Summary: Laba elkarte euskaltzaleak terraza izango du Iruñean, Navarra Sumaren betoaren gainetik. Epaitegiaren ebazpena betearaziko duela adierazi du Nafarroako Gobernuak. Iazko urrian eman zuten erabakia, baina eskuineko koalizioak lizentzia blokeatu du.

Iruñeko euskaltzaleen egongelak terraza izanen du azkenean. Laba elkarteak Nafarroako hiriburuko euskaldunen elkargune eta atsedengune izateko asmoarekin zabaldu zituen ateak iazko urtarrilean, Gaztelu plazan. Kulturgunea, denda, ekitaldi aretoa eta kafetegia biltzen ditu egoitzak, eta terraza batekin osatu nahi zuten, plaza horretako beste kafetegiek eta tabernek bezala. Baina oztopo handi bat aurkitu dute bidean: Iruñeko Udalean agintea duen Navarra Suma eskuineko koalizioa.

Enrique Maia alkateak blokeatu egin du Laba elkarteak terraza jartzeko eskaturiko lizentzia. Elkarteak salatu egin zuen epaitegietan udalaren blokeatzea, eta Nafarroako Administrazio Auzitegiak (TAN) joan zen urriaren 10ean erabaki zuen kultur elkarte horrek eskubidea zuela terraza jartzeko, eta udalaren erabakia zuzenbidearen aurkakoa zela.

Baina udalak ez du oraindik ere lizentzia eman, eta, azkenean, Nafarroako Gobernuak esku hartu du.

Atzo erabaki zuen gobernuak berak zuzenean, modu subsidiarioan ematea baimena, TANen ebazpena betearazteko. Gastuak ere udalaren kontua izango direla erabaki du.

Euskara erdigunera eraman

Erabilera anitzeko gune bat auzolanean eratzeko, bazkideak elkartu ziren Laba egitasmoaren inguruan. «Euskaratik sortutako elkargune bat, euskarazko kultur emanaldietarako oholtza», sortu nahi zuten, euskara «bazterretik erdigunera» eramateko.

Kafetegia eta denda ditu, baina kultur eskaintza da Laba aretoaren zutarria.


Summary: ‘Gelditasuna ekaitzean’ filma bihar iritsiko da zinema aretoetara. Alberto Gastesi zinemagileak Donostian girotu du bere lehen film luzea. Zuri-beltzean eta hiru laurdeneko formatuan kontatu du istorioa, gaztelerarekin batera euskara ere tartekatuz. Bizitzak har ditzakeen bide ezberdinez egiten du gogoeta.

Paristik Donostiara itzuli da Lara, Telmo bikotekidearekin, bertan behin betirako geratzekotan. Daniel, aldiz, inoiz ez da hiritik mugitu; Vera bikotekidearekin bizi da, eta amaren etxe-agentzian lan egiten du. Salgai dagoen etxebizitza bat erakutsiko dio Danielek bikote iritsi berriari, eta, etxe horretan, haren eta Lararen begiradek bat egingo dute. Baliteke ez izatea elkar ikusi duten lehen aldia; baliteke, behinola, euri zaparrada batek elkartu izana, aterpe beraren azpian. Alberto Gastesi zinemagileak Donostian girotu du bere lehen film luzea, Gelditasuna ekaitzean, eta bere belaunaldia erretratatu du nolabait, bizitzak har ditzakeen bide ezberdinak ardatz hartuta. Zuri-beltzean eta hiru laurdeneko formatuan kontatu du istorioa, gaztelerarekin batera euskara ere tartekatuz. Iaz Donostiako Zinemaldiko Euskal Zinemaren Galan erakutsi ondotik, gaur estreinatuko da lana Hego Euskal Herriko, Kataluniako, Espainiako eta Galiziako zenbait zinema aretotan.

Alex Merinorekin lau eskutara idatzi zuen gidoia zinemagileak, eta filmeko pertsonaia nagusien rolak Loreto Mauleon (Lara), Iñigo Gastesi (Daniel), Aitor Beltran (Telmo) eta Vera Milan (Vera) aktoreek jokatu dituzte. Beste zenbait proiektutan elkarrekin aritu izan zirela eta, aspalditik ezagutzen zuten elkar lantaldeko kide gehienek, zuzendariak kontatu duenez, eta berriro ere elkarrekin lan egiteko aukera «nahiko ustekabean» sortu zitzaiela. «Bat-batean, niretzat familiakoak diren lagun hauek guztiak elkartzeko eta gure lehen filma sortzeko aukera suertatu zitzaigun, eta magikoa iruditu zitzaigun».

Iazko apiriletik ekainera bitarte jardun zuten grabaketa lanetan; Gastesiren esanetan, «maitasuna eta konfiantza» oinarri hartuta, eta «ausart» jokatzea erabakita. «Ausartak izaten saiatu gara, eta zinema ulertzeko eta kontatzeko gure modua erakusten du filmak. Nik ez dut zinema ulertzen arriskurik hartu gabe».

Horregatik, besteak beste, ohikoena ez den forma bat hartu du lanak, zuri-beltzagatik eta formatuagatik. Sormena intelektualizatzea ez duela gehiegi maite adierazi du zuzendariak, eta intuizioa eta konfiantza nahiago dituela lan egiteko. «Film hain pertsonal bat egiteko aukera izanda, nahi genuen zinema egitea eta geure buruari plazera ematea erabaki genuen». Horren adibide, istorioan bi elkarrizketa luze sartzeko hautua aipatu du, baina baita «ezohiko» norabide batean lan egitekoa ere: «Materialetik abiatu ginen, salgai den etxearen iruditik, bertan elkar topo egiten duten bi gorputzetatik; hortik hasi ginen eraikitzen». Lararen eta Danielen arteko harremana irudikatzeko, geometriek eta argi-ilunek garrantzi berezia dutela iruditu zitzaion, eta horregatik hartu zuen lanak forma hori. «Aurpegiz eta argi-ilunez betetako film bat da».

Pertsonaiak sortzeko aske

Beren pertsonaien inguruan mintzatu dira antzezleak. Mauleonen ustez, bere hirira itzuli den edozein pertsona irudika edo ordezka dezake Larak, «lehenago ikusten zuen hori bera beste begi batzuekin begiratzen duena orain, eta saiatzen dena izan zenarekin eta egun denarekin berriro ere topo egiten». Filmean parte hartu izanagatik ez ezik, pelikula Donostian aurkezteko aukera izateagatik bereziki pozik agertu da aktorea. «Opari handi bat izan da».

Eta berdin Iñigo Gastesi eta Aitor Beltran ere. Bere pertsonaiak ordezkatzen duenaz mintzatu da Gastesi: «Daniel ez da itzuli, ez da sekula bere hiritik atera, eta, beharbada, erantzun baten bila ari den edo onarpen prozesu batean dagoen edonor irudika dezake». Haren ustez, jende askok ikus dezake bere burua harengan islatuta, besteak beste, «bere buruari egiten dizkion galdera askotan edo fase desberdinetan». Jokatu duen lehen rol protagonista izan da aktorearentzat.

Beltranek ere asko gozatu du Telmoren pertsonaia gorpuzten: «Oso irekia da, eta asko gustatu zait bere barruan murgiltzea». Eta bereziki gustatu zaio antzezleek film honetan lan egiteko izan duten modua. «Berehalakotasunetik lan egitea izan da, hemendik eta orainetik; guk geuk pertsonaiak sortzeko izugarrizko askatasuna izan dugu, eta hori are gozagarriagoa da». Harentzat ere proiektu «oso berezia» izan da, besteak beste, aurrez hainbat lan laburretan aritua baita Gastesirekin. «Eta, batez ere, film honetan benetan sinesten dudalako izan da gozagarria; umiltasunez, uste dut film benetan ona dela, poesia bat eta ahots bat daudela bertan».

Filma aretoetara gaur helduko den arren, zenbait aurrestreinaldi egin dituzte dagoeneko, eta orain arte izan duen harrerarekin pozik dago zuzendaria. «Bere formagatik zinemazale zorrotz baten film bat dela eman dezakeen arren, gai oso unibertsalak lantzen ditu, eta uste dut publiko oso desberdinek gozatzeko modukoa dela». Filma zinema aretoetan ikustera joatera ere animatu du jendea. Izan ere, orain artean jaialdietan egin duen bidearekin pozik badago ere, eta laster beste batzuetan ere egongo bada ere, filmak «luzaroan irauteko» egiten direla uste du. «Film hau izango den hori denboraren igarotzeak egingo du, eta jendeak eramango du dagokion lekura».


Summary: Pedersenentzat izan da garaipena, esprintean. Danimarkarra hiru itzuli handietan garaipenen bat lortu duten txirrindularien zerrendan sartu da. Egun lasaia izan du tropelak. Andreas Leknessundek lider jarraitzen du.

Lau esprint jokatu dira aurtengo Giroan, eta bakoitzean garaile bat izan da. Artean etaparik irabazi gabe zegoen Mads Pedersen (Trek), nahiz eta herenegun bere taldeak horretarako lan egin. Danimarkakoari Giroan etapa bat irabaztea falta zitzaion, hiru itzuli handietan garaipenen bat lortu duen txirrindularien zerrendan egoteko. Bada, gaurtik zerrenda horretan da. Izan ere, hura izan da bizkorrena Napoliko esprintean. Andreas Leknessundek (DSM) lider jarraitzen du, lasterketak sei etapa osatu eta gero.

Napolin hasi eta bukatu da etapa. 162 kilometro zituzten aurretik txirrindulariek. Atzokoarekin alderatuz, egun lasaia izan dute txirrindulariek. Ez da euririk izan, eta zale mordoa bildu da txirrindulariak ikustera. Izan ere, Italiako hiri hori festa giroan da, 33 urteren ostean bere futbol taldeak liga irabazi baitu. Horri Giroa pasatzea gehitu behar zaio. Hasi eta berehala osatu da eguneko ihesaldia, eta bost txirrindularik osatu dute: Francesco Gavazzik (Eolo), Simon Clarkek (Israel), Alessandro De Marchik (Jayco), Charlie Quartermanek (Corratec)) eta Alexandre Delettrek (Cofidis). Bost minutu arteko aldea izan dute, eta batera joan dira. Baina Picco san Angeloko gainera iristear zirela aurrera egin dute De Marchik eta Clarkek. Primoz Roglicek (Jumbo-Visma) eta Geraint Thomasek (Ineos) izandako arazo mekanikoak tarteko, geldialdia izan da tropelean. Horrek aldea handitzea ahalbidetu die iheslariei. Haiek, gainera, ondo elkar ulertu dute, eta erakustaldia eman dute.

Baina azkenerako tropelak bere legea ezarri du. Trek, UAE eta Bahrain hiraka hasi dira, eta 200 metro inguru falta zirenean harrapatu dituzte. Hala, etapa esprintean erabaki da. Fernando Gaviria (Movistar izan da ahalegintzen lehena. Baina ez zaio ondo atera. Pedersenek irabazi du azkenean: azken 50 metroetan indartsuena izan da. Bigarren izan da Jonathan Milan (Strongman) eta hirugarren Pascal Pascal Ackermann (UAE).


Summary: «Kaotikoak» izan dira lehen orduak mugan, 42. titulua bertan behera geratu ostean.

«Mugak ez daude irekita». Hori ohartarazi du AEBetako Segurtasun idazkari Alejandro Maryokasek, 42. titulua indargabetuta geratu baino minutu bat lehenago. Gauerdian baliogabetu dute arau hori —Euskal Herrian 06:00ak zirenean—, AEBetara sartzen ziren migranteak unean bertan kanporatzeko bidea ematen zuen araua, hain zuzen. Donald Trump presidente zen garaian onartu zuten, pandemia oinarritzat hartuta; Joe Biden egungo presidenteak haren aplikazioa luzatu zuen, gaur arte.

42. titulua paper errea da, baina beste titulu bat sartu da indarrean gauerdian bertan: 8. titulua. Asilorako eskubidea ematen die migratzaileei; dena dela, kasu batzuetan soilik. AEBetan legez kanpo sartuz gero, kasu, bost urtez ukatuko diete asiloa eskatzeko eskubidea. Segurtasun idazkariak esan du herrialdea «prest» dagoela «oinarri legalik gabeko pertsonak humanoki prozesatzeko eta kanporatzeko». «Gure helburua da bide baketsuak eraikitzea jendea AEBetara etortzeko eta ondorio gogorragoak inposatzea bide horiek ez erabiltzea erabakitzen dutenei», gehitu du. 24.000 agente inguru bidali dituzte mugara.

Bidenek berak onartu zuen «kaotikoa» izango zela muga. Datu ofizialen arabera, aste hasieratik egunean 10.000 pertsona atxilotu dituzte batez beste, muga baimenik gabe igarotzeko ahaleginetan. Bien bitartean, gainezka daude migranteak hartzeko zentroak. Asilo eskubidea eskatu duten ehunka laguni joaten utzi diete, hurrengo ikuskatzeak noiz izango diren jakinarazi gabe. Zentro horietan itxaron izan ohi dute hurrengo ikuskatzeak egin bitartean, saihesteko AEBetan legez kanpo egotea. Orain, joaten uztearen helburua da lekua egitea zentro horietan, jende oldea helduko delakoan. Neurriaren kontra ere egin dute estatu batean: Floridan, epaile batek blokeatu egin du asilo eskubidea jasotzeko zain daudenak aske uzteko aukera.

Hala, ehunka pertsona daude, esaterako, muga egiten duen El Paso hirian (Texas, AEB); hori da migrante gehien igarotzen den puntua. Larrialdi egoera ezarri dute Texasko hiru hiritan. Beste aldean, Mexikoko Ciudad Juarez hirian, beste hainbeste ari dira itxaroten. Azken asteetan, dena dela, autoritate estatubatuarrak ohartarazten aritu dira asilo eskaeretako asko ukatu egingo dituztela, titulu berriaren ondorioz.

Kubako, Nikaraguako, Venezuelako, Ukrainako eta Afganistango herritarrek aukera izango dute babes humanitarioa eskatzeko, baldin eta frogatzen badute beren herrialdean jazarriak edo torturatuak izateko arriskua dutela, eta AEBetan «ekonomikoki lagunduko dien norbait» dutela. Hara iritsi aurretik beste herrialde batzuetatik igaro badira ere, beste inon asilo eskubidea eskatu gabe, aurreikusten dute horietako gehienei eskubide hura ukatzea.

Orain arteko titulua bertan behera geratu izanak hautsak harrotu ditu, eta migrazioari aurre egiteko neurriak ez dira falta izan. Ordezkarien Ganberak, zeinak gehiengo errepublikanoa duen, herrialdearen eta Mexikoren arteko mugan horma bat eraikitzeko proiektu lege bat onartu berri du. Mugetara baliabide gehiago bideratzea ere proposatu dute, agente gehiago egon daitezen, baita asilo eskubiderako eskakizunak zurrunagoak egitea ere. Zaila izango da neurri horrek aurrera egitea, Senatuak gehiengo demokrata du eta.

