Summary: Errusiak aske utzi du Brittney Griner, AEBek Viktor Bout libre uztearen truke. Griner saskibaloi jokalaria eta Bout arma salmentagatik AEBetan espetxeratuta zegoena Abu Dhabiko aireportu batean trukatu dituzte Moskuk eta Washingtonek.

Errusiak eta AEBek preso bana trukatu dute elkarrekin, maila altuko negoziazio politikoen ondorioz. Moskuk Brittney Griner AEBetako saskibaloi jokalaria utzi du aske, eta Washingtonek arma trafikoagatik 25 urteko espetxe zigorra betetzen ari zen Viktor Bout.

Grinerrek ia hamar hilabete eman ditu segurtasun handiko espetxe batean, droga trafiko delituengatik. Bederatzi urteko kartzela zigorra ezarri zion Errusiako epaitegi batek. «Bera ondo dago, hegazkin batean dago, etxerako bidean, hilabetetan modu bidegabean Errusian espetxeratuta egon ostean, baldintza onartezinetan», adierazi du Joe Biden AEBetako presidenteak.

Etxe Zuriak ahaleginak egin ditu trukean Paul Whelman segurtasun korporatiboko exekutiboa askatzeko. 2018ko abendutik dauka atxilo Errusiak, espioitza karguengatik. Etxe Zuriak eta haren familiak salatu dute akusazioa oinarririk gabekoa dela. Bidenek adierazi du haren itzulera lortzeko lanean jarraituko dutela.

Errusiako Atzerri Ministerioak baieztatu duenez, preso trukea Abu Dhabiko aireportu batean egin dute, segurtasun neurri handiekin.

Bout Sobietar Batasuneko teniente ohia da, eta AEBetako Justizia departamentuak munduko arma trafikatzailerik handienen artean kokatu izan du. 25 urteko espetxe zigorra betetzen ari zen, haren kontrako sententziaren arabera, AEBen aurka erabiltzekoak ziren armak saltzeagatik, dozenaka milioi euroren balioagatik.


Summary: AHTaren obrek ondare arkeologikoan eginiko kalteak salatzeko deialdia egin dute, bi soldadu erromatarren mamuen izenean. Erromatar gaztelu baten aztarnak topatu dituzte Tafallan (Nafarroa), eta Nafarroako Gobernuak AHTaren obrak geldiarazi ditu.

«Ponpaelotarrei» bihar eguerdiko 12:00etan elkarretaratze batera joateko dei egin diete Alejandro Angosto eta Pluvio Cesareo erromatarren mamuek. Esaldi horrek film baten sinopsiaren antza badu ere, benetako deialdi bat da. Izan ere, joan den abuztuan Abiadura Handiko Trenaren (AHT) obretan castellum erromatar baten aztarnak topatu zituzten, Tafallan (Nafarroa). Nafarroako Gobernuak obrak gelditzeko eskatu zuen; Adif enpresak, ordea, trenaren ibilbidea aztarnen azpiko aldetik bideratzea proposatu zuen.

Gazteluak 2.000 urte inguru dituela kalkulatzen da, eta, soldaduen izpirituek beren idatzian diotenaren arabera, bertako biztanleak ziren. Garai hartan egiten zituzten lanak xehe eta luze azaldu ostean, nola hil zituzten aipatzen dute. Geroztik lo egon dira, lurpean. Baina joan den ekainaren 14an «kolpeek, oihuek eta zaratek» esnatu zituzten: AHTaren obrak ziren. Bertan gertatzen zen guztiaren lekuko izatea erabaki zutela diote Angostok eta Cesareok. Obretarako erabiltzen dituzten makinak edota 40 gradutan hamar ordu baino gehiagoz lan egiten zuten «esklaboak» ikusi zituztela baieztatzen dute soldaduen izpirituek.

Azkenean, beren etxean izan zenaren gainean eraiki nahi duten hori zer den asmatu zutela diote: «AHT deitzen zioten, baina hori zer den guk ongi ez dakigunez, berezko hipotesia dugu, eta zuekin nahi dugu partekatu: elefante erraldoi baten supositorioa dirudi tramankulu txuri luzea». Idatziaren arabera, ikasitako eta ikusitako guztia Cesarri kontatzera Erromara (Italia) joan ziren bi izpirituak, «era etereoan». «Hau dela eta, gaur egungo Nafar agintariak zoriontzeko asmoarekin etorriko da Cesar Ponpaelora, Cleopatrak eta Ponpeiok lagunduta», diote Angostok eta Cesareok.

Gaztelua

Aurkitutako aztarnak erromatar castellum batenak direla diote. Eraikin hauetan soldadu talde bat bizi ohi zen, eta beraien zereginak askotarikoak ziren: komunikazio bideak edo eremu jakin batzuk babestea, galtzaden eraikuntza ordaintzeko zergak biltzea edo meatzariek ateratzen zituzten materialak ongi garraiatzen zirela ziurtatzea.


Summary: EAJk eta PSEk oposizioaren zuzenketa partzial batzuk onartuko dituzte. Pedro Azpiazuk iragarri du oposizioak aurrekontuei egindako zuzenketa batzuen alde egingo dutela, 30 milioi euroko balioarekin. EH Bilduri eta Elkarrekin Podemosi «koherentzia falta» aurpegiratu die. Koalizioak esan du «errealitateak aurrean eraman» duela gobernua, eta EPk «eredu politiko bati» egindako osoko zuzenketa dela berea. Aurrekontuak itzultzeko eskaera baztertu du Legebiltzarrak.

EH Bilduri eta Elkarrekin Podemosi Eusko Jaurlaritzaren 2023ko aurrekontuak negoziatzeko «benetako borondaterik» ez dutela izan aurpegiratu die Eusko Jaurlaritzako Ogasun sailburu Pedro Azpiazuk, gobernuaren proiektua aurkezteko osoko bilkuran, Eusko Legebiltzarrean. Gobernua osatzen duten alderdien babesa handitu nahi zuela esan du Azpiazuk, «akordiorako jarrera» izan duela, oposizioak ikusi omen duenez.

Edonola ere, oposizioaren zuzenketa partzial batzuen aldeko botoa emango dute Jaurlaritza osatzen duten alderdi biek, EAJk eta PSE-EEk, eta 30 milioi euroko balioa izango dute gobernua ez beste talde batzuek egindako proposamen horiek. Hasierako hitzaldian, Azpiazuk ez du zehaztu zein zuzenketa partzial izango diren onartuko dituztenak, baina esan du «politika publikoak» hobetzen dituztela, «Jaurlaritzaren proiektuarekin lerrokatzen direlako».

EH Bilduri

EH Bilduri esan dio «harriturik» ikusi duela koalizioak negoziazioan egin dituen eskaerak. Ogasun sailburuak ez du ulertu «sistema krisia, Osakidetzaren degradazioa» eta tankerako esamoldeak erabili izana egungo egoera azaltzeko. «Beste leku batzuetan ez dituzte guk ditugun antzeko arazoak?», galdetu du, betiere EH Bilduk Espainiako Gobernuarekin egindako aurtengo akordioari erreparatuz.

«Koherentzia» eskatu dio koalizio subiranistari Azpiazuk. Azaldu du aurrekontuen %3,16 baldintzatu nahi izan duela bere ekarpenekin, eta aurreko urtean EAEko gobernuarekin lotu zuen akordioarekin alderatuta %300 baino gehiago hazi dela nahi hori. Madrilen, berriz, 74.000 milioi euroko aurrekontutik 446 milioi baizik ez dituztela baldintzatu helarazi dio koalizioari. «Neurri berarekin ari zarete leku batean eta bestean?», galdetu die EH Bilduko legebiltzarkideei.

Finean, koalizioari esan dio ez duela «zintzotasunik» eduki negoziatzeko, «atea itxi» duela hasi bezain laster. Eta berriro Madrilera joan da hango aurrekontuen onarpena dela eta, alderaketarekin jarraitzeko. «Espainiako Gobernuak gehiengo osoa izan balu akordioa egingo zenuten harekin?», galdetu die koalizioko legebiltzarkideei. Eta Azpiazuk berak erantzun die haren «eskarmentu politiko handia» aintzat hartuta: «Ez».

2023ko aurrekontuak «hobetu» egiten ditu aurreko urtean EH Bilduk indartu nahi izan zituen esparruak, Ogasun sailburuaren ustean, eta horrek erakusten du, haren arabera, «aurten ez dela nahi izan» akordiorik koalizioaren aldetik. «Zuek jakingo duzue zergatik», erantsi du; eta bukatu du: «Beste batean izango da, agian».

Elkarrekin Podemosi

Elkarrekin Podemosi begira ere, antzera hitz egin du Azpiazu sailburuak. Talde horretako legebiltzarkideei esan die «koherentzia» gehiago behar dutela, «ezin delako esan aurrekontu hauek kontserbadoreak direla». Hau da, sailburuak uste du ez direla Espainiako Gobernuak onartu dituenak baino kontserbadoreagoak, eta «errealismoa» eskatu du. «Azaldu dizuegu, baina ez duzue ulertu», esan die Azpiazuk.

Politika fiskalaren gaiari buruz ere aritu da sailburua. Ezkerreko parlamentariei gogoratu die Jaurlaritzak hausnarketa bat abiaraziko duela urte hasieran,egungo politika fiskalari buruz; «baina ezin da hausnarketa horren emaitza jakin orain», ohartarazi du sailburuak. Europan izaten ari diren aldaketa fiskalak aintzat hartuko ditu hausnarketa horrek, Azpiazuren arabera, baina, orain, «ezin da aurreratu gehiago».

Elkarrekin Podemosi ere «koherentzia» eskatu dio Azpiazuk, Madrilen eta Gasteizen ez dutelako jarrera bera gai bertsuen inguruan, sailburuaren ustez. «Eskaintza eskuzabala baztertu duzue; zuek jakingo duzue zergatik». Sailburuak aditzera eman du datorren maiatzeko hauteskundeek «zerikusia» izan dezaketela EPren ukoan. «Beste batean izango da, agian».

Kortajarenaren erantzuna

EH Bilduko Nerea Kortajarenak erantzun dio Azpiazuri, esanez Jaurlaritza ez dela ulertzen ari «mundu mailako aro aldaketa», eta dagoeneko «zainketa paliatiboek» ez dutela balio gertatzen ari denaren aurrean. Gobernua herritarrengandik «gero eta urrunago» dagoela esan du koalizioko legebiltzarkideak, Osakidetzaren krisian islatzen ari denez. «Osakidetza ZIUn» dago, esan du ozen Kortajarenak ganberan. «Herritarrek ez dute ulertzen gobernu honen jarrera».

Koalizio abertzaleak «egiturazko aldaketak» proposatu dituela azaldu du Kortajarenak, «tiritek ez dutela balio», eta hitz horiek «tabua» direla Jaurlaritzarentzat. «Ez zarete errealitatea irakurtzen ari», esan die Kortajarenak EAJko legebiltzarkideei. «Aurrekontuak errealitateak gainditu ditu ja. Sailburuak neurri berriak aurkezten ari dira dagoeneko, aurrekontuez harago. PSEk berak esaten du tartea badela horretarako, eta Eneko Anduezak onartu du fiskalitatea aldatu behar dela». Are, Kortajarenak ziurtatu du, umore pixka batekin, PSEk aurrekontuei osoko zuzenketa jartzeko «gogoz geratu dela».

Legebiltzarkideak argitu du Madrilen eta Iruñean akordioak egin dituela EH BIlduk, eta Gasteizen ere egin duela, aurreko urteko aurrekontuei erreparatuz eta hezkuntzaren alorrean dagoena gogoratuz. Gainera, Urkullu EAEko lehendakariak oposizioarekin lortutako adostasuna sarritan nabarmendu duela ekarri du gogora. «Argumentu hori berritu behar duzue. Politika zaharrean ari zarete». EAJri akordio baten aldeko «plantak» egitea leporatu dio, eta koalizioak «zintzotasunez» jokatu duela ikustean ez zuela «inolako asmorik» akordio bat egiteko. «Oposizio guztiak ikusi du hori».

Gauzak «errotik aldatzeko unea» dela helarazi du Kortajarenak, eta EAJk ez duela nahi izan «badauden bitartekoak» aprobetxatzen horretarako. Horregatik, koalizio abertzaleak aurrekontuak itzultzeko eskatuko du Eusko Legebiltzarrean.

