Summary: NBEk Ukrainari eta Errusiari egotzi die gerra gatibuak torturatzea. OHCHRk esan du bi aldeetako armadek abusu psikologikoak egin eta shock elektrikoak erabili dituztela, esaterako. Zelenskik hamar puntuko dokumentu bat aurkeztu die G20ko kideei, bakea lortzeko; Lavrovek erantzun du proposamen hori ez dela «errealista».

NBE Nazio Batuen Erakundeak Ukrainako eta Errusiako armadei leporatu die gerra gatibuak torturatzea. Giza eskubideen behatzaileen misio batek 334 lagun elkarrizketatu ditu, eta, horiek entzun ostean, ondorioztatu du Errusiako armadaren tortura «sistematikoa» dela; Ukrainakoarena, aldiz, ez, baina zehaztu du «salaketa sinesgarriak» jaso dituela ziurtatzeko ukrainarrek ere oinaze fisiko eta psikologiko larriak eragin dituztela.

OHCHR Giza Eskubideen Nazio Batuen Goi Mandatariko kide eta Ukrainan izan den misioaren arduradun Matilda Bognerrek eman du ondorioen berri, eta adierazi du, besteak beste, armadek abusu psikologikoak egin eta shock elektrikoak erabili dituztela gerra gatibuen kontra. Hori bai, Bognerrek Errusiako armadan jarri du arretarik handiena, esan baitu elkarrizketaturiko «gehienek» adierazi dutela tortura sufritu dutela; hala nola zakurren erasoak, sexu indarkeria eta taser pistolen erabilera aipatu dituzte.

Ukrainakoei dagokienez, misioaren arduradunak azaldu du torturak «noizean behingoak» izan direla: kasurako, Errusiako soldaduen aurkako «ongietorri jipoiak» deiturikoak egitea, atxilotze guneetara iristen zirenean, eta atxilotuak toki batetik bestera biluzik garraiatzea.

Afera horretaz, Errusiak esana du ez dituela torturatzen edo gaizki tratatzen gerran atxilotuak, eta Ukrainak adierazi izan du «informazio guztiak aztertzen» dituela; hau da, urraketa oro ikertzen duela, gero, beharrezkoa balitz, justiziara jotzeko. Bognerrek gaineratu du, ohartarazpen gisa, tortura eta tratu txarrak «erabat» debekatuta daudela, baita «gatazka armatuetan» ere.

Arlo politikoan, Ukrainako presidente Volodimir Zelenskik bideokonferentzia bidez parte hartu du gaur G20 taldeak Balin (Indonesia) hasi duen goi bileran, eta esan du «ziur» dagoela «Errusiaren erasoaldi suntsitzailea gelditzeko garaia dela eta geldi daitekeela». Ukraina G20ko kidea ez izan arren, Zelenskik aurrez aurre parte hartzeko gonbidapena jaso zuen, baina, azkenean, modu telematikoan esku hartu du goi bileraren hasieran, Ukrainako gerrak arretarik handiena bereganatuko duen batzarrean. Zelenskik bilera hori baliatu du, hain zuzen, Ukrainan bakea lortzeko helburu duen hamar puntuko dokumentu bat aurkezteko G20ko kideei.

Proposamenen artean daude, besteak beste, «Errusiaren mehatxuen aurrean eta Errusiak bonbardatutako Zaporizhiako zentral nuklearraren esparruan lehergailu erradioaktiboa geldiaraztea». Era berean, «munduko pertsona orok elikadurarako duen eskubidea» bermatzeko neurriak eskatu ditu. Hain justu, akordio horretara heldu ziren Mosku eta Kiev joan den uztailean, Ukrainako zerealen esportazioari bide emateko; hitzarmena larunbatean amaituko da.

«Segurtasun energetikoa» bermatzeko beharraz ere mintzatu da Ukrainako presidentea, Errusiak «hotza milioika pertsonaren aurkako arma gisa» erabiltzen duelako, eta, era berean, Moskuri «krisi energetikoari eustea» interesatzen zaiolako. Horrez gain, Zelenskik galdegin du preso eta deportatu guztiak askatzeko, Nazio Batuen Gutuna ezartzeko, Ukrainako lurralde osotasuna berrezartzeko eta Errusiako armada erretiratzeko. Ukrainako presidentearen esanetan, «hori da gerraren amaiera baieztatuko duen bidea».

Hitzaldian, Ukrainako presidenteak G20 taldea osatzen duten herrialdeei adierazi die Ukrainak ez diola utziko «Errusiari arnasa hartzen, ezta bere indarrak berreraikitzen ere». Hain justu, Zelenskik Kherson eskualdea bisitatu ondoren hitz egin du: joan den larunbatetik, Ukrainako indarrek probintzia horretako hirurogei kokaleku baino gehiagoren kontrola berreskuratu dute, Errusiako armada erretiratu ostean.

«Kherson da Errusiak otsailaren 24tik okupatua izan duen eskualde bakarra. Orain, Kherson aske dago», nabarmendu du Zelenskik. Halere, Ukrainako estatuburuak aurreratu du «oraindik denbora batez Errusiaren aurka borrokan jarraitu behar dutela», Errusiak kontrolpean dituen «lurralde guztiak askatzeko»: «Garaipena geurea izango da».

Zelenskiri erantzunez, Kremlinek gaur adierazi du Ukrainako presidenteak G20ko goi bileran egindako agerraldiak berretsi duela Kievek ez duela Moskurekin bakea negoziatu nahi. «Erabat baieztatu du», zehaztu du Errusiako Gobernuko eledun Dmitri Peskovek. Gisa horretara, bozeramaileak nabarmendu du Zelenskik «ezintasuna» duela Minsk III izango litzatekeen akordioa lortzeko, su eten hitzarmen bat, Minskeko Akordioaren eta Minsk II itunaren gisakoa; 2014an eta 2015ean Moskuk eta Kievek erdietsitakoak dira, hurrenez hurren, Donbass eskualdeko borrokak amaitzeko.

Gerora mintzatu da Sergei Lavrov Errusiako Atzerri ministroa, eta adierazi du Ukrainako presidenteak hizpidera ekarritako baldintzak ez direla «errealistak»; eta, hortaz, iradoki du oraingoz ez daudela nahikoa baldintza beteta Moskuren eta Kieven arteko bake elkarrizketak hasteko.

Gerraren gaitzespena

Bitartean, G20ko kide diren herrialdeen «gehiengoak» gaitzetsi egin du Ukrainako gerra, eta giza ondorio suntsitzaileak eta ekonomia globalarentzat dituen ondoriok nabarmendu ditu, Baliko goi bileran onartzeko aurreikusita dagoen adierazpen bateratuaren zirriborroaren arabera.

Reuters albiste agentziak esan duenez, «giza sufrimendu izugarriaren, energia horniduraren, elikadura segurtasunaren eta finantza ezegonkortasunaren arriskuei dagokienez dakartzan arazoak» jasotzen ditu dokumentuak, besteak beste. Adierazpen bateratuak, gainera, dio «beste jarrera batzuk» egon direla eztabaidan Ukrainako egoerari buruz, eta erantsi du G20ko goi bilera ez dela «fororik egokiena gisa horretako segurtasun arazoak konpontzeko».

G20 taldea osatzen duten herrialdeetako buruzagiek gaurko eta biharko bilkuretan adostu behar duten komunikatua bat dator EB Europako Batasuneko eta AEB Ameriketako Estatu Batuetako ordezkariek aurreratu zutenarekin —Errusiaren inbasioaren gaitzespen argia azaldu zuten—. Horrekin lotuta, Europar Kontseiluko presidente Charles Michelek gaur adierazi du G20ko kideak lantzen ari diren behin betiko testua «norabide egokian» doala Errusiak Ukraina inbaditu izana gaitzesteko, nahiz eta kideen artean «jarrera ezberdinak egon».

Errusiak otsail amaieran Ukraina inbaditu zuenetik, G20ko goi bilera bakar batek ere ez du lortu gatazkari buruzko dokumentu adostu bat argitaratzea, kideen artean askotariko jarrerak daude eta. Kremlinek Ukrainaren inbasioa «operazio militar berezi» gisa aipatzen du ofizialki, eta horrek zaildu egiten du Ukrainan «gerra» dagoela aipatzea adierazpen bateratuan.

Hori dela eta, G20ko kide batzuek «alternatiba anbiguoagoak» jarri dituzte mahai gainean, hala nola «gatazka armatua» erabiltzea. Herrialde gehienek, ostera, errefusatu egin dituzte aukera horiek, Mendebaldeko iturri diplomatikoek adierazi dutenez.


Summary: Ia bost kiloko onddo zuri bat topatu dute Landetan. Eyreko haraneko baso batean topatu du gizon batek, semearekin paseatzen ari zela.

Ondo irakurri duzue: 4,7 kiloko udazkeneko onddo zuri bat (Boletus edulis) topatu dute Landetan, Arcachonetik 45 kilometro ingurura dagoen Eyreko haranean (Akitania Berria).

Normalean, onddo zurien txapelaren diametroa 7 eta 20 zentimetro artekoa izan ohi da, gehienez ere 25 zentimetrokoa, baina Landetan topatutakoak 50 zentimetrokoa du. Halakoak klima berezia eta hezea duten eskualdeetan agertu ohi dira, tarteka; adibidez, Kanaria uharteetan. Landetan, ordea, ez dira horren ohikoak.

Eyreko haraneko baso batean paseatzen zebilen gizon batek aurkitu du, semearekin batera. Ikusitakoan, jaso egin dute onddo zuria, eta etxera iritsitakoan pisatu eta neurtu dute.

Ikusi gehiago: Udazkena ari du


Summary: Chemical Brothers, Ben Yart, Merina Gris, The Blaze eta beste izanen dira 2023ko BBK Liven. Jaialdian arituko diren 24 artisten izenak iragarri dituzte jadanik. Aurretik jakinarazia zenez, uztailaren 6tik 8ra eginen dute, Kobetamendin.

BBK Liven musika dardarak hasteko zortzi hilabete falta direlarik, jadanik iragarri dute jaialdian parte hartuko duten talde mordo bat. Dagoeneko plazaratua zuten jaialdiaren hamaseigarren aldian Arctic Monkeys izanen zela talde nagusia. Ordea, talde britainiarrarekin batera kartelean nor izango den esan gabea zen artean; gaur arte. Beste 23 talderen izenak eman dituzte, eta hiru euskal herritar dira horien artean: Merina Gris, Bengo eta Ben Yart.

Hala, guztira 24 taldek osatzen dute egitaraua, gaur-gaurkoz: 070 Shake, Albany, Arctic Monkeys, Arde, Bogotá, Baiuca, Ben UFO, Ben Yart, Bengo, Call Super, Colectivo Da Silva, Delaporte, Dinamarca, Florence + The Machine, Job Jobse, Love of Lesbian, Merina Gris, Playback Maracas, ROJUU, The Blaze, The Chemical Brothers, The Lathums, Tinariwen, Violet, eta Young Marco.

Uztailaren 6tik 8ra eginen dute jaialdia. Kobetamendin (Bizkaia), ohi denez. Sarrerak salgai dira dagoeneko.


Summary: Argindar tarifaren merkatzeak bultzaturik, inflazioa %7,2raino apaldu da urrian. Azpiko inflazioak urtebetean gorantz egin du etenik gabe, eta urrian lehen aldiz jaitsi egin da Hego Euskal Herrian, %6,4raino.

Batetik, argindar tarifak beherantz presio egin du, baina, bestetik, erregaiak eta elikagaiek gorantz egiten dute. Sokatirahorretan, argindarrak bultzaturik, puntu eta erdi (zehazki, 1,6 puntu) apaldu da urrian Hego Euskal Herriko inflazioa. INE Espainiako Estatistika Institutuaren arabera, hirugarren hilabetez behera egin du KPI kontsumo prezioen indizeak, baina oraindik ere oso goian dago, %7,2an baitago.

Azken hilabeteko beherakadaren eragile nagusia argindar tarifaren merkatzea izan da. Araban, Bizkaian, Gipuzkoan. eta Nafarroan, batez beste, %15 inguru merkatu da argindarra, iragan urteko datuarekin alderatuta eta %22 irailetik hona. INEk merkatuko tarifa arautua hartzen du aintzat; horri gasarena gehituz gero, batez beste, argindarra eta gasa %15,7 merkatu dira urtebetean.

Herritarren eguneroko erosketen saskian, elikagaiak eta edariak batez beste %15,7 garestitu dira urte batean, eta %1,9 irailetik urrira. Erregaiaren prezioak ere gora egin du urrian: %1,1 garestitu da irailetik urrira, eta %18,1 azken hamabi hilabeteetan.

Azukreak igoerarik handiena

Elikagai freskoei begira, azukrearen salneurria igo da gehien: %62,8 urtebetean; eta, batik bat ,urrian (%37,04). Lekale eta barazkiak azken hilabetean %9,9 garestitu dira batez beste, eta fruta, %6,6. Azken urteari begira, azukreaz gain, egunerokoan asko erosi ohi diren elikagaiak daude %10etik gorako igoera izan duten gaien artean: hala nola ogia (%15,9), fruta (%11,4), txerrikia (%13,7), txahal haragia (%15,3), hegazti haragia (%14,7), olioa (%22,1), zerealak (%21), esnea (%24,3), lekale eta barazkiak (%27,5) eta arrautzak (%28,5).

Hain zuzen ere, berehalako eragina dutenez, energiaren kostuek eta elikagaiek bultzatu dute gorantz inflazioa azken hamabi hilabeteetan, eta, apurka, eragina izan du bizimoduaren garestitzean. Izan ere, energia eta elikagaiak aintzat hartu gabe kalkulatzen da azpiko inflazioa, eta etenik gabe igo da azken urtean: iazko azaroan, %1,6an zegoen, eta irailean %6,6ra heldu zen. Urrian, lehen aldiz behera egin du, oso neurri apalean bada ere —bi hamarren baino ez da jaitsi—. Azpiko inflazioak balio du neurtzeko prezioen sakoneko joera, eta, horregatik, interesgarria izango da jakitea ea datozen hilabeteetan ere jaitsi egingo den edo zerbait puntuala izan den.

Arroparen eragina

Hilabeteko datuari begira, irailetik urrira %0,3 igo da KPIa. Irailean, esaterako, %0,7 jaitsi zen. Elikagaiak salbuetsita, nabari da beste hainbat artikulu garestitu direla. Adibidez, urrian, gizonen eta emakumeen arropa %11 inguru garestitu zen Hego Euskal Herrian, eta haurrena, %14,5. Dena den, urtebeteko prezioak aintzat hartuz gero, arropak eta zapatak inflazioaren azpitik garestitu dira, eta KPIaren joeran beherantz bultzatzen lagundu dute —argindarrak baino indar txikiagoz, baina eragina izan du—: gizonen arropa %1,4 garestitu da, eta emakumeena %0,6; gizonezkoen zapaten prezioak %1,6 igo dira, eta emakumeenak, %4,9.

