.

Ez da gobernuko bazkideen artean tentsioa sortzen den lehen aldia. Martinezek «argi eta garbi» exijitu dio PSNren menpeko Lurralde Kohesioko Departamenduari zehazteko zergatik aldatu duten jarrera. «Uste dugu Gasteizko aukera ez dela ona euskal Y-rekin lotzeko.


Summary: Kataluniako Justiziak Konstituzionalera eramango du murgiltze eredua bermatzeko legea. Salaketaren arabera, lege berriak «hizkuntzaren eta literaturaren irakaskuntzara» mugatzen du gaztelera. Auzitegiak leporatu dio Generalitateari %25eari buruzko epaia «blokeatu» izana.

Ez da amaitu Kataluniako murgiltze ereduaren auzibidea. Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiak gaur iragarri du Konstituzionalera eramango duela Kataluniako Parlamentuak ekainean onartutako lege berria. Kataluniako Justiziak iritzi dio neurriak lehentasuna eman diola katalanari komunikazio hizkuntza gisara, «gaztelera baztertuz», eta uste du neurriak Autonomia Estatutua eta Konstituzioko hainbat artikulu urratzen dituela; besteak beste, hezkuntza eskubidea.

ERCk, JxCk, PSCk eta Comukoek adosturiko arauaren arabera, ikastetxe bakoitzaren behar pedagogikoen eta egoera soziolinguistikoaren arabera erabaki beharko dute katalanaren eta gazteleraren erabilera. Beraz, saihestu egiten du hizkuntza baten edo bestearen gutxieneko orduak zehaztea. Hala, auzitegiak egotzi dio Generalitateari irakastorduen %25 gazteleraz behar zutela zioen erabakia «blokeatu» izana. Epaiak horrela dio: «Epaia derrigor bete beharrean zirelako egin zuten urgentziako legediaren erabilera desegokia».

Auzitegiak egozten dio Generalitateari katalanari «lehentasuna» eman izana irakaskuntzan «komunikazio hizkuntza» gisara, eta gaztelaniaren erabilera mugatzen duela «hizkuntzaren eta literaturaren irakaskuntzara». Hala, hezkuntza lege berriak «oso bestelako murgiltze eredua» zehazten duela dio epaiak, «Konstituzioak jasotzen duen parekidetasuna urratuz». Horrez gain, salatzen du Generalitateak hizkuntzen erabilera ikastetxeen esku uzteak ezinezko egiten duela «hizkuntzen erabilerarako gutxieneko bermeak» ezartzea.

Fiskaltza eta Estatuaren abokatua bat etorri dira Konstituzionalera jotzearekin; baita Generalitatea bera ere, zeinaren arabera Justizia Auzitegiak murgiltze eredu berriaren inguruko zalantzak baditu egokiena baita Konstituzionalera eramatea, eta, modu horretan, Kataluniako Gobernuak hura defendatzeko aukera izango du.

ERC Esquerra Republicana, JxC Junts per Catalunya, PSC Kataluniako Sozialisten Alderdia eta Comu iragan maiatzaren 24an jarri ziren ados hezkuntza sistemaren inguruan. Irakastorduen %25 gazteleraz izateko Kataluniako Justizia Auzitegi Nagusiaren aginduari erantzuteko ituna egin zuten lau indar politiko horiek.


Mundua, San Telmo museoaren eskalan

Summary: Mundua, San Telmo museoaren eskalan. Iratxe Jaio eta Klaas van Gorkum artistek Paperezko inperio baten atlasa instalazioa jarri dute Donostiako San Telmo museoan, Museo Bikoitza programaren barruan. Museoaren bildumako mapen irudiak proiektatuko dituzte. Artistek Hinrich Sachs hautatu dute programan parte hartzeko.

Liburukote bat, zabalik; eta, haren orri zurietan proiektatuta, itxura askotako mapen irudi xeheak. «Papera, paperean proiektatuta». Hitzik gabeko liburu hori da Paperezko inperio baten atlasa; hori, eta, batez ere, proiekzioaren oinarrian dauden mapen hautaketa eta algoritmoaren diseinua. Iratxe Jaio eta Klaas van Gorkum artistek sortu dute, Donostiako San Telmo museoaren Museo Bikoitza programarako. Museoko elizaren alde batean martxan egongo da 2023ko uztailaren 28ra arte, eta haren bilduman sartuko dute ondoren.

Jaiok eta Van Gorkumek museoaren artxiboko mapa bilduma aztertu dute azken urtean. «Mapak ez dira San Telmoko gauzarik adierazgarrienak edo ikonikoenak. 'Mapak? Ez ditugu hainbeste...', esaten ziguten. Ba, laurehun baino gehiago», azaldu du Jaiok. Horien artean, 30 bat aukeratu dituzte erakusteko, XVII. eta XVIII. mendeetakoak gehienak. Bide horretan, museoa «barrukoz kanpora» ezagutu dute: «Objektuak erakusketa aretoetan jartzen diren narratibetatik kanpora ikustean, museoa bera zeinen handia den ikusi dugu».

Museoak gordetzen eta zaintzen dituen pieza asko ezin dituzte jendaurrean erakutsi, hauskorrak direlako edo formatu bereziren bat dutelako. Mapa zahar gehienak Gordailuan edukitzen dituzte, Gipuzkoako Foru Aldundiaren ondare bildumen zentroan, eta bi artistak han aritu dira lanean.

Mapak arakatu, aukeratu eta eskaneatu egin dituzte, «San Telmoren kartografia bat» sortzeko. Horretarako, tresna bat sortu dute, beso robotiko bat: «Argazki makina bat genuen, makro lente batekin, eta mapa bakoitzari argazki asko ateratzen zizkion, hirurehun bat, zentimetroz zentimetro. Dena elkartu genuen ordenagailuan, baina hain handia zen, ezin baikenuen ondo maneiatu». Bereizmen handiko irudi horietan, paperaren materialtasuna ere nabarmentzen da, bere testurekin eta koloreekin. Gainera, litograforen batek utzitako hatz markak ere topatu dituzte artistek.

Algoritmo bat sortu dute mapen xehetasunen artean nabigatzeko. Algoritmoa autonomoa da, eta animazio bat sortzen du zuzenean, ateratako argazki horietan barrena. «Ibilbide bat sortzen du mapekin, muga bakarra museoaren bilduma duen mundu batean». Ibilbide horrek ez du bukaerarik, gainera, aldiro berri bat egiten baitu.

Lan hori liburu batean proiektatzea erabaki dute, museoari objektu bat eman ahal izateko. «Ez genuen algoritmo immaterial bat bakarrik eman nahi, baizik eta aingura baten moduan han geratuko den zerbait», Jaioren hitzetan. Liburua eskuz egina da, eta artisten Rotterdamgo (Herbehereak) lagun batzuek sortu dute. «Hain handia da, koadernatzean besoa ez baitzitzaien heltzen, eta bi lagunen artean egin behar izan dute. Proiektu osoa erronka polita izan da».

«Museoaren erretratua»

Jaiok esan du «museoaren bildumaren handitasuna» jaso nahi izan dutela haien lanaren bidez: «Handitasuna paradoxaz betetako ideia bat da: bildumak hazten jarraitzen du, etengabe berrikusten da, eta hutsuneak ditu. Hau da, kontakizun bat sortzeko orduan, mugak eta kontraesanak izango ditu, eta, azken batean, museoaren erretratu bat bihurtuko da».

Mapek munduari begiratzen diote museotik. Instalazioa sortzeko, erabili dituzte eraikinaren planoak, Donostiakoak, Gipuzkoakoak... «Hiriko mapetan, ikusten da tokia nola aldatzen den gerra sasoian. Fokua zabalduz eta zabalduz doa: Euskal Herrikoak, Europakoak... eta, ondoren, mundura heltzen garenean, benetan ageri dena koloniak dira. Ez dago Asiako maparik, adibidez. Bilduma bera museoaren erretratu bat da: erakusten du museoak zelan ikusten duen mundua».

San Telmo museoak 2018an abiatu zuen Museo Bikoitza programa, Asier Mendizabal artistak proposatuta. Urtero, artista batek museoarekin eta haren bildumarekin lotutako lan bat sortzen du —gunearen «berrirakurketa bat» eginez, Susana Soto museoko zuzendariaren hitzetan—, eta beste artista bat hautatzen du, hurrengo urterako gauza bera egin dezan. Ibon Aranberrik, Erlea Manerosek eta Jose Mari Zabalak parte hartu dute orain arte, eta, Jaiok eta Van Gorkumek hala erabakita, Hinrich Sachs izango da hurrengoa.

Sachs Basilean jaio zen (Suitza), 1952an, eta Donostian igaro zuen haurtzaroa. Arte bisualak ikasi zituen Hanburgon (Alemania) eta Parisen, eta, gaur egun, haren ikergai nagusia da kapital globalak eta interes korporatiboek zer-nolako eragina duten ondare kulturalean. Artelekurekin eta Consonnirekin kolaboratu izan du, eta bere lana San Telmon erakutsi zuen, baita Parisko Le Plateaun, Genevako MAMCOn (Suitza) eta Stockholmgo Moderna Museeten ere, besteak beste.


Summary: Eta Rosaliak esan zuen: «Izan bedi nahi dudana».

Aitortza bi. Diskoa entzuna nuen, noski, baina Rosaliaren azken lanaren zuzeneko aurkezpenera ahal bezain garbi joan nahi nuen, ahal bezain subjektibo. Aitzitik, bere jarduerak dituen irismena eta nonahikotasuna direla eta, Motomami World Tour honen hainbat elementu iragazi egin zitzaizkidan nahi gabe. Kontzertu ostean, orduan bai, nire hitzak ehotzen saiatuz, irakurri ditut besteenak. Artean, kritika errepikakorra: taula gainean musikaririk ez egotea eta instrumentuei uko egin izana, horrek kontzertuen izaera bera birrindu egiten omen duela argudiatuz. Ikusmen murritza dauka ia bi orduko erakustaldian musika-tresnarik hauteman ez duenak. Ugari zeuden, forma anitzetan.

Lehena eta garrantzizkoena: Rosalia bera, erdigunea, gidaria, musikari apartekoa. Transformazio guztietan bere instrumentuaren jabe. Beste bat: gorputzak, bere horretan, bihurduretan, izerdi tantetan. Erritmoaren zaindari. Beste bat: pantaila bertikal handietako irudiak, errealizazio itzelaren emaitza. Narrazio zehatz baten kontalariak. Beste bat: argiztapena, tarteka perkusio lanetan, tarteka melodiaren gainean estalki fina ipiniz. Beste bi printza: Dolerme abestian Rosaliak jantzitako gitarra eta Hentai labainean lagun izan zuen pianoa.