Gorrotxategiren erantzuna

Miren Gorrotxategi EPko bozeramaileak gogoratu dio Azpiazuri PPrekin lotu zuela, aurrekontu batzuen negoziazioan hain zuzen, azken erreforma fiskala, sozietate zergaren tasa apaltzen duena. «Premiazkoa» da harentzat erreforma fiskala egitea, «langileen errentek eta BEZak» dutelako diru sarreren pisurik handiena.

«Bizitza izugarri garestitu» dela gogoratu du Gorrotxategik, eta hortik abiatu behar duela aurrekontu proiektuak. Industria politika, hezkuntza politika eta Osakidetzaren krisia gogor salatu ditu EPko kideak, eta argitu du aurkeztu duen osoko zuzenketa ez dela 2023ko aurrekontuei egindakoa, «baizik eta eredu politiko oso bati»; edozein esparruri begiratuta ere, «borondate pribatizatzailea» erakusten duelako Jaurlaritzak bere proiektuan.

EAJren txanda

Joseba Egibar legebiltzarkideak EH Bilduri leporatu dio «apokalipsiaren profeten antzera» azaltzen duela errealitatea, Osakidetza eta beste esparru batzuei dagokienez. Koalizioa «talde-interesa herri-interesaren aurretik» jartzen ari dela esan du, eta bakarrik Eusko Jaurlaritzaren aurrekontuetan eskatzen dituela egiturazko aldaketak.

Erreforma fiskalari buruz argitu du egungo eredua aztertuko duela esana duela Jaurlaritzak, eta zentzuzkoa dela lau urtean behin aztertzea eta doitzea. Dena den, «aberastasuna nola sortu» ere aztertu behar dela gogorarazi die bai EH Bilduri, bai Elkarrekin Podemos-IUri.

Osoko bilkura amaitu da Eusko Legebiltzarrean, eta oposizioko taldeek beren osoko zuzenketak azaldu ondoren, 2023ko Jaurlaritzaren aurrekontuak itzultzea bozkatu dute. Espero zen moduan, ezezkoak irabazi du, EAJ eta PSE-EEren botoekin (40). Baiezkoak 33 izan dira.


Herri elkartasun premiatsua

Summary: Herri elkartasun premiatsua. Urteko bilketa egin berri du Lapurdi eta Baxenabarreko Hazkurri Bankuak. Iaz baino doi bat gutiago bildu badu ere, araberan beste lekuetan baino gehiago eman du bertako jendeak. Beharrak emendatuz doaz

Azaroaren 25eko, 26ko eta 27ko bilketan, Ipar Euskal Herriko hazkurri bankuak 110 tona emaitza eskuratu ditu. Zortziehun boluntarioz goiti barreiatuak ziren Lapurdi eta Baxenabarreko saltegi handietan. Elkarte gotorra bilakatua da Hazkurri Bankua, lagundu behar den jende andanaren emendatzearen seinale.

Nagusiki erretretatuak diren hamarnaka boluntario ibiltzen dira egunero Hazkurri Bankuak Baionan duen egoitzan. Urtean, 12.500 pertsona laguntzen dituzte, tokiko gizarte laguntza elkarteei hazkurriak banatuz. Bizipen orotako herritar prekarioak direla erran du Hazkurri Bankuko lehendakari Philippe Labedanek: “Maiz jendeak uste du Hazkurri Bankuak bakarrik etxegabeei eta etorkinei banatzen diela janaria. Etxegabe eta etorkinak lauzpabost ehun lagun dira [Lapurdi eta Baxenabarren], baina banatzen diegun beste 12.000 pertsonak badira beharra dutenak”. Behardunen emendatzea gero eta agerikoagoa da, Labedanek kontatu duenez. Aurten, lehen aldikoz, gaueko mahaia egunaz ere egin da, bazkariak banatuz. “Batez beste, 90 lagun errezibitu dituzte egunero, apiriletik azarora. Lanean ari den jendea da, egunean behin zinezko apairu baten egitera zetorrena”; lanaldi murriztuan dira, ama bakartuak, “sos pegeseria” dutenak erretreta saritzat.

Pobreziaren hedatzearen erakusle da Hazkurri Bankuak banatu zamaren bilakaera. Duela sei urte, 670 tona banatzen zituen, urtean. Iaz, 1.175 tona. “Kasik doblatu dugu. Errealitate bat da”.

Prekaritate tasa adierazgarria dela azpimarratu du Filgi Claveriek, Hazkurri Bankuko komunikazio arduradunak. “Lapurdi eta Baxenabarren —hori baita gure eremua [Zuberoako Hazkurri Bankua Oloroekoari (Biarno) lotua da]—, %11-12koa da. Heldu da 30.000 pertsonaz goiti”. Claveriek ohartarazi du banaketa saskia eskuratzen dutenak baino aise gehiago direla: “Erran nahi du 18.000 badirela ez ditugunak zerrendetan”. Prekario ekarria da hilabetean 1.100 euro baino gutiagoko errebenioa duena. “Prekario erraten dute, ez baitute pobre erran nahi”, dio, artetik, Labedanek. Eremu batetik bestera, zenbakiak aldatzen direla azpimarratu du. “Biarritz, Arrangoitze, Bidarte, Getaria ikusten badituzu, %6 irian dira; pobre guti da. Baina, Iholdi, Donibane Garazi, Donapaleu iragaten badituzu, %18-19ra igotzen da”.

Barnealdeko laguntza elkarteei esker, Hazkurri Bankuak lortu du eskaintza emendatzen beharrei buru egiteko. Baina ez nahi bezainbat. Gabezia bezala bizi dute, Claveriek dioenez: “Nola egin heldu ez diren jende horiengana heltzeko. Horretan dugu zailtasuna eta hobetu behar dugu”. Erretreta sari arrunt txarrekin diren adineko franko badira horietan.

Bere indarrean hauskor

Konstituzio eskubide bat da elikadura; alta, laguntza elkarte sarea da bermatzen duena. Hazkurri Bankuan ere argi dute erakunde publikoek haien esku uzten dutela lan hori.

Boluntarioen parte hartzean oinarritua da laguntza sozial guztia, eta bere indar horretan da hauskor. “Boluntariorik ez badugu, dena gelditzen da”, erran du, garbiki, Labedanek. Hazkurri Bankuko aitzin-kontua 450.000 eurokoa da urtean. Labedanek, Frantzian, Charente-Maritime eskualdeko Hazkurri Bankuari gertatu zaiona kontatu du prezioaz ohartarazteko: “Engie elektrika hornitzailearekin kontratua bukatzen zitzaion. Horra arte, 40.000 euro ordaintzen zizkion hilabetero. Engiek igorri kontratu berrian hilero 210.000 eurotara igo zion. Artekari batekin negoziatu ondoren, 160.000 euro. Hazkurri Bankuko zuzendariak erran du: ‘Ba, ezin dut. Beraz, gelditzen dugu dena!'”. Bat-batean, prefetak eta oro asaldatu dira Hazkurri Bankuaren balizko desagertzeagatik. Hara non Frantziako Estatuak erabaki duen Hazkurri Bankuak ere prezio mugatuen multzoan sartzea. “Denak egon gara arranguraturik istorio horrekin”, aitortu du Labedanek. “Prefeturak ere deitu gaitu Pauetik jakiteko elektrika kontratua nolakoa genuen”.

Bilketako irakaspenak

Azaro bukaerako azken bilketan, herritarrek 110 tona hazkurri eman dizkiote Hazkurri Bankuari Ipar Euskal Herriko saltegi aitzinetan. Iazkoari konparatuz, %7 gutiago. Bestetan baino apaltze ttipiagoa, halere. Iparraldean “eskuzabaltasun izugarria eta elkartasun bultzada” handia badela dio Claveriek.

Bilketa momentu horiek gizartearen zinezko argazkiak direla erran du, bestalde. “Gizarteaz pentsa dezakezun guztia hor duzu supermerkatuko atean. Zure auzoarena izan daitekeen erreakzioa baduzu”. Etorkinei emateko denez galdegiten duten arrazisten oharrak badira. “Baina, dena den, horiek ez dute ematen”, argitu du Labedanek. Gutiengoa direla erran du Claveriek: “Gehiengo handi-handiena da ematen duena”.

Lehen ez bezala denetarik biltzen dute bilketa horietan, jendeari hazkurri eta puska aniztasun bat eskatzen baitiote. “Janari oreka hobetu dugu azkar”, dio Labedanek. Saltegi handietarik heldu zaizkien hazkurrietan kasu egiten diote sanotasunari. “Hazkurri Bankua ez da zikinontzi bat. Biltzen duguna egunero bereizten dugu, berriz paketatzen. Kalitatea zaintzen dugu”.

Deus ez galtzea xede

Urrunago joan nahi luke Hazkurri Bankuak. Partikularki, eskuratzen dituen baratzekari eta fruituak eraldatzeko tailer bat muntatzea gogoko luke, galtzerik batere ez ukaiteko.

Egoitzara heltzen zaizkion barazki eta fruituetan bereizketa bat egin behar du, ez baitira denak zuzenki banatzeko gisan. “Urtean ehun tona gelditzen zaizkigu banatuezinak direnak”. Konpostera edo zerri hazle batzuen etxera joaten dira. Labedan segur da bereizkin horiek eralda daitezkeela “erreximenta, salda, fruitu jus edo pasta gisa”. Funtsean, beste eskualde batzuetan egiten dute. Horretarako, eraldatzeko tailerrak behar lirateke: bata hotzean, bestea beroan egiteko. “Bederen erdia salbatzeko: 30-40 tona”.

Behar gabeko janari xahutze orokorrari buru egiteko molde bat zaio Labedani. “Frantzian, laguntza elkarteek 300.000 tona janari begiratzen dituzte botatzetik. Jakinez, diotenez, hamar milioi tona janari botatzen dela urtero, Frantzian. Ikusten duzu zenbat baden hobetzeko. Ongi kudeatua balitz, anitz jenderi emanen genuke jatera”.

HAZKURRI BANKUA ZENBAKITAN

12.500 BEHARDUN Hazkurri saskiak banatzen dizkien jendeak, urtean.

34. Hazkurriak helarazten dizkien laguntza elkarteak.

1.200. Tonatan, 2021ean banatu hazkurri zama.

2,3. Milioitan, 2021ean banatu apairu kopurua.

180. Boluntario orotara, txandaka ari direnak urte osoan.

40. Boluntario inguru egunero.

810. Azaroko bilketa asteburu nagusiko boluntarioak.

%70. 65 urtez goitikoak diren boluntarioak.

5. Soldatapeko langileak.

6/7. Hazkurri Bankua asteko zazpi egunetarik seitan ari da.

07:00-13:00. Bereizketa, altxatze, kamioi kargatze, banaketa lanen eguneroko ordutegia.


Summary: Langileek ez dute «hurbiltzeko borondaterik» ikusten Osakidetzaren partetik. Berriro ere elkarretaratzea egin dute Donostia ospitalearen aurrean. Iñigo Urkullu lehendakariak «lasaitasunera» dei egin du, eta adierazi du Osasun Saila eta Osakidetza plan estrategiko bat lantzen ari direla: «Uste dut egoera azkenean bideratuko dela; badut konfiantza».

Astebete igaro da Donostialdeko ESI Erakunde Sanitario Integratuko zuzendari kudeatzaile Itziar Perez eta Idoia Gurrutxaga zuzendari medikoa kargugabetu zituztenetik, eta egoera ez da oraindik baretu. Berriro ere, sendagileek elkarretaratzea egin dute Donostia ospitalearen eskaileretan, eta kexu agertu dira, esan dutenez, Osakidetzak ez dielako erantzun elkarrizketarako egin dituzten deiei. «Hurbiltzeko borondaterik» ez dute ikusten Osakidetzaren zuzendaritzaren partetik.

Elkarretaratze motza izan da, berriro ere, Donostia ospitaleko atariko eskaileretan egin dutena. Gaur astebete Donostia-Beterriko ESIko arduradun bi kargugabetu zituztela jakin zutenean egin zuten lehena, erietxeko zerbitzuburu hainbatek deituta, erabakiengatik protestan. Gaur osasun langileen kezka oraindik bizi-bizi dagoela adierazi dute. Hamarnaka izan dira batutakoak protesta hasi berritan, ehundik gora ziren amaitu denerako. Txalo zaparrada luze batekin amaitu dute protesta.

Adolfo Lopez de Muniain eledunak hartu du gero hitza. Bertan batutako kazetariei, aurrena, asteazkenean erietxeko zerbitzuburuek deituta egin zen agerraldiaren berri emateko ohar bat eman die. Hor batzen dira beren aldarri nagusiak. Azken orduaren berri eman du gero.