Era berean, urtebetean, ostalaritzaren salneurriak %,7,9 igo dira. Kontsumitzaileentzat inbertso handiagoa eskatzen duten artikuluen artean, batik bat altzariak garestitu dira azken urtean: oro har %10,2; etxeko tresna elektrikoak, berriz, %6,3 garestitu dira.


Summary: Iñaki Muruak jantziko dio txapela Bertsolari Txapelketa Nagusiko irabazleari. Bertso munduan egindako «ageriko zein isilpeko lan handia» eskertu nahi dio Bertsozale Elkarteak.

Abenduaren 18ko finalean, Nafarroa Arenako oholtzara igoko da Iñaki Murua (Gabiria, Gipuzkoa, 1956), eta berak jantziko dio txapela Bertsolari Txapelketa Nagusiko irabazleari. Hala adierazi du Bertsozale Elkarteak gaur goizean, egin duen lanagatik esker ona erakusteko asmoz.

Bertsolaria ez ezik, bertsoaren munduko eragile handia ere izan da Murua. Bertsolari zebilela, 1982an parte hartu zuen lehen aldiz Bertsolari Txapelketa Nagusian, eta 1986koan eta 1989koan finalera iritsi zen. Finalista izan zen Gipuzkoako 1991ko eta 1995eko txapelketetan ere.

Eragile gisa, «etengabeko lana» egin du, Bertsozale Elkartearen esanetan, «Gabirian bertan hasi eta Euskal Herri osoan ere bai»: 2005etik 2018ra, Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko lehendakaria izan zen.

Ohar batean esan dutenez, gaur egun ere «figura oso garrantzitsua» da elkartean: «Maitasunetik eta zaintzatik aritzen da beti, eta bertso munduko gazte, heldu, boluntario, langile zein gertuko guztiek estimu handitan daukagu».


Summary: Urruntzea bukatzeko «atarian», Bilboko kaleak betetzera deitu du Sarek. Euskal presoen giza eskubideen «errespetua», eta «duintasuna eta bizikidetza» eskatuko du manifestazio handi batek urtarrilaren 7an.

Bake Bideak eta Sarek bi urte daramatzate, osasun neurriak tarteko, urtarrileko Bilboko mobilizazio jendetsua egin ezinik; 2023ko urtarrilean, ordea, ezintasun hori eten egingo da, eta Bilboko erdiguneko kaleek euskal presoen eskubideen aldeko aldarria hartuko dute atzera. «Orain da garaia», esan zuten antolatzaileek atzo, martxa handiaren berri emateko agerraldian: «Asko dira lortu gabe dauden helburuak, eta horiek lortzea euskal gehiengo politiko eta sindikalen bultzadaren esku dago, baina baita, eta funtsean, jendartearen mobilizazioaren mende ere». Bego Atxa Sareko bozeramaileak uste du helburuak lortzeko falta den bidea aldarrikatzeko «momentu indartsua» izango dela Bilboko manifestazioa. Aurten, beraz, martxa bakarra izango da urtarrilaren 7an, pandemia aurrekoan bezala: Bilbokoa.

Duela zazpi urte baino gehiago, Herritarren Sarea sortu zenean, sortzaileek bazekiten aurrean «erronka zailak» zeudela. Sarek aurreikusita zeukan «oztopo handiei» aurre egin beharko ziela, alegia; «azken batean, egoera aldatu nahi ez dutenak ere bai baitira: ezer aldatu ez dela esanez tematzen direnak, ETAk bizirik dirauela esaten tematzen direnak», adierazi dute manifestazioaren deitzaileek.

Nolanahi ere, Atxak uste du urruntze politikaren amaieraren «atarian» dagoela euskal gizartea. «Presoek eta haien familiek hamarkada askoan pairatutako eskubide urraketetako bat» bukatzear dela adierazi du sareak, beraz: «Aurrera egitea lortu dugu, nahiz eta hemeretzi preso dauden oraindik urrunduta». Presoen aldeko elkarteak «gertu» ikusten du urraketa horren amaiera Hego Euskal Herrian, eta, Ipar Euskal Herrian, berriz, «fase berri baten perspektiba» badagoela uste du. Ion Paroten eta Jakes Esnalen baldintzapeko askatasunak jarri ditu fase berri horren adibide gisa.

Espetxe politika arrunta

Horiek horrela, Errege egunaren biharamunean, Bilboko kaleak betetzera deitu dute Sarek eta Bake Bideak: «Ahalegin guztiak egingo ditugu espetxe politika arrunta aplika dadin eta, behin betikoz, orain arteko salbuespen egoera amai dadin». Atxak azaldu du «presio taldeak» dituztela parez pare, bai Espainian eta bai Frantzian, «konfrontazioa eta sufrimendua betikotzeko interes handia dutenak», eta Espainiako Auzitegi Nazionala kokatu du presio talde horien artean; «fiskaltzaren bidez, etengabe blokeatzen ari da presoen etxeratzeko bideari hasiera ematea». Gogorarazi du 30 urtetik gorako zigorrak beteta daudela ere gertatzen dela blokeo hori batzuetan.

Eta horrelako «egoera bidegabe» baten aurrean erreibindikatzeko eskubidea eta beharra baduela dio Sarek, eta eskubide hori gauzatu egingo duela. «Ez dugu behar izanik inorekin gatazkan aritzeko», esan dute martxaren deitzaileek; «baina argi dugu eskubide urraketa horiek jarraitzen duten bitartean ez garela geldirik egongo».

Urtarrilaren 7an, goizean, topaketa bat egingo dute Euskalduna Jauregian. Beste urte batzuetan egin den moduan, zenbait alderdi politiko, sindikatu eta gizarte erakunde gonbidatu dituzte, baita interesa duten norbanakoak ere; «benetako bizikidetza baten alde nola aurrera egin elkarrekin» hausnartuko dute Euskaldunako ekitaldi horretan. Arratsaldean, berriz, 17:00etan, Bilboko erdigunea jendez betetzea espero dute, eta Etxera bidea gertu lelopean manifestazioa abiatuko da. Autonomia kaletik Bilboko udaletxera joango da martxa. «Bakearen, bizikidetzaren eta konponbidearen aldeko mezua elkarrekin aldarrikatuko dugu».


Summary: Alokairu apaleko bizitokietako hauteskundeetara aurkeztuko da ALDA. Bihar hasiko da hauteskunde kanpaina, eta bizitegi sozialetako biztanleek abendu hasiera arte izanen dute bozkatzeko. Hemeretzi hautagai izanen dituzte denetara.

Bihar hasiko da alokairu apaleko bizitokietako hauteskundeetarako kanpaina. ALDA mugimenduak aurkeztea erabaki du «hainbat batzorde, instantzia eta informazio iturrietarako sarbidea lortzeko». Ainize Butron bozeramailearen ustez, «alokatzaileek egoera geroz eta zailagoa ezagutuko dute heldu diren urteetan», eta, hain zuzen, alokatzaileen eskubideak defendatzeko aurkeztu nahi du ALDAk. Denetara, hemeretzi hautagai izanen dituzte. Horietarik hamar HSA Habitat Sud Atlantic erakundeko hauteskundeetan izanen dira; beste zortzi Office 64 erakundean, eta, azkenik, Aldak Frantziako Estatuko CDC Habitat France erakunderako zerrendan hautagai bat izanen du. Interneten edo postaren bidez bozkatzen ahalko dute herritarrek: Office 64 erakunderako, bihartik abenduaren 5a arte izanen dute, eta, HSA erakunderako ostiraletik abenduaren 4ra arte.

Hautagai diren herritar batzuek hartu dute hitza goizean egindako agerraldian. Isabelle Martikorena da horietako bat, eta Uztaritzen (Lapurdi) bizi da. Familiarekin batean, etxebizitza aldatu nahi du, toki lasaiago batean izateko. Hain zuzen, egokia zaien leku bateko familia batek, gaur egun Martikorena bizi den etxebizitzan bizi nahiko luke; hots, biak prest dira trukatzeko. Baina administrazioak ez die aldaketa hori egiten uzten. «ALDAk proposatu nahi du trukatze banku bat sortzea, egoera absurdo horiek saihesteko». Zehaztu duenez, beste leku batzuetan jadanik martxan da sistema hori.

Rama Cristofoli da beste hautagaietako bat. Baionako Habas auzoan bizi da, eta, ALDAren laguntzari esker, bizilagunen kolektiboa sortu dute hainbat aldarri ekartzeko. Kasurako, kendua izan zen auzoko gutunontzia berriz ezartzea lortu dute. Cristofolik nabarmendu du ALDAren erronketariko bat dela auzoak «bizitzeko toki» bilakaraztea, eta ez soilik «lo egiteko tokiak izatea».

Etxebizitzaren krisia

ALDAk, zehazki, 21 neurri aldarrikatuko ditu kanpaina denboran. Tokia-tokian, adibidez, egoera txarrean diren bizitegiak konpontzeko obrak eginarazi nahi ditu, eta, erronka ekologikoa ardatz, egoitzetako isolamendua berriz egiteko desmartxak egin nahi ditu. Oro har, bizitegi sozial gehiago behar direla ere aldarrikatuko dute hauteskunde kanpainaren denboran.

Izan ere, Txetx Etxeberri ALDA mugimenduko kideak esplikatu zuenez, ezinbestekoa da etxebizitza publikoen eta pribatuen arteko loturak egitea. Zehaztu du etxebizitza parke pribatuan dagoen krisiak eragina duela etxebizitza sozialetan. «Ipar Euskal Herrian bizi diren herritarrek geroz eta zailtasun gehiago dituzte etxebizitza bat lortzeko. Eraikitzen diren etxebizitzen %80 ez dira tokiko herritarrentzat eginak, ez baitira nahiko aberatsak erosi ahal izateko. Ipar Euskal Herriko soldaten banaketa ikusirik, bi herenek etxebizitza sozial bat eskuratzeko eskubidea lukete; alta, eskasia ikaragarria da». Zehaztu du, halaber, ALDAk «egiazko urratsak» egite lortu duela, besteak beste etxebizitza turistikoen kontrolerako arloan. «ALDA da hauteskundeetara aurkezten den eta Herrian bizi plataforman den erakunde bakarra», gehitu du.

Kanpaina denboran, ekitaldi nagusi bat izanen du ALDA mugimenduak. Azaroaren 21an, hitzaldi bat antolatu dute Baionako elkarteen etxean, 19:00etan. Abbe Pierre fundazioko Sarah Coupechouxek hartuko du hitza, Cecile Duflot Oxfameko zuzendari eta Frantziako Etxebizitzaren ministro ohiarekin batean. François Ruffin Frantziako diputatua ere hor izanen da. Hitzaldian parte hartzeko, berriz, aitzinetik izena emateko gomendatu du Aldak.


Summary: Nafarroako Gobernuaren azaroaren 25erako kanpainak biktimak zalantzan ez jartzea izango du xede. Urtea hasi zenetik Nafarroako Emakumeen aurkako indarkeriaren biktimei osoko arreta emateko zerbitzuak 1.046 emakume artatu ditu.

«Berak nahi izan du? Emakumeen aurkako indarkeria da biktima zalantzan jartzen duen delitu bakarra. Alda ezazu!». Horixe da Nafarroako Gobernuak azaroaren 25aren —Indarkeria Matxistaren Aurkako Nazioarteko Eguna— harira egin duen gogoeta eta eskaera. Gaiari lotuta, kanpaina bat martxan jarri dute egun horri begira, eta gaur aurkeztu dute Eva Isturiz Nafarroako Berdintasuneko Institutuko zuzendari kudeatzaileak eta Mari Cruz Lerga zuzendariordeak.

Kanpainaren beharra ikusten dute bi ordezkariek. Izan ere, Isturizen hitzetan, oraindik ere zenbait diskurtsotan eta elkarrizketatan indarkeria matxistaren biktimak «ez dira sinesgarritzat hartzen», eta zalantzan jarri ohi dute haien kontakizuna, portaera edo erreakzioa: «Indarkeria legitimizatzeaz eta justifikatzeaz gain, jasaten duten emakumeak berriro biktima bihurtzen ditu». Kanpainaren helburua fenomeno matxista horri aurre egitea izango da.

Ikusi gehiago: Gizonak interpelatuko dituzte Azaroaren 25ean

Funtsa biktimen hitza zalantzan jartzen duten eguneroko esaldiak izango dira. Horietan, esango dute biktimak indarkeria jasan nahi izan duela, besteak beste, bikotekidearengandik lehenago ez banantzeagatik, parrandan ateratzeagatik edo «asko» edateagatik. Sortu dituzten materialak sare sozialen eta komunikabideen bidez zabalduko dituzte, eta, gainera, 5.000 kartel ere aterako dituzte.

Kanpaina beharrezkoa dela zalantzan jarri gabe, nabarmendu dute Nafarroako Gobernuak pausoak emanak dituela arlo horretan. Isturizen esanetan, horrelako indarkeria, diskurtso eta jardunbideen aurka «konpromiso irmoa» daukate.

Salaketak igotzen

Kanpainaz harago, indarkeria matxistaren datuak eman ditu Lergak. Hain zuzen, Emakumeen aurkako indarkeriaren biktimei osoko arreta emateko zerbitzuak 1.046 emakume artatu ditu 2022ko urtarriletik irailera, iazko epe berdinean baino %14,2 gehiago. Gainera, indarkeria matxistaz galdezka Nafarroako Berdintasuneko Institutura egindako deiak %23 igo dira. Deien %60an emakumeak berak eskatzen du laguntza; %24tan, profesionalen batek. Dena den, Lergaren esanetan, igoerak ez du esan nahi indarkeria matxista kasu gehiago daudela, gehiago jakinarazten dituztela baizik.


Summary: Ospitaleetako amatasun unitateen segurtasuna zorroztuko du Eusko Jaurlaritzak. Besteak beste, identifikazio txartel elektroniko bidezko sistema bat ezarriko da amatasun unitateetan sartzeko. Basurtuko jaioberri baten lapurretaren ostean indartuko ditu neurriak.

Joan den urrian Basurtuko (Bizkaia) ospitalean jaioberri bat lapurtu ondotik, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ospitaleetako amatasun unitateen segurtasuna eta jaioberrien protokoloa indartzea erabaki du Eusko Jaurlaritzak. Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak eman du horren berri, gaur, Eusko Jaurlaritzaren gobernu bileraren ostean. Pazientearen segurtasuneko adituen taldeak egindako gomendioei jarraikiz hartuko ditu neurriak: amatasun unitateetako langileen identifikazioari eta zaintzaileen eta bisitarien sarbideari lotuta daude horiek. Besteak beste, identifikazio txartel elektroniko bidezko sistema bat ezarriko da amatasun unitateetan sartzeko, hala, aurrerantzean, langileek eta senideek erabili beharko dute sistema hori. Horrez gain, ospitaleetako sarbideetan hobekuntzak egingo dira, eta eraikinen kanpoaldean kameren bidezko zaintza sistemak indartuko dituzte. Basurtuko ospitalearen kasuan, pabiloiaren alboetako ateak itxi egingo dira, eta alarma bat jarriko da larrialdietako atean. Zazpi amatasun unitate daude hiru lurraldeetako ospitaleetan: bat Araban, bi Bizkaian eta lau Gipuzkoan. Guztietan indartuko dira segurtasun neurriak, Sagarduik azaldu duenez. Neurri batzuk martxan jartzen ari direla esan du Sagarduik, baina beste batzuk —eraikinetako segurtasunari dagozkionak— ospitale bakoitzaren ezaugarrien arabera moldatuz joango dira.