Posible zen, noski, soinua bera aurretik grabatutako pistek osatu ez izana, beste pertsonek jatorrizko sampler, chop eta filtroak unean-unean eranstea. Ez du behar. Festa irekiera den Saoko oinarritzen duen reggaeton erritmotik CUUUuuuuute samba indartsura, emanaldi zirraragarria da Rosaliarena, sinbologiaz betea, baita Como un G sotilean zein Hentai erotikoaren sinpletasunean. Bere ilobari eskaintzen dion G3 N15, gurutzetik aurretiaz barkamena eskatuz. Aurreko lanei eta argitaratu gabekoei ere tokia egin zien. Despechá eta Con altura dantza-arrakasta berri eta zaharrak. Dandar amaigabeko gona De plata abesteko, bere erroen froga eskatu eta mila eman. Sortzaileak ez dauka justifikatu beharrik. Sortu egiten du. Ahotsa, argia, irudia, gorputzak, keinua eta musika, parean eta bat eginik.


Summary: Motozale bat hil da Zornotzan, trafiko istripu batean. Segurtasun Sailaren arabera, motor batek eta kamioi batek elkar jo dute N-634 errepidean.

Motozale bat hil da N-634 errepidean, Zornotzan (Bizkaia). Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez, haren ibilgailuak eta kamioi batek elkar jo dute, 14:30 aldera. Osasun zerbitzuak bertaratu dira, baina ordurako motozalea hilda zegoen.

Istripuaren ostean, errepidea itxi dute bi noranzkoetan, eta AP-8 errepidera bideratu dute trafikoa. Ertzaintza zer gertatu den ikertzen ari da.


Summary: Zubietako Arkaitzerrekan berriki izandako kutsatzea 2020koa baino «larriagotzat» jo du EAMek. Kloruro, amonio eta OEK (oxigeno eskari kimikoa) partikulen ezohiko maila handiak topatu dituzte egin dituzten ikerketetan.

Duela 15 egun Zubietako erraustegiaren azpiko Arkaitzerreka errekastoan izandako kutsadura duela bi urte erreka berean izandakoa baino larriagoa izan zela ohartarazi du Errausketaren Aurkako Mugimenduak (EAM) ohar baten bidez. Orduan, ehunka arrain hilda agertu ziren errekasto berean, eta auzi bat irekita dago delitu ekologikoagatik. Usurbilgo Udalak eta mugimendu horrek hartutako laginak ikertu dituzte laborategian, eta kutsadura arrasto «kezkagarriak» topatu dituztela jakinarazi dute. EAMen ustez, segur aski, 2020ko maiatzetik erreka «erreta» dagoelako ez da hildako arrainik topatu oraingoan.

Aipatutako partikula horiez gain metal astunen kontzentrazio handia ere badela erakutsi dute ikerketek. Besteak beste, kobrea eta nikela. Arkaitzerrekatik hartutako ur kutsatuan, bi osagai horien kantitatea ur edangarriak izan dezakeena halako bi eta halako lau zen.

«Errausketaren Aurkako Mugimendukoek gogor salatzen dugu Zubietako Erraustegiaren martxa eta kutsaduren inguruan agintariek ezarri duten isiltasuna», ohartarazi dute. Arkaitzerrekan izandako kutsatzearen inguruan, GHK-k adierazi zuen ez dela erraustegitik kutsatu, eta ikerketak egiten ari dela zer gertatu zen jakiteko. EAM kexu agertu da agintarien jarrerarekin: «Gipuzkoako herritarrek, hala nola erraustegia ate ondoan sufritzen dutenek, jasotzen dituzten albiste bakarrak herri mugimenduko boluntarioek lortutakoak dira. Agintariak, halakoak ez gertatzeko neurriak eta kontrolak ez jartzeaz gainera, mutu gelditzen dira, edo, aukera daukaten aldi oro, herritarron osasunaren aurretik enpresa pribatuen interesak babestera mugatzen dira».

Horregatik, Errausketaren Aurkako Mugimenduko kideek herritarrei eskatu die adi egoteko, «etsipenean» ez erortzeko eta mobilizatzen jarraitzeko. Usurbilgo Udalak ere antzeko ondorioen berri eman zuen aurreko astean, eta ohartarazi zuen «datuak nabarmentzeko modukoak» zirela. Udalak GHKri eta Gipuzkoako Foru Aldundiari eskatu die argitzeko kutsaduraren jatorria zein den.


Summary: Poliziak ezin du zigorrik ezarri autoen matrikulako 'E' letra norbere nazioarenarekin estaltzeagatik. Espainiako Barne Ministerioak bertan behera utzi ditu galiziar bati urte luzez ezarritako isunak. 'GZ' letrak dituen eranskailua jarri zuen 'E'-aren gainetik.

Europako banderaren gainean, estatua identifikatzen duen hizkia eramaten dute Europako Batasunean matrikulaturiko autoek. Hego Euskal herrian matrikulaturiko autoek E bat daramate, eta Iparraldean F bat. Badira, ordea, euren nazioa identifikatzeko hizkia edo hizkiak horien gainean jartzen dituzten auto jabeak. Askori isuna jarri izan diete Espainiako Poliziak edo Guardia Zibilak, E hori estaltzeagatik. Haatik, Espainiako Barne Ministerioak onartu behar izan du legeak ez duela biderik ematen inor zigortzeko horregatik, eta erretiratu behar izan ditu jarritako hainbat isun.

Galiziako Nos Diario kazetak kontatu du isunen kontra aritu den galiziar baten borroka luzea. Bieito Lobeira BNG alderdi nazionalistako organizazio idazkaria da, eta aspaldi erabaki zuen E-aren gainean GZ (Galizia) hizkiak dituen eranskailua jartzea. Guardia Zibilaren jazarpena pairatu izan du horregatik.

Kontatu duenez, behin, egun berean bitan ere gelditu zuten, bi kilometroko tartean. Urteak iraun du jazarpenak, eta, ondorioz, Lobeirak ez du gogoratzen zehazki zenbatetan gelditu duten isuna jartzeko.

Bere naziotasuna nabarmentzeaz gain, Jose Maria Aznar Espainiako gobernuburuaren asmo zentralistak salatzeko jarri zuen Lobeirak eranskailua. Izan ere, Aznarrek erabaki zuen Espainiako Trafiko zuzendaritzaren aurrean matrikulaturiko autoek Espainia adierazten duen hizkia eramango zutela, eta ezingo zutela beste naziotasunik adierazi. «Hor sartzen gara ikurren inguruko eztabaidan. «Hemen aspaldi ari dira Galiziako ikurren kontrako jazarpenean, estadioetan banderak kentzen, kasurako, edo itsasontziei isunak jartzen Galiziako bandera jartzeagatik». Lobeirak ez ditu inoiz ordaindu isunak, uko egin dio eranskailua kentzeari, eta helegitea jarri du kasu guztietan.

Urteak behar izan ditu, baina, azkenean, borroka irabazi du. Barne Ministerioak gutuna bidali dio, eta horretan adierazi dio isunak bertan behera utzi dituztela, Lobeirak eginikoak ez delako zigortzeko modukoa, legearen arabera.

Izan ere, legeak zehazten du ezin direla matrikulan jarri hura «irakurtzea edo identifikatzea galarazten edo zailtzen dituzten oztopoak». Kasu horretan halakorik ez dela gertatzen adierazi du Barne Ministerioak. Lobeirak honela laburbildu du: «Eranskailuak galarazten bazuen ibilgailua identifikatzea, orduan nola liteke isunak neure etxera heltzea?»

Izan ere, Europako Batasunean, bakarrik Espainiako Trafiko Zuzendaritzak ematen ditu lau zenbaki eta hiru hizki dituzten matrikulak, azaldu duenez. Beraz, ezinezkoa litzateke estatuz nahastea.

Egindako borrokarekin pozik agertu da Lobeira: «Garaipen kolektiboa da, aurrekaria ezartzen duena».

2000. urtean ezarri zuen gaurko sistema Aznarren gobernuak. Kataluniako Generalitateak gogor gaitzetsi zuen aldaketa, eta Espainiako E-a ezartzea. Intsumisiora deitu zuen ERCko diputatu Joan Puigcercosek, eta politikari zein herritar askok CAT (Katalunia) eranskailuak jarri zituzten. Azkenean, Kataluniako Poliziak berak ohartarazi zuen 2011. urtean eranskailua matrikulan jartzea zigortzeko arrazoia zela.

Frantziako administrazioak aukera ematen die auto jabeei departamenduko zenbakia eta ikurra jartzeko autoen matrikulan. Bretainiako eta Korsikako kodea aukeratzen dutenek euren nazioetako ikurrak eduki ditzakete. Iparraldekoek, berriz, ez, eta Akitania Berriko ikurrak eraman behar dituzte. Matrikulan eranskailu bat jartzea erabat debekatuta dago.


Summary: Bankuek interesen eta komisioen etekinen %4,8 ordainduko dute. Energia enpresa handiek beren fakturazioaren %1,2ko zerga berezi bat ordaintzea proposatu dute PSOEk eta UPk.

Kutxabanki ere egokituko zaio Espainiako Gobernuko alderdiek bankuei ordainarazi nahi dieten zerga berria pagatzea. PSOEk eta UP Unidas Podemosek atzo aurkeztutako legegaiaren arabera, zerga ordainduko dute maileguen interesetan eta komisioetan 800 milioi euro baino gehiago irabazten dituzten finantza erakundeek. Iaz, maileguen negozioak 559 milioiren etekinak eman zizkion Kutxabanki, eta komisioetan 471 milioi euro patrikaratu zituen. Aurten %30 handitzen ari da irabaziak.

Espainiako koalizio gobernua babesten duten bi taldeen proposamenak aurrera egingo balu, bankuek interesek eta komisioek emandako irabazien %4,8 ordainduko lukete. Bi urtez soilik egingo lukete, eta horrekin finantzatuko lituzkete inflazioari aurre egiteko hartutako hainbat neurri.

Zergaren aurka azaldu dira finantza erakundeen patronalak, AEB bankuena eta CECA aurrezki kutxena. Agiri bateratu batean, ziurtatu dute «ekonomiaren suspertzea trabatuko» duela zerga berriak, eta ez duela lagunduko inflazioari aurre egiteko.