Aurrena-aurrena, plazaratu dituzten aldarriak hedatzen jarraitu nahi dutela esan du. Eragozpenak argiak dira, ordea. Esaterako, adierazi du erietxe barruan bilerak egiteko trabak jartzen hasi zaizkiela orain: «Arazoren bat dago, ea bideratzea lortzen den». Bestetik, Osakidetzako zuzendaritzara eta Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailera elkarrizketak hasteko asmoz egin dituzten deiek ez dute erantzunik izan. «Astebeteren ondoren, harritzekoa da», azaldu du. «Ez dugu haien partetik hurbiltzeko borondaterik ikusten».

Horiek horrela, aldarriak gaur goizean bertan erietxeko kudeatzaile berriari aurkeztu nahi dizkiote, bere bulegoan. «Geratzen zaigun bide bakarra hori da», azaldu du Lopez de Muniainek. Hortik ere ez dute jaso, ordea, oraindik elkarrizketarako deirik; zerbitzuburu bakan batzuek deitu dituzte, eta, jakinarazi duenez, bilera horiek «hotzak» izan dira, eta «tentsioa» egon da. Baina jarraitu egin nahi dute ahaleginean.

Aldarri «orokorrak»

Aldarri asko «osasun erakunde osoari dagozkionak» direla gogoratu du Lopez de Muniainek, «orokorrak», erietxeko goi karguek konpondu ezinak, baina harreman joriak behar dituzte ospitaleko buruekin, laneko martxa onerako.

Goizero 08:15ean elkarretaratzeak egiten jarraitzeko asmoa dute. Osasun erakundeko talde gero eta gehiagoren atxikimendua lortzen ari direla esan du medikuen ordezkariak. Zerbitzuburuek hasi zuten protesta, baina gero eta langile talde gehiago ari dira bat egiten. Lopez de Muniain bera zerbitzuburua da Neurologian. Beste langile batzuentzat «lehen lerroan» jartzea zailagoa dela onartu du, «errepresalien» beldur direla, eta nahigabea erakutsi du horregatik.

Aldarriok erietxe honetan goratu direla esan du, baina askoz ere zabalagoa dela osasun sistemaren funtzionamenduaren inguruko kezka.

Urkulluk «lasaitasunera» dei

Iñigo Urkullu lehendakariak «lasaitasunerako deia» egin die herritarrei Donostia-Beterriko ESIan pizturiko gatazkaren aurrean: «Helburua partekatzen dugu, hau da, osasun arreta, horren kalitatea eta azpiegituren antolaketa hobetzea. Horretan ados gaude; beraz, ez dut aparteko kezkarik».

Gogorarazi du Osasun Saila eta Osakidetza plan estrategiko bat lantzen ari direla, eta Donostia-Beterriko ESIko arduradunak arazoak konpontzen saiatzen ari direla: «Uste dut egoera azkenean bideratuko dela; badut konfiantza», esan du.

Hala ere, Urkulluk iradoki du afera honetan «beste interes eta helburu batzuk» egon daitezkeela, eta Osasun sailburu Gotzone Sagarduiren dimisioa eskatzen duten adierazpenen aurrean erantzun du horrelako eskaerak «maiz» egiten direla.

Donostia-Beterriko ESIko bi arduradunen kargugabetzeaz, normaltzat jo du Urkulluk: «Planteamendu estrategikoaren inguruan elkarrenganako konfiantzarik ez dagoenean, logikoa da konfiantza falta hori horrela konpontzea». Edonola ere, Urkulluren ustez, horrek ez du esan nahi ESIren berregituratze prozesuan «arazorik» dagoenik: «Aitzitik, Donostia ospitalearen erreferentzialtasuna handitzea planteatzen ari gara», azaldu du.


Summary: Aingeru Zudaireren kasua aztertu zuen epailea Gironara lekualdatu dute. Fermin Otamendi magistratuak Nafarroako zenbait kasu esanguratsuren ikerketan parte hartu du: garbitzaileen sektoreko protesten ondorioz egon ziren atxiloketak, 'Osasuna auzia', 'Cervera auzia', 'Davalor auzia' eta Aingeru Zudaireren kasua.

Joan den ostiralean argitaratu zen Espainiako aldizkari ofizialean Fermin Otamendi Iruñeko Instrukzioko 2. zenbakiko Auzitegiko epailea Gironara (Herrialde Katalanak) joanen dela. Hemendik aurrera ez du instrukzio penalaren arloan lan eginen, administrazio publikoarekin zerikusia duten auzietan baizik. Apiriletik bajan dago, eta, antza denez, geroztik daramatzan atzerapenengatik lekualdatuko dute. Izan ere, lanetik kanpo zegoen bitartean, Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiak ikuskapen bat egin zion haren epaitegiari.

Gora beheraz jositako ibilbidea izan da Otamendirena. Bertzeak bertze, honako kasu hauek izan ditu aztergai: garbitzaileen sektoreko protestetan egon ziren atxiloketen kasuan, Osasuna auzia, Cervera auzia, Davalor auzia eta Aingeru Zudaireren kasua.

Azken horrek oihartzun berezia izan zuen: orain dela hamar urte Espainiako Poliziak gomazko pilotakada batekin zauritu zuen Zudaire, eta begi bateko ikusmena galdu zuen. 2016ra bitarte, hiru aldiz artxibatu zuten kasua; 2014an, adibidez, Otamendik auzia itxi nahi izan zuen. Nafarroako Auzitegi Probintzialak, ordea, Zudaireren helegitea onartu zuen, eta ikerketarekin segitzeko eskatu zion Otamendiri. 2019ko sententziak Poliziaren pilotakada batek Zudaire zauritu zuela ondorioztatu zuen, eta polizia bat auzipetu zuten. Hala ere, tiro nork egin zuen frogatu ezin zutenez, polizia absolbitu zuten. Azkenean, joan den azaroan Auzitegi Nazionalak Espainiako Barne ministerioari agindu zion 100.000 euroko kalte ordaina emateko Zudaireri.

Itxi gabe

Davalor auzia, ordea, itxi gabe utzi du Otamendik. Kasu hori Auzitegi Gorenaren esku zegoen, baina Manu Aierdik Nafarroako Gobernuko Garapen Ekonomikoko kontseilari kargua utzi zuenean izaera foruduna galdu zuen, eta auzia Iruñeko epaitegira pasatu zen, Otamendiren eskuetara.


Summary: Kotizazio aldia berriro 15 urte izatea eskatu dute pentsiodunek. Salatu dute kalkulatzeko urte kopurua handitzeak etorkizuneko pentsioak murriztea duela helburu

Pentsiodunen hainbat elkartek, tartean Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimendua dela, adierazpen bat sinatu dute, eta, besteak beste, arbuiatu dute Espainiako Gobernuko Gizarte Segurantzako Ministerioak pentsioak kalkulatzeko epea 30 urtera luzatzea (bi okerrenak baztertuta), eta berriro 15 urteko epea ezartzeko eskatu dute, 2011. urteko erreformaren aurretik indarrean zegoen bezala (geroztik 25 urtekoa da).

Elkarte horiek salatu dutenez, pentsioa kalkulatzeko urte kopurua handitzeak «etorkizuneko pentsioak murriztea baino ez du helburu». Gogoratu dute hainbat mobilizazio antolatu dituztela azken hilabeteetan, eta ohartarazi dute «kalean» jarraituko dutela asmo hori geldiarazteko. «Talde politikoak eta gobernuak estu hartzen jarraituko dugu, gure eskaerak bete ditzaten eta konpromisoak bete ditzaten».

Pentsioen kalkulu aldia berriro 15 urte izateaz gain, beste eskaera batzuk egin dituzte: 2021ean eta 2022an pentsioek galdutako erosahalmena berreskuratzea; urte arteko KPI metatuaren (KPI erreala) arabera handitzea; gutxieneko pentsioak igotzea, lanbide arteko gutxieneko soldatarekin parekatzeko; koefiziente murriztaileak ezabatzea 40 urtetik gorako kotizazio karrerei; eta pentsioei buruzko negoziazioetan solaskide gisa parte hartzea, besteak beste.


Neguko garagardo berria heldu da

Summary: Neguko garagardo berria heldu da. Gertuko pertsonekin elkartzeko eta ospatzeko beste arrazoi bat kaleratu dute Boga kooperatibakoek: Belgiar Dubble estiloko 7 graduko garagardo gorrixka.

Antzina, euskaldunek urtea bitan banatzen zuten: alde batetik, uda, eta, beste alde batetik, negua. Negu hitzaren jatorria, hein batean, indoeuroparra izan daiteke: neu (elur) + egu (egun, garai). Neguko solstizioan ere sua protagonista dugu, gure arbasoek enbor handi berezi bat erretzen zuten etxeko tximinian. Subilaro, Olentzaro edo Eguberri deitu izan zaiona. Erritu hori Eguzkiaren jaiotza ospatzeko egiten zuten, udaberriarekin batera berotzen hasiko dena eta uzta berriak ekarriko dituena.

Hau izan da NEGUKO garagardo berriaren abiapuntua. Garai honetan, gertuko pertsonekin elkartzeko eta ospatzeko beste arrazoi bat kaleratu nahi izan dugu, hain zuzen ere. Belgiar Dubble estiloko garagardo gorrixka da, dituen 7 graduak barruak berotzen dituena, gozoki eta malta txigortuen usaina, fruta, ogia eta azukre beltzaren zaporeekin nahastua.

Oraingo honetan, gainera, gure egunerokoan inspiratzen gaituzten lagun handien istorio txikiak kontatu nahi izan ditugu merkaturatzearekin batera. #Negukoistorioak bideoen bitartez, nolabait geure burua islatuta ikusi dugun pertsonak, zeintzuen bizitzaren zati bat, familia, kuadrilla eta abar atzean utzita, bide berriei ekin dietenak. Beren herri eta etxeetatik urrun, lekua egin eta entzunaraztea lortu dute. Euskal Herria askotan abiapuntuko portua da, eta beste batzuetan, helmugakoa. Negua datorren honetan, bi norabideetako istorioak entzun nahi izan ditugu. Etxera itzultzeko bidean dauden Eneko Axperekin eta Jordina Arnaurekin hitz egin dugu, epeltasunean eta gure #Neguko garagardo berri eta bereziaz gozatzen.

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.boga.eus


Summary: Gabriel Arestiren lehen lanak aurkitu dituzte: gaztelaniazko bi soneto. EHUko Jon Kortazar katedradunak argitara eman ditu Arestik 1953ko otsailean idatzi zituen poemak. Baserri bateko paper zaharren artean aurkitu dituzte.

Gabriel Aresti poetak ikasle garaian gaztelaniaz idatziriko bi soneto topatu dituztela azaldu berri du Jon Kortazar EHUko Euskal Literaturako katedradunak. Idazleari ezagutzen zaizkion lehenengo lanak dira. Orain arte galduta egon dira, eta saldutako baserri batetik ateratako paper zaharren artean aurkitu dituzte.

Sancho el Sabio Fundazioaren aldizkarian eman du Kortazarrek aurkikuntzaren berri. Horretan argitaraturiko artikuluan, poemok aztertu ditu irakasleak. Horrez gain, eskuz idatziriko sonetoak aurkitu zituen Marivi Gaubekak azaldu du nola zeuden gordeta.

Arestik 19 urte zituen poemok idatzi zituenean. Bilboko Merkataritza Eskolan ikasten ari zela idatzi zituen, eta erlijio liburu batean gorde. Orain arte, poetari ezagutzen zitzaizkion lanik zaharrenak 1954ko abendukoak ziren, Euzko Gogoa aldizkarian argitaraturikoak. Beraz, orain topaturikoak urte eta erdi lehenagokoak dira.

Dirudienez, erlijio liburua Jose Ignazio Gaubeka ikaskideari utzi zizkion Arestik, poemak barruan ahaztuta edo. Izan ere, esan daiteke poetak ez ziola maitasun handirik liburu hari, lehenengo orrian hau idatzi zuelako, umorez: «Liburu hau Gabriel M. Aresti Segurolarena da, hark nahi ez bazuen ere, eta 1952-1953 ikasturterako».

Horrela heldu ziren poemok Larrabetzuko (Bizkaia) Loroño Erdikoa baserrira. Gaubeka hil zenean, saldu egin zuten, eta haren senideek eraikin barruko gauzak arrapaladan atera behar izan zituzten 1999. urtean. Baina Marivi Gaubekak poltsa batean sartu zituen tiradera bateko paperak eta argazkiak. «Gauza batzuk erre genituen, beste batzuk bota, eta abar. Oso kuxkuxeroa naizenez, eta aldi berean gauza haiek guztiak gabe geratzeak pena ematen zidanez, surtatik gauzakiren bat edo beste salbatzea lortu nuen», adierazi dio emakumeak Itziar Sanchez Gaubeka bilobari. Azken horrek idatzi du aurkikuntzaren kronika artikuluan.