Eraikinetako segurtasun neurriak zorrozteaz gain, jaioberrien protokoloa «modu eraginkorragoan» zabaltzeko neurriak hartuko dira amatasun unitateetan. Pazientearen segurtasuna lantzen duen taldeak gomendio batzuk egin ditu alde horretatik. Ez nazazue bakarrik utzi izeneko protokoloa idatziz emango zaie beti gurasoei, eta kanpainaren infografiak eta kartelak paratuko dira logeletan. Langileen identifikazioari eta uniformeei dagokienez, taldeak proposatu du langileek beti txartel pertsonala soinean eramatea, eta uniformeen zaintza berrikustea eta hobetzea.


Summary: 'Irulegiko eskuak' azalak bete ditu papereko prentsan, eta hariak sarean. Arangurenen topaturiko piezan agertzen diren idazkunei izendatzeko orduan, Gorrotxategik proposaturiko «baskoniko» zuhurra erabili dute hainbat hedabidek, baina beste batzuek «euskara» erabili dute zuzenean

'Irulegiko eskua' protagonista nagusia izan da gaur argitaratu diren Euskal Herriko egunkari guztietan, eta orriak bete ditu baita kanpoko batzuetan ere.

Azal osoa eman dio Gara-k aurkikuntzari, «Irulegiko Eskua, iraganeko ikur bat etorkizuna berriz pentsatzeko» izenburupean. Editoriala ere azalera eraman du kazetak. «Hizkuntza, lurraldea, politika eta kultura uztartzen dituen aurkikuntza bat da». Gaineratu dute ez dela «txikikeria» Nafarroan topatu izana, eta seinalatu egin dituzte aurkikuntza albiste txartzat hartuko zutenak: «Ez dute haien herria aski maite».

Barruan bederatzi orri eskaini dizkio kazetak aurkikuntzari. Lan arkeologikoaren berri luze eta zabal emateaz gain, atzoko prentsaurrekoaren kronika egin du Gara-k, iragarpenaren neurri historikoa nabarmentzeko: «Eskuak zoriona ekarri du 2.000 urte eta gero». Horrez gain, eskua non ikusi ahalko den oraindik ez jakin arren, Maria Txibite Nafarroako presidenteak Nafarroako Museoa aipatu zuela adierazi du kazetak. Bi orri eskaini dizkio eskuaren egiazkotasunaren inguruko zalantzak uxatzeari, objektua aurkitzeko, eta garbitzeko eta idazkunak aurkitzeko prozesuan kontrol katea «orbangabea» izan zela kontatu du, hitzez eta irudiz.

Jakin-mina bazegoen Diario de Navarra-k gaiari emango zion oihartzunaz eta trataeraz. Azalean jarri du kazetak, Nafarroako Gobernuaren kudeaketaren inguruko izenburu baten azpian. «Iragan baskoia esku batean idatzita», titulatu du. Barruan bi orri erabili dituzte gaia lantzeko. Erreportaje nagusiko lehen esaldia bitxia da, Sorioneku eta euskarazko zorioneko hitzen arteko harreman zuzena adieraztea saihesten baitu. Bien artean «antza» dagoela idatzi dute, eta euskara ez dute gero berriz aipatu testu osoan.

Vocento taldeko egunkarietan alde txiki bat agertzen da izenburuetan. Gipuzkoako El Diario Vasco-k «baskoniko» hitza erabili du: «Baskonikoan idazten zen duela 2.100 urte». Batez ere Bizkaian saltzen den El Correo-n berriz, euskara hitza erabili dute, komatxoen artean sartu badute ere: «'Euskara'-z idazten zen duela 2.100 urte».

Barruan, hiru orri eskaini dizkio El Diario Vasco-k gaiari, eta eskuan agertzen den hizkuntzaren eta gaurko euskararen artean alde handia dagoela nabarmendu du, Mattin Aiestaran indusketa taldeko zuzendariaren hitzak aipatuta: «Ez da gaurko euskara, baskonikoa baizik, latina gaztelerarekiko bezala». Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalaria elkarrizketatu du, eta, besteak beste, nabarmendu du zientzia aldizkari handi batera bidali dutela ikerketa, eta ez duela zalantzarik han argitaratuko dutela.

El Correo-k nabarmendu du hizkuntza baskonikoa «euskararen aitzindaria» dela. Erreportaje nagusian, eskuan agerturiko hitzen eta euskara modernoaren arteko aldea nabarmentzen dute, Gorrotxategiren hitzak erabilita: «Niretzat, euskara hitza Erdi Arotik eta XVI. mendetik ezagutzen dugun euskal hizkuntza da, eta irakur dezakeguna. Aurreko guztia beste zerbait da».

Horren ondotik, orri oso bat eskaini diote orduko gizatalde banaketari «iparraldean». Horretarako, Cantabriako (Espainia) historialari bat elkarrizketatu dute. Kantabroen, barduloen eta baskoien arteko banaketa nabarmentzen du hark, eta protoeuskara ere gutxiengo baten hizkuntza zela argudiatzen du: «Ez da uste gehiengoaren hizkuntza zela».

Noticias taldeko egunkariek Irulegiko eskua eraman dute azaleko albiste nagusira. Vocentokoek kultura saileko orrietara eraman dute gaia, eta haiek, berriz, egunkarien aurrealdera ekarri dute. Nafarroako Diario de Noticias kazetak sei orrialde eskaini dizkio gaiari. Erreazkioen artean, Unai Hualde (Geroa Bai) Nafarroako Parlamentuko presidentearena jaso dute: Euskara «nafarren nortasunaren eta historiaren osagaia da», esan du, eta oraindik entzuten diren «diskurtso ukatzaileak» salatu ditu.

Horrez gain, Andres Urrutia Euskaltzaindiako presidentearen adierazpenak argitaratu dituzte. Esan duenez, aurkikuntza erabili behar da «euskara gizartean bultzatzeko, eduki dezan dagokion lekua».

Eskuan T hizkia aurkitu izanaren garrantzia nabarmendu dute, iberiar hizkuntzan ez baitago halakorik. Horrek frogatuko luke zeinu sistema baskonikoa dela.

Gauza bera nabarmendu du, besteak beste, Noticias de Gipuzkoa kazetak.

Deia, berriz, ausartagoa izan da hizkuntza izendatzeko orduan. Azalean, «hizkuntza baskonikoa, euskararen jatorria» idatzi badute ere, barruan adierazi dute aurkiturikoa «euskara idatzirik zaharrena» dela.

Madrilen, «euskara»

Paradoxikoa ematen badu ere, Madrilgo prentsan askoz arazo gutxiago izan dituzte aurkituriko hizkuntza euskaratzat jotzeko. El País kazetak goizetik nabarmendu zuen atzo aurkikuntza webgunean. Gaurko papereko edizioan ere azalera eraman dute: «Euskarazko lehenengo testua aurkitu dute, duela 2.100 urtekoa». Barruan, kultura atalean, orrialde bat eskaini diote gaiari.

Gorrotxategiren zuhurtasunari baino, arreta handiagoa jarri diete Bartzelonako Unibertsitateko Javier Velaza Filologiako katedradunaren baieztapen sendoei. «Zalantzarik gabe, euskal hizkuntzan idatziriko lehenengo agiria da Irulegiko Eskua».

El Mundo-k berandu samar jarri zuen atzo aurkikuntzaren aipamena webgunean, baina paperekoan ia orrialde oso bat eman dio gaiari, nahiz eta ez aipatu azalean, «Brontzezko esku batek argia egin dio euskararen jaiolekuari» izenburupean. Aurkikuntzak politikoki eduki dezakeen eraginaren inguruko kezka agertu dute, eta salatu egin dituzte «idatziriko hitza eta gaurko euskarakoak bat etortzea berehala erabili zuten politikariak», Hualde zuzenean seinalatuta. «Adierazpenok aurreratzen dute Irulegiko Eskua erabili egingo dutela, geratzen diren lau hitzei zentzua aurkitzen dieten bitartean».

Hariak sarean

Litekeena da aurkikuntzaren oihartzuna are gehiago zabaltzea datozen egunetan. Sare sozialak dira, oraingoz, albistearen epizentrotik urrunago egonda ere, azkarren erantzun dutenak.

Twitterren, aurkikuntza eta haren garrantzia ingelesez azaltzeko, hari bat egin du Alistair Dodds Olaskoaga txiolari eta Manchesterko Unibertsitate Metropolitarreko doktoregaiak. «Euskara beti egon da misterioz inguraturik, jatorriari dagokionez. Gaur [atzo], sekulako aurrerapena egin da haren historiaz eta jatorriaz».

Hariak arrakasta handia eduki du, eta, gaur eguerdirako, 13.000 aldiz baino gehiago bertxiotua zuten, eta ia 70.000 atsegite zituen.

«Hau zoragarria da», idatzi du Kristina Killgrove AEBeko arkeologo eta dibulgaitzaileak Twitterren.


Summary: Guraso bakarreko familiek lanaldia egokitzeko duten eskubidearen alde egin du auzitegi batek, Gasteizen. Gasteizko Correoseko langile bati goizeko txandara aldatzeko eskubidea aitortu dio auzitegiak, ELAri arrazoi emanda.

Guraso bakarreko familiek lanaldia egokitzeko eskubidea dutela ebatzi du Gasteizko auzitegi batek, ELAk jakinarazi duenez. Lanaldia goizeko txandara egokitzeko eskubidea aitortu dio guraso bakar horri, nahiz eta semeak 12 urtetik gora izan. ELAren arabera, aurrekari bat ezartzen du epai honek, Gasteizko Correoseko langilearen aldeko ebazpenak beste enpresa batzuetan ere eragin dezakeelakoan.

Bi semeekin osatutako familia horretako guraso bakarrak arratsaldeko lanaldia zuen. Emakumeak goizeko txandara aldatzeko eskatu zuen, semeak zaintzeko. Enpresak ukatu egin zion eskaera, semeetako batek 12 urte baino gehiago dituelako. ELAk auzitara eman du gaia, eta epaileak arrazoi eman dio. Epaitegiak ezartzen du ez dela garrantzitsua semeetako batek 12 urte baino gehiago izatea, anaia adingabea duelako, eta egiturazko lanpostu huts ugari daudelako, eta lanpostu horiei ama eslei dakiokeelako. Correosek ezin du helegiterik jarri, eta behartuta dago langile hori txandaz aldatzera.


Summary: Mugen «inkongruentzia» pantailaratu du Fresnedak 'Tetuán' filmean. Haren aitak Tetuanen igarotako haurtzaroa erreskatatzen hasi, eta gaur egungo bi migratzaileren egunerokoa jasotzen amaitzen du lanak. Zuzendariaren hirugarren dokumental luzea da, eta Bilboko Zinebi jaialdian proiektatuko du bihar, BBK aretoan, 20:00etan.

«Tetuán bidaia bat da, bidaia intimo bat; Tetuango protektoratuan hazi zen nire aita, eta haren istorio intimoa kontatzen du, eta hortik abiatuta istorio kolektibo bat bihurtzen da». Esaldi horrekin definitu du bere hirugarren film dokumental luzea Iratxe Fresneda zinemagileak. Eta, hark deskribatu bezala, Tetúan bada bi adarreko ikus-entzunezko bat. Hasi, Carmelo Fresneda izeneko aitaren haurtzaroa eta Annemarie Schwarzenbach argazkilari suitzarraren nondik norakoak erreskatatzen dituen saiakera tonuko lehen zati batekin hasten da filma, baina, erdialdetik aurrera, tonuz eta ia-ia teknikaz aldatu, eta Kuban hazitako Mohamed Iacob sahararraren eta Arrigorriagan (Bizkaia) bizi den Irina Conca lipoveniarraren egunerokoa erakusten du lanak. Eta horregatik intimotik kolektiborako bidaia hori. Gijongo FICX zinema jaialdian estreinatu berri dute filma, eta bihar emango dute Zinebi Bilboko Dokumentalen eta Film Laburren Nazioarteko jaialdian. Bertoko begiradak atalean izango da proiekzioa, BBK aretoan, 20:00etan.

«Erregistroaren trilogia» deitu duen zikloa ixten du lanak, zuzendariak azaldu duenez. Fresnedak hari berean lotuta ikusten baititu orain arteko bere ez-fikziozko hiru lan luzeak: Mirentxu Loiarte zinemagilearen lana erreskatatzen zuen Irrintziaren oihartzunak (2016), 2018an estreinatutako Lurralde hotzak filma, eta, orain, Tetuán. Azaldu duenez, haserreak jarri zuen dena abian, horixe sentitu baitzuen Mirentxu Lohiarteren lana deskubritu eta zinemaren historia liburuetatik kanpo nola gelditu zen ohartzean. Kontatzen denaz eta kontatzen ez denaz gogoeta egitera bultzatu zuen horrek, eta, dioenez, bultzada horrek gidatuta iritsi da orain Tetuán ere.

Eta horregatik hura txikia zela zendu zen aitaren migratzaile bizitza errekuperatzeko gogoa. Eta horregatik beren sorterritik kanpo bizi diren beste bi pertsona horien bizitza erregistratzeko erabakia ere. Euskaraz mintzo da Fresneda off-eko ahotsean lehen partean, eta azpidatzita irakur daitezke bigarren parteko solasaldiak.

Arriskua eta ispilu jokoa

Fresnedak bazekien filma bi zati hain markatutan zatitzea «arriskatua» zela, baina hasieratik izan zuen argi erabaki hori. «Buru kaotikoa daukat, eta, urteekin, neure burua hezi dut oso-oso ordenatua izaten saiatzeko. Egitura guztia hasi aurretik oso ongi pentsatua nuen horregatik, eta gero jo dut errealitatera, eta orduan bakarrik zatitu da mila zatitan dena». Ez da apeta hutsa, gainera. Zehaztu duenez, bikoiztasun horri esker elkarri ispilu joko moduko bat egiten baitiote erreskatatutako aitaren haurtzaroak eta gaur egun beren herrialdera itzultzen erakusten dituen Iacob eta Concarenak.

Bi ideia nagusi ere argi izan zituen hasieratik. «Argi nuen ez nuela pornografia familiarrik egin nahi», azaldu du batetik. Eta, bestetik, argi zuen Iacob eta Conca ere «duintasunez» aurkeztu nahi zituela. «Denak ez du balio, ez da oso zabalduta dagoen ideia bat, baina denak ez du balio. Bi pertsona hauek askatasunez eta pazientziaz erretratatu nahi izan ditugu».