Energia konpainien zerga berezia

Antzeko erreakzioa espero da energia konpainien aldetik. Horientzat pixka bat desberdina izango da PSOEk eta UPk proposatu duten zerga; Espainiako Erresuman egindako negozioa zergapetuko dute, %1,2ko tasa ezarrita, hain zuzen ere. Enpresa gutxi batzuk izango dira: 2019an beren Espainiako adarrek 1.000 milioi eurotik gora fakturatu zuten argindar, petrolio eta gas konpainiak, hain zuzen ere.

Zerga 2013ko urtarrilean da indarrean jartzekoa, eta 2022ko eta 2023ko salmentei eragingo die. 2023ko irailean kitatu beharko dute 2022koa, enpresek kontuak onartzeko astia izan dezaten, baina otsailean zati bat aurreratu beharko dute.

Energia konpainiek debekatua izango dute modu batera edo bestera zergaren kostua beren bezeroen bizkar jartzea. Espainiako Bankua eta CNMCk gainbegiratu beharko dituzte.


Jose Antonio Perez Nievas

Summary: Jose Antonio Perez Nievas.

Nafarroako Oihanzainen Elkarteko presidente ohia da Jose Antonio Perez Nievas, Perico. Biologoa da ikasketaz, hamarkadak daramatza Nafarroako basozain lanean. Gaur egun, Espainiako Basozain eta Ingurumen Agenteen Elkarteko (Afafma) bozeramailea da. Suteen arriskuari aurre egiteko, prebentzioa indartu eta herri txikiak biziarazi behar direlakoan dago, eta horretarako deia egin die erakundeei.


Idoia Aritzala Etxarren

Summary: Idoia Aritzala Etxarren.

Etxauriko alkatea (EH Bildu) da 2015etik. Biologia ikasi zuen Iruñean, eta 20 urte baino gehiago darama Nafarroako Hezkuntza Departamentuan lanean, informazio administrari gisa. Administrazio publikoan lanean aritu den 20 urte horietako bost Nafarroako Artxibategi Nagusian eta Justizia Artxibategian egin zituen. Gaur egun, lanaldi erdia ematen du hezkuntzako lanean, eta beste erdia alkate.


Peio Oria Iriarte

Summary: Peio Oria Iriarte.

Aemet Espainiako Meteorologia Agentziaren Nafarroako ordezkaria da Peio Oria Iriarte, 2017tik. Fisikako ikasketak egin zituen Salamancako Unibertsitatean (Espainia), eta doktoretza Darmstadteko (Hesse-Alemania) Unibertsitate Teknikoan. Noaingo aireportuko behatzaile izan ostean, Aemeteko ordezkari izendatu zuten. Nabarmendu du klima aldaketa dagoela suteen errealitatearen atzean.


Summary: Diziplina espedientea ireki diete Arlesko espetxeko bi zaindariri Colonnaren heriotzagatik. Elisabeth Borne lehen ministroak iragarri du erabakia, militante independentistaren heriotzaren inguruko ikerketa txostenean jasotako ondorioei jarraituz.

Frantziako lehen ministro Elisabeth Borneren esku dago Yvan Colonna militante independentistaren heriotzari buruzko txostena. Lerro hauek idazteko ordurako, Parisek artean ere ez zuen ezagutarazi txostena. Aldiz, Bornek berak iragarri zuen diziplina espediente bana ireki dietela Arlesko espetxeko bi zaindariri, zaintza lanetan hutsak egiteagatik, eta bideozaintza behar bezala ez kudeatzeagatik.

Txostenak hainbat «aholku» biltzen ditu, eta horiek guztiei kasu egingo diela iragarri du Frantziako gobernuburuak. Jarraibide horietako sei Arlesko espetxe zuzendaritzarentzat dira. Dokumentuak eskatzen dio «kontrol neurriak eta bideozaintza» hobetu ditzala, zerbait gertatuz gero zaindariek «berehala» esku hartu ahal izan dezaten. Horrez gain, espetxe barruan «muturreko jarrerak» eragozteko politikak bultzatzeko ere aholkatzen du dokumentuak.

Colonna martxoan hil zen, beste preso batek eraso egin ostean. Erasotzaileari «hilketa ahalegin terrorista» egotzi diote. Militante nazionalista 2003tik zegoen preso, eta bizi guztiko kartzelaldi zigorra ari zen betetzen, Claude Erignac prefetaren (1998) hilketagatik zigortu baitzuten. Gainera, DPS estatusa zuen, bereziki zainduriko presoei dagokiena, eta horrek eragotzi egiten zion Korsikako kartzela batera hurbiltzea; urteotan hainbatetan eskatu dute DPS estatusa kentzeko, baina beti ezezkoa jaso zuen. Haren hilketak zeresan handia eman zuen Korsikan eta Frantzian, eta, erasoaz geroztik, aspaldidaniko manifestaziorik eta mobilizaziorik handienak egin zituzten irlan.


Summary: Erregaiak merkatzeak ez du eten inflazioaren igoera. Espainian, %10,2tik %10,8ra handitu da uztailean; Frantzian, hiru hamarren emendatu da, %6,1eraino.

Gasolina eta gasolioa nabarmen merkatu dira uztailean, atzeraldi baten hots gero eta ozenagoak petrolioaren prezioa merkatu duelako. Baina merkatze hori ez da nahikoa izan KPI kontsumo prezioen indizearen goranzko bidea eteteko, inflazioa beste produktu eta zerbitzu gehienetara hedatzen ari delako.

Hego Euskal Herriko inflazioaren datua abuztuaren 12an kaleratuko du INE Espainiako Estatistika Institutuak, eta badirudi oraingoan zail izango duela bi zenbakiko kopuru bati izkin egitea, Espainian izan duen igoera handia ikusita. Ozta-ozta egin zuen martxoan (%9,6) eta ekainean (%9,7).

Izan ere, INEk gaur goizean Espainiarako emandako datu aurreratuak esaten du sei hamarren handitu dela urte arteko inflazioa, %10,2tik %10,8ra. Tasarik handiena da 1984ko irailaz geroztik, eta, INEren arabera, elikagaien eta argindarraren garestitzearen ondorio da.

Argindarra sortzeko erabiltzen den gasari gehienezko muga bat jartzeak elektrizitatearen prezioa apalduko zuela uste zen, baina eguraldi beroak kontsumoa handitu du, etak lehorteak eta haize eskasiak energia hidraulikoaren eta eolikoaren ekarpena asko gutxitu duenez, gas asko erre behar izan dute ziklo konbinatuko zentralek, eta horrek desegin egin du prezioak apaltzeko tresnaren eragina. Hori bai, hura gabe %15-20 garestiagoak izango lirateke.

Jantziek eta oinetakoek ere izan dute zerikusia uztaileko inflazioaren datuan, iaz baino gutxiago merkatu direnez, urte arteko tasan igoera dakar horrek.

Bada beste datu bat inflazioa ekoizpen sarean txertatu dela ikusteko: %5,5etik %6,1era igo da azpiko inflazioa, energia eta elikagai freskoak aintzat hartzen ez dituena.

Frantzian, 1985eko kopuruetan

Espainian ez ezik, Frantzian ere asko handitu dira prezioak azken urtean. Insee estatistika erakundeak dio urte arteko inflazioa %5,8tik %6,1era igaro dela uztailean. Kopururik handiena da 1985eko uztailaz geroztik. Pixka bat apaldu da energiaren garestitzea —ekaineko %33,1etik uztaileko %28,7ra emendatu da—, baina handitzen ari da elikagaiena —%5,8tik %6,7ra—, eta zerbitzuena —%3,3tik %3,9ra—.

Datu handia izan arren, Frantzia da eurogunean inflaziorik txikiena duen herrialdeetako bat. Arrazoien artean dago gobernuak muga bat jarri diola argindarraren garestitzeari (%4). Erabaki horren ondorioz —eta bere parke nuklearraren erdia itxita izateagatik, arazo teknikoak direla eta—, galera handiak pilatzen ari da EDF Frantziako argindar konpainia publikoa; atzo jakinarazi zuenez, urteko lehen erdian 5.300 milioi euro galdu zituen.

Zenbaki gorri horiek kontraste handia egiten dute beste argindar konpainia handi batzuk pilatzen ari diren irabazi mardulekin. Iberdrolak, esaterako, 2.075 milioi bat euro irabazi ditu urtarriletik ekainera, iaz baino heren bat gehiago.


Summary: Fiskaltzak ikerketa bat eginarazi du Arkaitzerrekako kutsadura dela eta. Gipuzkoako Ingurumen Probintzia Auzitegiko fiskalburuak ikerketa bat abiarazi du, uztailaren 13az geroztik Arkaitzerreka berriz ere kutsatuta dagoen ala ez argitzeko eta poluzioaren egilea nor den zehazteko.

Uztailaren 15ean sinatutako dekretuak GuraSOSek bezperan fiskaltzaren aurrean aurkeztu zuen salaketari erantzuten dio, plataforma horrek berak ohar bidez jakinarazi duenez. Atestatua egingo duela iragarri du Fiskaltzak, eta beharrezko eginbideak egingo dira kutsaduraren jatorria eta eragina jakiteko, bai eta horren erantzuleak identifikatzeko ere.

Kutsaduraren erantzukizunari dagokionez, GuraSOSek fiskaltzari jakinarazi zion errekastoko ura garbi zegoela instalazioetatik gorako ibai zatian eta, beraz, kutsadura instalazio horiek dauden plataforman gertatzen ari dela.

Hala ere, Usurbilgo Udalak lortutako ur laginen analisien lehen emaitzak jakin ondoren, GuraSOSek fiskaltzari adierazi zion begi bistakoa dela kutsadura handia egon dela eta horrek eragina izan dezakeela errekaren baldintzetan. Jakinekoa da 2020ko martxoan beste kutsadura larri bat gertatu zela erreka berean, eta arrain ugari hil zirela orduan. Kasu hori ere ikertzen ari dira, eta inputatuen artean dago Cesar Gimeno GHK-ko zuzendaria. Irailaren 16an deklaratu beharko du Gimenok Donostiako Epaitegian delitu ekologikoari buruzko auzian.

Usurbilgo Udalak eta Errausketaren Aurkako Mugimenduak agindutako ikerketan, amonio eta kloruro poluzio handia topatu dute, bai eta beste osagai kimiko kutsagarri batzuk ere, besteak beste, metal astunak: kobrea, nikela eta kromoa, esate baterako. GuraSOSen ustez, kutsaduraren jatorria bateragarria da TMB plantaren eta erraustegiaren jarduerak eragin dezakeenarekin, iragazketa gertatu den lekuan baitaude.

GuraSOSek jakinarazi duenez, prozedura zabaldu ostean, uztailaren 19an Guardia Zibileko Sepronako agenteak jardun ziren errekaren inguruan ikerketak egiten.