Handik urte batzuetara baino ez zen hasi paperon artean miatzen. Erlijio liburuan Gabriel Arestiren sinadura agertzeak jakin-mina piztu zion, eta horrela aurkitu zituen barruko orri solteetan idatzitako bi sonetoak. Horren garrantziaz konturatu zenean, Kortazarri eman zion abisua.

Irakasleak aztertu ditu poemok, eta ondorioztatu du Aresti hasieratik izan zela «apurtzailea eta jantzia».

Hona bi sonetoetan lehena:

Por ti quisiera componer un canto lleno de aromas de dulzura lleno que embriagara nuestro amor terreno con el espíritu del divino llanto. Con él quisiera desgarrar el manto que cubre el aura del eterno seno con él quisiera deslizar el cieno de la locura del delirio santo. Y así librarme del deliquio informe de amarte siempre con el alma muda mientras los ojos con livor deforme presentan siempre la constante duda. Por ti resume mi canción conforme se viste de ángel mi pasión desnuda.

Eta, bigarrena:

No has escuchado la dolencia occisa del acre acento de mi humilde queja que el viento intonso sin cesar aleja con una inhábil celerada prisa hasta perderla por la mar sumisa. En mi demencia la sutil madeja de tus desdenes sin piedad semeja las incongruencia de loca risa cuando comprendo que la vida es huera y no es posible reformar su ambiente. ¿Por qué me ignoras en mi noche austera? ¿Por qué te muestras tan incoherente? Te has ausentado de mi triste vera tan sigilosa solapadamente...

Poemok «garbi erakusten dute garai hartan Arestik ezin izan zituela bere burua eta bere idazkera gorde inguruaren indarretatik», ondorioztatu du irakasleak. «Baina badirudi garai horretan sortu zitzaiola euskaraz idazteko gogoa, zeren 19 eta 21 urte bitartean aldatu zuen hizkuntza, 1954an idatzi baitzion Andima Ibiñagabeitiari euskaraz eta poema bi bidali Euzko Gogoa-n argitaratzeko».

Idazten hasi zenetik hil arte idatzi zituen sonetoak Arestik.


Summary: BakQ, Lanbideren zerbitzu digital guztietara sartzeko identifikazio elektronikorako ‘giltza nagusia’. BakQ identifikazio elektronikoko sistemak aukera ematen du Lanbideren online zerbitzura sartzeko eta bertan orotariko kontsultak eta kudeaketak egiteko, modurik erraz eta seguruenean.

Zer da BakQ?

BakQ identifikazio eta sinadura elektronikoko bitarteko bat da; identifikatzaile batek eta bi autentifikazio-faktorez osatua: batetik, erabiltzailea gehi pasahitza; eta, bestetik, egiaztapen-SMSa.

Edozein gailutan erabil daiteke, inolako software edo txartel-irakurgailu instalatu beharrik gabe. Lege-balio osoa du, eta guztiz segurua eta doakoa da.

Era berean, Lanbidera sartzeko aukera emateaz gain, Eusko Jaurlaritzaren, Foru Aldundien, Udalen eta Osakidetzaren zerbitzu elektronikoetara eta tramiteetara ere sartzeko aukera ematen du.

BakQ ziurtagiria lortzeko baldintzak

· Gutxienez, 16 urte edukitzea.

· Indarrean dagoen identifikazio-agiria aurkeztea: NAN/AIZ/pasaportea.

· Helbide elektroniko pertsonala eta aktiboa edukitzea, ezin da inorekin partekatutako helbidea izan.

· Telefono mugikorra eta besterenezina edukitzea, egiaztapen-kodea pertsona bakar bati iritsi behar zaio eta.

Lanbideren zerbitzuak

BakQ identifikazioaren bidez, Nire Lanbidenet atalerako eta haren zerbitzu guztietarako sarbidea lortzen da: lan-eskaera berritzea, datu pertsonalak aldatzea, curriculuma eguneratzea, aurretiko hitzorduaren eskatzea, eta abar. Lanbideren bidez egindako ikastaroen aurreinskripzioen zerrendara ere sar daiteke, eta dokumentuak zein ziurtagiriak kontsultatu.

Horrez gain, BakQ ziurtagiriaren bidez, zuzenean alta har daiteke enplegu eskatzaile gisa Lanbideren web-gunean (www.lanbide.euskadi.eus).

Halaber, Lanbide Lanapp aplikazio mugikorraren profil pribatura sar daiteke, beharrezkoak diren kudeaketak egiteko.

Lanbideren web-gunean aurkitu ahal izango duzu identifikazio elektronikoko sistemei buruzko informazio gehiago:

https://www.lanbide.euskadi.eus/general/-/acceso-a-mi-lanbidenet-con-identificacion-electronica/


Summary: «Politika publikoek zerikusi zuzena dute euskararen erabileran». Uemako kide izateko baldintzak betetzen ditu lehen aldiz Hernanik, eta mankomunitatean sartzeko eskaera egin du. Xabier Lertxundi Hernaniko alkatearen ustez, politika publiko «ausartagoak» behar dira erabileran eragin ahal izateko.

Abenduaren 17an egingo du urteko batzar nagusia Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak (Uema), Deban, eta, ezusteko handirik ezean, beste bi kide onartuko ditu: Hernani eta Asteasu. Hala, 96 udal izango dira aurrerantzean mankomunitatean, eta guztien artean ia 300.000 biztanleko lurgune euskalduna osatuko dute. Xabier Lertxundi (Hernani, 1983) Hernaniko alkatearen esanetan, sare bateko kide izateko eta euskararen normalizazioaren inguruan «indarrak batzeko» aukera emango die Ueman sartzeak.

Ueman sartu ahal izateko, euskaldunen indizeak %70 gainditzea eskatzen du mankomunitateak. Euskaldunak gehi ia euskaldunak hartzen dira kontuan kopurua ateratzeko (ia euskaldunen tasaren erdia hartzen da); Hernanik lehen aldiz betetzen du baldintza hori. Nola lortu da euskararen ezagutza handitzea zuen herrian?

Ezagutza maila pixkanaka-pixkanaka joan da handituz urteetan zehar, eta gaur egun Hernaniko herritarren %62 dira euskaldunak, eta %20 inguru ia euskaldunak. Oro har, beti aipatzen da eskolak asko lagundu duela euskararen ezagutzan, hau da, euskararen ezagutza orokortzen ari dela, eta datuek hori erakusten dute. Migrazioak jaso izan dituen herria da Hernani, baina ikusten da migratutako pertsona horien ondorengoek euskara ikasi dutela.

Argi zenuten baldintzak bete bezain laster egingo zenutela Ueman sartzeko eskaera?

Euskararen ezagutzaren datuak eman zituztenean, Uemakoak gurekin jarri ziren harremanetan, eta zalantzarik ez genuen izan: proposamena egin, eta tramite guztiak egiten hasi ginen sartu ahal izateko. Joan den astean egin genuen udaleko osoko bilkura, eta ia alderdi guztien botoekin onartu genuen sartzea. Lehenago ere gustura egongo ginen, baina datuek ez zuten ematen.

Ueman sartzeko eskaerari buruzko bozketa horretan, zure talde EH Bilduk (11 boto), EAJk (6) eta Elkarrekin Podemosek (2) bozkatu zenuten alde, eta abstenitu egin zen PSE-EE (2). Espero zenituzten beste alderdien jarrera horiek?

Ez dakit gainerako herrietan alderdi sozialistak zer jarrera izan ohi duen Ueman sartzearen inguruan, baina uste dut euskararen normalizaziorako indarrak batzea inoiz ez dagoela sobran, eta ulergaitza egiten zait haren erabaki hori, baina bakoitzak bere irizpideak ditu.

Zer betebehar eta aukera ekarriko dizkio Hernaniri Ueman sartzeak?

Hernaniko Udalean urte asko daramatzagu euskaraz lan egiten; euskara da gure lan hizkuntza: osoko bilkurak euskaraz izaten dira, batzorde informatzaileak ere bai, dokumentazio guztia euskaraz pasatzen da… Hasieran, pauso hori ematea zaila izan zen, eta kontrakotasunak ere izan ziren, baina urteekin denak ohitu dira, eta funtzionamendu hori barneratua dugu. Horren adibide da gure itzulpen zerbitzuek ia guztia euskaratik gaztelaniara itzultzen dutela. Aldaketa batzuk ekarriko dizkigu, baina Uemak erabiltzen dituen irizpide asko dagoeneko martxan ditugu. Emango diguna da udalen arteko sare bat, euskararen normalizazioaren inguruan indarrak batzeko. Horri esker, elkarrekin egin ahal izango ditugu zenbait dinamika, bai administrazioaren barrura begirakoak, bai herrira begirakoak.

Kaleko azken neurketaren arabera, euskararen erabilera %33,3koa da Hernanin. Aurreko neurketarekin alderatuta, zertxobait gora egin du, baina alde handia dago ezagutzaren eta erabileraren artean. Horren zer azterketa egiten duzue?

Beste herri batzuetan beheranzkoa izan da erabileraren joera; Hernanin ez, baina ezin dugu horrekin konformatu, erabilerak gora egin behar du, eta politika publikoek eragin behar dute horretan. Argi daukat politika publikoek zerikusi zuzena dutela hizkuntzaren erabileran, eta politika publiko ausartagoak izan behar ditugula erabileran eragiteko.

Erabileran eragiteko egitasmo zehatzen bat baduzue martxan Hernanin?

Ugari ditugu. Aipatu bezala, udaleko lan hizkuntza euskara da, eta ematen ditugun zerbitzuetan ere euskara lehenesten dugu: kiroldegiko zerbitzuetan, kultura ikastaroetan… Ueman egoteak eta Uema barruan dauden udalak saretuta egoteak ere lagunduko digu egitasmo berriak martxan jartzen.

Erabilerari begira, badago bereziki kezkatzen zaituzten gauzaren bat edo daturen bat?

Haurrak gaztetxo bihurtzen diren adin horretan, hizkuntzaren erabilerari dagokionez, euskaratik gaztelaniara pasatzeko joera bat dago. Adin horretan jada ohitura batzuk sortzen dira, eta ohitura horiek zer hizkuntzatan sortzen diren garrantzitsua da, finkatu egiten direlako eta gerora ere eragina dutelako. Beraz, adin tarte horretan eragitea oso inportantea da. Udalerri mailatik goragoko jardunak ere behar dira: erreferenteei lotutakoak, gaur egun kontsumitzen ditugun ikus-entzunezkoen ingurukoak…

Zarautzen atzetik, Ueman dauden herririk handienetan bigarrena izango da zuena. Zailagoa da euskarari eustea herri handietan?

Herri handiak izateaz harago, herriaren ezaugarriek ere badute eragina erabileran. Adibidez, Zarautz eta Hernani oso ezberdinak dira. Hernani oso herri industriala izan da: 1970eko hamarkadan, Espainiatik etorritako migrazioa jaso zuen, eta gero beste maila bateko migrazioa ere jasotzen ari da. Baina alde positibo bat ere ikusten da: hurrengo belaunaldiek euskarari eutsi diote, eta euskaldundu egin dira.


Summary: «Arraroa da plazan jendea berez dantzan hastea; galdu egin da naturaltasuna». Berrogei urteko ibilbidean trikitia molde berrietara eroaten ahalegindu da Roberto Etxebarria, baina tradiziotik lar aldendu barik. Esan du ahotsari eta kantuari garrantzia ematen diela.

40/4 erronkan murgilduta dabil Roberto Etxebarria trikitilaria (Gatika, 1969). Berrogei urte bete ditu urrian soinu txikiaren munduan, eta ibilbide horretan lau belaunaldi ezagutu ditu, Rufino Arrola Andrakako errementariagandik hasi eta bere alaba Miren Etxebarriara arte. Azaroaren 20an hasi zuen erronka: astero kanta bat argitaratuko du, ia denak bereak, eta, tarteka, garrantzitsu izan dituen pertsonen ingurukoak ere idatziko ditu.

Zure aititak soinua jotzen zuen, Gatikan. Haren eraginez heldu zinen soinuaren mundura?