Bidasoako muga

Familia bazkari baten plano luze bat badu filmak, esaterako. Gurasoekin eta amonarekin hizketan harrapatu du kamerak Conca, sorterrian. Postre sorta amaiezin bat mahaian, eta solasaldi bizian denak haien bueltan, elkarrekin egote hutsagatik pozik. Eta, bat-batean, amona. «Eta, Irina, noiz ezkonduko zara ba?». Barreak. Astoa eramango dutela ezkontzara. Barreak. Eta tarte batera serioago beste senide batek: «Barka, atrebentzia bada lasai esan, baina mutil-lagunik ez duzu?». Ezetz Concak. Helduko dela heldu behar bada. «Burua eta dirua izan ditzala, behintzat», amonak. Eta senideak ezetz. «Ez, ez, burua badu aski, lortuko du dirua. Burua behar du». «Burua», baietz amonak ere, «burua... eta dirua!».

Bidasoan hartutako aireko planoekin hasten da filmeko pasarterik liriko eta, aldi berean, esplizituki politikoena. Mugen zatiketa arbitrarioaz mintzo da off-eko ahotsa, eta ibaiak justu itsasoratu aurretik sortutako uhartetxo eta sedimentazio sorta erakusten du kamerak. «Inkongruentzien mapa bat da». Eta mugei buruzko inbentario bisual bat hasten du orduan filmak: harresiak, hesiak, hormak, txarrantxa lerroak, lurretik itsasorako bidean lerro bat marrazten duten metalezko barrak, hormigoizko hormak, kamerak, zaintza dorreak, eta txori bat gero, horma horietako batean pausatuta.

Annemarie Schwarzenbachen Euskal Herria

Hamar minutu baino gutxiago izango ditu sekuentziak. Ordea, hori da filmaren «bizkarrezurra», Fresnedak dioenez. «Pasarteak erakusten duelako zer-nolako eraikinak egiten ditugun besteengandik banatzeko, eta guk, aldiz, jendearen arteko loturak berreskuratzea genuen burutan pelikularekin». Gogorarazi duenez, gainera, Bidasoko aireko planoa grabatu aurreko egunean migratzaile bat hilda topatu zuten bertan.

Annemarie Schwarzenbach argazkilariarena da filmaren beste harietako bat. Sortzaileak Euskal Herrira egindako bidaia, zehazki, eta, beraz, haren kameraren bidez ere erakutsiko ditu zinemagileak Iruñea, Esako urtegia eta Donostia, esaterako. Filmean bere aitaren istorioarekin lotuta doa harena. Haren askatasuna eta artea laudatu ditu Fresnedak, eta, onartu duenez, hari buruzko film propio bat egiteko gidoi bat ere badu erdi prest.


Summary: Aurrekontuekin «propaganda» egitea egotzi dio ELAk Jaurlaritzari. Sindikatuaren ustez, %1 handituko da bakarrik, eta Ekonomia sailburuak emandako %8,7ko datua gezurtatu du.

«Eusko Jaurlaritzak dirua dauka, baina ez du gastatu nahi». Hala salatu du Mitxel Lakuntza ELA sindikatuko idazkari nagusiak, Eusko Jaurlaritzaren 2023ko aurrekontu proiektua aletzeko eginiko agerraldian. Haren hitzetan, «propaganda» da Jaurlaritzak aurrekontuen inguruan esandakoa. Izan ere, haren ustetan, aurrekontua %1 baino ez da handituko 2023an.

«Aurrekontu hedagarrienak, sozialenak eta historikoenak direla esan dute, baina ez da horrela», azaldu du Aitor Murgia sindikatuko azterketa bulegoko kideak. Era berean, gehitu du normala dela aurrekontuaren %75 gastu sozialerako erabiltzea, Eusko Jaurlaritzaren eskumen gehienak arlo horretakoak direlako.

2023ko aurrekontuen analisia egiteko aurreko urteetakoen bilakaera aztertu behar dela zehaztu du Murgiak: «Aurrekontuek aldaketa ugari izaten dituzte adosten direnetik likidatzen diren arte». Izan ere, Murgiak azaldu duenez, 2021ean, Jaurlaritzak 800 milioi euroko superabitarekin itxi zuen urtea, eta ez zuen inbertitu nahi izan. Salatu du pandemian Eusko Jaurlaritzaren helburua «ahalik eta gutxien gastatzea» izan zela, eta «askoz gehiago» egin zezakeela gizartearen premiei erantzuteko.

«Zorra kitatzeari, AHTari eta berreskuratze eta erresilientzia mekanismoari zuzendutako sorta kenduta, 2023an 12.865 milioi euroko kontu operatiboa izango du Jaurlaritzak», zehaztu du Murgiak. Beraz, 2022ko itxiera aurreikuspenarekin alderatuta, %1 baino ez da handituko. Datu horiek kontuan hartzea «garrantzitsua» da, haren ustez, Eusko Jaurlaritzak %8,7ko igoera izango dela nabarmendu baitu: «Konparazioa aurreko urteko aurrekontuarekin egin dute, baina ez itxiera aurreikuspenarekin». Eta gehitu du aurrekontuek ekonomian duten «benetako pisua» murriztu egingo dela. BPGaren %15 izan ordez, %14,4 izango da datorren urtean.

Lakuntzaren arabera, aurrekontu hauekin gobernuak uko egingo dio ekonomian «traktore» izateari. Aldi berean, gaitzetsi du ez dituela aintzat hartu herritarren beharrak, eta, beraz, ezin dituztela aurrekontuak defendatu. Inbertsio handiago baten beharra aldarrikatu du, Europako beste herrialdeek egiten duten inbertsioekiko aldea murrizteko: «Gobernuak egin dezakeen onena da aurrekontu hauek bertan behera uztea».

Hartu beharreko neurriak

Desoreka horri aurre egiteko, ELAk hainbat neurri iradoki dizkio Jaurlaritzari. Leire Gallego ELA Ekintza Sozialeko arduradunaren arabera, sektore publikoak gidatu behar du langile klasea ez pobretzeko prozesua, eta eskubide sozialak bermatu behar ditu. Horrez gain, egungo krisi ekologikoak «bultzada publiko handia» behar du.

Argi utzi du aurrekontuak genero ikuspegiarekin aztertu behar direla: «Eusko Jaurlaritzaren aurrekontuetan ez dago horrelako analisirik, eta zeharkako modu batean txertatu beharko litzateke». Zerga erreforma baten beharra ere nabarmendu du. Izan ere, eta Lakuntzak gogoratu duenez, 2017an hitzartutako fiskalitatea dago indarrean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, «PPrekin hitzartu zena». Horregatik, aldaketa fiskala «beharrezkoa» da.

Osasunean eta Hezkuntzan egindako inbertsio publikoa Europako batezbestekoarekin parekatzeko exijitu du ELAk, eta etxebizitza politiken aurrekontua hamar bidez handiagotzea. «Sail horretara BPGaren %0,21 bideratzen da, eta %2 izan beharko luke», azaldu du Gallegok.

Diru sarrerak bermatzeko errentari dagokionez, oraintxe garatzen ari diren erreforma bertan behera uzteko eskatu du. Eta trantsizio ekosozialerako funts publikoaren premia nabarmendu du: «Klima krisiari aurre egiteko 2.300 milioi euroko funts bat beharrezkoa da». Halaber, Eusko Jaurlaritzaren langileen lan baldintzak lurraldean bertan adostu beharko liratekeela gogoratu du sindikatu subiranistak.


Summary: Ibai Aginagaren ongietorrian parte hartzea egotzita, beste hamabost lagun deitu dituzte deklaratzera. Azaroaren 17an eta 18an deklaratu beharko dute, Espainiako Auzitegi Nazionalean. Beste hiru lagunek abuztuan deklaratu zuten, «terrorismoa goratzea» leporatuta.

Espainiako Audientzia Nazionalak, denera, hemezortzi lagun deitu ditu deklaratzera Ibai Aginaga euskal presoaren ongietorrian parte hartzea egotzita. Berangon (Bizkaia) izan zen hori, martxoaren 13an. Hori salatu du Tinko amnistiaren aldeko eta errepresioaren aurkako erakundeak; talde horretako kideak dira akusatuetako bi.

Haietako hamabostek azaroaren 17an eta 18an deklaratu beharko dute; beste hiru lagunek abuztuaren 22an deklaratu zuten. «Terrorismoa goratzea» leporatzen zieten hirurei, baina haiek ukatu egin zuten hori egin izana; azaldu zuten ekitaldi «pribatua» izan zela, eta ez zutela deliturik egin.

Auzipetuek ohar bat plazaratu dute gertakizunak salatzeko: «Sumario honen nondik norakoak norbanakoen aurkako eraso judizial bat baino askoz ere urrunago doaz. Ertzaintzaren, Espainiako Poliziaren eta, batez ere, Guardia Zibilaren txostenetan, militantzia eta antolakunde politiko ezberdinen aurkako jazarpena antzeman daiteke». Jarraipenak eta antolakunde politikoen gaineko kontrola salatu dituzte. Alde horretatik, Tinkok salatu du Berangoko auziak hainbat antolakunde politiko jartzen dituela jopuntuan; besteak beste, Tinko bera.

Gehitu dute errepresioak ez duela helburu indibiduala, kolektiboa baizik, eta, «nahi eta nahi ez», kolektiboa izan beharko duela eman beharreko erantzunak ere: «Deklaratzera deituak izan garenok askatasun politikoaren defentsa egitearen beharra azpimarratu nahi dugu. Hortaz, euskal langile klaseari gonbita egin nahi diogu martxan jarriko ditugun salaketa dinamiketan parte hartzeko», amaitu dute.

Azaroaren 19an prentsaurrekoa egingo dute Berangon (Bizkaia), eta atxikipenak bildu nahian dabiltza: norbanakoenak, kirol taldeenak, musika taldeenak, kultur elkarteenak, eragileenak...

Hogei urtez preso

Aginaga, hogei urte inguru preso egon ostean, martxoan atera zen Basauriko (Bizkaia) kartzelatik, eta ongietorria egin zioten Berangoko frontoian. Vox alderdi politikoak, Villacisneros fundazioak eta Dignidad y Justicia taldeak salaketa aurkeztu zuten ekitaldiaren harira, eta, horri erantzunez, ikerketa bat abiatu zuten. Kandaru kultur elkarteko hiru kide inputatu zituzten lehenik: ekitaldiaren antolaketan parte hartu izana egotzi zien Ismael Moreno magistratuak.

Orduan, elkarteak salatu zuen «kriminalizazio kanpaina mediatiko, politiko eta judizial bat» abiatu zutela haren kontra, ekitaldiaren aurretik eta horren ondoren. Horrez gain, adierazi zuen Berangoko Udalak ere jarri zizkiela zigorrak.

EPPK presoen kolektiboak jakinarazia zuen halako ekitaldiak era pribatu batean egingo zituztela Berangoko ongietorria egin zenerako. Sortuk ez zuen bat egin ekitaldiarekin.


Summary: «Emozio puntu bat nuen, zer izango ote zen jakiteko». Zazpi urte daramatza Leire Malkorrak Aranzadirekin lanean, baina 'Irulegiko eskua' delakoa izan da orain arte egin duen aurkikuntzarik garrantzitsuena.

Leire Malkorrak (Tolosa, 1988) biziki maite du historia. Hainbertze, ezen arkitektura ikasi duen arren, Aranzadiko indusketetan buru-belarri lanean zazpi urte daramatza. Malkorrak oraindik sinetsi ezin badu ere, Irulegiko eskua ukitu zuten lehenbiziko eskuak izan ziren bereak.

Arkitektoa zara ofizioz, baina arkeologo gisa ere lan egiten duzu. Zergatik?

Nik ikasketak arkitekturakoak egin nituen, baina bizitza guztian gustatu izan zaizkit bai historia eta baita arkeologia ere. Beti nuen jakin-min hori, eta karrera bukatu nuenean erabaki nuen apuntatzea Aranzadiko indusketa arkeologikoetara boluntario gisa. 2015ean joan nintzen Amaiurrera lehenengo aldiz, eta urtero-urtero jarraitu dut horretan.

Irulegiko eskuaz gain, zein bertze objektu aurkitu dituzu indusketetan?

Egia esan, horrelako aurkikuntzarik ez dut inoiz egin, suertea izan dut. Bestela, indusketetan, normalean ateratzen diren aurkikuntzak izaten dira pixka bat testuinguru horretako materialak. Amaiurren ateratzen ziren bezala erasoren baten materialak, hemen [Irulegi mendian, Nafarroan] etxe baten material asko ateratzen zaigu.

Pieza lehenbiziko aldiz ikustean nola erreakzionatu zenuen?

Egia esan, egun normal bat zen. Zeramika zegoen inguruan, orduan kontuz genbiltzan, zeramika bera ere oso garrantzitsua delako guretzat. Pieza txiki hori agertu zenean, nola brontzezkoa den, eta daukan kolore berezi bat, oxidazioa... beti ilusioa egiten dizu. Orduan, emozio puntu bat nuen, zer izango ote zen jakiteko.

Pieza garrantzitsua izanen zela espero zenuten?

Nik neuk behintzat ez, eta uste dut indusketan inork ez zuela espero. Momentuan topatu genuenean eta bistaratu genuenean, ez genekien zer zen: forma berezi bat, brontzezko pieza fin bat, baina ideiarik ez. Gero, atera denean zer den, ez genuen espero horrelako zer edo zer ateratzea genuenik.

Nola erreakzionatu zenuen Mattin Aiestaranek, indusketako zuzendariak, objektuaren izaeraren berri ematean?

Deitu zidanean esan zidan: «Gogoratzen zara pieza bat atera zela indusketa hasieran? Esku bat da, idatzita dago, eta hau jartzen du». Lehenengo gauza, hitzik gabe eta malko batzuk atera zitzaizkidan emozioarekin. Ezin sinistu atera zena.

Aurkikuntzaren albistea atzo zabalduko zela jakinda, izan duen oihartzuna espero zenuen?

Egia esan, ez. Baina espero genuen, edo nik neuk, oihartzuna, oso garrantzitsua zelako aurkikuntza. Baina hau eta atzoko egun guztia, ez, ez nuen espero.

Eta nola erreakzionatu duzu oihartzun mediatiko hori dela eta?

Oraindik ez dut sinisten. Kafe bat hartzera joan naiz goizean, eta, ikusi dudanean eskua egunkari guztietan, emozioa sentitu dut. Oraindik ez dakidanez sinisten dudan, atzo telebistan ikusi nuenean, edo egunkarian irakurri dudanean emozionatu egiten naiz.