Summary: Alconzako greba amaitu egin da, akordio baten bidez. Kaleratutako 25 langileentzat lan poltsa bat sortzea eta berriro enplegua ez galtzeko bermea adostu dute.

Otsailaren amaieran greba mugagabea abiatu zuten Alconzako langileek, enpresaren zuzendaritzak 38 langile kaleratu nahi zituela salatzeko. 151 egun iraun du protestak, eta atzo amaitu zen, langileen eta zuzendaritzaren akordio baten bidez. Hilaren 14an EAEko Auzitegi Nagusiak legezkotzat jo zuen enpresak abiaturiko lan erregulazioa eta ebazpen horrek osteko negoziazioa baldintzatu du. Negoziazio epean, 25 kaleratzera murriztu zuen haren eragina.

Alconzako grebalariek azaldu dutenez, bi aldeek «Alconzaren etorkizuna eta enplegua bermatuko dituen industria planari buruz hitz egiteko oinarriak» adostu dituzte. Horien artean bi nabarmendu dituzte: berriro enplegua ez galtzeko bermea, eta kaleratutako 25 pertsonak beren lanpostuetara itzultzeko lan poltsa martxan jartzea besteak beste.

Irizar taldeko enpresa bat da Alconza, eta Berangon dago (Bizkaia). Alconza 60 urteko enpresa bat da, eta garraio motor elektrikoak ekoizten ditu. Autobusetarako egin izan ditu, baina batez ere petrolio eta gas plataformetara joaten diren ontzientzako motorrak egiten dituzte. Zuzendaritzaren arabera, egun «krisi gorrian» dago enpresa, itsas zabaleko petrolio eta gas plataformen sektorea hondoa jota dagoelako. Horren ondorioz, azken sei urteetan 27 milioi euroren galerak pilatu ditu.

Haserre Jaurlaritzarekin eta Irizarrekin

Grebalariak harro azaldu dira 151 eguneko protestan erakutsitako «konpromisoarekin eta duintasunarekin», eta eskertu egin dute haien aldarrikapenekin bat egin dutenen lana. «Bidegabea dela uste dugunaren aurka ez ezik, gure eskualdean eta Euskal Herrian behin eta berriz gertatzen ari den egoera baten aurka ere borrokatuko gara; enplegu galera zein gure industriaren pixkanakako desegitearekin, horrek dakarrenarekin; enpresen itxiera, pobretzea eta prekaritatea».

Haserre azaldu da, ordea, Eusko Jaurlaritzarekin: utzikeria leporatu dio, «industriaren etengabeko desegitearen eta enplegu galeraren aurrean». Hitz txarrak gorde dituzte Irizarrentzat: «Haien eredu kooperatiboak lan baldintzak prekarizatzen, enplegua desegiten eta langileak erabili eta botatzeko klinex gisa tratatzen ditu».

Eta gogoan izan dute Ertzaintzaren jarrera ere. «Mehatxuak, irainak eta kolpeak jasan ditugu Ertzaintzaren partetik, gure aldarrikapenak isilarazteko asmoarekin. Eta errepresio eta jazarpen horren ondorioz, isunak jaso ditugu, eta prozedura judizialak ireki dituzte gure lankideen aurka».


Summary: Sare elektriko adimendunak, deskarbonizazioren ardatza. Iberdrolak, Bizkaiko Foru Aldundiaren lankidetzarekin, etorkizuneko sare elektrikoak finkatuko dituen zentro teknologiko global bat martxan jarri du Bilbon: Global Smart Grids Innovation Hub.

Duela hamar hilabete jarri da martxan Global Smart Grids Innovation Hub, Bilbon, etorkizuneko sare elektrikoak finkatuko dituen zentro teknologiko globala. Iberdrola konpainiak abiarazi du, Bizkaiko Foru Aldundiaren lankidetzarekin.

Global Smart Grids Innovation Hub zentro teknologikoa Iberdrolaren hurrengo urteetarako proiektu estrategiko garrantzitsuenetako bat da. Izan ere, sare elektrikoak funtsezko plataforma dira trantsizio energetikoa sendotzeko; hau da, garapen eredu iraunkorrago bat aurrera eraman ahal izateko. «Sarerik gabe, ez dago energia berriztagarririk, eta energia berriztagarririk gabe ezingo da bete Europako Itun Berdea». Zenbait alditan azpimarratu du hori Frans Timmermans Europako Batzordeko presidenteordeak, irmotasunez.

Hainbatetan, sare elektrikoei ez zaie ematen behar adinako garrantzia, baina trantsizio energetikorako gakoa dira, deskarbonizaturik egongo den ekonomia bat lortzeko ezinbesteko plataforma bat. Sare elektrikoei esker, iturri berriztagarri gehiago izango dira, eta joan-etorri iraunkorragoak egiteko, hiri adimendunak sortzeko eta energia autokontsumorako bidea irekiko da.

Nazioarteko lankidetza egitasmoa

Testuinguru honetan, Iberdrolak, Bizkaiko Foru Aldundiaren lankidetzarekin, Global Smart Grids Innovation Hub zentro teknologikoa martxan jarri du. Egoitza Bilbon dauka, baina nazioartean konektaturik dago. Zentro teknologiko globala da, etorkizuneko sare elektrikoak definitu eta zehaztuko dituena.

Iberdrolako sareen egoitzan dago, Bilboko Larraskitu auzoan, eta 1.000 metro koadro baino gehiagoko gune bat da. I+G+B (ikerketa, garapena eta berrikuntza) arloa bizkortu nahi du deskarbonizazioaren benetako nerbio sisteman: sare adimendunetan. Abangoardiako teknologia, ikerkuntza, prestakuntza eta ekintzailetza uztartzen ditu, eta digitalizazioa, adimen artifiziala, datuen analitika aurreratua eta beste zenbait alorretako azken berrikuntzak bildu.

Iberdrolaren Global Hub gunea nazioarteko lankidetza egitasmo bat da, talentua erakartzeko eta teknologia berriak sustatzeko. Han, 200 profesionalen baino gehiagoren ahalmenak biltzen dira, Europa, Amerika eta Ekialde Hurbileko herrialdeetan berrikuntza proiektuak garatzeko. Gaur-gaurkoz, 120 proiektu identifikatu dira, eta, guztira, 110 milioi euroko balioa dute.

Halaber, Iberdrolak 80 bazkideren gaitasunak batu ditu proiektuan. Bazkideen artean daude, besteak beste, Siemens, GE, Schneider eta Indra konpainiak; Ingeteam, Ormazabal eta Arteche euskal enpresak; Tecnalia zentro teknologikoa, Mondragon Unibertsitatea eta Euskal Herriko Unibertsitatea, eta Enigmedia eta Relyum start-up-ak –enpresa hasiberriak baina bizkor handitzen ari direnak, informazio eta komunikazio teknologien inguruan sortuak–.

Elkarlanean ariko dira trantsizio energetikoari bide emango dioten etorkizuneko sareetan: energia berriztagarriak ahalik eta gehien erabiliko dituzte, energiaren biltegiratze sistemak erabat integratu, eta elektrizitatearen erabilera berrietarako sarbidea erraztuko dute –mugikortasunean eta klimatizazioan, esate baterako–.

Lan lerroek irtenbideak ekarriko dituzte alor hauetan: instalazio elektrikoek ingurumenean duten eragina murrizteko material eta teknologia berriak baliatzeko; energia berriztagarrien integrazioa errazteko eta ibilgailu elektrikoaren hedatzea sustatzeko ekipoak sortzeko; potentziako elektronika eta energia biltegiratze sistemak aurrera eramateko; eta banaketa sarea digitalizatzeko 5G bezalako sistemetan oinarrituta.

Halaber, Global Smart Grids Innovation Hub guneak ezagutzaren transferentzia sustatzen du, beka eta graduondokoen bidez. Katalizatzailea izango da start-up-en inkubazio eta bizkortze programen bidez enpresa arloa garatzeko, eta adimen lehiakorreko jarduerak aktibatuko ditu, konferentzia globalak diseinatuz, besteak beste.

Perseo, Berrikuntzaren aldeko apustua

Iberdrolak hamabost urte baino gehiago daramatza start-up-en eta enpresa-berrikuntzaren aldeko apustua egiten. Hain zuen ere, hori da konpainiaren ezaugarri nagusietako bat. Horrela, Iberdrolaren start-up-en programak (PERSEO) etorkizuneko teknologiak erabiltzeko bidea erraztu nahi du, eta, bidenabar, sektore elektrikoko start-up-en ekosistema global bat aurrera eramatea sustatu, iraunkortasunean oinarriturik, betiere. Horretarako, Iberdrolak 175 milioi euro inbertitu ditu, enpresa sortuberrietarako inbertsioen, Perseo Venture Builder unitatearen, proiektu pilotuen funtsen eta Iberdrola Start-up Challenge egitasmoaren bidez.

Iberdrolaren enpresa-berrikuntzaren aldeko apustu irmoa PERSEO start-up-en programaren bidez egituratzen da 2008. urtetik. Konpainian berrikuntza hainbat programaren bidez bultzatzeko tresna bat da, eta Iberdrolarentzat balio esanguratsua sor dezaketen negozio aukeretan erabiltzekoa.

Sortu denetik, PERSEO programak 100 milioi euro inbertitu ditu berrikuntza irekia babesteko eta teknologia eta negozio eredu berritzaileak aurrera eramaten dituzten start-up-ekin sinergiak sortzeko. Hori guztia, ekonomiaren elektrifikazio eta deskarbonizazio handiagoaren bitartez energia sektorearen iraunkortasuna hobetzea ahalbidetzen duten egitasmoei garrantzia emanez.

Besteak beste, PERSEO programak arrisku-kapital inbertsioak egiten ditu, aliantza estrategikoak egin, start-up-entzako lehiaketak antolatu, eta proiektu pilotuak edo kontzeptu-probak martxan jartzen ditu (PoC, Proof of Concept), berrikuntza ahalik eta gehien bultzatzeko enpresaren munduan, helburua etengabeko hobekuntza izanik.

PERSEO programak urtero hamar erronka sustatzen ditu, sortu berriak eta goraka ari diren mundu osoko teknologia-enpresen artean, asmo honekin: konpainiaren eraginkortasuna hobetuko duten proposamenak jasotzea, konpainiaren lehiakortasuna areagotzeko eta merkatu berrietan kokatzeko, eta, aldi berean, ingurumenaren gaineko eragina txikiagotzeko.