Nik ez nuen ezagutu garai hura. [1936ko] Gerra aurreko sasoia zen. Herriko soinularia ezin ei zen gaixotu. Begibakarra itsuen herrian errege denez, gure aitita ere urtebetez edo bi urtez ibili zen ordezko. Amak esanda dakit soinulari ibili zela, eta gerora aititaren aurretik soinulari izandakoaren semeak egiaztatu zidan horrela izan zela; oraintsu hil da, 94 urtegaz.

Beraz, zuk zelan sortu zenuen lehen harremana soinuarekin?

Etxetik sortu zen; amaren bultzada izan nuen. Amak beti eduki du kultura eta musika zaletasuna. Ez dakit amagan zenbateko pisua izango zuen aitita soinulari izateak.

Txiki-txikitan hasi zinen ikasten.

Aurretik, akordeoia ikasten hasi nintzen, baina soinu txikerrarekin 1982an hasi nintzen, urrian. Gurasoak gure etxetik paraje bizi zen Rufino Arrolarengana eroan ninduten, Andrakara [Lemoiz]. Trikitiaren munduan ikono bat izan da, eta da gaur egun ere. Rufino eta gure aitita ere ezagutzen ziren, eta beti egon da harremana.

Gogoratzen dituzu Arrolarenean jasotako lehen eskola haiek?

Holakoak askotan idealizatu egiten ditugu, baina bai, gogoan ditut. Haren aurrean paratu, eta hark markatzen zidan zer egin. Hamaikatxu bider errepikatu, ahal zena gorde buruan, etxera joan, eta han ere errepikatu. Igual hurrengo egunean ez zenuen ondo gogoratzen, baina ekin eta ekin ikasten nuen.

Zelako ikaslea zinen?

Niretzat, gogorra izan zen. Askotan pentsatzen dut gero eskerrak oinarri musikala eroan nuen, nahiz eta gero ez genuen aplikatzen eskoletan. Horrek lagundu zidan. Askotan gertatzen zaizu akordatuko zarela pentsatu baina gero beste gauza batzuk pentsatzen hasi eta ahaztu. Badaukat anekdota bat, nire lehen soinuarekin; 40/4 proiektuko lehen pieza ere harekin grabatu dut: presaz etorri nintzen Rufinorenetik etxera, nire gelara sartu nintzen arin-arin, klasean ikasitakoa ahaztu barik praktikatzeko, atearekin jo nuen, eta oraindik ere han du kolpearen marka.

Zuen ingurua soinuzalea zen?

Zaletasuna bazegoen, baina ez zegoen transmisio handirik. Rufino zen gurean erreferenterik handiena. Beste batzuk ere egon ziren Durangaldean eta Arratian. Nik gogoratzen dut jotzen genuenean beste giro bat zegoela, gaur egungoaren aldean. Jendeak asko egiten zuen dantzan. Galduz joan da.

Gaur egun ez da dantzatzen?

Antolatuagoa da orain. Orduan, modu naturalagoan egiten zen. Egun, arraroa da plazan jotzen hasi eta bikote bat berez dantzan hastea. Orduan, jende nagusiak egiten zuen dantzan, eta ziren gaztetatik dantzan egin zutenak. Hori guztia galdu egin da. Naturaltasun hori galdu da.

Plazetara hasi zinen Euken Arrolarekin. Zelan gogoratzen duzu?

Rufinoren iloba zen. Gure aurretik ibili zen Imanol Arrola; oker ez banago, Rufinoren lehengusu baten iloba zen. Ni hasi nintzenean, Imanol bere kontura hasi zen, eta ni Eukenegaz. Pozik joaten ginen: 13 urtegaz baserritik urtetako aukera zen, beste gauza batzuk ezagutzekoa. Eukenegaz joateak ere asko laguntzen zidan. Rufinogaz genuen belaunaldi diferentzia itzela zen. Orduan 70 bat urte edukiko zituen. Alde hori txikitzen edo zubi lana egiten asko lagundu zigun Kepa Arrizabalagak. Orduan Rufinoren pandero jolea zen. 35-40 izango zituen Kepak orduan. Ez ginen denbora osoan jotzen aritzen. Rufinok esaten zigun: «Pieza hau jotzen ere lagundu egidazue»; baina, gero, denbora librea ere izaten genuen, eta olgetan ere asko egiten genuen geure artean.

Kepa Arrizabalaga aipatu duzu, gero urteetan zurekin pandero jole ibilitakoa. Roberto eta Kepa izan zarete beti. Nor da Kepa Arrizabalaga zuretzat?

Nire bizitzako parte handi bat da: izan dudan lagunik handiena. 1983an Rufinoren pandero jolea zen. 1990etik 2010era arte batera ibili gara; hogei urte oparoak izan dira elkarregaz.

Zer ikasi duzu harengandik?

Pandero jole eta koplari ezin hobea da, bai, baina maila pertsonalean ere asko irakatsi dit: gizatasuna, kidetasuna… Horretan maisu handia izan da niretzat.

Lehen txapelketara 1987an joan zinen, Txetxu Urrutiarekin. Leioan izan zen. Han, orduko trikitilari handiekin lehiatu zineten.

Belaunaldien artean lekukoa pasatzeko momentua izan zen. Trikitilari nagusiek hartu zuten parte: Rufinok eta Kepa Arrizabalagak, Fasiok [Arandia] eta Mauriziak [Aldeiturriaga]… Ikonoak ziren. Gazteak ere bagentozen bide berriak markatzen. Kepa Junkera ere egon zen, Imanol Arrola… Ikusten genuen nagusiak atzeraka egiten hasita zeudela, adinagatik, eta gazteak gure lekua eskatzen genbiltzat. Niretzat, esperientzia berezia izan zen.

Belaunaldi arteko jauzia aipatu duzu. Zelan definituko zenuke belaunaldiotako bakoitza?

Guztiok ez bada ere, guk gehienok musikaren eragina genuen, eta aplikatu genuen. Beste batzuk Rufinogaz ikasitakoagaz geratu ziren; ni, gero, Kepa Junkeraren ikasle izan nintzen. Teknika aldetik beste garapen bat zegoen gure kasuan. Hori ezinbestekoa izan da gaur egungo mailara ailegatzeko: beste soinu batzuk, beste jokera batzuk… Zorionez, inoiz ez da arriskuan egon gure aurrekoek egindakoa, grabatuta geratu delako. Ostera, haien garaia naturalagoa zen. Azken batean, gure musika hau dantzan egitekoa izan delako betidanik, baina gure garai honetan egiten dugun trikitia, dantzan egiteko bai, baina entzuteko musika ere bada.

Nor da Kepa Junkera soinu txikiaren munduan?

Gure mundu hau irauli zuena. Hura gazte-gaztetatik hasi zen musika beste era batera aplikatzen soinu txikerrari. Nik irakasle izan nuen, eta ikuspegia asko zabaldu zidan. Rufino aurrekari nuela, haren tradizioa eta Keparen berritasuna nahastatu besterik ezin izan nuen egin.

Maurizia Aldeiturriaga izan ezik, aipatutako izen denak gizonezkoenak izan dira. 2010etik oraintsu arte, Idoia Markaida izan duzu bidelagun, pandero jole.

Askotan Maurizia baino ez da aipatzen; ikono bat bihurtu da plazandrea delako, eta badirudi bakarra izan dela, ez dela besterik egon. Baina ez da horrela; batez ere, pandero jole ibili dira, baina egon dira. Soinu joleak gehiago Gipuzkoan, eta gazteagoak. Idoia Markaida nire ikasle izandakoa da, pandero jole eta soinu jotzaile aparta. Ikusi genuen bikotea osatzeko aukera ona zela, eta oso ondo funtzionatu dugu.

Orain, ostera, alabarekin zabiltza: Miren Etxebarriarekin.

Kanpotik, guk baino garrantzi handiagoa ematen diozue. Guretzat, modu naturalean pasatu den zeozer izan da. Ni beti saiatu izan naiz seme-alabei soinua eta trikitia transmititzen. Niretzat garrantzitsuena da ikustea transmisioa egon dela, eta badagoela hori bermatzeko aukera. Oholtzan alabagaz egotea gauza polita da, bai, eta, zelan ez, harrotasun puntu bat ere sentitzen da.

Jon Enbeitak egin ditu zure kopla gehienen hitzak.

Gazte-gaztetan ezagutu nuen. Txapelketetarako hitz berriak hark egin zizkidan. Taldetxo bat ere izan genuen, Paperetik Plazara, bertso zaharrak kantatzeko, eta han ibili ginen. Ezinbesteko laguna nire ibilbidean. Disko berrirako ere egin dizkit kopla batzuk. Gainera, haren aitak [Balendin Enbeita] Rufinori eta Kepari egin zizkien koplak. Aspaldiko lotura dugu gure artean.

Zelan daude koplak osasunez?

Koplak trikiti tradizionalarekin lotu izan dira, jotarekin eta porrusaldekin. Horietan ere ibili gara, baina gure helburua ere izan da kopla txikiak edo trikiti koplak beste musika doinu batzuetan sartzea, gehiegi urrundu barik. Kopla garai bateko pertsonen arteko komunikazio modu bat zen. Edozein erromeriatan jendeak koplatan egiten zuen. Hortik ailegatu dira gaur egunera heldu zaizkigun koplak. Gaur erromerietan bat-batekotasun horretan ez da entzuten. Polita litzateke berreskuratzea.

Tradiziotik abiatuta berritzen ahalegindu zarela esan duzu, baina harengandik lar aldendu barik. Zergatik hautatu duzu tradizioaren eta modernotasunaren artean puntu hori?

Nik neure estiloa daukat. Suertatu zait norbaitek esatea diskoa entzunda nire ukitua hor igartzen duela. Azken diskoan esan didate: «Doinu hau ez nuen espero zugandik». Bada, doinu horrek igual eroan ditu hogei urte edo gehiago nire kutxatxoan. Beti-betikoa dut. Nire duda da euskal musika zer den eta zer ez den; musika zertarako den, entzuteko, dantzan egiteko edo jendea txaloka jartzeko. Nik edo guk garrantzi handia ematen diogu tradizionaltasun puntu bat mantentzeari, eta, horretarako, ezinbestekoa da ahotsari eta kantuari bere garrantzia ematea.

Azken hogei urteetan irakasle zabiltza Bilbo Musika musika eskolan. Zelan ikusten dituzu belaunaldi berriak?

Hemen egin ditudan urteetan denetarik ezagutu dut. Nagusitzen goazenean ohikoa izaten da esatea: «Oraingo gazteak ez dakit zer eta ez dakit nor». Baina pozten zara ikustean, hiri batean, gure mundua ezagutu ez duten gazte hauek harridura aurpegiagaz entzuten dituztela zuk kontatzen dizkiegun esperientziak. Beraz, esperantza badago etorkizunerako. Gazte hauek gogotsu daude.


Argako uhandreak

Summary: Argako uhandreak. Osasuna Memoria taldeak Iruñeko Club Natacion kirol elkarteko zenbait kidek 1936ko kolpe militarraren ondorioz sufritu zuten errepresioa jorratu du. Errepublikazaleak ziren, eta gizartea eraldatzen saiatu ziren, kirolaren bidez. Haietako bat zen Isidro Sarasate; tximinia batean ezkutatu zen.

«Guk ez genekien ia deus, orain arte». Mikel Armendarizenak dira hitzak, eta Benigna Sarasate bere amatxi zenak Isidro eta Jose anaiak babesteko egindakoaz ari da: tximinia batean ezkutatu zituen, frankistei ihes egin ziezaieten. Biak salbatu zituen.

Armendarizek Iruñeko Caparrosoko errotako tabernan oroitu ditu bere familiaren iraganeko kontuak; oroitu baino gehiago, Osasuna Memoria taldeko kideek egindako ikerketari esker jakin duenaren berri eman du. Taberna horren ondoan dago Iruñeko Club Natacion kirol elkartea, eta han da ere, oraindik zutik eta tente, Sarasate anaien ezkutaleku bilakatutako tximinia. Irati konpainiak eraikitako zentralaren parte zen tximinia hori.

Sarasate-Arraiza anai-arrebak Artozkin sortu ziren, baina aitaren heriotzak Iruñera mugitu zuen familia. Josefa Arraizak eta bere seme-alabek hiriburuko kale Nagusian aurkitu zuten aterpe, lehendabizi, eta handik mugitu ziren Caparrosoko errotara, 1931n. Irati konpainiarentzat lan egiten zuen familiak, eta lantokia etxe bilakatu zuten: Jose, anaia zaharrena, argiketaria zen, eta zentraleko arduradun; Isidro igeltsero aritzen zen, Juan anaiarekin, eta Benignak, berriz, etxean egiten zuen lan.