Summary: Iñigo Uzinek Ulmari eta Oronari: «Elkarrekin indartsuagoak gara». Mondragoneko presidenteak batasunerako deia egin die bi kooperatibei, eta ohartarazi bi enpresek taldea uzteak ez diola inori mesede egiten. Kongresuan ez dute parte hartu bi enpresetako ordezkariek.

Oronari eta Ulmari mezu argia eman nahi izan die Iñigo Uzin Mondragon korporazioko presidenteak, baina hitz gogorregietan sartu gabe. «Elkarrekin indartsuagoak gara», esan die, batasunerako eta elkar ulertzeko deia eginez. Eta ohartarazi die erabakiak ez diola inori mesede egingo, «ez Oronari, ez Ulmari, ez gainerako kooperatibei eta ez Mondragon osoari».

Atzoko Kongresu Nagusiaren osteko prentsa agerraldi batean egin zituen adierazpenok Uzinek. Euskal Herriko industria talderik handienak urteroko batzarra egin zuen goizean, eta hori baliatu zuen Ulmaren eta Oronaren gaiaren inguruko lehen balorazioa egiteko. Izan ere, bi kooperatibek Arrasateko saretik irteteko nahiak erabat baldintzatu zuen biltzarra. Batetik, gai zerrendan jasoa ez bazegoen ere, hizpide izan zutelako nahi eta nahi ez; eta, bestetik, taldea osatzen duten 95 kooperatibetako ordezkariak biltzen zituen bilera izan arren, ez zutelako parte hartu ez Oronako ez Ulmako ordezkariek.

Mondragon, «espazio naturala» Zeharka erantzun zien presidenteak bi kooperatibei, baina taldeko gainerako kooperatiben babesa duela erakutsita. Izan ere, aho batez onartu zuten kongresuan eztabaidagai izan zuten txosten bakarra: Laboral Kutxak kooperatiben arteko lankidetzarako eta elkartasunerako funtsetara egin beharreko ekarpenak egokitzen dituena. Txosten hori jo zuten Oronak eta Ulmak korporazioarekin duten desadostasunen adibidetzat. Hala adierazi zien Oñatiko (Gipuzkoa) kooperatiba taldeak bazkideei.

Uzinek argi utzi zuen, ordea, Mondragonek ez dakiela zeintzuk diren taldea uzteko bi enpresek abiarazi dituzten prozesuen «benetako arrazoiak», ez baitute asmoen jakinarazpen ofizialik jaso. Edonola ere, adierazi zuen Oronaren eta Ulmaren etorkizuna Mondragonen barruan ikusten duela, hori delako bi kooperatiben «espazio naturala». Eta gogorarazi zuen elkarrekin jarraitzen badute lankidetzarako aukera gehiago izango dituztela, batez ere «gero eta konplexuagoa den eta ziurgabetasunez betetako agertoki batean».

Korporazioaren barruan autonomia gehiago eskatzen dute bi kooperatibek, bereizgarri egiten dituzten ezaugarriei eta kudeaketa eredu propioei eutsi ahal izateko. Mondragonen iritziz, baina, egun kooperatibek badute nahikoa askatasun eta ahalmen erabakiak beren kabuz hartzeko. Are gehiago, uste du horri esker iritsi direla gaur egungo egoerara. «Uste dugu negozioen autonomia, kudeaketa askatasuna, elkartasuna eta lankidetza direla honaino ekarri gaituztenak. Eta jarraitzen dugu pentsatzen horiek guztiak funtsezko elementuak direla gure negozioek hazten jarraitu dezaten», azpimarratu zuen atzo. «Gure errezeta lankidetza da».

Bi kooperatibak korporaziotik aterako balira, kolpe handia litzateke Mondragonentzat. Ez alferrik, bien artean korporazioak enplegatzen dituen langileen herenak dituzte, 10.000 behargin baino gehiago, eta industria atalaren fakturazioaren erdia dagokie, besteak beste. Agerikoa da, beraz, Oronaren eta Ulmaren irteerak taldea txikiago egingo lukeela, eta indarrez «ahulago», lankidetzarako gaitasuna murriztuta, Uzinek aitortu zuenez.

Horregatik, hitz egiten jarraitzeko «borondate irmoa» agertu zuen Uzinek: «Mondragoneko organoen ateak zabalik daude». Eta adierazi zuen erabakia edozein dela ere korporazioak errespetatu egingo duela.

Emaitza onak lagun

Etorkizunera begira jartzeko baliatu zuen hitzartzea Uzinek, eta korporazioa bide onetik doala berretsi zuen: «Mondragon ondo doa». Iazko emaitzak jarri zituen horren adibide; izan ere, korporazioaren salmentak %5 handitu ziren 2021ean, eta 11.400 milioi euroren langa gainditu zuten.

Aurten ere haztea espero du kooperatiba taldeak. Uzinek aurreratu zuen iraila arteko emaitzek erakusten dutela Mondragoneko enpresak bolada onean direla. Korporazioak espero du 12.000 milioi euro baino gehiagoko fakturazioa egitea 2022an. Erdia baino gehiago industria arloko enpresek lortuko lukete (Ulmak berak, besteak beste): 6.500 milioi euro inguru; aurten baino %14,2 gehiago da hori. Hamarretik zazpi inguru nazioartean lortuko lukete. Enpleguari dagokionez ere, aurrerantzean ere hazi egingo direla aurreikusten du, oraintxe bertan 80.100 lanpostu zuzen baititu.


Summary: Kupoari buruzko akordioa lortu dute Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak. 2022tik 2026rako epean Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiako Estatuari egin beharreko ekarpena kalkulatzeko irizpideak berritu dituzte.

Kupoa luzatzeko beharrik ez da izango hurrengo urteetan. Eusko Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak akordioa lortu dute Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiako Estatuari egin beharreko ekarpenaren kalkuluaren inguruan. 2022tik 2026ra bitarte egongo da indarrean.

Kontzertu Ekonomikoaren Batzorde Mistoa ostegun goizean bilduko da Madrilen, kupoari buruz Gasteizko eta Madrilgo gobernuek hitzartutakoa berresteko eta sinatzeko. «Akordioa oso garrantzitsua da Euskadiko finantza egonkortasunerako», ziurtatu du Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia eta Ogasun kontseilariak, atzo arratsaldean txio baten bitartez akordioaren berri ematean.

Madrilen izango dira Azpiazu bera eta Olatz Garamendi Gobernantza Publiko eta Autogobernu sailburua, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ahaldun nagusiekin batera. Azken horien kutxetatik ateratzen da Espainiari eman beharrekoa, ofizialki Jaurlaritza izan arren ordaindu behar duena.

Espainiako Estatuak Euskal Autonomia Erkidegoari ematen dizkion zerbitzuengatik jasotzen duen ekarpena da kupoa. Zerbitzu horien artean daude armada, monarkia, atzerriko ordezkaritza eta azpiegitura batzuen kudeaketa (portuak, aireportuak, trenbideak...), besteak beste.

Eskuduntza berriak

Bost urtean behin berritu behar da kupoaren legea, bi administrazioen arteko harremanetan gertatu diren aldaketetara egokitzeko. Izan ere, Jaurlaritzak eskumen gehiago lortuz gero, horiengatik aurretik Madrili ordaintzen ziona beretzat gorde beharko du orain. 2021. urtean, esaterako, Gasteizko gobernuak bere eremuko hiru espetxeen gaineko eskuduntza hartu zuen.

Kupoa kalkulatzeko irizpideak berritzeaz gain, Ekonomia Itunaren aldaketa eta beste hainbat gai hitzartu dituzte. Horien artean egon beharko luke Espainiako Gobernuak bultzatutako zerga berriak —bankuen eta argindar konpainien gainekoak— Kontzertu Ekonomikoan sartzeak ere, hiru ogasunek jaso ditzaten.

Kontzertua berritzea baldintza gisa jarri zuen EAJk Espainiako aurrekontu proiektuan osoko zuzenketa ez jartzeko.

Aurreko akordioa 2017koa da, eta amaiera eman zion hamar urteko desadostasun garai bati. Gatazka ongi itxi zuen Gasteizko gobernuak, Ogasun Ministerioak onartu behar izan zuelako diru sobera eskatu ziola.


Summary: Tentsioa handitu da Errusiarekin, Polonian gertatu den leherketa batengatik. Varsoviak baieztatu du eztanda bat izan dela, baina ez du jatorria edo egilea aipatu. Pentagonoak ere ezin izan du argitu. Errusiak ukatu egin ditu jaso dituen akusazioak.

Errusiaren bi misil Polonian lehertu direla argitaratu dute hainbat hedabidek, AEBetako inteligentziako iturri bat aipatuta. Ez Poloniako Gobernuak, ezta AEbetakoak ere ez dute halakorik baieztatu. Poloniako Gobernuak adierazi du hego-ekialdeko Przewodow herrian, Lviv (Ukraina) hiritik 100 kilometro ingurura eztanda bat izan dela. Pentagonoa eta Etxe Zuria «jakitun» daude Poloniako leherketaz; dena dela, ezin izan dute «berretsi» Errusiaren erasoa izan denik. Agentzien eta hedabideen arabera, bi hildako eragin dituzte leherketek.

Piotr Muller Poloniako Gobernuko bozeramaileak jakinarazi duenez, Mateusz Morawiecki herrialdeko lehen ministroak bilerara deitu du «urgentziaz», segurtasun nazionaleko batzordea elkartu dadin —Defentsako eta Justiziako eta Barne eta Kanpo Harremanetako ministerioak barne hartzen ditu—. Mullerrek baieztatu du eztanda bat izan dela, eta aztertzen ari direla NATOren 4. artikulua —defentsa kolektiboarena— aplikatzea eskatzeko motiborik ote duten, baina ez du akusaziorik egin.

Errusiako Defentsa Ministerioak ukatu egin du haren misilek Ukrainaren eta Poloniaren arteko muga zeharkatu dutela. Haren arabera, hedabideetan zabaldu diren Przewodoweko irudiek «ez dute zerikusirik» Errusiaren armekin. Horiek horrela, Errusiak «propio egindako probokazio» gisa hartu du erasoa hari leporatu izana.

Poloniak bezala, Hungariako presidente Viktor Orbanek ere defentsa kontseilua elkarrarazi du 20:00etarako. Batetik, Druzhba hodiak petrolioa hornitzeari utzi diolako, eta, bestetik, Polonian erori diren bi misilengatik.

Erreakzioak

Inguruko hainbat herrialdetako buruzagiek bat egin dute Poloniarekin. Letoniako Defentsa ministroak, Artis Pabriksek, zera adierazi du sare sozialetan: «Nire doluminak gure anaia poloniarrei. Errusiako erregimen kriminalak misilak jaurti ditu, eta horien helburua ez dira soilik zibil ukrainarrak izan; NATOren lurretan ere erori dira, Polonian. Letonia Poloniako lagunekin dago, eta krimen hau gaitzesten du».

Lituaniak ere salatu du Poloniako erasoa, eta «NATOren lurraldearen hazbete bakoitza» defendatu behar dela berretsi du. Estoniak «kezkagarritzat» jo du Poloniako erasoa, eta NATOren lurralde osoa babesteko prest agertu da:


Summary: Donald Trump 2024ko presidentetzarako bozetara aurkeztuko da. AEBetako presidente ohiak bere hautagaitza aurkeztu du, «berriz ere Amerika handia eta arrakastatsua egiteko».

Ez da aspertu Donald Trump. Ameriketako Estatu Batuetako presidente izandakoak (2017-2021) bart aurkeztu du 2024. urteko presidentetzarako hauteskundeetarako bere hautagaitza. Paradoxikoki, azken hauteskundeetan izandako porrota aitortu baino lehenago aurkeztu du hautagaitza berria.

«Berriz ere Amerika handia eta arrakastatsua egiteko, AEBetako presidente izateko nire hautagaitza aurkezten dut gaur», esan du Trumpek Mar-a-Lagoko (Florida, AEBak) bere etxean egindako agerraldian. Ordubete baina gehiago iraun du telematikoki igorritako hitzarteak. Trump hauteskundeetara aurkeztuko den hirugarren aldia da.

2020. urteko bozetako porrotaren inguruan, esan du hura ez zela amaiera izan, «amets amerikarra erreskatatzeko borrokaren hasiera baizik». «Duela bi urte, Etxe Zuria utzi nuenean, AEBak prest zeuden nire urrezko arorako», adierazi du errepublikanoak, bere agintaldian zehar hartutako hainbat neurri goraipatu eta gero. Tartean, aipatu ditu zergen jaitsiera «historikoak», «pandemia kontrolatu bat», «gizateriak sekula ikusi duen ekonomiarik handiena», edota «inoiz baino sendoagoa» izan zen Mexikoko muga.

Bere hautagaitzaren helburu nagusien artean, «ustelkeria masiboarekin amaitzea» azpimarratu du Trumpek: «Horrekin amaitzeko indar nahikoa izan dezakeen bakarra herria da. AEBetako herria munduko jenderik onena da, guztiak maite ditugu, bi aldeok maite dugu elkar. Guk gure jendea elkartu eta batuko dugu».

Primarioak

Presidente ohiak asteak zeramatzan Alderdi Errepublikanoaren primarioetarako hautagaitza aurkeztuko zuela iradokitzen. Ziurrenik, adituen arabera, Ron DeSantis Floridako gobernadorea izango du aurkari nagusi. Joan den asteko Kongresurako hauteskundeetan emaitza bikainak lortu zituen DeSantisek, eta Alderdi Errepublikanoaren zati bat behintzat badu bere alde. Trumpek, gainera, alderdikideen kritika ugari jasan behar izan zituen 2020ko bozetan galdu ostean.

Trump, ordea, ohiko moduan, ziur da bere buruaz. Bart esan du berak Alderdi Errepublikanoko militanteen %71ren babesa duela, eta DeSantisek %10ena.

Indonesian egiten ari diren G-20koen bileratik erantzun dio Joe Bidenek, AEBetako egungo presidenteak: «Amerikari huts egin zion Trumpek».


Summary: Bosgarren saiakeran, abiatu da Artemis I misioa. NASAren helburua da bidaia bat antolatzea Ilargira, emakume baten zuzendaritzapean. Horretarako, 'SLS' espaziontziaren eta 'Orion' ontziaren gaitasunak neurtu behar dira, eta hori eginen da gaur abiatu den misioan.

Oraingoan, bai. Aurreko lau saiakeretan ez zen posible izan, baina bosgarrengoan bai: abiatu da NASA Ameriketako Estatu Batuetako Espazio Agentziaren Artemis I misioa. Izatez, herenegun zen abiatzekoa, baina «langileek lanera itzultzeko baldintza seguruak izan arte itxaroten» dute. Izan ere, Nicole izeneko «ekaitz tropikala» herrialdera iritsi zela iragarri zuten joan den astean. Eta, antza denez, urakan bilaka zitekeela uste zuten. Misioa atzeratzen zuten laugarren aldia zen: bitan arrazoi teknikoengatik izan zen, eta bertze bitan, arrazoi meteorologikoengatik.