Summary: Atzeraldia urrun dago Nafarroan ere, baina hazkundea apaltzen ari da. 2022ko bigarren hiruhilekoan %0,7 hazi da BPGa, lehenengoan baino hiru hamarren gutxiago. Eurogunean, bizkortu egin da, Frantziari, Italiari eta Espainiari esker.

Motelago, baina hazten ari da Euskal Herriko ekonomia. Azken datua Nastatek emandakoa da: urteko lehen hiruhilekotik bigarrenera %0,7 handitu da Nafarroako BPG barne produktu gordina, 2021eko azkenekotik 2022ko lehenengora baino hiru hamarren gutxiago. Urte arteko tasan are nabarmenago ikusten ari da moteltzea: %6,5 haztetik %4,5 haztera igaro baita. Edonola ere, datu sendoak direla nabarmendu du Elma Saiz Ekonomia kontseilariak, eta ziurtatu du pandemia aurreko mailan dagoela dagoeneko Nafarroako ekonomia.

Nastatek irailaren 23an zabalduko ditu datu osoagoak, baina aurreratu du ekonomiaren adar guztiek datu positiboak eman dituztela. Eskariari dagokionez, kontsumoaren hazkundea apaldu egin da, eta enpresen inbertsioak ere moteltzen ari dira, baina esportazioek oso datu onak eman dituzte.

2022. urtean ekonomia %5 haziko dela diote Nafarroako Gobernuaren azken aurreikuspenek, baina Elma Saiz Ekonomia kontseilariak onartu du agian datu hori berrikusi egingo dutela. Zuhur azaldu da, «marko geopolitikoan muturreko ezjakintasuna eta desegonkortasuna» dagoelako, eta giro horretan zaila delako aurreikuspenak egitea.

Nafarroako datuen oso antzekoak aurreratu zituen joan den astean Eustatek Arabarako, Bizkairako eta Gipuzkoarako: BPGa %0,9 handitu da hiruhileko arteko tasan, eta %4,3 urte artekoan.

Ustekabe ona Frantzian

Ipar Euskal Herriko daturik ez dago, baina Frantziaren datuak erreferentzia gisa balio badu, pentsatzekoa da hazkundea dagoela Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan ere. Izan ere, Inseek zabaldu du Frantziako BPGa %0,5 hazi dela urteko bigarren hiruhilekoan. Datua ustekabe ona da, Inseek berak %0,25 espero zuelako, eta Frantziako Bankuak, berriz, %0,2. Lehen hiruhilekoan %0,2 uzkurtu zen, eta alarmak piztu zituen.

Inseek azaldu duenez, esportazioek pisu handia izan dute datu positiboan, %0,8 handitu baitira. Horrek balio izan du kontsumoaren apaltzea konpentsatzeko (-%0,2). Urte osorako %2,5eko hazkundea espero dute estatistika erakundeak eta Frantziako Gobernuak, eta antzeko kopurua eman berri du Nazioarteko Diru Funtsak ere (+%2,3).

Eurogunean, bizkorrago

Oro har, euroguneko ekonomia ongi eusten ari da inflazio handiak, Ukrainako gerrak eta energia krisiak sortutako egoerari. Moteltzerik ez dago, berriz, eurogunean. Aitzitik, pixka bat bizkortu da hazkunde erritmoa, %0,5etik %0,7ra. Arrazoia? Frantzia ez ezik, Italia ere bizkorrago hazi dela (%0,1etik %1era), baita Espainia ere (%0,2tik, %1era). Frantziaren ekarpenarekin, konpentsatu egin dute Alemanian hazkundea seko geratu izana (%0,8tik %0ra). Urte arteko tasan, ordea, erritmo galera izan da eurogunean, %5,4tik %4ra.

Uda ona espero dute iragarleek, turismoari eta ostalaritzari lotutako gastua oso indartsu dabilelako, baina udazken-neguetarako aurreikuspenak askoz beltzagoak dira.


Summary: Gazte indigenak klima krisiari aurre egiteko greban izango dira gaur Turinen. Munduko tenperaturaren igoerari gutxien eragiten diotenak izan arren, indigenen komunitateak eta tokiko komunitateak dira ingurumen krisiaren kaltetu nagusiak.

Gazte indigenak eta hainbat komunitatetako liderrak Fridays for Future erakundeak antolatutako mundu greban izango dira gaur Turinen (Italia). Elkarretaratze horren helburua da klima krisia salatzea eta irtenbideak areagotzeko beharra aldarrikatzea.

Klima aldaketa gaur egungo arazorik larrienetako bat da, zalantzarik gabe. Leku guztietan desberdin eragiten badu ere, ez dago klima aldaketaren ondoriorik pairatu ez duen lurralderik. Horri aurre egiteko, Fridays for Future erakundeak urtero antolatzen du Nazioarteko Topaketa bat, klima aldaketa salatzeko helburua duena. Aurtengo elkarretaratzean, Indonesiako eta Mexikoko gazte mugimenduetan buru diren komunitate indigenetako eta lokaletako emakumeak batuko zaizkie Turingo 500 klima aktibistari baino gehiagori.

Kaltetu nagusiak

Deialdia egin duten erakundeek argudiatu dutenez, munduko tenperaturen igoerari gutxien eragiten diotenak izan arren, indigenen komunitateei eta tokiko komunitateei kalte egin die gehien ingurumen krisiak. Uholdeei, lehorteei eta baso suteei aurre egin behar izan diete azken urteotan. Hori horrela, ikerketa zientifiko askok ondorioztatu dute komunitate horien eskubideak babestea dela eredurik eraginkorrena biodibertsitatearen galera eta deforestazioa prebenitzeko, horiek elikatzen baitute klima aldaketa. Lider gazteek, Lurralde Komunitateen Aliantza Globalaren (GACT, ingelesez) ordezkari gisa, munduko liderrei jakinaraziko diete beharrezkoa dela natura kontserbatzeko planetan sartzea beren ezagutza tradizionalak eta giza eskubideak. Era berean, komunitate indigenek eta tokiko komunitateek arreta berezia jarriko dute haien aurka areagotu den indarkeria boladan. Kriminalizazio kasuek, giza eskubideen urraketek eta lurrak bereganatzeko kasuek gora egin dutela salatu dute. Gobernuek, esaterako, lehentasuna ematen diete garapen eta kontserbazio proiektuei, eta, ondorioz, beren lurrak uztera behartzen dituzte jatorrizko herriak.


Summary: Nafarren %97,4k COVID-19aren aurkako antigorputzak dituzte. Nafarroako Gobernuak egindako gizartearen seroprebalentziari buruzko azterketaren arabera, %62 infektatu egin dira, eta horietatik %40k ez dute jakin birusa izan dutela, ez baitute diagnostikorik izan osasun zerbitzuetan.

Batetik, txertoa; bestetik, immunitate naturala. Edo biak, aldi berean. Nafarroako Gobernuaren Osasun Departamenduak 35 osasun zerbitzutan egindako seroprebalentzia azterketak erakusten duenez, herritarren %97,4k antigorputzak dituzte SARS-CoV-2 birusari aurre egiteko.

Azterketa apirilaren 26tik ekainaren 3ra bitartean egin zaie 1.461 pertsonari, haien idatzizko baimenarekin odol laginak aterata. Nafarroako 57 osasun etxeetatik 35etan aukeratu dituzte herritarrak, eta aintzat hartu dira adin tarte guztiak, 5 urtetik 96 urte bitartera. Laginaren mediana 51 urte izan da. Aukeratutakoen %93 txertatuta zeuden; %60k hirugarren dosia hartu zuten, eta %36ri eritasuna diagnostikatu diete.

Bi antigorputz bilatu dituzte azterketan: batetik, antinukleokapside antigorputzak —birusak infektatu eta immunitate erantzuna islatzen dute—; bestetik, birusak zelulan sartzeko behar duen S proteinari aurre egiteko anti-espikula antigorputzak —txertoak eragindako immunitatea islatzen dute—.

Laginaren emaitzak gizarte osora estrapolatuta, ondorioztatu da 18 urtetik gorakoen %92,3k dituztela birusaren S proteinaren aurkako antigorputzak. Era berean, biztanleen %62k dituzte infekzioa pasatu dutela erakusten duten antigorputzak. Bi datuak erlazionatuta, herritar gehien-gehienak immunizatuta daude COVID-19aren aurka: %97,4, zehazki. Soilik %2,6k ez lukete inongo antigorputzik; horiek ez dute eritasunari aurre egiteko babesik, eta ondorio larriak garatzeko arrisku handiagoa dute.

Birusa modu naturalean hartu dutenei erreparatuta, 30 urtetik beherakoen artean handiagoa da infekzio kopurua (%80), eta, adin horretatik gora, beherantz doa ehunekoa: 80 urtetik gorakoen artean, infekzio ratioa %26 da. Ondorioz, adin tarte guztiak infektatu badira ere, kopururik handienak gazteen artean daude, eta progresiboki behera egiten du.

Deigarria da, era berean, antigorputzen datuak ez datozela bat diagnostiko kopuruarekin eta, pandemiaren hasieratik ikusi den bezala, pertsona askok oharkabean pasatu dutela. Azterketaren arabera, infekzioa pasatu duten hamar lagunetik lauk ez zuten diagnostikorik osasun sisteman.

Azterketaren arabera, adin tarte guztietan herritarren erdiek baino gehiagok immunitate bikoitza dute: hots, infekzioa pasatu izanaren eta txertoa hartu izanaren antigorputzak garatu ditu. Dena den, 60 urtetik gorakoen erdiek baino gehiagok soilik txertoaren antigorputzak dituzte, eta, zenbat eta zaharragoak izan, gero eta gutxiagok dituzte antinukleokapside antigorputzak.

Santos Indurain Nafarroako Gobernuko Osasun kontseilariak azpimarratu du lan «zabala, berritzailea eta zorrotza» dela, eta osasun gestioari begira «erreminta baliagarria». Udazkenari begira aztertzen ari dira zer egin txertoaren laugarren dosiarekin eta nori jarri, eta emaitzak baliagarri dira eztabaida tekniko horri begira. Espero da irailean txerto berriak etorriko direla eta erantzun eraginkorragoa emango dutela omikronaren eta aldaera berrien S espikula proteinari aurre egiteko.

Indurainek nabarmendu duenez, orotara 571.000 nafar txertatuta daude, eta txertoa izan da «erreminta nagusia» COVID-19ari aurre egiteko, «eritasunaren koadro larriak eragotzi dituelako eta horrek arnasa eman diolako osasun sistemari». Indurainen arabera, seigarren olatuan kalkulatu da txertoek heriotzen %85 eragotzi dituztela. Ehuneko hori herritar kopuruetara eramanda, Indurainek azpimarratu du 6.000 ospitaleratze eta 1.600 heriotza eragotzi dituela.