Irati konpainiak eta Iruñeko Udalak utzitako lurretan sortu zuten Club Natacion elkartea, Sarasate-Arraiza familia errotara mugitu zen urte berean. Argako ibaiertza gaztez betetzen zen garai hartan, igeriketarako zaletasunak bultzatuta. «Pobreen igerilekua zen ibaia; 1915ean, Kamerundik etorritako alemaniar batzuk Argan aritu ziren jauziak egiten, eta haur eta gazte iruindarren artean gora egin zuen alemaniar haiek bezala aritzeko gogoak. Iruñean, debekatuta zegoen igeri egitea, garaiko agintarientzat alprojen kontu bat zelako», azaldu du Osasuna Memoria taldeko ikerlari Mikel Huartek. Sarasate-Arraiza familiako kideak Club Natacion elkarteko bazkideak ziren, eta Jose, gainera, atezain lanetan aritu zen.

Argako uhandre erraten zieten Caparrosoko errotaren inguru hartan ibiltzen ziren gazte haiei, eta 1931n, Club Natacion elkartea sortzeko prozesuan parte hartu zuten haietako anitzek. «Errepublikazaleak ziren; bazuten gauzak aldatzeko gogoa, eta, ondorioz, 1936ko kolpe militarra gertatu zenean, frankistek gogor egin zuten haien kontra», erantsi du Huartek.

Andoni Sarasateren esaldia

«Hor ezkutatu zen nire osaba, 1936ko gerra hasi zenean». Esaldi hori Isidro Sarasateren iloba Andoni Sarasatek erran zuen, Iruñeko Club Natacion elkartean bertan, 1980ko hamarkadaren hasieran. Mus partida batean aipatu zuen Sarasatek osabari buruzko pasadizo hori. Partida hartan zen Andres Montiel, baina duela berrogei urte entzundakoa ahaztua izan du, orain arte. Txalapartak iaz argitaratutako Y el tiempo se detuvo liburuak piztu du Montielen memoria. Natalio Cayuelaren berri ematen du lan horrek; Osasunako presidente izan zen, eta 1936an hil zuten, Santiago anaiarekin batera. Cayuela Iruñeko autobus geltokiko erlojuan ezkutatu zen, frankistei ihes egiten saiatzeko. «Erlojuaren istorioa entzun zuenean, Andoni Sarasatek errandakoa gogoratu zuen Montielek, eta hark kontatu zigunaren arrastoari jarraituz izan dugu Isidro Sarasateren berri», erran du Mikel Huartek.

Club Natacion kirol elkartea / Lucia familia

Osasuna Memoriako ikerlariek erdigunean jarri duten informazioak osatu egin ditu Mikel Armendarizek etxean entzundako istorioak. Armendarizen ama Isabel Barnetxearen ama zen Benigna Sarasate. «Caparrosoko zentraleko etxearen eta tximiniaren historia gure amaren familiaren historia da. Gure amatxi zena hemen bizi izan zen, gure ama ere bai, bai eta ni ere, jaio eta 3 urte inguru bete arte». Orduko oroitzapenik ez du Armendarizek, baina beti eutsi dio Arga ondoko etxebizitzarekin eta tximiniarekin familiak izan duen loturari.

Isidro eta Jose Sarasateren ezkutalekuari buruz, Benigna haien arrebak erraten zuena oroitu du Armendarizek: «Erraten zigun errotaren ondoko etxebizitzako eskaileren azpian ezkutatu behar izan zituela Isidro eta Jose bere nebak, 1936ko gerra hasi zenean».

Sarasate-Arraiza familiaren etxebizitza izandakoa jada ez dago zutik. Eskaileren arrastorik, beraz, ez dago; Armendarizek orain jakin du, halere, etxebizitzako eskaileren azpiko sarbideak tximiniarekin lotzen zuela eraikina. Amatxik ez zion gertatu zen guztiaren berri kontatu bilobari. Izan ere, frankistak Isidro eta Jose Sarasateren bila joan zirenean, Benigna arrebak hitzik ere ez zuen erran haien ezkutalekuari buruz, eta, ondorioz, frankistek Benigna eraman zuten preso. «Gure amak kontatu zigun hori, gero».

Isidro Sarasate CNTko kidea zen; Iruñetik ihes egitea lortu zuen, eta «gerra frontera» joan zela azaldu du Mikel Armendarizek. Frantziako Estatura ihes egin zuen gero, eta Gurseko (Okzitania) kontzentrazio esparruan egon zen. «1950eko hamarkadan Iruñera itzuli zen, eta Irati konpainiaren zentralean lanean segitu zuen». Sarasatek eutsi zion Club Natacion elkartearekin zuen harremanari, baina Armendarizek nabarmendu du sufritutako errepresioaz ez zuela hitz egiten.

Labriten, tiroz

Errepresioak gogor jo zuen Club Natacion. 1936ko uztailaren 19an, tiroz hartu zituzten Argatik atera eta Labrit aldapan gora egin zuten gazteak. Haietako bat izan zen Angel Relojero; 1978an, Jose Maria Jimeno Juriori kontatu zion egun hartan gertatu zena: «Gaiarreren atzeko aldean, metraileta bat zuten; 30 gazte inguruko talde bat ikusi zuten, eta tiro egiten hasi ziren; gora egin zuten tiro, gure gainetik entzuten baikenuen balen hotsa».

Club Natacion elkarteko bertze zenbait kide Bartzelonan ziren kolpe militarra gertatu zenean. Uztailaren 19ko tiro arteko giroak trenetik jaitsi bezain pronto harrapatu zituen. «Herri Olinpiadak antolatu zituzten Bartzelonan, eta Club Natacioneko talde bat parte hartzera joan zen», oroitu du Mikel Huartek. Haietako bat zen Xabier de Frutos. Club Natacioneko presidente izan zen. Madril defendatzen hil zuten, 1936ko azaroan. Familiak ezin izan zuen haren gorpua etxeratu.

Bartzelonara joan zirenen artean egon zen Baldomero Baron ere. Baron izan zen Clun Natacion sortu zutenetako bat. Espainiako II. Errepublikaren alde egin zuen frontean. Gurseko kontzentrazio esparruan egon eta gero, Frantziara erbesteratzea lortu zuen.

Club Natacion eta Caparrosoko errota, 1932. urte inguruan / Lucia familia

Enrique Astiz ez zen Bartzelonara joan; ezin izan zion errepresioari ihes egin. Abokatua zen lanbidez, eta haren ardura izan zen Club Natacioneko araudia idaztea eta erregistratzea. Elkartea sortzeko bileran ere parte hartu zuen. Igeriketarekin ez ezik, futbolarekin ere bazuen lotura estua: Osasunako zuzendaritzako kide izan zen, Natalio Cayuela presidente izan zen garaian, eta taldea Espainiako Lehen Mailara igo zenean.

Alfredo Quiroga Astizek errepresioa sufritu zuten Osasunako kideei egindako omenaldi batean izan zuen Enrique Astiz bere senidearen berri, hain zuzen ere. «Ez genekien deus gure etxean. Omenaldi hartan, Astizen izena aipatu zutenean, inor ez zen agertu. Gure familiakoa ote zen pentsatzen hasi, eta Mikel Huarterekin jarri nintzen harremanetan», kontatu du Quiroga Astizek. Aurkitutako hari mutur horri tira egin zioten, eta puzzlea osatzeko piezak aurkitu dituzte, azkenean.

Enrique Astiz Izquierda Republicanako kidea izan zen, eta Ezkabako presoak defendatu zituen. Ez dago argi noiz atxilotu zuten, baina ikerketek agerian utzi dute 1936ko abuztuaren 8an fusilatu zutela, Erreniegan.

Alfredo Quiroga Astizek memoria egiteko beharra nabarmendu du; ezagutzeko beharra, alegia. Asmo horrekin eginen zuten joan den ostiralean hitzaldi bat, hain zuzen ere. Osasuna Memoria taldeak antolatu zuen, Club Natacionen memoria jorratzeko egindako ikerketaren berri emateko. Mikel Huartek parte hartu zuen, Baldomero Baronen biloba Elur Baronekin eta Xabier de Frutosen biloba Ion de la Rivarekin batera.


Bidaide, garuneko kalteak izan ostean

Summary: Bidaide, garuneko kalteak izan ostean. Jaiotzetikoak ez diren burmuineko gaitzak dituzten pertsonek eta haien ingurukoek osatzen dute Atece elkartea. Harentzat izan da Gipuzkoako Foru Aldundiak ematen duen boluntariotza saria aurten. Iktus bat izan ostean batu ziren elkartera Iñaki Diez donostiarra eta Jose Antonio Floro zizurkildarra.

«Egun batean ondo zaude, eta hurrengo egunean, jada ez. Ezin duzu pixkanaka barneratzen joan. Hori da iktusak ematen dizun kolpea», nabarmendu dute Iñaki Diez donostiarrak eta Jose Antonio Floro zizurkildarrak. Biek izan dituzte iktusak, eta Atece, Burmuineko Gaitza dutenen Gipuzkoako Elkartean ezagutu zuten elkar. Jaiotzetikoak ez diren burmuineko gaitzak dituzten pertsonak eta haien ingurukoak biltzen ditu Atecek, eta Gipuzkoako Foru Aldundiak ematen duen boluntariotza saria jaso berri du.

Batak zein besteak ondo gogoan dute iktusak eman zien eguna. 2012ko maiatzaren 27an izan zuen Diezek. 53 urte zituen, eta sukaldaria zen, Gureak taldearen sukalde industrialean. Enpresen arteko lasterketa bat zegoen egun hartan, eta, lankide batzuek parte hartzen zutenez, lasterketa ikustera joan zen. Haiekin egon ostean, motoa hartu eta etxera abiatu zen. Emaztearekin ere hitz egin zuen bidean telefonoz, eta ogia hartzeko eskatu zion. «Bat-batean, eskuak ez zidala erantzuten igarri nuen, sentsazio arraro bat. Motoa geratu, eta lurrean utzi nuen».

Bikote bat zetorren atzetik autoan, eta haiek lagundu zioten. «Bietako bat medikua zen. Irribarre egiteko esan zidan, eta hala moduz egingo nuen. Segituan telefonoa hartu, eta 'iktus kodea, Prim kalera', esan zuen. Primeran akordatzen naiz horretaz”. Gerora esan zioten, iktus kasuetan, injekzio bat jartzen zaiola berehala gaixoari, odola mehetzeko.

2017ko martxoaren 10ean eman zion iktusak Florori, 59 urte zituela. Metalean lan egiten zuen, eta 22:00etan, lana amaitu ostean, etxera joan zen. Afaldu, zigarro bat erre, eta ohera joan zen. 01:30 aldera esnatu egin zen, eta beste zigarro bat erretzera jaikitzea pentsatu zuen. «Baina ezin nintzen altxatu. Emazteari esan nion zerbait ari zitzaidala pasatzen». Donostia ospitalera eraman zuten larrialdi zerbitzuetakoek. «Erresonantzia bat egitera sartu ninduten, eta beste ezertaz ez naiz akordatzen. Etxekoek esaten didate hurrengo egunean hitz egin nuela haiekin, eta gero proba bat egitera eraman nindutela, eta handik ZIUra». 23 egun egin zituen ZIUn.

Denboraren garrantzia

Iktusetan, artatu artean denbora gutxi pasatzea funtsezkoa izaten da geroko sekuelei begira. Era berean, errehabilitazioan ere, lehen hilabeteak izaten dira garrantzitsuenak; gerora zailagoa da hobera egitea. Urtebete egin zuen errehabilitazioan Diezek, Donostiako Amara Berriko anbulatorioan. «Niri garunaren eskuineko aldean eman zidan iktusak; beraz, ezkerrean eragin dit. Alde horretatik, zortea izan dut, eskuina naizenez, bakarrik egin ditzakedalako gauza asko». Zurrun geratu zaio ezkerreko eskua, eta mugikortasunean ere baditu arazoak, nahiz eta oinez ibil daitekeen. Florok, berriz, Arrasateko Aita Mennin egin zituen hiru hilabete, «oso zorrotz», eta Amara Berriko anbulatorioan jarraitu zuen. «Niri mintzamenean geratu zaizkit sekuelak, eskuin eskuarekin ere ez dut trebetasun handirik, eta oreka gutxi dut, baina ezin naiz kexatu».