Euskal Herrian 07:48ak zirenean aireratu da Orion ontzia, aurreikusi baino 44 minutu beranduago. Aurreko orduetan atzemandako arazo batzuk konpondu behar izan dituzte aurretik.

Artemis misioaren helburua da Ilargira bidaia bat antolatzea, emakume baten zuzendaritzapean –bidaia tripulatua 2024. urterako aurreikusita dago–. Baina, ibilaldi hori egin baino lehenago, SLS suziriaren eta Orion ontziaren gaitasunak neurtu behar dira, eta hori eginen du gaur abiatu den misioak. Sei aste iraungo du.

Lehenbiziko saiakera horretan hiru bidaiari doaz Orion ontzian, benetako astronautekin eginen diren misioetako informazioa biltzeko. Lehenbiziko bidaiaria Moonikin Campos izeneko maniki bat da, eta komandantearen lekuan dago. Hegaldian tripulazioak zer sentituko duen aztertzeko balioko du maniki horrek. Bertze bi eserlekuak Zohar eta Helga izeneko bi gorputz enborrek bete dituzte. Emakume heldu baten hezurrak, organoak eta ehun bigunak antzeratzen dituzten materialekin eginak daude. Zohar manikiak erradiazioaz babestuko duen elastiko bat darama, baina Helgak ez. Ikerketa horren bidez, astronautek aurre egin behar dieten erradiazio mailen inguruko informazioa lortzea espero da.

Ikusi gehiago: NASA: emakumeei neurria hartu ezinean

NASAk zabaldutako informazioaren arabera, Orion ontzia propio diseinatuta dago astronautak espazio sakonera eramateko. Ontzi bakarra da hori egiteko gai dena, baita Ilargitik abiadura handian itzultzeko gai dena ere. Hiru elementuz osatuta dago: tripulazioaren modulua, non tripulazioa bizi den; zerbitzu modulua, zeinak indarra, propultsioa eta kontrol termikoa eskaintzen dituen; jaurtiketako ihes sistema, zeinak larrialdi egoera batean tripulazioa atera dezakeen. SLS suziria, berriz, Orion ontzia Ilargira arriskurik gabe bidal dezakeen suziri bakarra da. 30 solairuko eraikin bat baino altuagoa da: 98 metro baino gehiago ditu. Gainera, eurite handiak jasateko prestatuta dagoela adierazi du NASAk, eta ateak ura ez sartzeko diseinatuta daudela. 136 kilometro orduko haizeak jasateko ere gai da.

NASAk adierazi duenez, misioan bazkide komertzialekin eta nazioartekoekin lan eginen dute, eta lehenbiziko aldia izanen da Ilargian egonaldi luze bat eginen dena. Bidaia horretan ikasitakoa hurrengo pausoa emateko erabiliko dute: Martera lehenbiziko astronautak bidaltzeko, zehazki.

Misioa Kennedy Space Center kokalekutik irten da. SLS suziria eta Orion ontzia duela bi aste mugitu zituzten hango 39B jaurtiketa plataformara, Vehicle Assembly Building kokalekutik. Ia zazpi kilometroko ibilbidea izan bazen ere, bederatzi ordu behar izan zituzten lekualdaketa egiteko.

Emakumeak espazioan

Artemis misioaren berezitasuna da emakumeek protagonismoa izanen dutela. Arlo horretan emakumeek diskriminazioa jasaten dutela frogatzen duten adibide andana baitaude. 2019an, erraterako, espazio ibilaldi izeneko batean emakumez osaturiko talde batek aritu behar zuen, baina ez zen hala izan, emakumezkoentzako astronauta jantzi bat falta baitzen.

Hautagaiak

2024rako aurreikusita dagoen misioan parte hartzeko, astronauten zerrenda bat argitaratu du NASAk. Honako hauek dira hautagai posibleak:

Kayla Barron Sistemen Ingeniaritzako lizentziaduna da, Ameriketako Estatu Batuetako Ontzigintza Akademian. Astronauta izateko entrenamendua bi urtez egin du, baina oraindik ez da espaziora joan.

Christina Koch Fisikako eta Ingeniaritza Elektronikoko Zientzietako lizentziaduna da, eta Ingeniaritza Elektrikoko Zientzietan maisutza du. Honako leku hauetan egin du lan: NASAn ingeniari elektriko gisa, Johns Hopkins Unibertsitatean, eta Antartikan eta Groenlandian ikerlari gisa.

Nicole A. Mann Ingeniaritza Mekanikoen Zientzietako lizentziaduna da, eta maisutza bat du arlo berean. Itsas infanteriako teniente koronela da. 2013an NASAn lan egiteko hautatu bazuten ere, oraindik ez da espaziora joan.

Anne McClain Ingeniaritza Mekanikoen/Aeronautikoen Zientziako lizentziaduna da, eta Ingeniaritza Aeroespazialen Zientzietan eta Nazioarteko Harremanen Zientzietan maisutzak ditu. Nazioarteko Espazio Estazioan hegaldi ingeniari izendatu berri dute.

Jessica Meir Biologiako lizentziaduna da, Espazioko Ikasketen Zientzietako maisutza bat du, eta Itsas Biologiako doktoretza. Lockheed Martin ikergunean lan egiten du, eta Harvardeko Medikuntza Fakultatean irakasle laguntzaile gisa ere bai.

Jasmin Moghbeli Ingeniaritza Aeroespazialeko Zientzietako lizentziaduna da, eta arlo berean maisutza bat du. Ameriketako Estatu Batuetako itsas armadako kide izan da, eta duela bost urtetik NASAko kide da.

Kate Rubins Biologia Molekularren Zientzietako lizentziaduna da, eta Minbiziaren Biologiako doktoretza bat du. Astronauta lanetan hasi baino lehenago, baztangagatiko birusak kutsatzeko lehen eredua garatu zuen taldeko kide izan zen.


Summary: NATOren lehen zantzuen arabera, Polonian lehertutako misila Ukrainakoa da. Aliantzak Moskuri egotzi dio gertatutakoaren erantzukizuna. Kievek berean dirau, eta esan du Errusiak egin zuela erasoa. Zelenskik eskatu du leherketa gertatu den eremuan «ikerketa bateratua» egiteko.

Polonian atzo lehertutako misila Ukrainako armadarena zela dioen hipotesia gero eta indar handiagoa hartzen ari da. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen lehen zantzuen arabera, Ukrainakoa da Poloniako Prezewodow herriko etxalde batean —Ukrainako mugatik gertu— erori eta eztanda egin ondoren bi pertsona hil zituen misila. NATOko idazkari Jens Stoltenbergen esanetan, Ukrainako aireko indarrek misilak jaurti zituzten «Errusiako misil bat erorarazteko». Aliantza Atlantikoko beste kide batzuek —Poloniak, kaltetu nagusiak— eta AEB Ameriketako Estatu Batuek azken orduetan iradoki dituzten ondorioen bide beretik jotzen dute Stoltenbergen ondorioek.

Hori bai, NATOko idazkari nagusiak Kremlini egotzi dio gertatutakoaren «erantzukizuna», argudiatuta Ukrainaren aurka hasitako gerraren eta erasoen oldearen «emaitza zuzena» dela. «Ukrainak, jakina, eskubidea du herrialdeko hiriak eta azpiegiturak suntsitzea helburu duen misil errusiarren olatua eraisteko», erantsi du. «Ukrainak ez du errurik», laburbildu du.

Stoltenbergek agerraldia egin baino ordu batzuk lehenago, Poloniako presidente Andrzej Dudak prentsaurrekoa egin du Varsovian, eta, esan duenez, «ziurrenik» Ukrainak jaurti zuen atzo herrialdeko Prezewodow herriko etxalde batean lehertu zen misila. Aitzitik, gaineratu du «ezerk» ez duela adierazten erasoa «nahita Poloniaren aurka egindakoa» izan zenik. Gobernuko bilera egin eta jasotako frogak aztertu ostean, Dudak adierazi du «ziurrenik» jaurtitako «S300 misila Sobietar Batasunaren garaian» egin zutela.

Bestalde, Poloniako lehen ministro Mateusz Morawieckik baieztatu du ez dela beharrezkoa izango NATOren IV. artikulua indarrean jartzea; lege horrek aliatuen arteko kontsultak aurreikusten ditu, lurraldearen osotasuna, independentzia politikoa edo edozein alderdiren segurtasuna arriskuan dagoenean. Dudak eta Morawieckik agerraldia egin ostean, Poloniako Gobernuak NATOko kideei jakinarazi die lurraldean lehertu zen misila Ukrainako armadak jaurti zuela, Bruselan egindako bileran.

Aurreneko azterketek iradoki zutenez, Ukrainako indarrek jaurti zuten Errusiak jaurtitako beste bat erorarazteko. Hori kaleratu du Associated Press berri agentziak, AEBetako funtzionarioak aipatuz. Joe Biden AEBetako presidenteak G20koen bileran, Balin (Indonesia), nabarmendu duenez, «ziurrenik» ez zuten Errusiatik jaurti. «Zantzu batzuek diotenez, Ukrainaren misil antiaereo bat zen. Lehen informazioen arabera, eta egin duen bidea aintzat hartuta, ziurrenik ez zuten Errusiatik jaurti». Halere, NATOko iturri batek Reuters albiste agentziari esan dionez, Etxe Zuriko maizterrak aliantza militarreko aliatuei adierazi die misila Ukrainako aireko defentsarena zela. NATOren eremuan erori zen, eta bi laborari hil zituen.

Errusiak hasieratik ukatu zuen bere erantzukizuna, Defentsa Ministerioak kaleratutako ohar baten bidez. Azpimarratu zuen «nahita» egindako «probokazio bat» zela gertatutakoa, eta, gaur ziurtatu duenez, Polonian lehertutako misila Ukrainako armadarena da, jaurtigaiaren zatien argazkiak aztertu zituzten aditu errusiarren arabera. Hain zuzen, Errusiako armadako bozeramaile Igor Konaxenkovek zehaztu du S-300 aireko defentsaren misil zatiak direla, eta erantsi zehaztasun handiko erasoak «Ukrainako lurraldean bakarrik» egin zituztela atzo, «eta ez Ukrainaren eta Poloniaren arteko mugatik 35 kilometrora».

Ikusi gehiago: Tentsioa areagotu da Polonian, haren mugan izandako leherketa batengatik

NATOk eta Poloniako ordezkariek albistea iragarri ondoren, Kievek «berehalako» eskaera egin du leherketa gertatu den eremura bertaratzeko eta «azterketa bateratua» egin ahal izateko, Ukrainako Defentsako goi funtzionario eta segurtasun nazionaleko kontseiluko idazkari Oleksi Danilovek esan duenez. Gaineratu du Ukrainak espero duela bere aliatuek ondorioetarako oinarri izan duten informazioa helaraztea.

Volodimir Zelenski Ukrainako presidenteak Errusiari egotzi zion atzo erasoa, eta adierazi zuen gatazka «beste koska bat» estutzea eragingo zuela gertatutakoak. Estoniak, Lituaniak eta Letoniak «elkartasuna» adierazi zioten Poloniari, eta ohartarazi zuten «Errusiako misilak» NATOren eremuan erortzea «oso arriskutsua» litzatekeela gatazkaren garapenerako. Bide horretan, Zelenskiren aholkulari Mikhailo Podoliakek Moskuri egotzi dio Europako ekialdeko zatia «aurreikusi ezinezko gudu zelai bilakatzea», Reuters berri agentziari idatzitako adierazpen batean. «Nire ustez, logika bakar bati heldu behar zaio. Errusiak hasi du gerra, eta Ukrainari masiboki erasotzen dio».

Errusiako Segurtasun Kontseiluko presidenteorde Dmitri Medvedevek, berriz, gogor hitz egin du Mendebaldearen eta Ukrainaren aurka: «Poloniako etxalde baten aurka 'misilekin egindako erasoaren' historia ukrainarrak gauza bakarra erakusten du: Mendebaldeak, Errusiaren aurkako gerra hibridoarekin, mundu gerra hasteko aukera handitzen duela», txiokatu du Errusiako Federazioko presidente ohiak.

Lasaitasunerako deia

Bitartean, Turkiako presidente Recep Tayyip Erdoganek eskatu du probokazioak «eteteko» Poloniako gertakariaren inguruan. Errusiako TASS albiste agentziak jasotakoaren arabera, Turkiako presidenteak begi onez hartu du Moskuk eraso horretan parte hartu ez izana, eta ohartarazi du tentsioa «areagotzen» duela misilak Errusiak egin zituela errepikatzeak. «Errusiaren jarrera errespetatu behar dut, Errusiak esan baitu misila ez zela harena. Guretzat, hori garrantzitsua da».

Txinako Gobernuak, berriz, «lasaitasunerako» deia egin du. «Informazioa ikusi eta aztertu dugu. Egungo egoeran, alde garrantzitsu guztiek lasai egon behar dute, egoerak okerrera egin ez dezan», esan du Atzerri Ministerioko eledun Mao Ningek. Era berean, nabarmendu du Asiako erraldoiak jarrera «argia eta sendoa» duela Ukrainako «gaiaren» inguruan, eta «krisia modu baketsuan konpontzeko elkarrizketaren alde» egin du Maok, China News albiste atariak jaso duenez.

Ukrainako gerraren gaitzespena

G20ko kide diren herrialdeen «gehiengoak» irmo gaitzetsi du Ukrainako gerra, eta «arma nuklearrak erabiltzeko erabilera edo mehatxua» errefusatu du, gaur, Indonesiako goi bileran egindako adierazpenean. Ohar bateratuak dio «beste jarrera batzuk» egon direla eztabaidan Ukrainako egoerari buruz, eta erantsi G20koena ez dela «fororik egokiena gisa horretako segurtasun arazoak konpontzeko». G20ko kide guztiek sinatutako adierazpenak, Errusiak barne, «nazioarteko legeari eusteko» eta «bakea eta egonkortasuna babesteko» beharra nabarmentzen du.

Ebakuatzeko asmorik gabe Errusiako armadak atzo Ukrainako energia azpiegiturei egindako erasoak gorabehera, Kievek ez du herritarrak ebakuatzen hasteko intentziorik. Herrialdeko presidentearen bulegoko buru Kirilo Timotxenkok elkarrizketa batean adierazi du argindar sarea «egonkortzeko ahaleginean» ari direla. Zazpi milioi herritar argindarrik gabe geratu ziren.

Bestalde, Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak gaur Balin esan du Vladimir Putin Errusiako presidentea prest dela zerealen esportazioari buruzko akordioa berritzeko. Larunbatean amaituko da.


Summary: EH Bilduk «oso urrun» ikusten du Eusko Jaurlaritzarekin akordioa egitea. Hala ere, Maddalen Iriartek esan du koalizio abertzaleak «xehetasunez» aztertuko duela Gasteizko gobernuak aurrekontuen inguruan egin dien azken proposamena. Elkarrekin Podemosek ere «oso urrun» ikusi du akordio bat lortzea.