Zer aukera geratzen zaie orduan AEBetan sartu nahi dutenei?

Hitzordua eskatu. Bada aplikazio bat mugako kontrolguneetan hitzordua eskatzeko, baina soilik Mexiko Hirian edo handik iparraldera dago erabilgarri. AEBek, gehienez ere, mila hitzordu ematen dituzte egunean, eta horietako bat lortzea loteria irabaztearekin parekatzen dute migratzaile askok. Zortea dutenek hitzordua lortzen dute, eta, orduan, migrazio arduradunen esku geratzen da eskabidea onartu edo ez erabakitzea. Onartuz gero, eskatzailea AEBetara sar daiteke, baina han beste bide bat hasi beharko du, eta hainbatean behin auzitegietara joan beharko du, herrialdean geratzeko behin betiko baimena lortu bitartean; prozedura hainbat urtez luza liteke.

Hori zortea dutenek. Izan ere, aplikazioak huts egiten du maiz, eta ezinezkoa bilakatzen da hitzordua eskatzen ahalegintzea ere; edo, aplikazioa blokeatzen ez denean ere, migratzaileek hilabeteak eman ditzakete hitzordu bat lortu nahian.

Muga legez kanpo igaro. Beste irtenbiderik ezean, hori da azken aukera. Horretarako, baina, bide bat baino gehiago daude: askok basamortuak igarotzen dituzte, edota igerian zeharkatu behar dituzte ur eremu zabalak. Gehienek, hala ere, El Paso hiria aukeratzen dute horretarako, Rio Grande ibaia bertatik igarotzen denean beste tokietan baino mantsoagoa delako. Texasko Gobernua —errepublikanoa— horren jakitun da, eta, horregatik, azken hilabetean mugako segurtasuna gogortu du.

Deportazio azkarrak edo geldoak. Muga legez kanpo igarotzen atzemanez gero, kanporatu egiten dituzte migratzaileak. Baina, orain arte ez bezala, kanporatzeek ez dute zertan berehalakoak izan. Adingabeekin doazen familientzat bidea luzeagoa izango da ziurrenik, eta tarte horretan AEBetan bizi ahal izango dira, eta, agian, baita bertan geratzeko baimenak lortzen ahalegindu ere, deportazio prozesuak urteak iraun baitezake. Bakarrik doazen helduak, aldiz, berehala kanporatu ohi dituzte. Bigarren kasu horretan, migratzaileak argudiatu dezake bere herrialdean jazarria izateko arriskuan dela, baina frogatu egin beharko du hori hala dela, eta, lortu ezean, ezin izango du asilorik eskatu hurrengo bost urteetan.

Bakarrik doazen adingabeak. 42. titulua indarrean zela ere, bakarrik zihoazen adingabeak ez zituzten Mexikora kanporatzen; ondorioz, guraso askok seme-alabak bakarrik uzten zituzten, muga zeharkatu zezaten. Baina AEBetako presidente Joe Bidenen asmoa da hori ere mugatzea; izan ere, gobernuz kanpoko erakundeek salatu dute egun ehunka direla bi estatuen artean harrapatutako adingabeak.

AEBetan daudenak. Muga igarotzeak ez du bermatzen AEBetan geratzeko baimenik. Migratzailea gai bada frogatzeko bere herrian jazarria izango dela eta migrazio arduradunek ontzat ematen badituzte haren frogak, asiloa eskatu ahal izango du; frogarik ezean, agian, bestelako baimen bat lor dezake. Gainontzean, deportatu egingo dute. Asiloa eskatzeko aukera izanda ere, hainbat urtez luza daiteke prozedura, eta, maiz, ezezkoa izaten da azken erantzuna. Ondorioz, asiloa ukatu zaien migratzaileek AEBetan geratzea erabakitzen dute, nahiz eta jakin ez dutela lege babesik izango, eta edonoiz deportatu ditzaketela.


Summary: Erositakoa etxera eramateko zerbitzua probatuko dute Bilbon. Bilbo Dendak elkarteko zortzi denda aplikazio bat erabiltzen hasi dira. Esan dute zerbitzu «bizkorra, jasangarria eta eragin sozialekoa» dela.

Bilbo Dendak Bilboko merkatarien elkarteak erosketak etxera eramateko zerbitzu “bizkorra, jasangarria eta eragin sozialekoa” ipini du martxan. Achesles bidalketa arloan lan egiten duen start-up-arekin eta The Good Riders banaketa enpresarekin elkarlanean egin du. Oraingoz, elkarteko kide diren zortzi saltokitan probatuko dute: Serie B, Olañeta, Perfumeria Erlai, Tuinkis, Sorprendeme, La Boutique de la Media, Foxter Shoes eta El rincon del vino. Dagoeneko hasi dira. Baina elkarteko presidente Rafael Gardeazabalek iragarri du euren asmoa dela kide guztietara zabaltzea. Hala, arropa, oinetako, ehun, opari, edari edo janari ez-galkorrak etxera edo haiek aukeratzen duten lekuetara eroango dizkiete bezeroei.

Azpimarratu duenez, dagoeneko ohikoa da Bilboko merkatarien artean noiz edo noiz banaketa zarbitzuak erabiltzea: “Dendan ez dutelako, eta, iristen zaienean, bezeroari bidali behar diotelako, Internetez saldu dutelako, edo bezeroak eroateko zaila delako, ez da arraroa merkatariek banaketa zerbitzuak erabiltzea”. Bilbo Dendak elkarteak erraztu egin nahi du prozesu hori tresna honekin.

Mario Iñiguez da Achesles enpresako zuzendari nagusia, eta hiru printzipio ditu zerbitzuak: banaketa denbora laburra, bezeroaren datuen pribatutasuna eta erabateko jasangarritasuna. Beste enpresa batzuei ere ematen die zerbitzua Acheslesek, eta, Iñiguezek azpimarratu duenez, entregen %97k arrakasta izaten dute; beraz, banatzaileek saio gutxi egin behar izaten dituzte produktua bezeroari emateko, eta horrek “jasangarriagoa” egiten du zerbitzua.

Funtzionamendua oso erraza da. Saltzaileak helbide elektroniko bat edo Whatsapp duen sakelako telefonoaren zenbaki bat eskatu behar dio bezeroari. Horrek lotura bat jasoko du, eta, han sartuta, zehaztu beharko du produktua non jaso gura duen. Produktua itzuli gura badu, prozesua kontrakoa izango da: bezeroak saltzaileari bidaliko dio lotura, eta han saltzaileak non jaso nahi duen itzuliko dioten produktua —dendan bertan, biltegian…—.

Lotura horretan sartuta egin behar da banaketa zerbitzuaren ordainketa ere. Gardeazabalek esan du hori kasuaren arabera aldatuko dela: “Denda bakoitzak bere politika du; merkatari batzuek doan eskaintzen dute banaketa, eta beste batzuek bezeroari kobratzen diote zerbitzu hori”. Iñiguezek esan du aplikazioa etengabe moldatuko dutela, eta laster produktua bera ere web orri horretan bertan ordaintzeko aukera ere eskainiko diotela bezeroari. “Iaz hasi ginen aplikazioarekin lanean, eta martxan jarri dugunerako ez du antzik ere hasierako proiektuarekin. Gure aroan ezinbestekoa izaten da zerbitzua hobetuz joatea”.

The Good Riders enpresak bermatzen du joan-etorrietan ez dela CO2rik isurtzen. Hamar moto elektriko eta hamar banatzaileko talde bat ipini du The Good Riders enpresak. “Langileak elbarriak edo desgaitasunen bat dutenak dira, eta haien inklusioa da enpresak duen helburuetako bat”, azaldu du enpresako buru Miguel Ramosek. Lan itunean jasotako soldata kobratzen dutela azpimarratu du.


Summary: «Klik egin aurretik, ondo pentsatzen eta presatzen dut dena». Agustin Arenas 13 urterekin hasi zen inguruko guztiari argazkiak ateratzen. Gero, 33 urtez, argazki estudio bat izan zuen; 2011n itxi egin zuen, eta hegaztien ehizan aritzen da ordutik argazki kamerarekin. Txorizalea bai, baina, oro har, naturazalea da azpeitiarra.

Elkarrizketarako hitzordua eskatzeko deitu, eta Urola ibaian sartuta harrapatu du kazetariak Agustin Arenas (Azpeitia, 1958). Noiznahi ikus daiteke Arenas Urolaren ibaiertzean edo uretan, hegaztien irudien ehizan. Umetan hasi zen argazkiak ateratzen, txoriei bereziki, eta afizio hura ofizio bihurtu zuen gerora. Argazkiak ateratzeaz gainera, Azpeitiko Zine Klub taldearekin hainbat film egindakoa da azpeitiarra.

Txoriei argazkiak egiten aritzen zara. Sasoi betea al da horretarako?

Udaberria ugaltze garaia da txorientzat, beren gala onenak jantzita ibiltzen dira, lanean bete-betean, kumeak aurrera ateratzen, arrautzak estaltzen eta elkar ezagutzen. Garai bakoitzak du bere interesa, eta bai neguan, bai udaberrian, gauza politak ikusten dira. Beharbada, uda da garairik aldrebesena; lumaberritzen egoten dira hegazti gehienak, eta ezkutuago, isilago ibiltzen dira.

Zergatik txoriak?

Ez dakit zergatik; umetatik daukat afizio hau. Guraso biak baserrikoak nituen, eta amak asko eramaten ninduen [Azpeitiko] Sahatseta baserrira. Han denak ehiztariak ziren; haiek txoriekin zuten harremana oso oinarrizkoa zen: harrapatzen zutenak kazolan bukatzen zuen. Niri han sortu zitzaidan txoriekiko interesa. Behin, osaba Rufinok okil bat tiroz jo zuen, eta nire hanka gainera erori zen, hilda. Niretzako mirari bat izan zen hura, ez nuen ulertzen ezerezetik nola irten zen hegazti hura, hain kolore politekin eta. Une hura gogoan gelditu zitzaidan, eta orain okilarekin dudan istorioa hartatik etorriko da ziurrenik. Gure aita ere oso naturazalea zen, eta mendian ibiltzea asko gustatzen zitzaion; zortzi urte pasatu zituen gerran eta soldaduskan, eta normala gero bakezalea eta mendizalea izatea. Hark asko erakutsi zidan mendian ibiltzen eta naturarekin harremana izaten.

Okilarekin zer istorio daukazu?

Hegazti maiteenetakoa dut, eta urte asko pasatu ditut okila ezagutu nahian. Orain hasi naiz nola funtzionatzen duen pixka bat ezagutzen: zer toki dituen gustukoen, non gustatzen zaion habia egitea… Nik uste nuen basoko hegaztia zela okila, baina ez da horrela; landa eremuan oso eroso egoten da, eta, askotan, guk uste baino erosoago egoten da gugandik gertu.

Urola ibaiertzean ibiltzen al zara, batik bat?

Urola ibaiertzekoa neguko plana dut, batik bat. Orain dela urte asko ibai hori ez zegoen bizirik, arratoi bat edo beste bakarrik ikusten zen han; hondakindegi bat zen, metro erdi bateko aparra eramaten zuen ur gainean beti, Zumarragatik ura gorri-gorri etortzen zen… Gero, pixkanaka, 1990eko hamarkadatik aurrera, araztegiak martxan jarri zituzten, eta ibaiak izugarrizko biziberritzea izan du pixkanaka. 1990eko hamarkadaren hasieran uroiloak azaltzen hasi ziren, ahateak gero, lertxunak eta ubarroiak… Martin arrantzalea beti egon izan da, baina ez zen hainbeste ugaltzen eta ikusten; orain, bai. Ur zozoak erreketako ur garbienetara bakarrik sartzen dira, eta Azpeitiko Azoka plazaren azpian dabiltza egun. Ibaia bezpiztu egin da, eta gaur egun luxu bat daukagu azpeitiarrok. Ez dakit inork ulertuko lukeen Azpeitia ibairik gabe; nik ez. Azpeititik Loiolara ibaiertzetik joanda, espezie pila bat ikus ditzakegu oso denbora gutxian.

Hegazti espezie batzuk galtzen eta beste batzuk ugaltzen ari direla esaten dute adituek.

Tira… Espezieen dinamika espezieen dinamika da. Espezie denek beren joera dute, eta batzuk ugaltzen ari dira eta beste batzuk gutxitzen. Esaterako, zenbait hegazti intsektujale gutxitzen ari dira. Merke jan nahi dugu, zerealak eta pentsuak merke nahi ditugu, eta, horretarako, intsektizidak eta pestizidak erabiltzen ditugu. Intsektuak, zomorroak, gure imajinarioan txarrak dira beti, eta ez ditugu nahi inguruan. Intsektuak, ordea, oso beharrezkoak dira. Txorien jatekoa ere badira, eta intsekturik ez badago, txori intsektujalerik ez dago. Gure arabera egindako natura nahi dugu, gure erara antolatua, baina hori lortzeko ez gara ari pauso onak ematen. Birigarroak ez dira ohitu hirietako bizimodura; zozoak, aldiz, ia etxeraino sartzen zaizkigu. Espezie bakoitzak du bere joera; batzuk ugaltzen dira, beste batzuk egokitu egiten dira, eta beste batzuk, ez. Zapelatzak ugaltzen ari dira; mirotz zuria, aldiz, bakar bat ere ez da ikusten. Zergatik? Beharbada, habia ote artean egiten zutelako eta orain otadirik ez dugulako nahi mendian.

Hegaztizalea bai, baina zu, batik bat, naturazalea zara, ezta?

Denok izan beharko genuke naturazale; burdinazko bola batean biziko bagina, non dena artifiziala den, kito! Bizirik dagoen planeta batean bizi gara, ordea. Nire ordenagailuko artxiboan bi karpeta ditut, eta ateratzen ditudan argazki denak horietan daude gordeta; batak, Bizilagunak du izena, eta besteak, Paisaiak eta abar. Bizilagunen karpetan, argazkia ateratzen diedan izaki bizidun denak gordetzen ditut: pagoak, zomorroak, txoriak, ugaztunak, narrastiak, onddoak… Denok bizilagunak garen toki batean bizi gara; batzuekin hobeto eta besteekin okerrago konponduko gara, baina denok gara bizilagunak, eta, hori ulertzen ez dugun bitartean, gaizki gabiltza.

Urte askoan, argazki estudio bat izan zenuen Azpeitian. Bestelako argazki batzuk egingo zenituen orduan, ezta?

Nik eta nire familiak jan ahal izateko, lan hura egin beharra zegoen. Ez zen gustukoena nuen lana; gustuko dudan lana orain egiten dudana da. 13 urterekin hasi nintzen argazkiak ateratzen inguruan nuen guztiari, eta oraindik hala segitzen dut. Estudioko lan hura 33 urteko lapsus bat izan zela pentsatu nahi dut. Orain argazkigintzaz dakidana jakiteko balio izan zidan, behintzat.

Argazkigintza ere ikasi egiten delako?