Amara Berriko anbulatorioan eman zieten biei Atece elkartearen berri. «Oso-oso pozik gaude hemen», nabarmendu dute. Astean bizpahiru aldiz joan ohi dira, goizetan. Azaldu dutenez, egunkariak irakurri eta memoria ariketa batzuk egin ohi dituzte, eta eskulanak ere bai. Horrez gain, fisioterapia zerbitzua, logopediakoa, errehabilitazio neuropsikologikoa, ikastaroak eta abar dituzte.

Aisialdiari ere tarte handia ematen diote: igerilekura joaten dira, hilean behin ibilaldi bat egiten dute, oporren programa bat du elkarteak, bazkaltzera eta kafea hartzera joaten dira… «Izugarrizko bizitza soziala daukagu», esan du Florok. Diezen arabera, «abantaila bat» ere badute beste herritarrekiko. «Elkarteko kide gehienok heriotza oso gertu ikusi dugu, eta gehiago estimatzen dugu egun bakoitza».

Atecen «familia bat» osatzen dutela adierazi dute biek. Igartzen da giroan, txantxak bat bestearen atzetik baitatoz Diezen eta Flororen arteko elkarrizketan. Baina iktusaren osteko prozesua gogorra izan zenik ere ez dute ezkutatzen. «Ez zait gustatzen ZIUko egunei buruz hitz egitea. Etxekoei goizeko hiruretan deitu zieten ni agurtzera joateko esanez, pentsa», azaldu du Florok. Iktusak eman osteko hurrengo eguna ez zuela gaindituko esan zioten Diezen gertukoei ere. Ospitalean, gauak izaten zirela bereziki gogorrak esan du. «Desordutan esnatzen zara, eta mamu guztiak etortzen zaizkizu: ni hala egonda emazteak banantzea nahiko zuela, lanik ezingo nuela egin eta semearen unibertsitatea nola ordainduko genuen…».

Bereziki gogoan du behin egin zuen amets bat. Mendian zebilen. “Nire garunak ondo irudikatzen ninduen, baina gero esnatzen zara, eta errealitatea dator: jabetzea gehiago ezingo duzula halakorik egin… Orain ez dakit ametsetan nola agertzen naizen: iktusaren aurretik bezala edo ez”.

Pozik jaso dute aldundiak Ateceri eman dion boluntariotza saria. Abenduaren 1ean izan zen ekitaldia, Donostian, eta han izan ziren biak ere. «Oso hunkigarria izan zen guretzat».


Summary: Madrilek Konstituzionalaren berritzea desblokeatzeko lege aldaketa bultzatuko du. ERCk zuzenketa bat aurkeztu dio zigor kodearen erreformari, diru publikoaren erabilera bidegabea gehienez hiru urteko espetxearekin zigortu dadin irabazi asmorik gabekoa denean.

Espainiako Gobernuak zigor kodearen erreforma proposamena aurkeztu zuenean, sedizio delitua ezabatzeko urrats gisa aurkeztu zuen, Madrilek Kataluniako «gatazkaren desjudizializazioa» bultzatzeko, Generalitatearekin adostutakoaren ildotik. Baina zigor kodearen moldaketara elementu berri gehiago gehitu dira azken orduetan. Besteak beste, PSOEk eta UP Unidas Podemosek bi zuzenketa aurkeztu dituzte Espainiako Auzitegi Konstituzionala berritzea eragozten ari den blokeoa gainditzeko.

Zuzenketa horietako batek jasotzen duenez, Konstituzionaleko epaileak berritzeko eginkizunaren derrigortasuna argi eta garbi jasoko du legeak, eta zigor penalak aurreikusiko ditu betebehar hori urratzen dutenentzat. Bestetik, beste zuzenketa batek dio Auzitegi Konstituzionala berritzeko ardura duten bi organoetako batek, CGPJ Botere Judizialaren Kontseilu Nagusiak nahiz Espainiako Gobernuak, epaile berriak proposatzea ez dela arrazoi nahikoa izango beste aldeak proposatutakoen izendapena eragozteko. Hau da, CGPJk, berriki egin bezala, epaileak proposatzeari uko eginez gero, gobernuak bereak izendatzeko aukera izango luke.

Gainera, CGPJk ez ditu bere kideen hiru bostenak ados jarri beharko bere bi izendapenak proposatzeko. Lege aldaketa onartzen bada, boto gehien biltzen dituzten hautagaiak izango dira organo judizial gorenak proposatuko dituenak.

Egun, proposatzen diren epaile berriek legezko baldintzak betetzen dituzten aztertu behar du Konstituzionalak, baina PSOEren eta UPren proposamenak ezabatu egingo luke urrats hori. Haren ordez, Diputatuen Kongresuak, Senatuak, CGPJek eta gobernuak izango lukete izendapenak baieztatzeko ardura.

Albisteak berehala eragin du PPren eta Voxen erreakzioa. Biek iragarri dute moldaketa onartzen bada Auzitegi Konstituzionalean salatuko dutela. Azkarra izan da CGPJko kide kontserbadoreen erantzuna ere. Ezohiko bilkura batera deitu dute, gobernuaren proposamena publiko egin eta ordu gutxira. Puntu bakarra du gai zerrendak: Auzitegi Konstituzionaleko epaileen berritzea.

Konstituzionalak joan den irailaren 13an agortu zuen bere epaileak berritzeko epea, baina CGPJk ez ditu izendatu oraindik legez proposatu behar dituen bi epaile berriak. Hemeretzi kideetako zortzik blokeatu dute erabakia —guztiak PPk izendatutakoak dira—. Horrez gain, organo judizial goreneko gehiengo kontserbadorea bere kideen berritzea blokeatzen ere ari da. Duela lau urte berritu behar zen, legez.

«Gatazka desjudizializatzeko»

Zigor kodearen erreforman diru publikoaren erabilera bidegabearen delitua moldatzeko zuzenketa aurkeztu du gaur ERC Esquerra Republicanak. Katalunian agintean den alderdiak proposatu du delitu horretan zigorrak bereiztea diru publikoarekin aberastu direnen eta irabazi asmorik gabe jokatu dutenen artean, 2015ean PPk zigor kodea erreformatu aurretik delituak zuen definizio antzeko batera itzulita.

ERCk azaldu duenez, irabazi asmorik ez dagoen kasuetan zigorra hiru urtekoa litzateke gehienez. Modu horretara, Kataluniako «gatazkaren desjudizializazioan aurrera egiteko» aurrerapausoa emango litzateke. Generalitatean agintean den alderdiaren helburua da estatuak delitu hori «berriro ez erabiltzea era arbitrarioan, mugimendu independentistari jazartzeko». Moldaketa horrek ez luke bide emango ustelkeriagatik zigor arinagoak ezartzeko, ERCren esanetan.

Bestalde, zigor kodearen erreformak jasotzen duen desordena publiko larrien delituari dagokionez, ERCk moldaketa batzuk proposatu ditu «protesten kriminalizazioa zailtzeko». Besteak beste, galdegin du zigorrik arinena urtebeteko espetxe zigorra izatea eta eraikinen okupazio baketsua zigortzen duen 557 bis artikulua ezabatzea.

Aberaste bidegabea

Espainiako Gobernuak zigor kodearen erreforman bultzatuko duen beste aldaketetako bat kargu publikoen ondasunei buruzkoa da. PSOEk eta UPk proposatu dute aberaste bidegabearen delitua sortzea. Egun, kargu publikoak derrigortuta daude beraien ondarearen aitorpen publikoa egitera, baina koalizio gobernuko indarren emendakina onartuz gero derrigorrezkoa izango dute ondarearen handitzea eta zor barkatzeen berri ematera ere, kargua utzi eta bost urtera arteko epean.

Kargu publikoak ardura publikoan izan denetik bost urtera bere ondarea 250.000 eurotik gora handitu badu, edo zorra kopuru horretatik gora murriztu badu, azaldu egin beharko du nola egin duen. Justifikatzeko modurik ez dutenen kasuan, sei hilabetetik hiru urtera arteko espetxe zigorra ezarriko zaiela dio proposamenak, bi eta zazpi urte arteko inhabilitazioa ezarriko zaiela, eta isun bat ordaindu beharko dutela, aberastu diren kopurua halako hiru litzatekeena zigorrik gogorrenetan.


Summary: Pedro Castillok Mexikori egindako asilo eskaera berretsi du kartzelatik. Peruko presidente ohia preso egongo da, oraingoz, hilaren 13ra arte. Dina Boluartek Mexikoren esku utzi du asilo eskaeraren auzia.

Desegonkortasun politiko handiko garaia dute Perun. Pedro Castillo presidente ohia preso dago espetxe batean, oraingoz hilaren 13ra arte. Matxinada delitua leporatzen diote, herenegun kongresua desegin eta salbuespenezko gobernu bat ezarri nahi izateagatik. Gobernuko kideek, kongresuak, botere judizialak, armadak eta poliziak ez zuten babestu Castilloren erabakia, eta bizkarzainek atxilotu egin zuten. Mexikoren enbaxadarantz zihoala atxilotu zuten Castillo; Andres Manuel Lopez Obrador Mexikoko presidentearen gobernuari asiloa eskatzeko helburua zuen. Gaur, kartzelan, berretsi egin dio eskaera Pablo Monroyri, Mexikok Perun duen enbaxadoreari.

Dina Boluarte da Peruko presidentea asteazkenetik, eta, gaur adierazi duenez, Castillo bisitatzeko asmoa du. Gainera, Mexikoren esku utzi du Castilloren eta haren senideen asilo eskaeraren auzia: «Mexikoko Gobernuari dagokio asilo eskubideak dioena aztertzea».

Boluartek herenegun egin zuen karguaren zina, eta hasia da gobernu berria osatzeko lanetan. Kongresuko talde parlamentario nagusien buruekin elkartu da gaur, gobernuaren egoitzan. Peruko emakumezko lehen presidentearen erronka nagusia gobernuaren eta parlamentuaren arteko harremana hobetzea izango da, hori izan baita Castilloren agintaldia amaitzeko arrazoietako bat.

Presidente berriak bilerak egin ditu Cambio Democratico eta Peru Bicentenario ezkerreko alderdietako buruekin, Somos Peru eta Avanza Pais alderdi eskuindarretakoekin, eta Keiko Fujimorik zuzentzen duen Fuerza Popular alderdi ultraeskuindarrekoekin. Ez du zehaztu, ordea, nolakoa izango den bere gobernua: «Herrialdea garrantzitsuagoa da alderdien ikuspegiak baino». Boluartek adierazi du gaur edo bihar osatuko duela gobernua.

Hauteskundeak aurreratzeko atea ere zabalik utzi du Boluartek. Nabarmendu du bere agintaldia 2026ra artekoa dela, orduan amaitzekoa zelako Castillorena; iaz egin zituzten hauteskundeak. Hala ere, adierazi du, «gizarteak eta egoerak mereziko balute», aurreratu egingo lituzkeela bozak, «indar politikoekin adostu ostean».

AEB Ameriketako Estatu Batuek eta EB Europako Batasunak babesa adierazi diote Boluarteri, eta nabarmendu Castillok egin zuena estatu kolpea jotzeko saiakera bat izan zela. Latinoamerikako gobernuen artean denetariko erreakzioak eragin ditu Peruko krisi politikoak. Miguel Diaz-Canel Kubako presidenteak eta Nicolas Maduro Venezuelakoak, esaterako, Castilloren atxiloketa gaitzetsi dute. Haien arabera, «oligarkiek» atxilotu dute Castillo, eta «jasan duen jazarpena» salatu dute. Gustavo Petro Kolonbiako presidenteak eta Evo Morales Boliviako presidente ohiak, berriz, kautelazko neurriak eskatu dituzte, Castillo babesteko.

Estatu kolpea jotzeko saioa

Herenegun dar-dar egin zuten bai Peruk eta bai Castillok. Egun horretan, Castilloren aurkako zentsura mozio bat bozkatzekoa zen kongresua —urte eta erdiko agintaldian hirugarren aldiz—, baina, aurretik, gutxik espero bezalako diskurtsoa egin zion presidenteak nazioari; dardarka, telebistan ikus zitekeenez. Kongresua desegin zuen, hauteskundeetara deitu, salbuespenezko gobernu bat ezarri, «legez kanpoko armak» dituzten guztiei haiek entregatzeko agindu zien, eta etxeratze agindua ezarri zuen.

Gobernuko kideek, kongresuak, botere judizialak, armadak eta poliziak ez zuten babestu Castillok egin zuen estatu kolpea. Horregatik, kongresuko gehiengo osoak —130 diputatutik 101ek— kargutik kendu zuen Castillo, «ezgaitasun moral etengabeagatik». Ondorioz, Dina Boluarte presidenteordeak presidente karguaren zina egin zuen, Kongresuak eskatuta.