Eusko Jaurlaritzako Ogasun sailburu Pedro Azpiazu eta haren taldea EH Bilduren ordezkariekin batzartu dira gaur goizean, gobernuaren aurrekontuen inguruan bigarren txandan negoziatzen jarraitzeko, baina bilerak ez du eman aukerarik aurrerapauso handirik emateko, EH Bilduko bozeramaile Maddalen Iriarteren hitzak kontuan hartuz. Izan ere, Iriartek garbi esan du «oso urrun» ikusten duela akordioa, Azpiazuren azken proposamena entzun eta gero.

Ogasun Sailak diru sail berri batzuen proposamena egin du, baina 54 milioi eurorenak, Iriartek azaldu duenez, eta kopuru hori oso urrun dago EH Bilduk 2023ko aurrekontuetarako eskatutako 450 milioi euroko hazkundetik. «Ez dugu ikusten gure proposamenera gerturatzen denik. Urrun dago, baina xehetasunez aztertuko dugu, erantzukizunez». Eusko Jaurlaritzak ez ditu jaso koalizio abertzaleak eskatutako aldaketa fiskalak, ezta energia bonua ere, Iriartek jakinarazi duenez. Halaber, Osakidetzaren egoera hobetzeko egindako proposamenak ere ez ditu jaso Azpiazuk helarazi duen agiriak.

«Guk egindako proposamenarekiko aldea handia da, inbertitzeko garaian gaudela kontuan hartuta», esan du Iriartek. Erantsi du Iñigo Urkulluren gobernuak «zerbait esan» beharko duela «fiskalitateari buruz».

EH Bildurekin batzartu ondoren, Azpiazu sailburua Elkarrekin Podemos-IUko taldearekin aritu da aurrekontuen negoziaziorako bigarren txanda honetan, eta bilera horrek ere ez du berritasun handirik eman. Miren Gorrotxategi Podemos-IUko bozeramaileak esan du «oso urrun» dagoela Jaurlaritzarekin itun bat egitea 2023ko aurrekontuen inguruan, «gobernuak ez duelako aparteko ahaleginik egin».

Eusko Jaurlaritzak badu gehiengo nahikoa aurrekontuak onartzeko, EAJren eta PSE-EEren botoei esker, baina gehiengo hori handitzeko saioan ari dira. Oraingoz antzua da, ordea; izan ere, Gorrotxategik esan duenez, Jaurlaritzaren azken proposamenak ez du jaso berritasunik zergen alorrean, ezta energia berriztagarrien enpresa publiko baten sorreraren inguruan ere, Podemosek eskatu duen moduan. Gorrotxategik zehaztu du Azpiazuk 41 milioi euroko hazkundea proposatu diola haren taldeari. Kopuru hori iazko negoziazioan eskaini zuenaren erdia dela esan du Gorrotxategik, eta Podemosek 511 milioi euroko hazkundea proposatu duela.

Bilera horren ondoren, PP+Cs taldea hartuko du Ogasun sailburuak. Voxekin ez da elkartuko. Bilerak amaitzean, agerraldia egingo du Azpiazuk, negoziazioak nola dauden azaltzeko.


Summary: Jaurlaritzak ez ditu onartu Euskal Herriratze eskaeren erdiak, toki «mugatua» duelako. Artolazabalek esan du guztira 437 presoren eskaerak jaso dituztela eta 222renak atzera bota dituztela. Horietatik zortzi euskal preso politikoak dira.

Urtebete igaro da Eusko Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako espetxeak kudeatzeko eskumena hartu zuenetik. «Jasotako herentzia» kudeatzea ez da samurra izan, baina Jaurlaritza «pozik» dago egindako bidearekin, Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak azaldu duenez. PP+C’s taldeak eskatuta, agerraldia egin du Eusko Legebiltzarreko Giza Eskubideen Batzordean. Hainbat datu esanguratsu eman ditu Artolazabalek. Jakinarazi duenez, Eusko Jaurlaritza atzera botatzen ari da zigorra Araba, Bizkai eta Gipuzkoako kartzeletan bete nahi duten presoen eskaerak, toki faltagatik. Egoera horrek «lekuz aldatzeko aukera mugatzen» duela esan du Artolazabalek, eta zortzi euskal presori eragin diela. Urtebetean, Jaurlaritzak atzera bota ditu 222 presoren gerturatze eskaerak, eta beste 178 baimendu ditu; horietatik 81 euskal preso politikoei dagozkie.

Iluntzean, Jaurlaritzako Justizia Sailak ñabardura batzuk egin dizkio Artolazabalek goizean esandakoari. Baieztatu dutenez, tokiaren aldetik «mugatuta» egoteak ez du esan nahi Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeak erabat beteta daudenik. Espainiako espetxe erakundeekin betetze maila batzuk adostu dituzte espetxe batzuetatik besteetarako lekualdatzeak erraztu ahal izateko, baina gaur egun «gehieneko betetze mailatik urrun» daude. Zaballako, Martuteneko eta Basauriko espetxeek ez dute preso gehiago hartzeko gaitasunik, sailburuak goizean azaldu duenez: guztira, 1.562 preso daude hiru espetxeetan, 2021eko urtarrilean baino 272 preso gehiago. Igoera hori bi faktorek eragin dute. Lehenengoa da preso gehiago espetxeratzen direla aske geratzen direnak baino. Espetxeen kudeaketa transferitu baino lehen, arazo hori konpontzen zen presoen zati handi bat beste autonomia erkidego batzuetako espetxeetara eramanda, baina orain ez da horrela: «Hemen sartzen diren ia guztiak hemen geratzen dira», esan du sailburuak. Preso kopurua handitzearen atzean beste arrazoi bat dagoela esan du Artolazabalek: Euskal Autonomia Erkidegoaren eta beste autonomia erkidego batzuen arteko «lekualdatze fluxua»: azken urtean 178 pertsona lekualdatu dira Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetara –horietatik 81 «terrorismoagatik» zigortutakoak–, eta 120, berriz, kanpoko espetxeetara eraman dituzte. Presoen kopuruaren igoera horrek ez du eragin negatiborik izan espetxe barruko bizi baldintzetan, baina mugatu egin du zigorra Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetan bete nahi duten preso guztien eskaerak onartzeko aukera, sailburuak azaldu duenez. Horrez gain, jakinarazi du hiru espetxeetan preso daudenei arreta emateko 675 langile daudela; kopuru hori ez da aski, sailburuaren ustez. Lan eskaintza publiko batekin beteko dira falta diren lanpostuak. Hori gertatzen den bitartean, «behin-behineko irtenbideen» alde egingo du Justizia departamentuak, eta, besteak beste, 60 langile dituen lan poltsa bat sortuko du: urtea amaitu baino lehen lanean hasiko dira langile horiek.

Espetxeen datuak eguneratu egin ditu Artolazabalek, halaber. Jakinarazi duenez, urtebetean 500dik gora presori eman zaie hirugarren gradua. «Iparraldeko herrialdeetan garatutako erdi askatasuneko politikaren isla da hori», sailburuaren esanetan. Gaur egun, 1.562 preso daude Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetan: horietatik 1.381 zigorra betetzen ari dira, eta 181 behin-behineko espetxealdian daude. 441 hirugarren graduan daude.


Summary: Eudelek laguntza emango die udalei enplegu publikoak egonkortzeko. Elkarteko udaletan 3.477 lanpostu eskaini dituzte Araba, Bizkai eta Gipuzkoako 234 tokiko erakundetan. Foru aldundiekin lankidetzan, baterako prozesuak koordinatuko ditu Araba, Bizkai eta Gipuzkoako udalen elkarteak.

Eudel elkarteak Batzar Orokorra egin du gaur Laudion, eta topaketa hori tokiko agintaldi honetako azken ohiko bilera izan da, 2023ko maiatzean hurrengo udal hauteskundeekin amaituko baita agintaldi hori. Eudel elkarteko buru eta Gasteizko alkate Gorka Urtaranek gidatu du Batzarra azkenekoz, eta, hitzaldi nagusian, 2023ko lehentasunezko jarduera ildoak aurkeztu ditu.

Euskal udalgintza bultzatzea eta laguntzea dute ardatz lehentasun horiek, «batetik, barne erronkei dagokienez, bai udal gisa, bai Elkarte gisa, eta, bestetik, herrialdearen, Euskadiren eta bertako udalerrien erronkei dagokienez», Urtaranek azaldu duenez. Bi barne erronka aipatu ditu: «kohesio instituzionala eta kohesio emozionala bultzatzea».

Lehenari dagokionez, esplikatu du euskal udalen interes orokorren defentsa eta ordezkaritza egin behar duela elkarteak, haiei dagozkien erabakiak hartzen diren lekuetan; modu horretan «euskal arkitektura instituzionala» osatuko dela esan du. Tokiko autonomia eta finantza nahikotasuna ere aipatu du Urtaranek, baita udalen arteko esperientzia trukea ere.

Enplegu publikoen egonkortasuna

Eta adibideak jartzen hasita, enplegu publikoen egonkortze prozesuez aritu da, eta azaldu Eudelen eta foru aldundien arteko lankidetza behar dela. Bitarteko langileak egonkortzeko (lehiaketa) eta sendotzeko (lehiaketa-oposizioa) prozesuak arautzen dituzten oinarriak aurtengo abenduaren 31 baino lehenago onetsi behar dira, eta 2024ko abenduaren 31 baino lehenago gauzatu.

Foru aldundiek kontabilizatutako datuen arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, hiru hiriburuak alde batera utzita, enplegu publikoko 3.477 lanpostu eskaini dira 234 toki erakundetan. % 90 merezimendu lehiaketako prozesuetarako dira, azterketa egin beharrik gabekoak. «Ehunka prozesu izango dira, eta udal gehienek ez dute ez baliabide materialik ez giza baliabiderik prozesu horiek aurrera eramateko», esplikatu dute. «Hortxe dago, hain zuzen, Euskadiko Udalen Elkartearen eginkizun nagusia, lurralde historiko bakoitzeko prozesu bateratuak koordinatzeko ardura bere gain hartuta, toki erakunde guztiek dagozkien deialdiak gauzatu ahal izan ditzaten», esan du Urtaranek.

Horretarako, Eudelek «euskal errealitatera egokitutako metodologia» diseinatu du, berme juridiko guztiak biltzen ei dituena. Lehiaketa prozesuetarako lehenengo oinarri bateratuak prestatu ditu, beraz. Oinarri horien arabera, administrazioan izandako esperientziari % 80 eman diote balorazioan, lehentasuna eskainiz erakunde deitzailean izandakoari, eta % 20, berriz, merezimenduei —besteak beste, prestakuntzari, hizkuntzei edo gaitasun digitalei—.

Zehazturik geratu da tresna hori borondatezkoa dela, eta tokiko autonomia errespetatzen duela, «tokiko erakunde bakoitzak erabakitzen baitu erabili ala ez». Edonola ere, Eudelen oinarriak onestea ezinbestekoa da foru aldundien laguntza izateko; izan ere, foru aldundiak laguntzaile dira prozesu horretan, epaimahai kalifikatzaileak eratuz eta foru aplikazio informatikoa eskainiz.

Kohesio emozionala

Kohesio emozionalaren haria ere garatu du Gasteizko alkateak. «Euskal gizartearen balioak, balio demokratikoak eta Europako espiritua sustatzea» jarri ditu helburu gisa, hau da, «giza eskubideak, elkartasuna, aniztasuna, elkarbizitza baketsua, tolerantzia, identitatea, ohiturak, kultura, hizkuntza...».

«Ezin ukituzko balioak dira guztiak ere, eta gizarte gisa batzen gaituzte, komunitatea areagotzen dute, hemengo izatearen sentimendua pizten dute, gure hiriekin eta herriekin dugun konpromisoa eta inplikazioa indartzen dute», azaldu du Urtaranek. «Kohesio emozionalak, euskal gizarte gisa, gugandik onena ateratzen du», gehitu du elkarteko buruak.

«Euskal komunitatea» egitearen eredu gisa, Euskaraldia aipatu du, halaber, Urtaranek. Dei egin du ekinbide horretan parte hartzera; ostiralean hasiko da, azaroaren 18an, eta 15 egunez egingo da: «Eudelen bat egiten dugu euskararekin, ondare linguistiko edo kultural bat ez ezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere badelako».


Summary: Hendaiako ostalari bat epaitu dute buruzapia jantzia zuen emakume bati sarrera ukatzeagatik. Prokuradoreak 600 euroko isuna galdetu du ostalariaren kontra. Erlijioan oinarritutako diskriminazioa leporatu diote.

Baionako Auzitegiak ostalari bat epaitu zuen atzo, bere ostatura sartzea ukatzeagatik buruzapia jantzia zuen andre bati. Prokuradoreak 600 euroko isuna galdetu du ostalariaren kontra, erlijioan oinarritutako diskriminazioagatik. Prokuradorearen arabera, ostalariak izandako hitzek ez dute laikotasun printzipioa errespetatzen. Defentsak, berriz, errugabetzearen alde egin du. Azaroaren 29an emanen du deliberoa Baionako Auzitegiak.

Izan ere, iragan maiatzean andrea hori bere semearekin joan zen Hendaiako ostatu batera, eta, ostalariak eskatu zion ez sartzeko, «prehistorian bezala jantzia» zela erranez. Semeak erasoa grabatu zuen, eta salaketa jarri zuen berehala.


Summary: Patronalen jokaera «klasista eta matxista» salatu du Arroyok. Sektore feminizatuetan enpresaburuek jarrera gogorragoa daukatela ziurtatu du LABeko koordinatzaileak. Enpresetan eta sektoreetan sindikatuen elkarlana badagoela nabarmendu du, baina kexu da planteamendu orokorrik ez duelako ikusten.

Borroka sindikalen argazki gazi-gozoa egin du Igor Arroyo LABeko koordinatzaile orokorrak. Uste du langileak ahalduntzen ari direla, «aberastasuna banatzeko borroka ziklo bat zabaltzeko beharra» barneratu dutela, eta txalotu egin du sindikatuen arteko elkarlana. Jakinarazi du elkarlan horren ondorio gisa azken hilabeteetan itunak eguneratu direla hamar sektoretan eta horietan langileen erosahalmena bermatu ahal izan dutela.

Hurrengo hilabeteotan beste hainbat hitzarmen egongo direla aurreratu du Arroyok, baina ikusteko dago horietatik zenbat izango diren oso feminizatuta dauden sektoreetan, uste baitu horietan «planteamendu bereziki gogorrak» dituztela Confebask eta CEN enpresaburuen elkarteek. «Patronala, klasista izateaz gain, matxista ere bada. Negoziazio kolektiboan blokeo nagusia sektore feminizatuetan gertatzen da, eta hor jartzen ari gara geure indar guztiak».

Beste orban bat «planteamendu orokor baten falta da», sektore eta enpresa jakinetatik kanpo sindikatuak ez direla gai elkarrekin aritzeko, alegia.