Bai, eginez ikasten da. Teoria ikastea ondo dago, baina ikasteko erarik onena jardutea da. Eguneroko praktikak irakasten du lanean, eta hala ikasi dut nik ere: argazkiak eginez, kamera asko pasatuz eta horietako asko puskatuz. Orain egiten dudanagatik inork ez ordaindu arren, lana da niretzat, izerdia botatzen dudalako eta bizkarreko mina izaten dudalako.

Aurrez planifikatuta joaten al zara argazkiak ateratzera?

Orain gutxi ikasi dut modu arin batean argazkiak ateraz ibil naitekeela, ibaian zehar pasiera batzuk emanez, eta topatzen dudan hari pultsuan argazki batzuk eginez. Era horretan, emaitza onak lortzen ere hasi naiz. Horrek erakutsi dit prestatu gabeko planak egiten. Hala ere, hegazti jakin bati sasoi jakin batean argazkiak egin nahi badizkiot, lan hori asko prestatzen dut aurrez: hegaztia behatuz, ikusiz non geratzen den, nora joaten den edatera, non dabilen… Behin dakidanean hegazti hori harri baten gainean hamar bat aldiz geratzen dela, argazkiak ateratzeko behar dudan ekipoa prestatzen dut orduan: flashak, optika, ezkutalekua —hiruzpalau ditut—… Detaile guztiak zainduta antolatzen ditut txori bakoitzak eskatzen dituen prestaketak; aurrez zenbat eta gehiago prestatu, orduan eta emaitza hobeak lortzen dira gero.

Azken urteetan asko aldatu da argazkigintza: sakelako telefonoarekin edonork du kamera bat eskura.

Jendeak egun sakelako telefonoarekin egiten duena ez da argazkigintza, oro har. Ni hasi nintzenetik 2005era arte-edo egin genuena argazkigintza analogikoa dela esaten da; niretzako hori argazkigintza kimikoa da, eta egun egiten dena, digitala. Lehen pelikula zuen tokian, sentsore bat du orain kamerak, eta beste sistema bat da, baina eskuetan daukaguna kaxa bat da, azken finean.

Argazki digitalak, ordea, ez al ditu aukerak zabaldu?

Ostiral arratsaldean ibaian sartuta ibili nintzen, eta 956 argazki atera nituen. Pentsa garai batean zenbat diapositiba film beharko nituzkeen hori egiteko, eta zenbat diru beharko nukeen film horiek guztiak ordaintzeko. Argazkigintza kimikoa astakeria bat zen, bai diru aldetik, baita sortzen zituen hondakinengatik ere; ez zen batere jasangarria. Digitalak biderkatu egin ditu argazkigintzaren aukerak, bai argazkiak ateratzeko, baita gero prozesatzeko ere.

956 argazki arratsalde batean. Hori guztia sailkatzeko eta artxibatzeko beste lan bat ere egin beharko da…

Zorionez, argazkigintza kimikotik gatozenok, argazkiak ateratzeko eta gordetzeko nolabaiteko diziplina bat daukagu. Ni oso zorrotza naiz argazkiekin: argazki bat pixka-pixka bat desenfokatuta-edo badago, ez dut gordetzen. Argazki horiek ez dute ezertarako balio, eta horretan oso zorrotza izan behar da. Klik egin aurretik, ondo pentsatzen eta prestatzen dut dena: enkoadraketa, argia, konposizioa, ikuspuntua, koloretan ala zuri-beltzean nahi dudan… Argazkiak zeure buruan egon behar du aurrena, eta hori ateratzeko dena ondo prestatu behar da, eta gero egin argazkia. Prestaketa lana inportantea da, baita pentsatze lana ere. Eginez ikasten da, eta ikaste prozesu baten ondorioz dakigu bat ala bestea egin behar dugun.

Argazkigintzaz gain, hainbat ikus-entzunezko egin eta zuzendu dituzu Azpeitiko Zine Klubarekin batera: Mateo Txistu, Annapurna II 1986…

Aspaldi hasitako kontua da hori, baina gaur egun ez dut ia batere egiten. 1977an izan nuen lehen harremana zinemarekin. Garai hartan, anaiak [Jabier Arenas] Super 8an lehen film laburra egin zuen Azpeitiko Zine Klubarekin: Kutsadura. Orduan, errekan ur garbiak filmatzera Hechoko bailararaino [Aragoi, Espainia] joan ginen anaia eta biok. Hemen inguruan ur zikinak topatzea, berriz, ez zitzaigun kostatu: Urolan, Aizpurutxo parean, filmatu genituen irudiak. Ondoren, zineklubean, Super 8an beste film labur batzuk egin genituen; batzuk anaiak zuzentzen zituen, eta beste batzuk, nik. Gero, Mateo Txistu filmatu genuen 16 mm-tan, zineklubeko taldeak izugarrizko ahalegina eginda. Segidan etorri zen Annapurna II espedizioko dokumentala; 1986tik 1988ra, bi film luze egin genituen. Egun, errazago eta merkeago egiten dira era horretako filmak, baina guri gogoa-edo gastatu egin zaigu, gaztetan beste indar bat izaten baita.

Annapurna II 1986 dokumentala egin eta 30 urtera, 2018an, berreskuratu eta digitalizatu egin zenuten.

Ametsen harria proiektuaren barruan egin genuen, eta jatorrizko dokumentalari beste zati bat erantsi genion. Lan hori gazteekin egitea egokitu zitzaidan, eta harrituta gelditu nintzen nola lan egiten duten ikusita; nik ez dut horrenbeste inprobisatzen lanerako orduan: ni ohituago nago aurrez lanak eta tresnak prestatzera.


Tokiko zura helburu

Summary: Tokiko zura helburu. Oihanak dituzten Pirinioetako herrien batasunak tokiko zura eraikuntzan erabilia izan dadin nahi luke, berotzeko egurra bezala. Oihanzainetik zurginera, zerrategiak barne, sail oso bat berriz egitekoa dela ikusi dute. Merkatu publiko batzuetan hasiak dira eskatzen. Pirinioetako zur label bat ere sortu dute.

Oihan Herri eta Erakundeen Elkarteak eraikuntza merkatu publiko deialdietan tokiko erakundeek lekuko oihanetarik jin zurak eska ditzaten nahi luke. Milou Castan, Atharratze-Sorholüzeko hautetsi, erakundeko kide eta Akitania-Berriko Oihan Erakundeen Eskualde Batasuneko lehendakariak eraikuntzarako tokiko zuraren merkatu bat berpiztu nahi luke.

Oihan herrien elkartea hautetsiengana joaten da, merkatu publikoetan nola egin dezaketen esplikatzeko. Legez, arazo bat baita: ezin da tokiko zura galdetu zuzenki. “Merkatu publiko batean ez duzu erraten ahal: ‘Euskal Elkargoko eremuko zura nahi dut!’. Hautetsiei aholkuak ematen dizkiegu, beste gisan egiteko”, dio Milou Castanek.

Hain zuzen, tokiko zur label edo marka sortu du elkarteak, Castanek jakinarazi duenez: “Pirinioetako Zura marka sortu dugu”. Ipar Kataluniatik Ipar Euskal Herrirako Pirinioetako oihan herri guziak barne dira. Marka hori izateko, erabilia den zurak “moztua izan den oihanaren eta eraikuntzarako landua den gunearen artean, gehienez 80 kilometro behar ditu egin”.

Castanek beste molde bat esplikatu du: eraikuntza xedearen obragintza bere gain duen herriko zura baliatzea. Hala egin dute Izuran, Ostavals gunearekin: “Izuran moztu eta idorrarazi zurarekin eginen da”. Biarnoko Ereta herrian berdin egin dute, kolegio batean.

Adar oso bat birsortu

Denetan baziren zerrategiak lehen, eta tokiko oihanetako zur franko baliatzen zuten, ondotik zurginei saltzeko. Mundu mailako negozioa garatzearekin, bata bestearen ondotik desagertu ziren; guti baizik ez dira gelditzen. Sail hori berriz garatu nahi lukete Oihan Herrien Elkartetik.

Gelditzen diren zerrategi apurrekin lan egiteko xedea du elkarteak, baina bada zailtasunik: “Merkatu publikoetan galdegina da zura idorra izan dadin. Baina hara, inguruko zerrategietan ez da kasik batere idortegirik. Lehen bezala ari dira, kanpoan idorraraziz”. Horregatik, zurginek Europa Iparreko zerrategi industrial handietan xukatu zura erosten diete tokiko banatzaileei. Gehiago dena, merkeago heldu zaie. “Tokiko zura doi bat karioago baldin bada ere, lurraldearen onetan dela erakusten entseatzen gara”, gehitu du Castanek. Kalkulu bat ere badute egina errentagarritasuna erakusteko, karbono emaitza barne sartuz.

Zuraren sail oso bat berriz plantan ematea ez da berehalako, nahiz “bixkorralditto bat sentitzen den”; hala nola Mendibeko Sugarai kooperatibak sortu duen zerrategiarekin. Berotzeko egurrarekin hasi zen, eta eraikuntzarako zura egiten hasi da, berriki. Izurako egitasmoa bada, baina oraino nahikari txikia dela uste du Castanek. “Hautetsiek nahi badute, martxatzen da”. Berriki, Ezpeletako haurtzaindegiaz komunikatu du Euskal Elkargoak. “Ongi da, baina ez da tokiko zur handirik barne horretan”.

Gero, dena da zer neurritan egiten den. Castanek haserrea piztu zuen egitasmo bat sustengatu zuen Lannemezan aldean (Okzitania). Italiako Florian multinazionalak ehun milaka metro kubo pago ustiatu nahi zituen Pirinioetan. Ingurumen elkarte, tokiko hautetsi eta oihanzaintzako eragile elemenia kontra altxatu zen, eta ez da egin. “Kalitate handiko 50.000 metro kubo pago ateratzeko, 250.000 moztu behar ziren. Horrek zuen beldurra piztu”, erran du Castanek. “Proiektua hobeki egokitu beharko zen”, aitortu du.

Pagoaren mentura

Europako pagadi handienetarikoa da Irati aldekoa. Euskal Herriko zurginek ez dute kasik batere baliatzen pagoa. Bizkitartean, Vosgeak departamenduan (Frantzia), konparazione, pagoaren erabilpena garatu dute eraikuntzarako 2016tik. Castanek amesten du bide bera hartzea Ipar Euskal Herrian: “Badu 30 urte borrokatzen naizela tokiko pagoa erabil dezagun”.

Hainbestetaraino, non egitura bat ere sortua baitute horretarako, zeinetan Castan lehendakaria ere baita: Pirinioetako Pagoaren Konpainia. Altzariak egiteko pago saltzen entseatzen da. “Nekeziak ditugu, baina zulotik ateratzeko bidean gara”. Eraikuntzarako menturak ikusten dituzte. Pagozko habe eta estaldura taulen egitera heltzen dira, gaur egun. “Orain, eraikuntzarako Dokumentu Teknikoetan onarrarazi behar ditugu”, dio Castanek.

Haritzarena ere desafio gisa ikusten du. Zailago da, haritzak karga baduelako, kalitatezkoa behar duelako. Lekuko zerrategi bat edo bestek haritzarekin segitzen dute: “Mitikilen, zerrategi batek Ipar Euskal Herriko zurginak hornitzen ditu. Etxebarreko zerrategi ttipiak bakarrik tokiko zurarekin lan egiten du”. Baina, Castanek dioenez, haritza pagoa baino aise karioago da. “Hiru, lau edo bost aldiz karioago da”.

Berotzeko egurra

Oihan Erakundeen Eskualdeko Batasunak hitzarmen bat izenpetu berri du Euskal Elkargoarekin, 2023-2026ko eperako, lekuko berotzeko egurra garatzeko. Gaur egun, jadaneko, zenbait berogailu publiko badira Ipar Euskal Herrian, tokiko egurra baliatzen dutenak etxeen edo ikastetxe baten berotzeko. Urrunago joan nahi dute, Milou Castan Oihan Herrien Elkarteko buruak dioenez: «Lurraldeko Hornitzeen Plangintza bat adostu dugu, zergatik ez, ondoko hiru urtetan hamar bat berogailu kolektibo berri sortzeko Elkargoaren eremuan».

Lurraldean, Elkargoko poloetan, mulkoka barreiaturik irudikatzen ditu berogailu kolektiboak Castanek: «Aipa niezazkizuke Errobi poloa, edo Zuberoa, 30 kilometroko inguruan osoki tokiko egurrez horniturik liratekeen berogailuekin».


Summary: Elikagaien garestitzea eten egin da apirilean. Hala ere, iaz baino %12,7 garestiago daude. Azpiko inflazioak 0,7 puntu egin du behera, eta %6,8ra jaitsi da. Inflazio orokorra handitu egin da berriz, %4,2raino, energien prezioengatik.

Prezioak bere onera etortzen hasiak dira, oraindik normaletik urrun badaude ere. Apirilean, bereziki janarian nabaritu da prezioen garestitzea eten dela. Hainbat hilabetez, ia etengabea izan da goranzko joera, baina, lehenengo aldiz, jakien prezioen igoerak behera egin du Hego Euskal Herrian.

INE Espainiako estatistika erakundeak ostiral honetan emandako datuen arabera, elikagaiak eta alkoholik gabeko edariak aurtengo apirilean ez dira garestitu iazkoan bezainbeste. Orduan, martxotik apirilera 2,4 puntu igo ziren, eta aurten 3,1 puntu jaitsi dira. Dena den, iazko apirilean baino %12,7 garestiago daude.

2021eko urritik izugarri igo dira jakien prezioak: orduko %1,4tik egungo %12,7ra. Eta ia etenik gabe egin dute gora hilabetez hilabete —salbuespen bakarra iazko azarotik abendura gertatu zen, 0,2 puntu jaitsita—. Dena den, datozen hilabeteetarako ez da jaitsiera nabarmenik aurreikusten, elikagaien inflazioa %12ren bueltan mantentzea espero baita. Gainera, badira kezkarako motibo batzuk, bereziki lehortearen arrisku gero eta nabariagoa; horrek lehengai eta elikagai ugari garestitzea ekar dezake.

Apiril honetan jakien prezioen igoeran izan den etenak eragin nabaria izan du azpiko inflazioan —zeinak ez dituen kontuan hartzen erregaien eta jaki freskoen prezioak—. Martxoko %7,5etik %6,8ra jaitsi da. 2021eko maiatzeko aurreneko aldia da behera egiten duena. Orduan %0,5ekoa izan zen. Dena den, oraindik oso goian jarraitzen du azpiko inflazioak.

Baita inflazio orokorrak ere. Martxoan jaitsi bazen ere, apirilean berriz ere egin du gora, zortzi hamarren, %3,4tik %4,2ra. Energien prezioa da igoera horren gakoa.