Hala, Marian Nuin Nafarroako Osasun Publikoaren eta Lan Osasunaren Institutuko gerentearen arabera, udazkenera arte itxarotea hobetsi dute «ikusteko txerto berriak iritsiko ote diren», betiere egoera epidemiologikoak ez badu nabarmen okerrera egiten. Ikusirik 60 urtetik gorakoen artean infekzioa pasatu dutenen kopurua handiagoa dela, laugarren dosia jarriko zaie.

Sendotzeko dosi hori adin tarte horretan jarriko da, baina batik bat 80 urtetik gorakoak lehenetsiko dituzte. Halaber, osasun sistemako eta zahar etxeetako langileei ere jartzeko asmoa dago. «Eztabaida irekita dago, eta egoera epidemiologikoaren arabera eta txertoaren prestasunaren arabera hartuko da erabakia», azaldu du Nuinek.

Jesus Castilla epidemiologoak ondorioztatu du nafarren antigorputz kopurua «oso handia» dela. «Ez da nabaritu antigorputzak jaitsi direla; akaso, immunitate arazoak dituztenen artean apur bat ahulagoa da, baina, hain zuzen, horiei laugarren dosia jarri zaie». Dena den, Castillak azpimarratu du antigorputz maila zirkulazioan den birusaren aldaera berriekin erkatu behar dela: «Aldaera berriak agertzean, infektatzeko arrisku handiagoa dago, baina ez eritasunaren sintomarik larrienak garatzekoa. Hori aldaera berriei egokitutako txertoei esker amaituko da«.

Alde horretatik, birusa normaltzat hartzea gomendatu du Castillak. «Koronabirusaren infekzioa ez dugu bizitzan behin pasatuko. Gehiagotan pasatuko da, baina normalena da bigarrengoan arinagoa izatea, eta hurrengoan are arinagoa, garrantzirik ez emateraino. Katarro baten gisako zerbait».


Summary: AHTaren lanetan larri zauritu zen langile bat hil da. Uztailaren 15ean zauritu zen behargina, Tafallan. LABek salatu du lan heriotza, eta azaldu du suteengatik hainbat jarduera geldirik zeudela istripua gertatu zenean.

Lan heriotza baten berri eman du LAB sindikatuak: hil egin da uztailaren 15ean larri zauritu zen langile bat. AHT abiadura handiko trena eraikitzeko lanetan ari zela izan zuen lan istripua beharginak, Tafallan (Nafarroa). Hala, sindikatuaren arabera, 46 dira gutxienez aurten lanean hildakoak Euskal Herrian.

LABek doluminak helarazi dizkie senideei eta gertukoei, eta salatu du istripua gertatu zenean jarduera asko etenda zeudela; ez, ordea, AHTaren lanak. «Nafarroan hainbat sute larri zeuden bitartean eta jarduera asko geldirik zeudela, AHTaren arduradunek erabaki zuten jarduerarekin jarraitzea, langileak arrisku handiko bero baldintzetan lan egitera behartuz eta, ondorioz, lan istripu bat izateko aukerak biderkatuz», salatu du sindikatuak.

LABek gogora ekarri du, gainera, langile «ugari» hil direla jada AHTa eraikitzeko lanetan, «lan horiek egiteko lan baldintza eskasak agerian utziz». Azken istripu hori «serio eta sakon» ikertzeko eskatu du sindikatuak, baita «Euskal Herriko AHTaren obra guztiei segurtasun arloko auditoria bat» egiteko ere.


Summary: Eta hiltzea, nonbait, idazteari uztea izango da. Gemma Pasqual i Escriva (Almoines, Safor, Herrialde Katalanak, 1967) idazlea da, eta Jollibre argitaletxearen aholkularia. Zenbait komunikabidetan kolaboratu du eta kolaboratzen du oraindik ere, hala nola Serra d'Or, Llengua Nacional, Barcelona Revew, Literatures, Caràcters de la UV, El Punt Avui, Vilaweb eta La Vanguardia komunikabideetan. L'Escletxa-ko erredakzio kontseiluko kide ere izan da, eta Jornada egunkariko editore kontseilukoa ere bai. Kataluniako Pedagogia Sozietateko batzordekide da (IECen filiala), eta Katalanezko Idazleen Elkarteko presidenteordea Valentzian; Letra Katalanen Instituzioko Aholkularien Kontseiluko batzordekide ere bai, Kataluniako PENeko kide, Sambori fundazioaren patroia, baita FULL fundazioarena ere, eta Accio Cultural del Pais Valenciako presidenteordea ere bai. Hainbat sari eman dizkiote bere obragatik: besteak beste, Samaruc saria 2002an, 2003an, 2005ean eta 2015ean; Benvingut Oliver saria 2007an; Barcanova saria 2007an; eta Mallorca saria 2008an. Llibreter sarirako finalista ere izana da, 2020an, Viure perillosament obragatik.

«Eguna pasatu duenak, urteak ere bai». Kanpaiak jo eta jo. Motel ari dira, tarteak utzita, hiru edo lau batera, kolpe simetrikoak emanez. Joaldi batetik bestera, gaueko isiltasunak garbiagoa dirudi, gogorragoa. Hildakoen solemnitatea da. Suecan jaio nintzen, 1922ko azaroaren 23an. Biharamuna, hilaren 24a, San Joan Gurutzekoaren festa zen, eta urrutiko ahaide batzuek, denak ere neskazaharrak eta karmeldarren aldekoak oso, modua egin zuten Gaztelako olerkari ospetsu haren izenaz bataiatzeko ni. Gaur egun —oraindik!—, etxeko atean letoizko plaka bat daukat, eta honela dio: «Juan de la Cruz Fuster, abogado». Behin, oilo bat lapurtutako gizon koitadu batek, hala-holako zortea baitzuen, ni eduki ninduen abokatu. Ohiko dokudrama egin nuen: nire bezeroak ez zien ezer txarrik egin oiloei, ez zuen aterik bortxatu, zabalik baitzegoen noski... Bizitzan, ai!, dena pusketak dira! Nik ez daukat abokatu izaerarik; horregatik erabaki nuen literatura egitea, eta beste izen bat hartu nuen: «Joan» izen sinple eta txepela. Bertsoak egiten hasi nintzen, eta arriskutsua izango zen Joan de la Creu izenaz sinatzea. Familiak eta herriko jendeak, ordea, Juanito deitzen didate. Eguerdiko ordu batean jaikitzen nintzen. Beti galtzen nuen, eguzkia, bai. Batzuetan norbait etortzen zen bazkaltzera, eta, bestela, bakarrik bazkaltzen nuen. Ohitura hartu nuen egunero El Mensajero del Corazón de Jesús irakurtzeko; ikasgaiak gustatzen zitzaizkidan, gomendioak, aholkuak, santuen izendegiaren edo ilargialdien erdian. Batzuetan telebistarekin distraitzen nintzen, gutxitan, komikiaren antza hartzen zuenean... Zenbat tiro eta zenbat gerra, ene! Eta arratsaldean irakurri egiten nuen afalordura arte. Batzuetan norbait etortzen zen berriketan egitera, eta gustatzen zitzaidan. Baina gauerdian, kito. Lanerako ordua zen. Idazmakinaren aurrean esertzen nintzen goizeko sei eta erdiak arte. La Vanguardia-rako artikulu bat egiteko, lau-zazpi ordu behar izaten nituen. Kostatzen zitzaidan pixka bat, bai, betidanik eduki izan baititut mania estilistiko batzuk. Gainera, astean lau artikulu egin behar izaten nituen, eta denari adi egon behar izaten nuen. Artikulu baten moduan ikusten nuen mundua, Plak zioen bezala. Ikusten duzue zer gutxi ordaintzen ziguten! Okerrena da idazten nuenari esker bizi nintzela eta ezin nuela grebarik egin. Eleberrigile aparta izan nahi nuen, dramaturgo bikaina, goi mailako poeta lirikoa; akademiako filosofoa, gutxienez. Baina uko egin nion. Odol malkotan, ezertarako balio ez zuten orri haien gainean negar egin ondoren, uko egin nion. Idaztea —literatura egitea— zuek esaten duzuen hori guztia da, eta, gainera, mendeku hartzeko modu bat. Ez nuen arroparik erosten. Zertarako? Bi pijamarekin nahikoa nuen. Batzuetan esaten zidaten: amerikana bat erosi behar duzu, daukazuna modaz pasatuta dago eta. Orain koadro txikitxo horiek ez daude modan, marra finak baizik. Zertarako hainbeste kezka, ez nintzen-eta etxetik ateratzen ia. Lotsagabea ekarri ninduten mundura, eta lotsagabea naiz, ezin diot eutsi. Pla jaunak nitaz zioen sumin samarra nintzela aurpegiz, begi irtenak nituela oso miopea denaren kristal lodien atzean, eta hazpegi hori nuela, mutur beltza deitu izan duguna. Muturbeltza eta lotsagabea izatea uste dut ez zela nahikoa, zuei esan diezazueket orain, nire irudia erretzeko 1963ko martxoaren 19an. Ezerk ez du jendea batzen elkarrekin txorakerietan ibiltzeak bezainbeste. Zeremonia guztiz bat zetorren genero horretako tradizioarekin: Valentziako plaza nagusian izan zen, jende dezente bildu zen, hiriko autoritate gorenak ziren buru, erre zuten imajinak ni irudikatzen ninduen zalantzarik gabe, eta bertutezko haserre judizialak ukitutako esku batzuek piztu zuten irudi hura erretzeko sua. Tartean ez zen izan, zorionez, antzinako Ofizio Santu beneragarriaren botere itzelaren modukoa zeukan tribunalik. Egiatan, gustatuko zitzaidan nire «fede autoa» ikustea. Garaiz jakin izan banu, han egongo nintzen falta gabe. Ongiaren eta gaizkiaren kontra —bataren eta bestearen pretentsioen aurka—, defentsa bakarra daukagu: ironia. Heriotza ate joka etorri zitzaidan 1981eko irailaren 11n, goizaldeko bost eta erdietan. Arima on batzuek nahiko indar handiko lehergai batzuk zartarazi zituzten nire etxeko burdin hesietan. Etxe erdia azpitik mugituta geratu zen, hormak suntsituta, koadroak eta liburuak hondatuta, lanerako material asko sakabanatuta edo aprobetxatu ezinik, nik zer dakit! Zeharka, bizilagunak ere izan zituen ondorioak: autoak deseginda, kristalak mila puskatan, barandaren bat edo beste bere tokitik aterata... Dena dela, «okerragoa izan zitekeen», okerragoa izatea nahi baitzuten, ia ziur, ekintza egin zutenek. Ez zen «zauriturik» izan. Miraria izan zen inork jasan ez izana aurreikusitako ondorioak: bateko edo besteko zauriak, heriotza. Lehen aldiz halako piroteknia bat opari ekarri zidatenean, 78. urtean, ez zuen ematen kontua hain drastikoki urruti iritsiko zenik. Ez dakit bromagileak lehengo berak ziren, edo soka bereko batzuk: nik ez dakit, eta ez da inoiz jakin. Nolanahi ere, ezagun du badutela ideia bat buruan iltzatua. Eta, zorionez, «pasatu» egin nuen egun hura: esan nahi dut bonbek ez zidatela minik egin. Izorratuko ninduen zauri mingarriak egin izan balizkidate: bertan hiltzea, berriz, egokia irudituko zitzaidan. Nire adinean —nik neure buruari modu subjektiboan jartzen diodan adinean—, ia ez dago ilusiorik, eta bat pentsatzen hasten da ez ote duen eman gizaki gisa eman zezakeen guztia. Nolanahi ere, bizirik atera, eta nengoen toki berean gelditu nintzen: idazmakinaren aurrean. Ofizioak eta konbikzioek hortxe iraun zuten, beti bezala. Zergatik ez? Ez daukat besterik. Gorroto naute, eta horrek ez du garrantzirik, baina haiek gorrotatzera behartzen naute, eta horrek bai, horrek badu garrantzia. Banekien nik ez nuela ehun urte iraungo, beti pentsatu izan dut bizitzea antihigienikoa dela, baina ez nuen espero ekainaren 21 hartan hiltzea, 69 urterekin. Nik gauza bat bakarrik eskatzen nuen: Adolf Pizcueta jauna bezala hiltzea, inor ohartu gabe, eta, hildakoan, ni kartoizko kaxa batean sartzea eta besterik gabe Erriberako arroz soro batera botatzea. Itzultzailea: BERRIAko euskara taldea