LABen Ipar Hegoa fundazioaren azken txostenaren aurkezpenean, Arroyok nabarmendu du LABek proposamen zehatzak egin dituela, lan kode eta Gizarte Segurantza propioak esaterako, baina ELAri ez dio nabaritu «borondate» handirik ildo horietan aurrera egiteko. «Bide horretan jarraituko dugu, eta espero dugu halako batean posible izango dela».

Tentuz bada ere, beste kritika bat egin dio Mitxel Lakuntzaren sindikatuari: borroka batzuetan, Bizkaiko metalgintzan, esaterako, bere aldetik jokatu izana: «Ez dugu ulertzen».

Lehendakariei kritika

Borondaterik ez die ikusten Iñigo Urkullu eta Maria Txibite lehendakariei ere, baina, kasu honetan, «langileen aldeko politikak» egiteko asmoa da ikusten ez duena. «Krisi orokorra bizi dugu langileek, baina ez da fenomeno meteorologiko bat: politika ekonomikoen ondorio da».

Bereziki kritikagarria iruditu zaio orain haien jarrera, LABk uste baitu Europako Batasunean zerga politikari eta estatuen parte hartzeari buruzko eztabaida irekitzen ari dela. Beren proposamenak helaraziak dizkiote jada Urkulluri, eta aurki egingo dute gauza bera Txibiterekin, baina Arroyo ez da oso baikor erantzunaren inguruan.

LABeko koordinatzaile orokorrak «deformetzat» jo du Hego Euskal Herriko autogobernua: «Indartsua da enpresen interesen aldeko politiketan, baina ahula langileen bizi baldintzak hobetzeko».

Ipar Hegoak fundazioaren txostena

Ipar Hegoa fundazioak Ikusmiran Euskal Herriko langileen lan eta bizi baldintzei buruzko txostena eguneratu du. Hona ondorio nagusi batzuk:

1) Bi langiletik bat, prekario: Hego Euskal Herriko 25 eta 64 urte arteko herritarren %53,52 prekaritatean bizi direla dio LABen fundazioak. 812.068 herritar izango lirateke: 1.400 euro baino gutxiagoko soldata gordina jasotzen duten 402.400 langileak, 115.600 langabeak eta egoera inaktiboan daudenak (etxeko andreak barne) sartu ditu LABek multzo horretan.

2) Hiru pentsiotik bat, mila eurotik beherakoa: 2021eko datuen arabera, Hego Euskal Herriko pentsiodunen %34,5ek dute mila eurotik beherako pentsioa, eta horietatik bi herenak emakumezkoak dira. 1.000 eta 2.800 euro arteko pentsioa dutenak %57 dira, eta 2.800 eurotik gorako pentsioa dutenak, berriz, %9.

3) Soldata arrakala, egiturazkoa: Soldatetan arrakala handiak daude, eta sakontzen ari direla dio txostenak. Emakumeak, gazteak eta etorkinak dira arrakala horren biktimak. 2020an, Hego Euskal Herrian batez besteko soldata 29.582 eurokoa izan zen, baina hortik 3.171 euro beherago izan ziren andreak, 5.925 euro beherago 25-34 urteko gazteak, eta 9.214 euro beherago migranteak.

4) Pobrezia gora doa: Pobrezia arriskuari dagokion tasa %21,3 da Nafarroan, eta %17,8 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan; EBn, %17,4 da. Pobrezia larrian dauden herritarrak 2008an halako bi dira jada; EAEn, %6,1 dira.

5) Behin-behinekoak, lautik bat: Gizarte Segurantzaren afiliazioaren datuetan neurtuta, Hego Euskal Herriko behin-behinekotasun tasa %24,5 izan zen aurtengo abuztuan; EBn, %14,4 da. Azken lan erreformak behin-behinekotasun hori txikitzeko helburua zuen, eta lortu du kontratu mugagabeak handitzea –urrian, %29 izan ziren–, baina LABek ziurtatu du patronalak «neurria hartu» diola egoera berriari: aldizkako finkoak ugaritu dira, eta probaldia ez gainditzeagatik kalera bidalitako langileak lehen halako hiru dira.


Summary: Euskararen erabilera atzeraka ari da, nabarmen, udalerri euskaldunetan. Euskaldunak %80 baino gehiago diren herrietan izan dira galerarik handienak, bai erabileran eta bai lehen hizkuntza euskara dutenen zenbatekoan, Uemak aztertu duenez. Ezagutzan azken urteotan izandako beherakada eten egin da.

Geroz eta gehiago dira udalerri euskaldun izendatuak; hots, euskararen ezagutzan %70en langa gainditzen dutenak. Ezagutzari huts-hutsean begiratuta, agerikoa da eremu erdaldunetan asko hedatu dela. Eremurik euskaldunenak, ordea, geroz eta biztanle gutxiago biltzen ditu. Eustatek Biztanleriaren eta Etxebizitzen Zentsuaren gainean berriki emandako datuek berresten dute, halaber, okerra dela proportziozko bilakaera espero izatea ezagutzaren eta erabileraren artean: baldintzak eta hiztunen ezaugarriak aldatu direla, baita beste hainbat aldagai ere, eta erabileraren igoerarik txikiena lortzeko ahalegina handiagoa dela lehen baino.

Ikusi gehiago: Iraitz Lazkano: «Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko»

Uema Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak xehatu egin ditu Eustatek emandako datuak, eta udalerri euskaldunetako egoerari erreparatu dio, hiru aldagai soziolinguistiko aztertuta: euskararen ezagutza, lehen hizkuntza eta etxeko erabilera.

Euskararen ezagutza

Udalerri euskaldunetan, herritarren %73 dira gai euskaraz ondo egiteko, %13k euskaraz ulertzen dute, eta %14k, ez. Ezagutza handiagoa da laugarren gune soziolinguistikoan—euskaraz dakitenak %80 baino gehiago dira—: %84k dakite euskaraz, %8k ulertzen dute, eta %8k, ez. Zazpi puntuko igoera izan da ezagutzan udalerri euskaldunetan 1981etik gaur arte, baina igoera ez da lineala izan. 2011n beherakada sumatu zen, eta berriz ere goranzko joera hartu du azken neurketan. Hala ere, proportzioa 2001ekoaren zertxobait azpitik dago oraindik.

Laugarren gune soziolinguistikoan ere eten da ezagutzan izandako galera, baina, hala ere, oraindik ia bost puntu azpitik dago 2001eko ezagutza proportziotik (%89,2).

Ezagutzaren arabera ere multzokatu ditu eremuak Uemak, eta bakoitzaren bilakaera aztertu. Hor ikusten da agerien zer joera hartu duten. Lau talde banandu ditu: 1981ean euskaldunak %90-100 ziren herriak, %80-90 zirenak, %70-80 zirenak eta %60-70 zirenak. Bada, ertzetako bi multzoetan izan dira gorabeherarik handienak. Euskaldunenean, 11 puntuko jaitsiera izan da ezagutzan, eta %60-70 euskaldunak zituzten udalerrietan, 7 puntuko hazkundea. Beste bi tarteetan, apenas izan den aldaketarik. Udalerriak banaka hartuta ere ikusten da euskaldun dentsitaterik handieneko herrien urritzea. 1981ean 48 udalerrik (30.789 biztanle) gainditzen zuten %90eko atalasea, eta iaz, hamarrek (3.777 biztanle).

Udalerri euskaldunen sailkapenean, hiru motatakoak bereiz daitezke, Uemaren arabera: ezagutza %60-75 bueltakoa izatera iritsi direnak, azken urteetan izandako hazkundearen ondorioz; ezagutzak behera egin, eta aurrekoen parean kokatu direnak; eta bostetik lau baino gehiago euskaldunak dituztenak, nahiz eta azken urteetan galera izan duten.

Lehen hizkuntza

Hamarkadatik hamarkadara berresten den joera da: gero eta txikiagoa da euskara lehen hizkuntza dutenen proportzioa. Egun, biztanleen erdiek pasatxok dute euskara lehen hizkuntza euskara.

Beherakadarik handiena laugarren gune soziolinguistikoko udalerrietan izan da: 30 urtean hemezortzi puntu jaitsi dira. 2011tik hona ez da aurreko hamarkadan adinako jaitsierarik izan, baina ez dio utzi apaltzeari. Esanguratsua da gune horretan lehen hizkuntza euskara edo gaztelania ez duten herritarren proportzioan izan den gorakada. «Biztanle mugimenduak daude horren oinarrian, ez transmisioaren haustura bat: euskaldunen transmisioa oso sendoa da udalerri euskaldunetan, inon baino sendoagoa, baina jende aldaketek lehen hizkuntzan eragiten dute», zehaztu du Uemak.

Hazteko marjinarik handiena duen lekuetan ari da hazten gehien gaztelania, bestalde, lehen hizkuntza gisa. Laugarren gune soziolinguistikoan 1991tik hona ia hamar puntu handitu da proportzio hori. Udalerri euskaldunetan galera handia izan da, eta zenbait herritan beherakada 20 puntutik gorakoa da, Uemak zehaztu duenez.

Galeraren argazkia osatzeko, herriz herriko bilakaera ere aztertu du Uemak; zenbatek duten lehen hizkuntza euskara, alegia. Beherakada agerikoa da: 1991n, 52 udalerritan herritarren %90ek baino gehiagok euskara zuten lehen hizkuntza, eta, egun, ez dago atalase horretara iristen den udalerririk. Are, tarte berean euskara lehen hizkuntza dutenen zenbatekoa handitu den udalerri euskaldunik ere ez dago. Hiru motatan sailkatu ditu udalerri euskaldunak Uemak: «euskararen transmisioaren nagusitasunik gabeko udalerriak», euskara lehen hizkuntza duenak %60ra iristen ez direnak; «euskararen transmisioaren nagusitasun erabatekorik gabeko udalerriak», herritarren %60-80k euskara lehen hizkuntza duten herriak; eta, «euskararen transmisio sendoko udalerriak», bost herritarretik lauk baino gehiagok euskara lehen hizkuntza dutenak. Azken mota horretako udalerri guztiak txikiak dira, mila biztanle baino gutxiagokoak.

Etxeko erabilera

Paretsu daude euskara (%41) eta gaztelania (%38) udalerri euskaldunetako etxeko erabileran, eta, tartean, bada azken hamarkadan handitu den multzo bat, biak antzera erabiltzen dituztenena (%18). Laugarren gune soziolinguistikoan handiagoa da euskara erabiltzen dutenen proportzioa: %59. Hala ere, beherakadarik handiena ere han izan da: %81ekoa zena %59koa bihurtu da 30 urtean. Beherakada izan da eremu euskalduna osoan hartuta ere, baina txikiagoa: %54tik %41era.

Hein txikiagoan, baina gaztelaniaren erabilerak gora egin du udalerri euskaldunetan; zehazki, zortzi puntu azken 30 urteetan. Laugarren gune soziolinguistikoan 1981ean halako bi aritzen dira gazteleraz etxean.

Udalerriak ere lau multzotan banatu ditu Uemak, Iñaki Iurrebaso soziolinguistak egindako sailkapen proposamenean oinarrituta. «Erdara nagusi duten udalerri euskaldunak» dira zenbait herri koxkor: Hernani, Urretxu, Hondarribia… Euskararen erabilera %40tik beherakoa da horietan. Multzo handiagoa da «nagusitasun argirik gabeko udalerri euskaldunena». Euskararen erabilera %40-60koa da horietan, eta ia guztietan egin du atzera. Zenbaitetan, 20 puntutik gora azken 30 urteotan. Atzerakada izan dute «euskararen nagusitasun erabatekorik gabeko udalerri euskaldun» gehienek ere. Talde horretako udalerrietan %60-80ko erabilera dute, eta duela 30 urte %80tik gorakoa. Azkenik, oso gutxi dira «euskararen nagusitasun handiko udalerri euskaldunak», etxeko erabilera %80tik gorakoa dutenak. Tamainaz, gainera, txikiak dira. Galera handia izan dute guztiek.


Summary: Iraitz Lazkano: «Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko». «Arduraz» jokatzera deitu du, eta udalerri euskaldunetan «hizkuntza politika aurreratua» egitera, politika «sektorialetatik» harago joango dena.

«Kezka» agertu du Iraitz Lazkano Uemako lehendakariak udalerri euskaldunen bilakaera soziolinguistikoaz gaur argitaratutako datuei buruz, baina gogorarazi du ez dela kezka berria, eta denbora daramala Uemak udalerri euskaldunetan erabileran izandako beherakadaz ohartarazten. «Ezin dugu arrosa kolorekoa irudikatu udalerri euskaldunetako egoera; jakina, gainerako eremuetan baino hobea da euskararen egoera, baina joera negatiboa da, eta hala berretsi dute zentsuko datuek», adierazi du. Ez horiek bakarrik, Soziolinguistika Klusterrak maiatzean argitaratutako kaleko erabileraren neurketak ere «atzerakada batzuk» erakusten zituela gogorarazi du. «Udalerri euskaldunak hauskorrak dira, eta ezin gara lasaitu. Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko», nabarmendu du.

Datuok udalerri euskaldunetan «hizkuntza politika aurreratua» egitearen beharra agerian uzten dute, Lazkanoren arabera: «Udalerri euskaldunen garapena helburu izango duena eta politika sektorialetatik harago joango dena. Euskararen egoeran eragina baitute beste hainbat eremutan eta sailetan egindako politikek, baita egin ez diren politikek ere».

Udalerri euskaldunen «hauskortasuna» aintzat hartuta, «arduraz» jokatzera ere deitu du Lazkanok, eta «bideak» eskatu ditu gainbehera eteteko. «Lege babesa behar dute arnasguneek, eta haien garapena bermatuko duten egiturazko neurriak hartzea». Halaber, Uema sendotzeko beharra aldarrikatu du, eta hartara batzeko eskatu die horretarako baldintzak betetzen dituzten udalei, «udalerri euskaldunen lurgunea sendotzeko eta elkarrekin euskararen biziberritzeari hauspoa emateko».


Summary: ‘Sorioneku’ trixertak eta poltsa salgai jarri ditu BERRIAk. Aranzadi zientzia elkartearekin elkarlanean osatu dituzte janzkiak. Irabazien erdiak indusketetara bideratuko dira.

Sorionekuak zuek: BERRIAk eta Aranzadi zientziak elkarteak elastikoetara eraman dute hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrenaren aurkikuntza. BERRIA dendan eskura daude jada Irulegiko eskuaren trixertak (bi koloretan) eta poltsa. Irabazien erdiak Irulegiko indusketetarako izango dira.

Irulegiko indusketa babestu nahi izanez gero, aukera bat da trixerta edo poltsa erostea, baina Aranzadiren webgunean ere badago ekarpen ekonomikoa egiteko aukera.

BERRIA duela zazpi urte baino gehiago hasi zen trixertak egiten, Euskal Herriko artistekin elkarlanean. Egunkarian argitaratutako albisteetan oinarrituta, diseinuak kamiseta bihurtzen dituzte.