Energiaren paradoxa

Gaur egungo prezioen igoerak iazko apirilekoekin alderatzen dira, eta aurten ez dira iaz bezainbeste merkatu. Erregaien kasuan, Espainiako Gobernuak iaz erregai litroari emandako deskontuak —hogei eta 25 zentimo artekoa— nabarmen jaitsi zituen prezioak iazko apirilean —%8,1 egin zuten behera—, eta halakorik ez da gertatu apiril honetan. eta iaz baino merkago daude, -%3,9. Hego Euskal Herrian, batez beste, 1,677 euro kostatu da gasolina litroa apirilean, eta 1,535 gasolioa. Deskontua kontuan hartuz gero, duela urtebeteko antzeko prezioak dira.

Halaber, argindarra, gasa eta ura ez dira merkatu 2022ko apirilean merkatu ziren adina; orduan %32,1 egin zuten behera eta aurtengo hil berean -%23,8. Gainera, martxotik igo egin dira berriro: erregaiak 4 puntu eta etxeko energiak 7 puntu.

Elikagaiak, garesti oraindik

Oinarrizko beste produktu batzuek, elikagaiek bereziki, oso garesti jarraitzen dute oraindik, eta, kontsumitzaile elkarte batzuek salatu duten moduan, ezerezean geratu da urte hasieran Espainiako Gobernuak horietako batzuei BEZa kendu izanaren eragina.

Dena den, lagundutako produktuen artean, lekaleak eta barazkiak %4 merkatu dira martxoarekin alderatuta, baina iazko apirilean baino %6,4 garestiago daude oraindik. Ogiaren prezioak ere behera egin du hilabete batetik bestera, %0,6, baina iaz baino %9,8 garestiago dago. Esnea ia ez da garestitu azken hilabetean (%0,008), baina oso handia izan azken hamabi hilabeteetako igoera (%27,8).

Fruta freskoa izan da hilabete batetik bestera jaitsierarik handiena izan duen elikagaia, %4,9koa, eta iaz baino %0,9 merkeago dago.

Gainerako oinarrizko jakiak beste behin garestitu dira apirilean, baina aurreko hilabeteetan baino gutxiago. Olioaren prezioa %0,7 igo da martxotik apirilera, eta urte batetik bestera gehien garestitu den produktuetako bat da, %15,4. Antzera gertatu da arrautzekin: %1,3ko igoera martxotik, %13,3koa iaztik. Pataten prezioa beste %1,5 igo da, eta %19,3ko igoera bat pilatu du azken urtean.

Azukrea da gehien garestitu den produktua, alde handiz, gainera: %62,5 iaztik. Apirilean beste koska bat egin du gora: %1,1.

Haragien kasuan, txerrikiek izan dute igoerarik handiena martxotik apirilera: %2,5, baina aurreko hilabeteetan izan txikiagoa da. Dena den, iaz baino %18,8 garestiago daude. Behikietan ez da ia igoerarik izan, %0,2koa martxotik apirilera, eta %5koa iaztik. Antzera hegazti okelarekin, %0,1 eta %6,8 hurrenez hurren. Ardikia %1,2 merkatu da azken hilabetean, baina %11,7 garestiago dago.

Arrain fresko eta izoztuak %3,3ko igoera izan du apirilean, eta %9,2koa iaztik.

Europan baino hobeto

Datozen hilabeteei begira, aurreikusten da inflazio orokorrak beheranzko joera hartzea, iaz apiriletik aurrera eta bereziki maiatzetik ekainera erregaien eta etxeko energien prezioak dezente garestitu baitziren; %8tik gora.

Hego Euskal Herrian 25 hilabete pasatu dira jada inflazioak Europako Banku Zentralak gomendatutako % 2a gainditu zuenetik. Dena den, Europako Batasuneko inflazio txikienetako bat du; EBko batezbestekoa %7 da, Hego Euskal Herrikoa baino 2,8 puntu handiagoa. Inflazio tasarik handienak Letoniakoa (%15), Eslovakiakoa (%14), Lituaniakoa (%13,3) eta Estoniakoa (%13,2) dira. Apiril honetan, inflazioa bi hamarren jaitsi da Alemanian, %7,6raino, baina igo egin da Frantzian –bi hamarren, %6,9ra–, Italian –zazpi hamarren, %8,8ra–, eta Herbehereetan 1,4 puntu, %5,9ra.

Egoera horrek bultzatu du EBZk beste behin interes tasak igotzera, AEBetako erreserba federalak egin duen bezala. Aurrekoetan baino igoera txikiagoak izan diren arren, ohartarazi dute gehiago ere igoko dituztela.


Summary: «Ofizialtasunaren legealdia izan behar du hurrengoak». Euskal Herrian Euskaraz taldeak protestara deitu du Iruñean: manifestazioa eginen dute gaur, 12:00etan, Baluarten hasita. Sugoi Etxarri kideak erran du asmoa dela ofizialtasuna erdigunean jartzea.

Atzo hasi zen hilaren 28ko foru eta udal hauteskundeetarako kanpaina. Euskal Herrian Euskaraz-ek euskara kokatu nahi du indar politikoen agendan, eta, horretarako, manifestazioa antolatu du, gaurko, Iruñean, 12:00etan, Baluartetik hasita. Herritarrak “aktibatu” eta zonifikazioa salatu nahi dutela azaldu du EHEko kide Sugoi Etxarrik (Larraun, 1997).

Nafarroako Estatistika Institutuak eman ditu datuak: herritarren %26,5 dira euskaldunak edo euskaldun hartzaileak; duela hamar urte baino 1,6 puntu gehiago, alegia. Zonifikazioaren eragina dago datu horien atzean?

Zonifikazioa estrategia kontziente bat izan zen, normalizazio prozesua oztopatzeko, eta euskara Nafarroako iparraldean gelditzeko. Muga bat jartzeko, finean. Euskara txoko horretan gorde nahi dute. Ez dute normalizazioa helburu; euskara ez dute hartzen egunerokoan erabiltzeko hizkuntza gisa.

Nafarroako errealitate linguistikoa baliatu dute zonifikazioa justifikatzeko.

“Errealitate linguistikoa” jarri zuten erdigunean, eta jartzen jarraitzen dute, baina asmoa ez da errealitate horri so egitea aurrera egiteko, baizik eta errealitate hori betikotzea. Errealitate linguistiko hori izan da, gainera, zapalkuntza historia baten ondorio.

Mañeruri ez diote eremu mistora pasatzen utzi. Zer deritzozu?

Euskarafobiaren adibide garbi bat da Mañerurekin gertatu dena. Zatikatzen gaituzte, ukatzen dizkigute eskubideak, eta ez dute nahi euren legeak baimentzen duen eremu batetik besterako pauso hori ematea ere.

Tuterako alkate Alejandro Toquerok (Navarra Suma) erran berri du zonifikazioa “ezinbertzekoa” dela. PSNk ere defendatu du euskarak ez duela Erriberan ofizial izan behar. Erriberan sortu da, ordea, euskararen aldeko olatua, azkenaldian. Mugimendu horri erantzuten diote halako adierazpenek?

Azkenaldian pauso inportanteak eman dira. Kontseilutik landu dugun adierazpenak, adibidez, berrehun eragile baino gehiagoren atxikimendua jaso du. Urrats horrek eta gisako beste zenbaitek erreakzio bat eragin dute. Hori seinale on bat da, mugitzen ari garen eta kontraesanak sortzen ari garen seinale, eta Toqueroren adierazpenen gisakoak modu bat dira guk eskubideen markoan kokatzen dugun euskararen auzi hau zikintzeko edo desitxuratzeko.

Inportantea da euskararen aldeko aldarria eremu ez-euskalduntzat jotzen duten horretatik zabaltzea?

Bai, dudarik gabe. Kohesio soziala nahi badugu, beharrezkoa dugu eskubideetan ere berdinak izango garen herritarrak definitzea. Erriberako euskaldunek rol aktibo bat izatea oso garrantzitsua da. Oso garrantzitsuak dira Ager eremu horretan sortzen ari diren mugimenduak, ikusarazten baitute orain arte oso ezkutuan eta zapalduta egon den subjektu bat: Erriberako euskalduna. Beti existitu da, baina gordeta.

36 urte joan dira Euskararen Legea onartu zutenetik. Ohitu gara, nolabait, ezarri zuen zonifikaziora?

Bai, guztiz. Euskaldunok ere oso barneratua dugu gauden tokiaren arabera euskaraz bizitzeko eskubidea dugula edo ez; eta gure lehen hitza gauden eremuaren araberakoa da. Horregatik uste dut datozen urteotan oso inportantea izango dela gure marko mentalak iraultzea.

Zer erran nahi du horrek?

Ezin dugu gai hau kanpotik ezartzen dizkiguten markoetatik kudeatu. Gure marko propioa behar dugu, eta, horretarako, eskubideen eremuan kokatu behar dugu hizkuntza. Inportantea da, era berean, nabarmentzea euskara ez dela dugun zerbait, ez dela tresna huts bat; euskara garena da, eta eraikitzen gaituena. Inportantea da beste borrokekin eta beste eskubideekin loturak bilatzea ere, sinergiak sor baitaitezke, eta borrokek elkar elikatzen ahal dute eta.

Orain arte ez da sinergia horiek bilatzeko lana egin?

Uste dut ez dela ona zapalkuntzak alderatzea. Loturak badaude, baina lotura horiek landu behar dira harremanak landuz. Migratzaileekin, adibidez, ez dugu loturarik. Hori da aldatu behar duguna: landu dezagun harremana kolektibo horiekin; entzun dezagun haien borrokaren berri, eta sor ditzagun elkarlanerako eremuak, indarrak batzeko.

Lan egiteko moduak aldatzeko garaia da?

Euskalgintzak badu berritzeko beharra, eta ari da etxeko lanak egiten. Testuinguru horretan, goxoki bat da Erriberan sortu izana ilusioa piztu duen mugimendu bat. Ilusio hori kutsatu egiten da. Ongi zaindu behar dugu, eta indartu, hortik hartzen dugulako bitamina orain.

Zaindu, nola? Zuek ere abiatu duzue barne prozesu bat, egungo jokalekura egokitzeko. Hori behar da?

Bide luzeko taldea da gurea. Pandemia garaia baliatu dugu Astindu izenburuko gogoeta prozesua egiteko, eta hortik atera diren ondorioetako bat da militatzeko ereduak aldatu egin direla; egoera horri erantzuteko, komunitatearen eredu berria jarri dugu erdigunean, sare moduan aritzeko.

Gaur arratsaldean duzue komunitatearen bilera, Iruñean.

Bai; lau hilabetean behin egiten dugu; kideek ez ezik, EHEren filosofiarekin bat egiten duen edonork parte har dezake. Helburua da denen ekarpenak jasotzea, jendea aktibatzea, eta euskalgintza berriz martxan jartzea.

Gaurko ere, manifestazioa antolatu duzue, 12:00etan, Baluarten. Euskara kanpainan sartzeko?

Euskararen gaia gordeta egon da legealdi honetan; akaso, aurrekoak sortutako frustrazioagatik, aldaketaren gobernuarekin ez baitzen lortu ofizialtasuna. Ofizialtasunak izan behar du euskaldunon gutxieneko eskaera, eta agendan egon behar du, eskubideen markoan. Ofizialtasunaren legealdia izan behar du hurrengoak.


Summary: Bilboko San Ignazio auzoko kiroldegiko sabaia erori egin da. Ez da inor zauritu, instalazioak itxita zeudela erori baita sabaia

Bilboko San Ignazio auzoko kiroldegiaren sabaia erori egin da 07:00ak aldera; zehazki, tenis eta padel pistetako sabaia. Lekua itxita zegoenez, ez da inor zauritu. Bilboko Udala zer gertatu den ikertzen ari da. Juan Mari Aburto alkateak Euskadi Irratian adierazi du instalazio «nahiko berria» dela, eta, hortaz, zer gertatu den aztertu beharko dela.

Bilbo Kirolak erakundeak sare sozialen bidez jakinarazi duenez, sabaia erori den pistak itxita egonen dira, baina kiroldegiko gainerako zerbitzuak normal erabiltzen ahalko dira.


Zea Mays taldeak jasoko du Adarra saria

Summary: Zea Mays taldeak jasoko du Adarra saria. Bilboko rock taldearen 26 urteko ibilbidea saritu du Donostia Kulturak. Ekainaren 21ean, saria jaso, eta kontzertu bat emango dute Viktoria Eugenia antzokian.

Zea Mays taldeak jasoko du aurten Adarra saria, Donostiako Udalak Donostia Kultura elkartearen bidez euskal musikarien ibilbidea omentzeko urtero ematen duen saria. Ekainaren 21ean emango diete, Donostiako Viktoria Eugenia antzokian, eta kontzertu bat emango dute ondoren. Emanaldi horretarako sarrerak maiatzaren 15ean jarriko dituzte salgai.

Aiora Renteria abeslaria izan da gaur goizean sariaren berri emateko egin duten prentsaurrekoan, haren kideak lanean zirelako. «26 urteren ondoren, horrela gabiltza», esan du. «Musika beharrizan moduan egiten dugu, bihotzetik».

Lau musikarik sortu zuten Zea Mays, Bilboko Errekalde auzoan, 1997an, eta hasierako laukote horrek berak jarraitzen du gaur egun taldean: Aiora Renteria (ahotsa), Iñaki Imaz Piti (gitarra), Ruben Gonzalez (baxua) eta Asier Basabe (bateria) dira. 26 urteotan, 11 disko luze argitaratu dituzte; orain arteko azkena, iaz: aurreko bi urteetan binaka kaleratuz joandako abestiak bildu zituzten Adore, Kemena, Kuraia lanean.

Euskadi Gazteko maketa lehiaketa irabazi ondoren grabatu zuten lehenengo diskoa: Zea Mays (Gor, 1998), Berrizko Lorentzo Records estudioan (Bizkaia), Jose Alberto Batiz gitarrista eta ekoizlearekin. Elektrizitatea (Gor, 2000) diskoaren grabazioan, Jose Lastra soinu teknikariarekin hasi ziren lanean, eta urteetan izan da hura taldearen soinu arduraduna. Diskoari izena ematen dion abestia Zea Maysen ezagunenetako bat da: «Taldearen esentzia jasotzen duena: energia, intentsitatea, harmonia eta, guztiaren gainetik, Aiora Renteriaren ahotsa», idatzi zuen Xabier Doncel kazetariak Badok atarian.

Harrobian (Gaztelupeko Hotsak, 2002), Sortuz, grabitatearen aurka (Oihuka, 2004) eta Morphina (Bonberenea Ekintzak, 2007) diskoen atzetik iritsi zen taldearen lanik arrakastatsuena: Era (Bonberenea Ekintzak, 2010). Izan ere, disko horretakoak dira Negua joan da ta eta Kukutza III kantu ezagunak, sekulako oihartzuna izan zutenak diskoa argitaratu berritan.

Taldeak berak ekoitzi ditu bere lanak ordutik. 2013an, Da diskoa grabatu zuten, Dave M. Allen ekoizlearekin (The Cure, Depeche Mode...), eta harengana jo zuten Harro diskoa sortzeko ere (2016). Hurrengo diskoa, Atera (2019), New Yorken nahastu zuten, Hector Castilloren estudioan.