Summary: Hamazortzi migrantek ontziz gurutzatu dute Bidasoa, pertsonen zirkulazio askea eskatzeko. Patatxa motako ontzia erabili dute, itsasoarekin loturiko hainbat elkarterekin elkarlanean. Bi pertsona hil dira aurten Gipuzkoatik Lapurdira Bidasoa gurutzatu nahian, Frantziako Poliziak jarritako kontrolak direla eta

Pertsonen zirkulazio askea aldarrikatu dute hamazortzi migrantek, Elkano Itsas Herria ekimenak, Albaolak eta Euskal Itsas Museoak antolatutako ekimen batean. Bidasoa ibaia zeharkatu dute Juanita Larando patatxa motako ontzian, Irundik (Gipuzkoa), Hendaiara (Lapurdi)

Santiago zubiaren azpitik pasa dira etorkinak. Zubiaren gainean ditu kontrolak jarrita Frantziako Poliziak.

Ondoren, Txingudiko badiatik Hendaiarantz joan dira.

Hendaian jende andana zuten zain, eta txalo artean heldu dira. Agurra dantzatu diete.

Elkano Itsas Herriak ekimenak abiaturiko uztaileko ibilbidea amaitzeko erabili dute ekintza. Harekin bat egin dute Emaus Fundazioak, Ndank Ndank elkarteak, SOS Arrazakeriak eta Irungo Harrera Sareak.

Kotte Ezenarro Hendaiako alkateak hartu ditu eskifaiako kideak, lurreratu direnean. Besteak beste Amets Arzallus bertsolari eta idazleak hartu du parte ongi etorri ekitaldian. Migrante baten odisea deskribatzen duen Miñan liburua idatzi zuen Ibrahima Balderekin batera.

Elkano Itsas Herriak ibilbidea egiten ari da euskal Herriko kostaldean, eta Bizkaiko, Gipuzkoako eta Lapurdiko 25 herritan geldialdiak egiten ari da. Hendaian geratuko da igandera arte, hango Itsas Bestan parte hartzeko. Irailean jarraituko du ibilbidea

Frantziako Poliziak Irun eta Hendaia lotzen dituen zubian kontrolak ezarri zituenetik tragedia leku bihurtu da Bidasoa. Ekainean, Abderrman Bas, 25 urteko ginearraren gorpua topatu zuten uretan. Maiatzean, Lanzarotera (Kanaria uharteak) iristea lortu zuen, itsasoa zeharkatuta, gero Bidasoan itota hiltzeko.

Aurten Gipuzkoa eta Lapurdi arteko mugan zendutako bigarren migratzailea izan zen Bas. Martxoaren 12an Bidasoa gurutzatzen ari zela desagerturiko pertsona baten bila ari zirela jakinarazi zuten. Hainbat egunetan bila ibili ondotik, martxoaren 30ean atzeman zuten harena izan zitekeen hilotza. Ondoren, apirilaren amaieran ere beste baten bila ibili ziren, Endarlatsa inguruan. Zehar-Errefuxiatuekin erakundeak martxoan gogoratu zuen azken hilabeteetan lau migratzaile hil zirela Bidasoan itota, beste batek bere buruaz beste egin zuela Irunen, eta beste hiru hil zirela Ziburun trenak harrapatuta.

Ndank Ndank elkarteko Abdoulaye Gueyek mugan dagoen kontrol arrazistak eta hori pasa nahian hil direnak eta gero edonork duela kausan inplikatzeko arrazoiak azaldu du, gaurko ekintzaren harira. «Edozein pertsona mugi behar litzateke hemen gertatzen denagatik: bizitza arriskatu behar dute migratzeko hemen eta asko hil egin dira. Oso larria da hori eta jendeari dirudi ez zaiola axola. Onargarria eta normala dela dirudi».

Nor den heriotza horien erantzule galdetu du Guayek. Arazo honi aurre egiteko soluzioak badaudela eta nahi direnenean aplikatzen direla azaldu du, ukrainar errefuxiatuei azkar ireki zitzaiela ateak azalduz: «Hori ongi dago eta denek giza eskubide berdinak eduki behar genituzke».

Agintari politikoek zein gobernuz kanpoko erakundeek hainbatetan salatu dute Parisen erabakiak Lapurdi eta Gipuzkoa arteko mugan sortu duen egoera.

Kontrol arrazistak

«Ezin gara drama honetara ohitu», esan zuen Irungo alkate Jose Antonio Santanok (PSE-EE) ekainean, Basen heriotzaren harira, eta mugako kontrolak «birplanteatzeko» eskatu zuen: «Ezin ditugu hainbeste gazte galdu ibaian, tantaka. Europan migrazio politika komunak ezarri behar dira, halako egoerak saihesteko».

Jaurlaritzako Migrazio eta Asilo zuzendari Xabier Legarretak Frantziako Poliziak mugan egiten dituen «kontrol selektibo eta arrazistak» salatu zituen, eta migratzaileentzako «bide seguruak» eskatu zituen.

Gipuzkoako SOS Arrazakeriak gogor salatu zituen mugako kontrolak, eta, Eusko Jaurlaritzari eskatu zion Parisi exiji diezaiola kontrolak bertan behera uzteko.

Frantziako Poliziaren kontrolak arrazistak direla erakusteko, esperimentua egin zuen Ehun mugimenduak martxoan, Hendaia (Lapurdi) eta Irun (Gipuzkoa) arteko Santiagoko zubian. Mutil gazte zuri bat bidali zuten zubia oinez igarotzera, eta, arazorik gabe gurutzatu ostean, berriz bidali zuten mutil bera, baina aurpegia beltzez margotuta. Emaitza, espero zutena: bigarren aldian, poliziek gelditu eta identifikatu egin zuten. Bideoan hartu zuten esperimentua.

Ekainean, beste ekintza bat egin zuen Ehunek: zenbait migratzaileri muga zeharkatzen lagundu zieten hainbat lagunek, mozorrotuta eginiko kalejira baten bidez.


Mende erdia ospatzera

Summary: Mende erdia ospatzera. Zuberoako ikastolen ibilbidea memoria lan batekin oroitaraziko dute, eta ekitaldi anitzekin ospatuko. Irailaren 10ean hasi eta ekainaren 24an bukatuko dira ospakizunak

Zuberoan, ikastola batean egin zen lehen sartzea 1972ko irailean izan zen: Maulen. Garai hartatik, Basabürüan beste ikastola bat sortu eta Sohütako Eperra ikastola ehun haurretara heltzeko, mende erdiko ibilbidea egin dute; besteetan bezala, borondatezko lanez josirik. Bidea argitan ezarri, eta urteburua ospatu nahi dute orain ikastoletako ikasle ohiek, gurasoek eta langileek, ekitaldi desberdinak proposatuz.

Lehen saioa ikasturte hastapenean izanen da, Elsa Oilarj-Ines zuzendariaren dokumentalaren aurkezpenarekin. Nortarzünak filmarekin, ikastolako belaunaldi baten segipena egin du egileak; 2011. urtean sortu haurrak ikastolara sartu zirelarik, 2014an hasi zen filmaketa. Ikasturteetako momentu desberdinetan, kanpoko pausa momentuetan, belaunaldi bereko haurrak filmatu ditu Oilarj-Inesek zortzi urtez, haien lehen egunean hasirik eta aurten bukaturik; heldu den ikasturtean kolegiora pasatuko diren haurren arteko harremanak ikertzea zuen xede, besteak beste.

Irailaren 10ean aurkeztuko du filmaren lehen partea publiko zabalaren aitzinean, Maulen. Bezperan, lehenik haurrei eta ondotik familiei aurkeztuko die, intimitatean. Sei ataletan zatitu du lana, eta lehen hirurak erakutsiko ditu hasteko. Bezperan ikusiko dute, lehen aldiz, ikasle horien gurasoek. Ikasle horietarik baten ama eta ikastolako andereño Oihana Larrandabürük dioenez, «etxeko gisa», ez dakite batere «zer agertuko den». Aurkezpen egunean hitzaldi bat ere antolatuko dute, ikertzaile batek filmak erakusten dituen harremanak azter ditzan.

Euskalgintzaren bidea bakarra ez, baina komuna denez gero, Xiberoko Botza irratiarekin zubi bat ere eraikiko dute ospakizunetan. Uhinetan iragan 40 urteak ospatzen dituenez, ikastolek irratiaren «lekukoa» hartuko dute kantaldi gaualdi batean, Muskildin. «Urte anitzez gauzak elkarrekin egin dituzte Xiberoko Botzak eta ikastolak; kontzertuak eta halako gauzak», Larrandabürük dioenez. Beraz, irratiaren urtebetetzetik ikastolen urtebetzera, «lekukoa» pasatuko da azaroaren 5ean, kantaldi eta kontzertu gaualdi batean.