2021eko irailean, Kemena bilduma laburra grabatzen ari zirenean, Aiora Renteria abeslariak umetokiko minbizia zuela jakin zuen, eta larrialdiko ebakuntza bat egin beharko ziotela. Dena gelditu zen kolpean. Operazioa ongi joan zen, ordea, eta hilabete gutxiren buruan berriz bueltan zen egunerokoan. «Zorte erraldoia izan dut», esan zuen orduan BERRIAn, taldearen 25. urteurrenean egindako elkarrizketan.

Aurtengoa da hamargarren Adarra saria: Mikel Laboa, Ruper Ordorika, Benito Lertxundi, Fermin Muguruza, Anari Alberdi, Berri Txarrak, Kepa Junkera, Amaia Zubiria eta Joseba Tapia saritu dituzte aurretik. Marijose Rekalde artista nafarraren brontzezko eskultura bat jaso dute denek.


Summary: Javier Bardemek jasoko du Donostia sarietako bat. Jaialdiaren inaugurazio ekitaldian emango diote garaikurra antzezle espainiarrari. Hura da festibaleko aurtengo kartel nagusiko protagonista ere. Irailaren 22tik 30era izango da Zinemaldiaren 71. aldia.

Bost urte dira Donostiako Zinemaldiak kartelak egiteko bide berri bati heldu ziola. «Zinematografia garaikidearen figura bat» izaten da ordutik jaialdiaren irudi ofiziala. Hala, eta aurrez Isabelle Huppert, Penelope Cruz, Willem Dafoe, Sigourney Weaver eta Juliette Binoche izan diren bezala, Javier Bardem du protagonista 71. aldiko kartel ofizialak. Aktore espainiarrak protagonismo bikoitza izango du, gainera, jaialdiak hari emango baitio aurtengo Donostia sarietako bat. Festibalaren inaugurazio ekitaldian izango da hori; irailaren 22tik 30era egingo dute aurtengo Zinemaldia.

Zinemaldiko publikoak ezaguna du Bardem (Las Palmas Kanaria Handikoa, 1969), eta ongi ezagutzen du Bardemek Zinemaldia, hogei bat aldiz izan baita Donostian. Hain zuzen, jaialdian lehen aldiz parte hartu eta 30 urtera jasoko du Donostia saria aktoreak. 1993. urtean izan zen hori, Bigas Luna zinemagilearen Huevos de oro filmak Sail Ofizialean parte hartu zuenean. Jose Luis Rebordinos jaialdiko zuzendariaren esanetan, «Bardem da, gaur egun, nazioartean ospe handiena duen aktore espainiarra, eta Zinemaldia haren bilakaeraren lekuko izan da hasiera-hasieratik».

Tabakaleran egindako aurkezpen ekitaldian, antzezlearen bilakaera laburbiltzen duen ikus-entzunezkoa proiektatu du festibalak, eta, une batean, Zinemaldia berentzat zer den azaltzen du bertan Bardemek: «Donostia, niretzat, opari bat da; hemen hainbeste alditan izan naiz... Hemen hasi zen dena». Izan ere, hurrengo urtean, 1994an, berriro itzuli zen Donostiara, eta gizonezko aktore onenaren Zilarrezko Maskorra jaso zuen Días contados (Imanol Uribe) nahiz El detective y la muerte (Gonzalo Suarez) filmetako interpretazioengatik.

Sariz jositako ibilbide baten hasiera besterik ez zen hura, ehundik gora garaikur hartu baititu eskuetan orduz geroztik. Horien artean daude, besteak beste, Oscar, Urrezko Globo eta Bafta bana, No Country for Old Men filmarengatik (2007); aktore onenaren saria Cannesko jaialdian Biutiful lanagatik (2010); Volpi Kopa Veneziako jaialdian, Before Night Falls (2000) eta Mar adentro (2004) filmetako antzezpenengatik; Goya sari bana Días Contados (1994), Boca a boca (1995), Los lunes al sol (2002), Mar adentro (2004), Biutiful (2010) eta El buen patrón (2021) filmetako aktore lanagatik zein dokumental onenarena Hijos de las nubes, la última colonia (2012) ekoizteagatik; eta Europako Zinema Akademiaren saria.

Lehen aldiz 1993an, eta azken aldiz orain bi urte izan zen aktorea jaialdian, Fernando Leon de Aranoaren El buen patrón Sail Ofizialean lehiatu zenean. Tartean, beste hamaika alditan izan da Donostian, askotariko filmen eskutik, hala nola Perdita Durango (Alex de la Iglesia, 1997), Carne trémula (Pedro Almodovar, 1998), Los lunes al sol (Fernando Leon de Aranoa, 2002) eta Vicky Cristina Barcelona (Woody Allen, 2008).

Rebordinosek azaldu duenez, duela bi urte jakinarazi zioten aktoreari aitortza egingo ziotela, eta poz handia hartu zuen, «jaialdia asko maite baitu». Agenda arazoak tarteko, baina, orain arte ezin izan du jasotzera etorri. Beste sortzaile batzuei Donostia Saria ematen ere ageri da Bardem bideoan, tartean, John Malkovichi (1998), Robert de Nirori (2000) eta Julia Robertsi (2008). Oraingoan, baina, berak jasoko du garaikurra.

Objektu bat, izaera bat

Bardem koloretsu bat ageri da Zinemaldiaren aurtengo kartelean. Dimension publizitate agentziak sortu du, Nico Bustos argazkilariak aktoreari eginiko bi irudi oinarri hartuta. Haiek bata besteari gainjarrita eta kolore biziz jantzita, «pertsonaien barrenera sartzeko eta bere itxura bestelakotzeko duen kameleoi gaitasunari» aitortza egiten dio afixak, agentziako kideek adierazi dutenez. «Kartel honetan, Javier Bardemen gaitasun poliedriko hori islatzen saiatu gara, eta koloreak dira hark bere interpretazio lanei ematen dien margo geruza desberdin horien ispilu».

Jaialdiko sail bakoitzaren kartelak ere Dimensionek diseinatu ditu, Jose Luis Lopez Zubiria argazkilariarekin batera, eta, azaldu dutenez, «erretorika bisualak sortzera» jolas egin dute, zenbait objekturen —mailu batek kolpatzen duen kopa, suak hartutako txikori belarraren lorea...— eta sail bakoitzaren ezaugarri espezifikoen artean loturak sortzeko: ausardia, Zuzendari Berriak atalean; energia, Horizontes Latinosen; aurreikusi ezin dena, Zabaltegi-Tabakaleran; apartekotasuna, Perlak-en; lotsagabetasuna, Nest sailean; ondarea, Culinary Zineman; eta nortasuna, Zinemiran.


Summary: 'Year of the Shark' filmak irabazi du Fant jaialdiko sari nagusia. Marc Martinez zuzendari katalanaren 'Tigre místico' laburra ere saritu du epaimahaiak, eta Lle Godoyren 'Encajada'-k jaso du Euskal Filmik Onenaren Saria

Surflari baten desagerpenak hankaz gora jarri du Atlantikoko kostaldea. Marrazo bat dabil Frantziako uretan, antza. Majak, erretiratzeko zorian dagoen kostazainak, bere azken misioari ekiteko eta badia salbatzeko aukera probesten du momentu horretan. Horixe du abiapuntu Ludovic eta Zoran Boukherma anaien Year of the shark (2022) filmak, eta Fant Bilboko Zinemaldi Fantastikoko Filmik Onenaren Saria jaso dute hari esker.

Sail Ofizialeko Film Laburrik Onenaren Saria Marc Marinez zinemagileak jaso du, Tigre místico lanagatik. Lle Godoyren Encajada-rentzat izan da, berriz, Euskal Film Laburrik Onenarena. Azken hori saritu du publikoak ere, Alain Ughetto zinemagilearen No Dogs or Italians Allowed lanarekin batera.

Euskal Film Laburretan Antzezpen Onenaren Saria Ane Guisasolarentzat izan da, Encajada filmean egindako interpretazioagatik.

Magdalena Lauristch zuzendariaren Rubikon filmak jaso du Euskal Gidoigileen Elkarteak Sail Ofizialeko Film Luzeen Gidoirik Onenaren saria. Epaimahaikoen hitzetan, «erritmo eta tentsio narratiboaren erabileragatik, eta zientzia fikzioaren baliabideak historia unibertsal bezain humanista bat kontatzeko erabiltzeagatik» saritu dute haren lana.

Saritutako lan guztiekin proiekzio berezi bat egingo du jaialdiak bihar, Bilboko BBK aretoan.


Summary: Iñaki Iturriotz eta Ibai Amillategi nagusitu dira sailkapen faseko saioetan. Diman eta Muxikan jokatu ziren atzo arratsaldean Bizkaiko Bertsolari Txapelketarako sailkatzeko saioak.

Bigarren eguna izan zuen atzo Bizkaiko Bertsolari Txapelketako sailkapen faseak. Saio bi jokatu ziren, Diman eta Muxikan, eta Iñaki Iturriotzek eta Ibai Amillategik irabazi zituzten.

Dimako eskolan egin zen saioetako bat, eta 182 punturekin gailendu zen Iñaki Iturriotz Zuluaga. Haren atzetik, honela geratu zen sailkapena: Aitor Arrutia Azkueta (180,5), Koldo Gezuraga Seijido (172,5), Ander Sarriugarte Garcia (167,5), Iker Garitagoitia Astigarraga (166) eta Peio Lago Iturriaga (129,5). Igor Menika izan zen gai jartzailea, eta Ander Txakartegi, Graxi Arregi, Jurgi Fuentes eta Ariane Elejabarrieta aritu ziren epaile eta idazkari lanetan.

Muxikan, ostera, Ibai Amillategi Omaetxebarria izan zen garaile, 195,5 punturekin. Segidan geratu ziren Inazio Vidal Gurrutxaga (184,5), Maite Sarasola Isazelaia (180), Peru Vidal Gurrutxaga (177,5), Naroa Torralba Rodriguez (154,5) eta Ana Picallo Perez (141,5). Zihara Jainaga aritu zen gai jartzaile lanetan, eta Beñat Romero, Garazi Mendoza, Miriam Juaristi eta Itziar Basterretxea izan ziren epaileak eta idazkaria.

Aulestin eta Sopelan hurrengoak

Datorren asteko saioak Aulestin eta Sopelan izango dira, 18:30ean. Guztira, zortzi kanporaketa jokatuko dira, eta puntuazioz sailkatuko dira udazkenean hasiko den Bizkaiko Bertsolari Txapelketarako.

Saio guztietarako sarrerak esteka honetan daude eskuragarri.


Summary: Sudango zibilak babesteko konpromisoa hartu dute armadak eta paramilitarrek. Biztanleriaren premiak asetzeko engaiamenduak hamar eguneko su etena adostea du helburu, baina AEBek esan dute akordioa «urrun» dagoela oraindik.

Sudango gerra amaitzeko orain arteko urrats eraginkorrena egin dute armadak eta RSF Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarrak. Izan ere, bi aldeek konpromisoa hartu dute zibilak babesteko eta laguntza humanitarioa bermatzeko. Armadako eta RSFko ordezkariek iragan larunbatean hasi zituzten lehen negoziazioak, Jiddan (Saudi Arabia), eta AEB Ameriketako Estatu Batuek eta Saudi Arabiak adierazpen bateratu batean jakinarazi dute bi aldeek hitzartutako ituna. Engaiamenduak, funtsean, hamar eguneko su etena adostea du helburu, baina Washingtonek aurreratu du akordioa «urrun» dagoela oraindik.

«Nazioarteko zuzenbide humanitarioari eta giza eskubideei jarraituz», armadak eta talde paramilitarrak biztanleriaren premiak asetzeko hainbat konpromiso jaso dituzte sinatutako adierazpenean; laguntza humanitarioaren hornidura ziurtatzea, oinarrizko zerbitzuak lehengoratzea, bi aldeetako indarrak ospitaleetatik erretiratzea eta hildakoak errespetuz ehorzten uztea.

Hitzarmen hori lortu ondoren, Jiddako elkarrizketek hamar eguneko menia eraginkorrari buruzko akordioa erdiestea izango dute helburu, «jarduera horiek egin daitezen». Hain zuzen, segurtasun neurriek barne hartuko dute mekanismo bat AEBek, Saudi Arabiak eta nazioarteak babestutako su etena ikuskatzeko.

Komunikatuaren arabera, «Sudango zibilekin eta eskualdeko eta nazioarteko bazkideekin liskarrak behin betiko eteteko proposatutako elkarrizketei» helduko die joan den larunbatean Saudi Arabiak hasitako negoziazioak. Oharrak, halaber, nabarmentzen du bitartekariek —Washingtonek, Rigak eta NBE Nazio Batuen Erakundeak— «itxaropena» dutela aurrez aipatutako aldeek elkarrizketetan parte har dezaten.

Saudi Arabiako Atzerri ministro Saud al-Faisalek Twitterren adierazi duenez, Jiddan adostutakoa «lehen urratsa» izan da. Haren esanetan, apirilaren 15ean borrokak piztu zirenetik Sudanek duen krisia «inoiz ez bezalakoa» da. «Elkarrizketak eta zibilen babesarekiko konpromisoaren adierazpena lehen urratsa izan da, eta urrats gehiago egingo dira. Garrantzitsuena adostutakoa betetzea da, eta [Saudi Arabiako] erresumak lan egingo du Sudanen segurtasuna eta egonkortasuna itzuli arte», azpimarratu du.

Bien bitartean, aire erasoak eta artilleria bonbardaketak izan dira gaur goizaldean Khartumgo sarrera inguruan. Zenbait lekukok Al-Jazeera hedabideari adierazi diotenez, gerra hegazkinak ikusi dituzte hiriburua zeharkatzen, baina azken orduko borrokak «lasaiagoak» izan dira aurreko egunetakoekin alderatuta. «Akordioak gerra baretuko duela espero dut, baina artilleriako bonbardaketekin eta aire erasoekin esnatzen ari gara egunero», adierazi dio Mohamed Abdallah 39 urteko sudandarrak Ekialde Hurbileko komunikabideari, Khartum hegoaldean.

Guda piztu zenetik, zenbait su eten hitzartu dituzte bi aldeek, baina elkarri egotzi izan diote menia urratu izana. Horrekin lotuta, Mendebaldeko herrialdeek atzo gaitzetsi egin zituzten bi aldeek zibilen aurka egindako «gehiegikeriak», Genevan (Suitza) egindako giza eskubideei buruzko bileran. NBEk, Afrikako Batasunak eta IGAD Gobernu Arteko Garapenerako Agintaritzak nabarmendu zuten armadak eta talde paramilitarrak jarraibide «argiak» helarazi behar dizkietela herritarrei, eta laguntza modu seguruan emateko eskatu zien.

Giza krisia, agerian

Gatazkak giza krisia eragin du, eta zibilak egoera larrian utzi; besteak beste, sarri eteten dira elektrizitatea eta ura, eta elikagai eskasia dute. Horrez gain, nazioarteko GKE gobernuz kanpoko erakundeek eta tokiko komunikabideek jakinarazi dute osasun sistema ia geratuta dagoela. Hori gutxi ez, eta NBEko erakunde Unicefek gaur salatu du haurren tratamendurako elikagai terapeutikoak ekoizten zituen fabrika bati su eman diotela Khartumen; 14.500 bat elikagai kaxa kiskali dira, Unicefeko eledun James Elderrek Genevan jakinarazi duenez. Eraikin hartan, Sudanen malnutrizio larria pairatzen duten haurrentzako elikagai guztien %60 ekoitzi zituzten iaz.

Hori ikusita, Elderrek adierazi du elikagai terapeutikoen 34.000 bat kaxa bidaliko dituztela Frantziatik Sudanera; 81.000 kaxa gehiago eramatekoak dira hilaren amaiera aldera. Gerra eta gertakari hori gorabehera, haurrei tratamendua ematen dieten programen %80 lanean ari dira oraindik ere Sudanen. AEBetako Estatu Departamentuko goi funtzionario batek, berriz, esan du bi aldeek gaur goizean sinatutako adierazpenak laguntza humanitarioaren jarioa eta ur eta elektrizitate zerbitzua hobetzea erraztuko duela.

OME Osasunaren Mundu Erakundeak emandako azken datuen arabera, 600 zibil baino gehiago hil eta 5.127 zauritu dituzte hiru asteotan, batez ere Khartumen, horren inguruan eta Darfurren —errialdearen mendebaldean—; eskualde horretan, hain zuzen, 528 lagun hil dituzte. UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren arabera, gutxienez 200.000 bat herritarrek pasatu dute muga inguruko zazpi herrialdeetara ihes egiteko; UNHCRk espero du kopuru hori 860.000ra igoko dela asteotan. Horrez gain, jada 700.000 barne desplazatu eragin ditu gerrak, eta erakundeak ohartarazia du giza hondamendi bat gertatuko dela borrokak ez badituzte eteten.


Summary: Alarma hotsak piztu dituzte Jerusalemen, aire erasoen laugarren egunean. Israelgo armadak bonbardaketei ekin die berriz gaur goizaldean. Jihad Islamikoko beste bi kide hil ditu. Tel Aviv erretiratu egin da su eten bat negoziatzeko zeharkako elkarrizketetatik.

Hamahiru orduko barealdiaren ostean, suziri hotsekin iratzarri dira Gazan. Ezkutua eta gezia operazio militarraren laugarren eguna da gaurkoa, eta goizean goiz misilak jaurtitzen hasi da Israel. Palestinako Osasun Ministerioaren arabera, asteartetik 34 pertsona hil dira: 33 palestinar —hamabost zibil; horietatik sei haurrak— eta israeldar bat, eta ehun lagunetik gora zauritu dituzte.

Azken biktimak Jihad Islamikoko bi kide dira, Gazako Osasun Ministerioak jakinarazi duenez. Israelek Gaza hiriko bizitegi auzo bati egin dion erasoan hil dituzte. Horrez gain, Israelgo kolono batek palestinar bati tiro egin dio goizean, Silwad herritik gertu, Zisjordanian, Ramallahtik hamar bat kilometrora. Zauritua larrialdietara eraman dute.

Israel Jihad Islamikoaren zenbait postu militar eta egoitza bonbardatzen ari da goizaldetik, eta Gazako miliziek erantzun egin dute. Palestinako eremu horretatik jaurtitako suziri batek juduen kolonia bat jo du Jerusalem ekialdean. Ez da zauriturik izan.

Jihad Islamikoko bost buruzagi hil dituzte lau egunotan, eta, Israelgo armadako bozeramaile Daniel Hagariren arabera, zerbitzu sekretuen «lan onari esker» lortu dute horiek hiltzea. Baina bi aldeen arteko menia bat adosteko Jihad Islamikoak jarritako baldintza bat urratzen dute hilketa horiek: erakundeko kideen aurkako «hilketa selektiboak» amaitzea, hain zuzen.

Jihad Islamikoko bozeramaile Dawud Shihabek Middle East Eye hedabideari adierazi dionez, Jerusalemera eta Zisjordaniako beste kolonia judu batzuetara jaurti dituzten suziriak «mezu bat» dira, Israelek aintzat hartu ditzan erresistentzia palestinarrak su etenerako ezarri dituen baldintzak.

Egipto bitartekari lanetan aritu da Israelen eta Gazako talde armatuen arteko su eten bat lortzeko, baina Israelek gaur jakinarazi du bere burua erretiratu duela zeharkako elkarrizketa horietatik.

Gazako operazio militarraren ondorioz, azken hilabeteetan gobernuaren kontrako protestak antolatu dituzten taldeek bertan behera utzi dituzte mobilizazioak. Joan den urtarriletik,milaka herritar irten dira larunbatero kalera Israelgo hiri garrantzitsuenetan, Tel Avivek aurkeztu zuen erreforma judiziala salatzeko, iritzita «demokrazia arriskuan» jartzen zuela. Manifestazioen deitzaileek argitu dute «segurtasun arrazoiengatik» etengo dituztela soilik protestak, eta gobernuaren kontra mobilizatzen jarraituko dutela ziurtatu.

Israelgo Finantza ministro eta Alderdi Sionista Erlijiosoko buru Bezalel Smotrichek adierazi du «Gazara itzultzeko garaia» iritsi dela «ziurrenik», Hamas desegin eta eremua «desmilitarizatzeko». Israelek 2005ean atera zituen bere tropak Gazatik, eta lurraldea Hamasen agintepean da ordutik, baina Israelek erabateko blokeoa ezarri zion 2007an. Smotrichen esanetan, Gazan sartzeko aukera hori ez da eztabaidatu oraingoz segurtasun agintaritzaren organoetan.

Gazako muga itxita

Ia etenik gabeko aire erasoek ehun palestinar inguru zauritu dituzte, eta hirurehun etxebizitza baino gehiago birrindu. Halere, asteartetik, Israelek itxita dauka Beit Hanuneko muga: debekatuta dago alde batetik bestera igarotzea, baita larrialdizko giza beharrei erantzuteko ere.

Ondorioz, zenbait GKE gobernuz kanpoko erakunderen arabera, 292 paziente inguruk ezin dute jaso osasun tratamendurik. Minbizia dute batzuek, eta Israelgo ospitaleetan soilik jaso dezakete behar duten arreta. Horiek horrela, zenbait GKEk gutun bat bidali zieten atzo Israelgo buruzagi batzuei, eskatzeko ireki ditzatela mugak giza laguntza eta osasun arreta behar duten zibilentzat.

Gaur-gaurkoz, Israelek ez dio erantzun eskaera horri, baina biltzeko eskubidea mugatu du Gaza ondoko herrietan: 50 pertsona bildu ahal izango dira gehienez. Neurria bihar arratsaldeko zortziak arte egongo da indarrean.

Urteurren mingotsa

Israelgo indarrek Al Jazeera telebista kateko kazetari Xireen Abu Akleh hil zutela urte bat bete zen atzo. Israelgo armada Jeninen egiten ari zen sarekada baten berri ematen ari zela egin zion tiro Israelgo agente batek.

Haren heriotzarekin loturarik izatea ukatu zuten Israelgo indarrek. Zenbait hilabeteren ondoren, iazko irailean, aitortu zuten litekeena zela Israelgo agente batek tiro egin izana, baina «istriputzat» jo zuten gertatutakoa. Atzo, Hagarik barkamena eskatu zuen, CNN telebista katean egindako elkarrizketa batean, baina ez zuen aitortu Israelgo armada errudun denik.


Summary: Aske geratu da Urko Labeaga euskal presoa. Baldintzapean aske zegoen 2021eko abuztutik.

Etxerat elkarteak jakinarazi duenez, Urko Labeaga euskal presoa aske geratu da, 25 urteko zigorra beteta. 1998tik zegoen preso, eta 2017an bete zituen zigorraren hiru laurdenak. 2020an jaso zuen, ordea, hirugarren gradua, Villabonan preso zegoela (390 kilometrora, Espainia); orduan, Martuteneko espetxera (Gipuzkoa) lekualdatzea proposatu zuen espetxe hark. 2021eko abuztuan, berriz, baldintzapean aske utzi zuten.


Summary: Adegiren eta ELAren arteko «aliantza» gaitzetsi du LABek. Aliantza hori gabe Gipuzkoako metalgintzan akordio hobeago bat lortu litekeela uste du sindikatu abertzaleak.

Gipuzkoako metalgintzan Adegik, ELAk eta UGTk aurreakordioa sinatu ostean, ELAk Gipuzkoako patronalarekin duen «aliantza» eta «elkarlana» salatu ditu LABek. Izan ere, sindikatu abertzalearen ustez, patronalaren lehen proposamena onartu dute sindikatu biek, eta «mobilizazioari uko» egitea egotzi die. LABen ustez, patronalaren eta ELAren arteko aliantza hori egongo ez balitz, akordio hobea lortu zitekeen Gipuzkoako metaleko langileentzat. Sindikatuak gaur eman ditu akordioaren inguruko azalpenak, Donostiako egoitzan.

«ELA eta koherentzia ez datoz bat: batzuetan balio ez duenak beste batzuetan balio die», adierazi du Usua Lasak, LABeko Gipuzkoako Industria arduradunak. Hori da, hain zuzen ere, ELAk gainontzeko sindikatuei leporatzen diena. Akordioa sinatu ostean, euskal sindikatuak hainbat taula argitaratu zituen, Hego Euskal Herriko lau lurraldeetako metaleko hitzarmenak alderatuz. Bertan ikusten da Gipuzkoako metalgintzan lortu dela soldata igoera handiena, eta bereziki nabarmendu dute Bizkaiko eta Gipuzkoako itunen arteko ezberdintasuna: «Eibarren (Gipuzkoa) edo Ermuan (Bizkaia) lehen mailako ofizial gisa lanean diharduten langileen arteko aldea 6.000 euro baino handiagoa izango da». Horri buruz, Lasak adierazi du LABek ez duela asmorik halako konparazioetan sartzeko, eta nabarmendu du sindikatuen funtzioa langileei tresnak ematea dela, ahalik eta hitzarmen onenak lortzeko, haien aburuz Gipuzkoan gertatu ez dena.

Ikusi gehiago: Mitxel Lakuntza ELAko idazkari nagusiari elkarrizketa: «Grebek herri hobe bat eraikitzen dute»

Arabako eta Bizkaiko hitzarmenen negoziazioetan LAB «erabakigarria» izan dela adierazi du Kris Gete LABeko Industria Federazioko arduradunak, eta gehitu du bi borroka horiek «aurrekariak» izan zirela Gipuzkoako itunaren negoziaziorako. Akordio horien ostean, baina, gatazka eta borroka saihestea egotzi dio ELAri: «Adegik ondo irakurri du Arabako eta Bizkaiko borrokek utzitako mezua. Gatazka ekidin nahi izan du, eta ELA topatu du bidean. Aliantza horrek Adegiri egiten dio mesede».

Ikusi gehiago: Garbiñe Aranburu LABeko idazkari nagusiari elkarrizketa: «LABek ez du izan patronalaren bultzadarik; hori esan dezakeen sindikatu bakarra gara»

ELAren eta Adegiren arteko «aliantza» horren beste hainbat adibide mahaigaineratu ditu sindikatu abertzaleak. ELAk Gipuzkoan grebak sustatzen dituela onartu du Lasak, baina gehitu du Adegi «patronal nagusia ez den sektoreetan» izan ohi direla: «ELAk uko egin dio mobilizazioari elikadura sektorean, ostatuen hitzarmenean ere greba saihestu dute, eta Gozogintza eta Okindegiko hitzarmenak greba deialdirik gabe sinatu dituzte».

Azkenik, UGTrekiko ELAk duen jarrera ere nabarmendu du Lasak. Dio UGT beste negoziazio mahai askotan kanpoan utzi duela ELAk, baina oraingoan onartu egin duela Gipuzkoako metalgintzako mahaian UGTren parte hartzea, «nahiz eta ordezkaritzaren %10era ez iritsi».

Grebak eztabaidagai

Azkenaldiko ELAren eta LABen arteko xextra horretan, greben inguruko auzia lehen lerroetan dago. Azkenaldian, ELA berebiziko ahalegina egiten ari da bistarazteko greba gehien deitzen dituen sindikatua dela, baina LABek nabarmendu du ELAk Gipuzkoako metalean mobilizazioa eta borroka saihestu dituela: «ELAk bazekien hitzarmen hau sinatuko zuela», adierazi du gaur Lasak. Hala ere, ELAk adierazi du sindikatu guztiei proposatu ziela sei eguneko greba borrokaldia, baina ezezkoa jaso zutela.

ELAren bertsio hori gezurtatu egin du Lasak: «Negoziazio prozesu honetan, ez dugu inoiz jaso beste sindikatu baten mobilizazio eskaintzarik. Dakidan bakarra da mobilizazio eta greba proposamen guztiak LABek egin dituela, LABek bakarrik. Egin diren bilera intersindikal guztiak gure ekimenez egin dira, bai lehena, bai bigarrena eta bai hirugarrena ere».


Summary: SOS Himalayak omenaldia egingo dio Iñaki Otxoa de Olzari maiatzaren 21ean, hil zeneko 15. urteurrenean. Unanu herrian (Nafarroa) eta Beriain mendian, lagunek eta senideek Annapurnan zendutako mendizalea oroituko dute. Musika, gastronomia postuak eta bazkaria izango dira, besteak beste. Bildutako dirua Makaluko (Nepal) ospitalera bidaliko dute. Azken fasean dago fundazioaren gaur egungo proiekturik garrantzitsuena.

Iñaki Otxoa de Olza-SOS Himalaya fundazioak omenaldia egingo dio alpinista nafarrari maiatzaren 21ean, Unanu herrian, hil zela 15 urte bete diren honetan. Urteurrena gogoan, lagunek, senideek eta fundazioak berak jardunaldi solidarioa antolatu dute. 08:30ean hasiko dira ekitaldiak: ordu horretan, Beriain mendira igoko dira nahi duten guztiak. Otxoa de Olza bera hainbatetan joaten zen mendi horretara entrenatzera, eta 2008an ere omenaldia egin zioten, hil berritan.

10:45ean, beste talde bat irtengo da Unanutik, Iñakiren oroimenezko monolitora. Duela 15 urte, Beriainera igotzen den ibilbidetik gertu dagoen basoko soilgune batean paratu zuten monolitoa. Helburua da bi zutabeak (igoerakoa eta jaitsierakoa) oroigarri lekuan elkartzea, 11:45ak inguruan. Hain zuzen, ordu eta leku horretan izango da mendiko omenezko ekitaldia.