Memoria eta besta

Ikastola orotan bezala, ikasle multzo ttipi batekin hasi zuten ibilbidea, eta, ikastola gehienetan bezala, handitu da egitura; gaur egun, Zuberoak bi ikastola ditu, eta ehun ikaslez goiti. Urtebetetzea aitzakia on bat da memoria landu eta bidea ospatzeko, Maika Etxekopar, Eperrako etxekoaren ustez: «Historia hori nahi dugu argitan ezarri eta bildu, forma bat eman erakusketa batekin. Nahi dugu ibilbide hori ospatu, ederra izan baita, eta jende anitzek indar ezarri baitute horretan. Urte orotan galdekatu, markatu eta euskararen presentzia indartu dute Zuberoan, programatuko ditugun gertakari batzuen bidez».

Urtebetetzea antolatzen duen taldeak deialdi bat zabaldu du «memoria bilketa» lanerako laguntza eske, bide horren lekukotasunak biltzeko dokumentu desberdinetan —argazki, bideo edo bestelako dokumentuak—. 2012an, ikastolen 40. urteburua kari, Xiberoko Ikastoletako Ikasle Ohien elkarteak jadanik bilketa lan bat egin zuen ikuskizun baterako, eta hori ere baliatuko dute erakusketa bat sortzeko, beharbada bai eta liburu bat ere.

Memoria, batetik; eskerra, bestetik. «Urtez eta urtez lagundu duten laguntzaile guztiendako eskerrak. Eperra ikastola asteburuz asteburu eraikirik izan da, beste probintzietatik jende parrasta bat horra zen, Bretainiatik ere bai; leku guztietarik… Nahi genituen horiek eskertu», zehaztu du Larrandabürük. Horregatik, ikasturte bukaerako bestan, 2023ko ekainaren 24an, «ikastolatik iragan diren, hor direnen eta laguntzaile”»guztien besta egin nahi lukete antolatzaileek.

Agenda betea

Iraila eta ekaina artean, halere, hilabete oroz agenda markatu nahi dute ospakizunetan. Euskaraldiaren barruan, hain zuzen, ikastoletako hastapenak aipagai izanen dira hitzaldi batean. Bertso afari musikatu bat ere izanen da negu partean. Haurrendako gehiago, Gure Zirkuarekin data bat finkatzen ari dira, Ipar Euskal Herrian eginen duten bigarren agerraldia Zuberoan izateko gisan. Kontzertu bat antolatzea ere pentsatzen ari dira.

Ekain hastapenean, ospakizunak iragartzeko egin zuten agerraldian, antolaketa taldean sartzeko deialdia ere egin zuten guraso, irakasle eta ikasle ohiek, Etxekoparrek oroitarazi duenez: «Anbizio handi batekin abiatu gara, enbeia dugu urte osoan zerbait atxiki, 50 urte ez baita guti. Dei bat zabaltzen dugu, beraz, jendeek sentitzen badute gurekin ospatzeko enbeia, ez daitezen duda gurekin harremanetan sartzeko». Data batzuk finkatu arau ezagutaraziko dituzte, irailaren 10ean ezarririk lehen saioa, eta ekainaren 24an azkena.


Summary: «Txikitatik erraten digute norekin egon gaitezkeen». Iruñeko Harrotuk harremanei, tratu txarrei eta etikari buruzko tailer bat egin berri du. Mikel Abaurrea sexu hezitzaileak zuzendu du; gai hori ikertu du, eta garbi erran du harremanei buruz ikasitako gauza anitz «deseraiki» behar direla.

Sexu hezitzailea da Mikel Abaurrea (Erriberri, 1996). Harremanak sakon aztertu ditu, eta guztietan zisheteropatriarkatuaren arrastoa aurkitu du. Zenbait gako jarri ditu erdigunean tratu txarreko harremanak identifikatzeko. Berak zuzendu du Iruñeko Harrotuk harremanei, tratu txarrei eta etikari buruz egin duen tailer bat.

Harreman toxikoez ari zara. Bikoteaz haragoko harremanez?

Tailerretan eta hitzaldietan harreman toxiko bat zer den galdetzen dudanean, jendeak bikotea izaten ohi du buruan. Baina harreman toxikoak hainbat esparrutan daude: familian, lagunartean, lanean…

Zergatik lotzen dugu batez ere bikote harremanarekin?

Bikotekidearekin dugunari jartzen ohi diogulako izen zehatz hori. Lagunekin edo senideekin duguna harreman bat izanen ez balitz bezala.

Bada, ordea. Lan egin behar da harreman hori osasungarria izan dadin, ezta?

Zalantzarik gabe. Zaintzak egon behar du esparru guztietan erdigunean. Zaintza kolektiboa da, eta zaintza horri lotuta gaude. Zuk zeure burua zaintzen ahal duzu, baina lagunartean edo lanaren esparruan zaintzen ez zaituen norbait badago, ez zara ongi egonen.

Gizakiak animalia sozialak direla erraten ohi da. Harremanei lotuta daude?

Txikitatik bilatzen dugu bertzeen berotasuna, bertzeen babesa. Handituz joan ahala, lagunen edo bikotekideen babesa bilatzen dugu.

Familia ez duzu aukeratzen; lagunak edo bikotekideak, bai. Horrek zer eragin du harremanetan?

Egia erran, lagunekin edo bikotekideekin dugun harremana ere ez dugu guk aukeratzen, neurri handi batean. Batzuengana bideratu eta bertze batzuengandik bereizten gaituzten presioak ditugu, oraindik ere. Pisu handia dute abizen batek, bertzearen generoak, beltza, ijitoa edo zuria ote den… Txikitatik erraten digute norekin egon gaitezkeen eta norekin ibili behar dugun kontuz. Beraz, horiek ere inposatutako harremanak dira, neurri handi batean.

Lantxotegi Kabia proiektua garatzen ari da, gazte migratzaileek eta herrialdekoek elkar ezagutzeko. Migratzaileek diote zaila dela kuadrilletan sartzea.

Izugarria da kuadrillena. Kanpoko norbait saiatzen bada sartzen, nolabait, sartu nahi duen horrek erakutsi beharko du talde horretan egoteko egokia dela. Oso esparru itxiak dira.

Batzuentzat espazio seguru bat dira, eta bertze batzuentzat, berriz, ezin gainditu dezaketen harresia.

Kuadrillen barruko dinamikei buruz anitz dago errateko. Espazio segurutzat daukanak, akaso, nolabaiteko boterea izanen du talde horren barruan, baina, segur aski, kide guztien egoera ez da bera.

Botere harremanak daude?

Bai, eta berdin gertatzen da familian, edo bikotean edo lanean.

Botere harreman horrek eragiten du harremana toxiko bilakatzea?

Harreman toxiko esamoldea asmatu dugu tratu txarreko harreman bat adierazteko. Tratu txarrak gertatzen direnean, anitzetan, egoera hagitz larria izan arte ez gara ohartzen zer gertatzen ari den. Harremanak idealizatzeko joera dugu.

Familiako kideen artekoak ere bai?

Bai, eta horren ondorioz hagitz zaila izaten da esparru horretan gertatzen diren tratu txarrez ohartzea. Txikitatik hazten bazara zure emozioak kontuan hartzen ez dituen espazio batean; hutsaren hurrengoa zarela errepikatzen badizute; zure erabakien kontra egiten badute… ikasten eta barneratzen duzu harremanak horrelakoak direla.

Horren atzean dago zisheteropatriarkatuaren eragina?

Bai, egitura horrek esparru guztiak ukitzen ditu. Botere harremanetan gizona izaten ohi da nagusi; zaintza, oraindik ere, emakumeen lan bat da. Gertatzen da, gainera, gizon batek hartzen duenean zaintza horren ardura, idealizatu egiten dela. Emakumeen artean nabarmentzen ez dena txalotu egiten da gizonen artean.

Familiako kideen arteko harremana anitz idealizatzen denez, zailagoa da harreman hori haustea?

Bai, baina, tratu txarreko harremanak daudenean, osasungarria da lotura hori haustea. Familiako kideekin, bikotekidearekin, bai eta lagunekin ere.

Bakardadeari beldurra dio jendeak?

Ona da bakarrik egoten ikastea, ohiko espazioetatik at dauden harremanak lantzea. Bakarrik zaudenean aukera duzu bertze harreman mota batzuk jorratzeko.

Harremantzeko modu hegemonikoak ere badaude, baina ez dira egokiak guztientzat.

Bai, harremantzeko moduetan ere araua nagusitzen da; ez da kontuan hartzen desgaitasuna, adibidez; pertsona neurodibergenteekin edo traumaren bat edo menpekotasunen bat dutenekin ez dugu elkartu nahi. Kontuan izan behar dugu, ordea, norbaitekin harremantzen garenean pertsona horren alde guztiak aintzat hartu behar ditugula.

Gizarteak ez du jendea harremanak lantzeko prestatzen?

Ez, tresnak behar ditugu. Teoriak dio dibertsitatearen alde gaudela, eta inklusioa aldarrikatzen dugula, baina praktikak erakusten digu ez dugula urratsik egiten hori gauzatzeko. Etxean, eskolan, lagunartean ikasitako hamaika gauza deseraiki behar ditugu, eta ez dakigu nola. Mingarria da, gainera, eta ez dugu egin nahi.

Bertzeekin partekatutako espazioei buruz aritu zara; nork bere espazioa kudeatzeko ere bada zer ikasi?

Bai, zaila izaten ohi delako mugak ezartzea. Ez digute hori irakasten. Ezagutzen ez dugun norbaiti bi musu ematera behartzen gaituzte txikiak garenean. Nahi ez badugu ere, hala egin behar dugu. Osasungarria da txikitatik nork bere mugak ezartzen ikastea. Geure burua babesteko modu bat da hori.

Bertzeen kontroletik babesteko?

Bai. Sare sozialekin eta sakelakoekin nabarmena da kontrol horren eragina. Badakite non gauden. Mezu bat jaso eta berehala erantzuten ez badugu, mezua bidali duena haserretu egiten da. Kontrola izugarria da.

Zer dago kontrol horren atzean?

Jeloskortasuna, bertzeak bertze. Garbi izan behar dugu jeloskor sentitzea ez dela berez txarra; emozio bat da, eta momenturen batean sentituko dugu. Kontua da emozio hori nola kudeatu.

Zer egin hobetzeko?

Txikitatik ikasi beharko genuke norbere eta bertzeen espazioak eta mugak errespetatzen.