Bitartean, herrian herriko gastronomiako hainbat postu egongo dira 11:00etatik aurrera, eta txikienek eskalada horma batean probatzeko eta eskalatzeko aukera izango dute, Azken Kolpe txalaparta taldeak girotuta.

Menditik jaitsi ondoren, 13:30ean, Otxoa de Olzaren omenezko bigarren ekitaldia egingo da, Unanuko frontoian. Iñakiren senideek parte hartuko dute, Atarrabia abesbatzak giroturik. Fundazioaren lagunei eta boluntarioei oroigarriak emango zaizkie, eta hainbat zozketa ere izango dira. Ondoren, bazkari solidarioa egingo da frontoian bertan, eta elastiko bana emango zaie partaide guztiei, egunaren oroigarri. Amaitzeko, El Desague taldearen kontzertu solidarioa izango da.

Txartelak, bazkaria eta elastikoa barne, fundazioaren webguneko denda solidarioan eta Iruñeko Muga liburu dendan eros daitezke, 25 euroan. Gehienez ere 300 pertsonarentzat izango da lekua.

Egun horretan bildutako dirua Makaluko ospitalearen proiektua amaitzeko lanetarako izango da. Ospitale horrek Makalu mendiaren ibarreko 20.000 pertsonari emango die arreta. Gaur egun, eraikuntza lanak ia amaiturik daude, eta langile finkoak kontratatzea eta ekipoak erostea falta da. Azken hilabete hauetan, adibidez, Iruñeko Salestarren ikastetxeko ikasleek egindako inkubagailu bat paratu da ospitalean, eta laster Galdakaoko ospitaleak eta Zaragozako Miguel Servet ospitaleak emandako bi elektrokardiografo bidaliko dira.

SOS Himalayari buruz

Iñaki Otxoa de Olza-SOS Himalaya fundazioa 2009ko irailaren 29an sortu zen, Iñaki Otxoa de Olza alpinista nafarraren memoria gorde eta zabaltzeko eta bizirik zela amaitu gabe utzi zituen lankidetza proiektuak amaitzeko. Gaur egun, batez ere Makalu ibarrean (Nepal) ari da lanean fundazioa, ospitale bat eraikitzeko lanak amaitzen eta hainbat eskola kudeatzen. Gainera, beste bi azpiegitura eraikitzeko lanetan laguntzen ari da: alkoholismoaren errehabilitaziorako zentro bat eta etxaldea duen ekobaratze bat.

EGITARAUA 08.30: Beriaingo igoeraren irteera, Unanutik. 10.45: Monolitoan izango den omenaldirako irteera, Unanutik bertatik. 11.00: Herriko gastronomia postuen eta eskalada hormaren irekiera, Azken Kolpe txalaparta taldeak giroturik. 11.45: Mendizaleen omenaldia monolitoan Iñaki Otxoa de Olzari. 13.30: Iñakiren oroimenezko ekitaldia Unanuko frontoian, Atarrabia abesbatzarekin eta Iñakiren senideekin. 14.00: Oroigarri solidarioen banaketa. 14.30: Bazkari solidarioa Unanuko frontoian. 16.30: Kontzertua El Desague taldearen eskutik.

Izen emateak: fundazioaren webgunean eta Iruñeko Muga liburu dendan. Prezioa: 25 euro.


Summary: Demi Volleringek irabazi du Itzuliko lehen etapa, erakustaldia emanda. Txirrindulari herbeheretarrak erasoa jo du azken mendatean, Urkaregin, eta alde handia atera die aurkari guztiei helmugan: 47 segundo Marlen Reusserri, 49 Katarzina Niewiadomari, eta 51 Annemiek van Vleuteni eta Olivia Barili

Euskal Herriko Itzuliko lehen ekitaldia amaitu zen bezala hasi da bigarrena: Demi Vollering (SD Worx) igo da podiumaren koskarik gorenera, soinean maillot horia duela. Txirrindulari herbeheretarrak erakustaldia eman zuen iaz Itzuliko hiru etapak irabazita, eta, gaur, beste erakustaldi bat eman du: nagusitasunez irabazi du Etxebarria eta Markina-Xemein (Bizkaia) artean jokatutako aurreneko etapa.

Volleringek etapako azkeneko mendatean jo du erasoa, Urkaregin, eta aurkari bakar bat ere ez da gai izan haren gurpilari jarraitzeko. Jaitsieran ere bikain moldatu da, eta alde handiarekin helmugaratu da. 47 segundo atera dizkio Marlen Reusser taldekide suitzarrari, 49 Katarzina Niewiadoma poloniarrari (Canyon), eta 51 Annemiek van Vleuten (Movistar) herrikideari eta Olivia Baril kanadarrari (UAE). Helmugako gainsariei esker, alde handiagoa du sailkapen nagusian: 50 segundo ateratzen dizkio Reusseri, 55 Niewiadomari, eta 1.01 Van Vleuteni eta Bariri. Bi etapa falta dira oraindik jokatzeko, baina Volleringek nahiko bideratuta utzi du Itzulia bigarren aldiz jarraian irabaztea.

Gogotik egin du euria etapa osoan, eta horrek tentsioa eragin du. Ez da egon arriskatzeko giroa. Hala, tropelak bat eginda egin ditu lehen 30 kilometroak. Miryam Nuñezek (Massi) egin du aurreneko ahalegina: hamar kilometro inguru egin ditu aurrean, tropelak harrapatu duen arte. Jarraian, beste saiakera batzuk egon dira, baina tropelak ezerezean utzi ditu guztiak. Aurreneko mendatea iristear zen, Hirugarren Mailako Gontzagaraigana, eta horra ailegatu arte kontrolpean izan nahi izan du lasterketa. Nahi eta lortu ere. Etapa erdia jokatuta, bat eginda zegoen onenen tropela.

Jaitsieran, ordea, aurrera egin du Anna Kiesenhoferrek (Israel). Austriarrak badaki zer den urrutitik erasoa jota irabaztea: horrela jantzi zuen urrezko domina 2021eko Tokioko Olinpiar Jokoetan. Kiesenhoferri Aurela Nerlo poloniarra (Massi) batu zaio. Ondo moldatu dira biak erreleboka, eta, horri esker, aldea egiten hasi dira; ohartu orduko, minutu baten aldea lortu dute.

Baina tropela serio jarri da: bete-betean hasi da lanean, bi iheslariei aldea kentzen. Helmugarako hamabost kilometro falta zirela harrapatu ditu, Elgoibarren (Gipuzkoa). Hala, indartsuenen taldeak elkarrekin ekin dio eguneko bigarren eta azken mendatea igotzeari: Urkaregi, Bigarren Mailakoa.

Borroka espero zen, eta errepidea tentetu bezain laster hasi da borroka. Volleringek ez du itxaron nahi izan, eta segituan jo du erasoa. Niewiadomak bakarrik eutsi dio, baina berehala geratu da atzean. Atzerago geratu dira beste txirrindulari guztiak, tartean Van Vleuten, ustez Volleringen aurkari nagusia Itzulia irabazteko.

Iazko ekitaldian eta denboraldi honetan erakutsi duen pedal kolpe arin eta indartsuarekin igo ditu Volleringek Urkaregiko aldapak. Berehala lortu du minutu erdi baten aldea, baina egurrean jarraitu du, abantaila handitzen, aldapan gora, behera zein ordekan. Bakar-bakarrik eta pozarren iritsi da helmugara.

Usoa Ostolaza (Laboral Kutxa) izan da lehen euskal txirrindularia, 21. postuan, 3.41era. Aldiz, haren taldekide Eider Merino erretiratu egin da, Ertzaintzaren auto batek hura eta beste ziklista batzuk aurrez kolpatu eta gero; Merinok mina du ukondoan.

Bihar, bigarren etapa jokatuko dute. Araban ariko dira: Gasteizen hasiko da saioa, eta Amurrion bukatuko, 133,2 kilometro egin ondoren. Hasiera lasaia da, eta horrek bide eman diezaioke ihesaldiren bat egoteari. Bukaera ere ez da zaila, baina, helmugarako bost kilometro falta direla, aldapa txiki bat dago, eta jaitsiera gero; beraz, litekeena da tropela zatitzea.


Summary: Baionako Auzitegi berriaren lehen harria ezarri du Frantziako Justizia ministroak. Eric Dupont Moretti Frantziako Justizia Ministroak Baionako auzitegiaren lana laudatu du, eta justizia gune berriak lan baldintzak hobetuko dituela baieztatu du. Sindikatuek protesta egin dute erretreten erreformaren aurka

Orain arte maketa bat zen, gaurtik lehen harria pausatua du. Eric Dupont Moretti Frantziako Justizia ministroak Baionako Auzitegia bisitatu du, eta eraikin berriaren obretako lehen harria ezarri du. Eraikinak 5.000 metro koadroko eremua izanen du, eta gaur egun Baionan diren auzitegi ezberdinak batuko ditu: justizia auzitegia, lan auzitegia eta komertzio auzitegia. «Dena leku berean batzeak, herritarrei ahalbidetuko die justizia guzia leku bakar batean aurkitzea. Halaber, langileen baldintzak ere hobetuko ditu».

Lanen prestaketa abiatua da, eta 2026eko bigarren seihilerako prest izanen dela baieztatu du ministroak. Frantziako Estatuaren parte hartzea zenbatekoa izanen den ere zehaztu du: 11,4 miioi euro jarriko ditu eraikin berritzearentzat. Auzitegiak gaur egun duen funtzionamendua laudatu du Dupont Morettik, eta azpimarratu du afera judizialak epe laburrean epaitzen dituztela.

Baionako auzitegian den eskualdeko ingurumen sailari buruz ere aritu da ministroa. «Azken urteetan garatzen ari da, eta ezin baztertuzkoa bilakatzen ari da», nabarmendu du, azken urteetan auzitegian epaituak izan diren ingurumen aferak adibide gisa hartuta.

Tentsioa sindikatuekin

Azken asteetan Frantziako Gobernuko ministro bat mugitzen den aldi bakoitzean gertatzen den bezala, Baionan ere protesta egin dute sindikatuek erretreten erreforma salatzeko. Lapikoak eskuetan, txistu, oihu eta harrabots handiarekin egin dioten harrera Frantziako Justizia ministroari, baina ez diete auzitegira hurbiltzeko aukerarik utzi ingurua zaintzen ari ziren poliziek. Ministroak alde egin duenean, tentsio une batzuk izan dira, auzitegitik hurbil LABeko kideak oihuka hasi direlarik. Sindikatuaren bandera atera dutenean Frantziako Polizia oldartu zaie, eta bultzadan Argitxu Dufau koordinatzailea lurrera bota dute.


Summary: «Erdogan jokoa galtzeko arriskuan da, nahiz eta berak ezarri dituen arauak». Buruzagi kurduak uste du ezkerrak lehen aldiz benetako aukerak dituela Erdogan garaitzeko, baina kezkatuta dago estatuburuak zer neurri hartuko dituen galduz gero

Ertugrul Kurkçu HDP Herrien Alderdi Demokratikoko ohorezko presidentea da. Alderdi horixe da kurduek sortu duten azkena, Turkiako Auzitegi Gorenak, «terrorismoa» egotzita, bertze zazpi legez kanporatu ondotik. Kurkçu kazetaria eta HDPko diputatua ere bada, eta hamasei urte eginak ditu kartzelan; izan ere, hari eta 60ko hamarkadan Turkiako ezkerraren buruzagi izandako bertze batzuei leporatu zieten NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko militar talde bat bahitu izana ezkerreko gazte mugimenduko liderrak aska zitzatela eskatzeko –lider horiek exekutatu egin zituzten 1972an–. 2018tik erbestean bizi da, Europan, arlo judizialean jazarria baitute, HDPko bertze hainbat buruzagi bezala.

HDP epaitzekoak dira, eta baliteke legez kanpo uztea. Beraz, erabaki zenuten zuen hautagaiak ildo bereko alderdi baten zerrendan aurkeztea, YSP Ezkerreko Alderdi Berdearenean.

Kurduak ohituak dira legez kanporatzeetara; hortaz, ikasi dute ordezko alderdi bat izan behar dela beti. Egia erran, ez da bertze aukera bat, YSP 2012an sortu baitzen, eta 2016an funtsezkoa izan baitzen HDP bera eratzeko. Gure alderdiaren kontrako auzia abiarazi zenetik aritu gara YSPrekin elkarlanean, hauteskunde programaren eta hautagai zerrenden harira.

Maiatzaren 14an Turkian egitekoak diren hauteskundeak historikotzat jo dituzte zenbaitek. Egia da aldaketaren aldeko haizea bizi dabilela, eta badirudi Recep Tayyip Erdogan garaitzeko aukera garbiak daudela.

Hauteskunde hauek historikoak izanen dira, dudarik gabe. Lehenbiziko aldiz, Erdoganen aurkako oposizioa bat eginda dago. Eta ez oposizio zentrista eta sozialdemokrata bakarrik, zeina koalizio gisa aurkeztuko den; baita Turkiako eta Kurdistango ezkerra ere, elkarrekin aurkeztuko baitira hauteskundeetara. Gainera, AKP Justiziaren eta Garapenaren Aldeko Alderdian, hau da, Erdoganen talde politikoan ere bada nolabaiteko ezinegona, eta horrek bidea ematen du baikor samarrak izateko; izan ere, datuak aintzat hartuta, herritarren erdiak baino gehiago nazka-nazka eginak baitaude azken 20 urteotako gobernuarekin.

Ikusi gehiago: Aldaketaren aldeko doinuak Turkian

Lehenbiziko aldiz, egiatan posible da Erdoganek porrot egitea: aukera horri buru egin behar dio, eta beldur da, litekeena baita jokoa galtzea, nahiz eta arauak hark ezarriak diren. Bistakoa da prest izan behar dugula zer gerta ere. Erdoganek bigarren itzulira joan nahi du, eta segun eta haren eta bertze hautagaiaren arteko aldea zenbatekoa den, zernahi eginen du. Iruzurrez ari naiz, baina baita esku hartze handiagoez ere. Jendarmeria gobernuaren esku dago, baina interesgarria izanen da ikustea armada osoak nola jokatzen duen.

Ezkerreko oposizioak erabaki du koalizio sozialdemokratak aurkeztutako hautagaiaren alde egitea, hau da, Kemal Kiliçdaroglu CHP Herri Errepublikaren Alderdiko presidentearen alde.

Asmatu egin dugu Kiliçdaroglu babestuta. Hilabeteotan, gai izan da boto emaile anitzen konfiantza irabazteko, baita ezkerrekoena ere. Haren azken mezuek hagitz harrera ona izan dute. Argi eta garbi adierazi du kurduen auzia onbideratzeko borondatea duela. Alevia dela aldarrikatu du, nahiz eta haren alderdiko kide gehienak sunitak izan, eta tinko defendatu du errepublikaren balio sekularrak berrezari beharra.p>

Emakumeen mugimenduak galdetu zion jarrera argia eta irmoa har zezala gai horren inguruan; izan ere, Erdoganen erregimenak etengabe eta behin eta berriz higatu ditu emakumeen eskubideak, zeren «ugalketarako objektu» hustzat jotzen baititu eta uste baitu etxean egon behar dutela. Emakumeen mugimenduek alderdi kurduei esker helarazi diote eskaera hori, talde horiek emakumeen parte hartzerako kuotak ezarri baitituzte, eta, hala, emakumezkoek modua izan dute parlamentuan sartzeko.

Egungo parlamentuan diputatuen %17 dira emakumeak. Boz hauetarako, YSPk aurkeztu ditu emakumezko hautagai gehien.

Emakumeez solastatu zara, baina, hauteskunde hauetan, lehenbiziko aldiz bozkatuko duten gazte anitz ere izanen dira.

Boto emaile berriak bost milioi izanen dira, hor nonbait, eta, estatistikek diotenez, hiru gaztetik batek gure alderdiaren alde bozkatuko du. Gure hautagaien adinak ongi islatzen du gazteen artean zer-nolako babesa dugun. Gehienak 40 urtetik behetikoak dira. Gure programan, irtenbide anitz biltzen dira herrialdea inarrosi duen krisi ekonomikoa gainditzeko, eta jakina da krisi horrek izugarri eragin diela gazteei, langabezia datuek erakusten dutenez. Baina bertze abiapuntu bat ere eskaintzen dugu, hauek denak amaiarazi gogo ditugu eta: zentsura; kontzertuak, filmak eta sare sozialak debekatzen dituzten legeak; gobernuak unibertsitateen autonomiari kontra egiteko ezarritako kontrol zuzena, eta LGTBI komunitatekoen eta emakumeen eskubideen aurkako errepresioa.

Lurrikarak eta gobernuak inongo esku hartzerik egin ez izanak ere bultzatu dute Erdoganen onarpena apaldu izana.

Inork ez du ahaztuko gobernuak milioika pertsona abandonatu zituela lurrikarak eragindako eremuan. Datu ofizialen arabera, 50.000 lagun hil ziren, eta bertze horrenbertze desagertu, eta, hondamendi hura gertatu ondorengo hiru egunetan, gobernuak ez zuen deus egin. Hondamendiaz mintzatu bertzerik ez zuen egiten, eta patua jotzen zuen haren erantzuletzat. Lurrikarak eragindako hiri eta lurralde horietako anitzetan, Erdoganek botoen %55 eskuratu zituen 2018an, baina, orain, jendeak ez du deus jakin nahi AKPri buruz. Ikusi beharko da zer egiten duten: bertze hautagai baten alde bozkatu, edo bozkatzera ez joan, protesta gisa. Edozein modutan, uste dut gehienek aldaketaren alde eginen dutela.

Hauteskunde hauek desberdinak izanen dira hedabide independenteentzat ere, lan egiteko modua aldatu behar izan baitute errepresioa dela medio.

Zalantzarik gabe! Orain, jende guzia bihurtu da kazetari, eta sare sozialak kanpaina egiteko eta informazioa zabaltzeko tresna bat dira. Zentsura lege berria goiti-beheiti, inor ez da beldur. Bai gazteek eta bai helduek kontuak dituzte Tiktoken, Twitterren eta Instagramen, eta zuzenean eta etengabe kontatzen dute zer gertatzen den. Nolabait, jendea bera bihurtu da hedabide, hedabideen aurkako errepresioari buru egin ahal izateko.


Aldaketaren aldeko doinuak Turkian

Summary: Aldaketaren aldeko doinuak Turkian. Turkiako eta Kurdistango alderdi zenbaitek Lanaren eta Askatasunaren Aliantza ezkerreko koalizioa sortu dute hauteskundeetarako, eta kultura munduko jende ezagun ugari gehitu dute zerrendetara.

Segur aski, Turkiako intelektualak, idazleak, musikariak eta zinemagileak ez dira inoiz egon hauteskunde kanpaina honetan bezain presente, hala hautagai gisa nola iritzi emaile eta aldaketaren aldeko aktibista gisa.

Batzuk erbesteratuak edo erdi erbesteratuak daude –zenbait behartuta, eta bertze zenbait, aldiz, haien gogoz–, eta buru-belarri dabiltza atzerrian dauden hautesleak bozkatzera bultzatzeko ekintzetan. Bertze artista batzuk, berriz, Turkian dira, eta zentsurari eta lege prozedurei aurre egitea eta aurpegia ematea erabaki dute, nolabait.

Ikusi gehiago: Ertugrul Kurkçu: «Erdogan jokoa galtzeko arriskuan da, nahiz eta berak ezarri dituen arauak»

HDP Herrien Alderdi Demokratikoak, Ezkerreko Alderdi Berdeak eta Turkiako eta Kurdistango ezkerreko talde eta alderdi zenbaitek Lanaren eta Askatasunaren Aliantza izeneko ezkerreko koalizioa bultzatu dute, eta jende ezagun anitz ageri da haren hautagai zerrendetan. Kerem Firtina aktorea, konparazio batera, Ezkerreko Alderdi Berdearen hautagai izanen da Istanbulen. Hauxe adierazi du bilera batetik ateratzean: «Ez nago ohitua jendaurrean solas egitera, baina uste dut garrantzitsua dela denek konpromisoa hartzea herrialdea aldatzeko. Errepublika egiatan demokratikoa izan dadin lan egin egin behar dugu, eta horrexegatik onartu nuen hautagai izatea».

Geziko protesta

Lanaren eta Askatasunaren Aliantzako kideetako batek, TIP Turkiako Langileen Alderdiak, hauteskunde kanpainako bere kanta baliatu du hautagaiak aurkezteko ekitaldia hesteko, eta, hain zuzen ere, Sezen Aksu kantari turkiar ikonikoak egina da abestia. Baris Atay aktore eta kantaria da TIP alderdiaren hautagaietako bat: Hatay hiriko diputatua da egun, eta Antalyan aurkeztuko da oraingoan, eta bere tokia Can Atalayri utziko dio; 2013an Gezi parkean izandako protestetako protagonistetako bat da Atalay, eta kartzelan da orain. Hamar urte pasatu dira protesta hori izan zenetik, eta parte hartzaileetako anitz preso dituzte ordutik, zeren 25 urterainoko kartzela zigorrak ezarri baitzizkieten, estatuko ordena asaldatu izana egotzita. Istanbulgo berdegune bakanetako bat suntsitzearen kontra egin zuten protesta, Taksim plazan.

Sirri Surreya Onder aktore, gidoilari eta zuzendaria izan zen Geziko protestako partaide nagusietako bertze bat, eta Ezkerreko Alderdi Berdeko hautagaia da orain. Onder BDP Bakearen eta Demokraziaren Alderdiko diputatua izana da, baita talde horren ondorengotzat jotzen den alderdikoa ere, HDPkoa, Istanbulgo eta Ankarako ordezkari gisa. Gainera, Abdullah Ocalan PKK Kurdistango Langileen Alderdiaren sortzaileari bisita egin ahal izan zion ordezkaritzaren parte izan zen, 2013tik 2015era gobernuarekin izandako elkarrizketetan.

Ikusi gehiago: Inflazioa ote Erdoganen ahulgunea?

Onder preso egon da hamar hilabetez. «Egungo prozesua kontuan hartuta, boto guzi-guziek dute garrantzia gobernua aldatu ahal izateko. Hortaz, finantza aholkulari baten pare jokatu behar dugu denek, hau da, eskuetan kalkulagailu bat bagenu bezala».

Segur aski, lurrikarak eta gobernuak jendea inongo babesik gabe utzi izanak bultzatu ditu artista ugari mintzatzera. Dozenaka kontzertu antolatu dituzte lurrikararen biktimentzat dirua biltzeko, eta hainbat artista gobernuaren aurka solas egiten hasi dira, argi eta garbi. Azken urteotan, agintariek hamaika kontzertu debekatu dituzte, bereziki artista kurduenak, baina baita zenbait musikari turkiarrenak ere, LGTBI komunitatearen kontrako manifestazioak gaitzesteagatik eta zentsuraren aurkako protestak babesteagatik, bertzeak bertze.

Hilabeteotan, aldaketaren aldeko kanta ugari plazaratu dira, hala nola Tarkan kantariaren Geççek (Pasatuko da). Are, abesti horren errepika mantra gisako bat bilakatu da: «Joanen da, joan, etorri zen bezala / Dena bukatzen da, kalbarioak ere izanen du akabaila / O, o, dantzatuko gara orduan poz-pozik/ Loraldia hurbil da, ez diot gezurrik».


Summary: Joxan Oizek irabazi du VII. (H)ilbeltza beka.

XIX. mendearen hasierako Donostian gertatzen da Joxan Oizek (H)ilbeltza bekarako aurkeztutako Zorigaiztoko lana. Jazoera historikoa eta kritika soziala; biak ala biak uztartu ditu proiektuan, eta, hain zuzen ere, horixe saritu dio epaimahaiak, besteak beste: «Nobela on baten abiapuntu izan daiteke hori». Joseba Otondo Baztango alkateak, Eneko Barberena (H)ilbeltzako ordezkariak eta Garazi Arrula Txalapartako ordezkariak osatu dute epaimahaia. Hizkera landu izana erabili dute Oizen lana aukeratzeko irizpideen artean. Izan ere, haien hitzetan, «horrek indartu egiten du proiektua».

Antolatzaileek jakinarazi dutenez, euskarazko nobela beltza sustatzea da bekaren helburua, eta, aldi berean, baita sormen eta itzulpen lana saritzea ere. «Baztanek aspalditik du euskal nobela beltzarekin lotura», adierazi dute, antolatzaileek euskarazko nobela beltzaren erreferentziazko eskualdetzat baitaukate Baztan.

Horrenbestez, irabazleak 6.000 euroko saria jasoko du. Erdia orain emango zaio, eta gainerako 3.000 euroak, berriz, eleberria amaitzen duenean; Txalaparta argitaletxeak argitaratuko du liburua, datorren urtean.

Aurreko aldiak

Euskal Nobela Beltzaren Astearen harira sortu zen beka. Eta, antolatzaileek jakinarazi dutenez, urte batean sormen lan bati ematen diote beka, eta hurrengoan, berriz, itzulpena bati. Sormen lan bati eman zioten, esaterako, lehendabiziko aldian. Miel A. Elustondo izan zen irabazlea eta Kezko bola batek itoak birikak eleberria argitaratu zuen 2019. urtearen hasieran. Hurrengo deialdia itzulpenari egokitu zitzaion, eta Patricia Highsmith estatubatuarraren Lardaska nobela euskaratu, eta 2020an aurkeztu zuen Josu Barambonesek. Hurrengo sormen beka Miren Gorrotxategik irabazi zuen, eta Sotoan gordeak izenburupean argitaratu zuen liburua. 2022ko urtarrilean kaleratu zen Massimo Carlottoren Agur, maitea, ikusi arte, Koldo Bigurik itzulia.

Bosgarren beka Eneko Barberenak irabazi zuen, Suak erreko ez balu lanarekin. Beñat Irastorzak itzulitako Fred Vargasen Debout les morts saritu zuen iaz, azkenik, eta ondo bidean, urtea amaitu aurretik argitaratuko du Txalapartak.


Summary: Suitzako herri bat hustu behar izan dute, mendi bat gainera erortzear duelakoan. Datozen zazpi-hogei egunetan, bi milioi metro kubo harri amiltzea litekeena dela uste dute geologoek. Klima larrialdiarekin lotu dute luizia azkartu izana

Suitzako herrixka bukoliko bat: belardi malkartsuak, behiak eta ahuntzak bazkan, eta atzean mendi eder bat. Arkadia hutsa ematen du, baina infernu petrala bilakatu da hango biztanleentzat. Agintariek gaur gauera arte eman diete Brienz herriko bizilagun guztiei handik ateratzeko. Izan ere, azterketa geologiko guztien arabera, litekeena da herriaren ondoan dagoen mendia laster erortzea, bi milioi metro kubo harri aldapan behera bidaltzea, eta herria azpian hartzea.

Ehun biztanle baino ez ditu herriak, eta haientzat etxeak utzi behar izatea gogorra bada ere, ez da ustekabea izan. Izan ere, azken boladan mendia 36 metro mugitu da urtero. «Espero dugu datozen egunetan edo asteetan amiltzea herrirantz», esan du Christian Gartmann Albula udaleko krisi batzordeko buruak. Udal horretako parte da Brienz (Ez nahastu Bernako kantoian Brienz lakuaren ondoan dagoen izen bereko herriarekin).

Azken egunotan, hainbat herritar aritu da ondasunak, altzariak, eta abereak, ibilgailuetan sartzen, herritik aterako. Gunerik arriskutsuenak aspaldi dituzte hesituta agintariek.

Herritar guztiak gaur gauerako kanpoan egotea espero duela esan du Daniel Albertin herriko alkateak.

Geologoen arabera, %60ko aukera dago mendia harri txikietan amiltzeko eta herria ez ukitzeko. Baliteke, era berean, arrapaladan erori beharrean, harrizko luizi geldo gisa mugitzea. Baina, kalkulatu dutenez, %10eko arriskua dago mendi osoa batera eta supituki jausteko. Hori gertatuz gero, litekeena da herria hondatzea edo erabat suntsitzea.

Izotz arotik mugitzen

Adituek azaldu dutenez, azken Izotz Arotik ari da mugitzen mendia, baina azken egunotan ikusi dute asko azkartu dela luizia. «Zazpi-hogei egun barru bi milioi metro kubo harri erori edo irristatuko dira», esan dute agintariek.

Aspaldikoa da arazoa, baina adituek adierazi dute azken urteotan azkartu izanak lotura zuzena duela klima larrialdiarekin. Izan ere, Suitzako glaziarrek izotzaren %6 galdu dute uda honetan. Inoiz ez dute horrenbeste egin atzera. Iaz eginiko neurketen arabera, azken mendean bolumenaren erdia galdu dute Suitzako glaziarrek.

Azaldu dutenez, tenperaturek gora egin dutenez, mendi askotako magaletako harriak beren lekuan itsasgarri gisa mantentzen zituen izotza urtzeak areagotu egin du halako luiziak gertatzeko arriskua.

Lehen ere gertatu dira halakoak herrialdean.

Eiger mendiak eman zuen abisua 2006. urtean: harkaitz puska handiak erori ziren handik, eta hainbat mendi bide itxi behar izan zituzten, mendizaleentzako arriskua saihesteko.

Baina larriena 2017. urtean gertatu zen: Bondo herriaren erdia azpian hartu zuen luizi batek. Zortzi pertsona hil ziren. Brienz barruti berean dago, Graubuendenen.

Italian ere pairatzen ari dira klima larrialdiarekin loturiko antzeko arazoak. Joan zen uztailaren 3an, herrialdeko iparraldeko Dolomita mendietako Marmoladako glaziarraren zati bat jausi zen, Punta Rocca tontorretik gertu. Denera, hamaika mendizale hil eta beste zortzi zauritu zituen izotz eta harri jauziak. Orduan, 200.000 metro kubo material jausi zen.