Agerraldi publikoa egin ostean, Castillok alde egin zuen Peruko Gobernuaren egoitzatik, familiarekin. Mexikoren enbaxadarantz asiloa eskatzera zihoala atxilotu zuten bere bizkarzainek. Matxinada delitua egotzita, espetxeratu egin zuten, behin-behinean, hilaren 13ra arte.

Limako Barbadillo espetxean dago Castillo, eta hortxe bertan betetzen ari da Alberto Fujimori Peruko presidente ohia (1990-2000) 25 urteko kartzela zigorra. Fujimorik Castillok egindakoaren antzeko estatu kolpe bat egin zuen 1992an, baina Fujimorirenak arrakasta izan zuen, armadaren babesa zuelako, besteak beste.


Summary: Gizartearen erantzuna eskertu du Elikagai Bankuak. 2019ko datuak gainditu dituzte. 77.000 lagunen artean banatuko dute lortutakoa.

Azaroaren amaieran egin zuten Hego Euskal Herriko elikagai bankuek bilketa handia, eta, oro har, pozik daude lortutako emaitzarekin. Jasotakoa 77.000 pertsonaren artean banatuko dute. Elikagai eta bestelakoez gain, bonuak edota dirua emateko aukera izan dute herritarrek.

Gipuzkoako Elikagaien Bankuak adierazi duenez, pandemia aurreko datuetara ailegatu dira. Bilketa handian 240 tona janari jaso dituzte. Horrez gain, 305.000 euro lortu dituzte bonutan, eta 85.000 euro dohainetan. Aurreko urteko datuekin alderatuta, %20 handitu da emaitza. Elikagai Bankuak gizartearen erantzuna eskertu du. Izan ere, aurten dohaintzak «askoz eskuzabalagoak» izan direla onartu du, inflazioa dela-eta kiloen balioa areagotu egin delako.

Bizkaiko Elikagai Bankuak ere balorazio positiboa egin du. 300.000 kilo janari bildu dituzte, eta beste 600.000 kilo bonutan. Euro bakoitzak kilo bat ordezkatuko du. Milioi bateko helburua zuten, eta ederki gerturatu dira. Are gehiago, 2019ko datua gainditu dute.

Araban, berriz, 50.000 kilo janari jaso dituzte. Horrez gain, 75.000 euro bildu dituzte kontuan, eta beste 50.000 euro bonutan. Nafarroan, 250.000 kilo inguru bildu dituzte, horietatik 172.000 euro kontuan, eta 70.000 euro, berriz, bonutan.


Summary: Bartzelona-Marseilla gasbideak hidrogenoa baizik ez du garraiatuko. Hasieran gas naturala eramateko asmoa alde batera utzi dute Frantziako eta Espainiako gobernuek, Europako Batasunaren finantzaketa ere jaso ahal izateko

MidCat zen lehenik, Bar-Mar ondoren, eta H2Med azkenean. Izen saltsa horren atzean dago Katalunia eta Frantzia lotu behar dituen gasbidea. 2030erako prest izango dela agindu dute Frantziako eta Espainiako gobernuek, baina ez du azkenean gas naturala garraiatuko (nagusiki, metanoa), baizik eta hidrogenoa besterik ez.

Dirua da aldaketaren arrazoia. Gasbideak 2.500 milioi euroren kostua izango duela kalkulatu dute, eta horren erdia Europako Batasunak bere gain hartzea nahi dute Parisek eta Madrilek, baina horretarako baldintza da erregai fosiletarako ez erabiltzea. Hidrogenoarekin lotutako proiektuak, ordea, bai finantzatuko ditu EBk, etorkizuneko bere energia iturrietako bat izatea nahi duelako.

H2Med gasbidea ofizialki aurkeztu zuten atzo Alacanten (Valentzia) Emmanuel Macron Frantziako presidenteak, Pedro Sanchez Espainiakoak, eta Antonio Costa Portugalgoak. Azken horren esku hartzea ere beharrezkoa zen, H2Med gasbidea Portugalera ere iritsiko delako.

Proiektuaren asmoa da Iberiar Penintsulan energia berriztagarriekin sortutako hidrogenoa Europara garraiatu ahal izatea, Marseillako portutik barrena.

Aldaketa handia da hori hasierako asmoekiko. Izan ere, 2013an abiatu zutenean, MidCat gasbidearen xedea zen Kataluniako Pirinioak zeharkatuz Espainiako eta Frantziako gas sareak batzea, Errusiatik iritsitako gas merkea garraiatzeko. Frantziako Gobernuak 2019an utzi zuen proiektua, kostu handia izateaz gain, ingurumen arrazoiengatik ere protesta handiak sortzen ari zelako. Ukrainako gerra hasi eta Errusiako gasaren iturria ixten hasi zenean, Espainiak proiektua berpiztu nahi izan zuen, baina kontrako norabidean: Aljeriako gasbidetik iritsitako gasa eta bere portuetara heldutako GNL gas natural likidotua Europa iparraldean banatzea zen helburua.

Euskal Herriko gasbideak

Gasbide horrek bikoiztu egin zezakeen bi sareen artean dagoen lotura, gaur egun Euskal Herria zeharkatzen duten bi gasbide txikietatik baizik ez delako egiten: Lapurdi eta Gipuzkoa lotzen dituenetik (Euskadourra), eta Zuberoa eta Nafarroa artekotik (Larraineko gasbidea).

Parisek uzkur hartu zuen proposamena, baina Espainiaren eta Alemaniaren presio handien ondoren, urrian onartu zuen gasbide bat egitea. Ez zituen, ordea, Pirinioak zeharkatu behar, baizik eta Bartzelonako eta Marseillako portuak, eta horregatik BarMar izenarekin bataiatu zuten.

Lehen aldi batean gas naturala garraiatu behar zuen eta bigarren batean, hidrogenoa modu merke batean sortzeko teknologia garatu ondoren, gas hori ere garraiatuko zuela esan zuten orduan. Baina bi hilabete geroago, HSMed bataioarekin batera, hidrogenoa baizik ez du garraiatuko.

Madrilek nahi du hidrogeno berdea baizik ez izatea (energia berriztagarriek elikatutako makinek uretik sortutakoa), baina Parisek hidrogeno arrosa ere nahi du (nuklearretik sortutakoa). Bata edo bestea izan, oraindik ikusteko dago zer eskari izango duten 2030an.

Portugalgo zatia

Bartzelona-Marseilla gasbiderako beharko diren 2.500 milioi euroz gain, beste 350 milioi beharko dira Celorico de Beira (Portugal) eta Zamora (Espainia) arteko gasbide berrirako. Ondoren, Zamora eta Bartzelona nola lotuko dituzten ez dakitela onartu dute Espainiako Gobernuko iturriek. Hidrogenoa sortu behar duten enpresa pribatuek zeresana izango dute ibilbidean.


Summary: Aldudeko Gasnategiaren geroa, epailearen esku. Baionako Merkataritza Auzitegiak astelehenean aztertuko ditu Aldudeko Gasnategia eta Euskal Herriko Esne Kooperatiba erosteko eskaintzak.

Urtea bukatu aurretik erabaki behar du Baionako Merkataritza Auzitegiak noren esku utziko dituen Aldudeko Gasnategia (Aldude, Nafarroa Beherea) eta CPLB Euskal Herriko Esne Kooperatiba. Bi aukera daude mahai gainean: Onetik gasnategiarena eta Agour eta Bastidarra enpresek batera egindakoa.

Aldudeko Gasnategiko langileek aho batez egin dute Onetiken alde, hark ziurtatu dielako kooperatiba egiturari eutsi ahal izango diotela eta enpresa berriaren zati bat izango duela hark. Gasnategia hornitzen duten artzainek ere Onetiken alde egin dute. Agourrek eta Bastidarrak, berriz, berriz, sozietate anonimo bat sortzeko asmoa dute, baina haren akziodun izatea eskaini die Aldudekoei.

Aldudeko Gasnategia 2014an abiatu zuen CLPBk, eta 2018an hasi zen gazta ekoizten. Baina Axima enpresak gaztandegiko lanak gaizki egin zituela eta, lehen gaztak hondatu egin ziren, eta ez da gai izan hasiera okerra zuzentzeko. Hamahiru milioi eurotik gorako zorra ordain ezinik, epaitegien esku geratu da.


Summary: Europako Parlamentuko presidenteorde bat atxilotu dute, ustelkeria egotzita. Bost lagun atxilotu dituzte guztira. Poliziaren arabera, Qatar Europako Parlamentuan hartzen dituzten erabaki politiko eta ekonomikoetan eragina izaten ahalegindu zen, besteak beste, atxilotuen bidez.

Belgikako Poliziak bost lagun atxilotu ditu gaur, ustelkeria egotzita. Horietako bat Eva Kaili da, Europako Parlamentuko hamalau presidenteordeetako bat, eta parlamentuko mahaiko «erantzukizun sozial instituzionalaren» arduraduna. Belgikako Polizia ikertzen ari den ustezko ustelkeria kasu baten testuinguruan atxilotu dute Kaili. Uztailean abiatu zuen ikerketa, eta Poliziaren arabera, Qatar Europako Parlamentuan hartzen dituzten erabaki politiko eta ekonomikoetan eragina izaten ahalegindu zen, besteak beste, atxilotuen bitartez. «Diru kopuru handiak eta opari garrantzitsuak eskaini zizkieten Europako Parlamentuaren barruan leku politiko eta estrategiko garrantzitsua zuten pertsonei», azaldu du Belgikako Fiskaltza Federalak.

Fiskaltzak «Golkoko herrialde bat» aipatu du oharrean, baina iturri ofizialak kontsultatu ostean, Belgikako Le Soir eta Knack hedabideek berretsi dute Munduko Kopa antolatu duen herrialdea dela ikertu dutena: Qatar.

Eva Kaili greziarra da, eta sozialisten talde parlamentarioko kide. Pasok Mugimendu Sozialista Panheleniarra Greziako alderdi sozialdemokratak adierazi du ja alderditik kanporatu dutela. Beste lau atxilotuek ere lotura dute ganberarekin. Eurodiputatu ohi bat dago —Antonio Panzeri italiarra, sozialisten taldekoa izandakoa—, Sindikatuen Nazioarteko Konfederazioko presidente Luca Vinsentini, baita Kailiren bikotekidea eta lobbysta bat ere. Behin-behinean atxilotu dituzte, eta epailearen aurrean deklaratu beharko dute.

Poliziak jakinarazi duenez, erregistroetan 600.000 euro aurkitu dituzte, eskudirutan.


Summary: Hirugarren partida ere irabazi egin dute Elordik eta Zabaletak. Peio Etxeberria eta Rezusta 22-10 hartu dituzte mendean Larraintzarren, eta sailkapenaren buru dira.

Hirutik hiru. Elordik eta Zabaletak 22-10 irabazi zieten atzo Peio Etxeberriari eta Rezustari, eta garaipen horrekin Binakako Txapelketako sailkapenaren buru dira bakar-bakarrik. 456 pilotaka jo zituzten pilotariek, eta Elordi nabarmendu zen lauen artetik. Binakako Txapelketa jokatuko zuela jakin zuzenetik, albiste onak besterik ez da ematen Elordi. Atzo hamahiru tanto egin zituen: sakez bat, jokoan besteak. Gehiago ziren Etxeberriaren jarraitzaileak frontoian, eta ondo jokatu zuen partidaren lehen zatian, baina lehen atsedenaldiaren ondoren, partida erabat aldatu zen.

Partidak bi zati izan baitzituen. Markagailua 11-10era iritsi zen arte, parez pare lehiatu ziren bi bikoteak. Gero, ordea, 11 tanto egin zituzten erreskadan Elordik eta Zabaletak. Aurrelariak gero aitortu zuenez, jokoa aldatzea erabaki zuten partida erdian, eta pauso bat aurrera ematea erabaki zuten: saiatuko zela bera jokoan gehiago sartzen, eta iristen ez bazen, Zabaletak babestuko zuela. Atzelariak joko erakustaldi bat eman zuen, eta nagusitasun horretan Elordik errematatzeko aukerak izan zituen; bereak izan ziren azken zortzi tantoak.

Emaitza horrekin ligaxkako jaun eta jabe dira Elordi ea Zabaleta: hiru partida irabazi dituzte, eta kontrarioek 22 tanto soilik egin dizkiete. Etxeberria eta Rezusta, berriz, sailkapenaren azken postuan dira, hirutik hiru partida galdu ondoren.


Summary: Bi gazte erreskatatu dituzte Aturri ibaian. Gertatutakoa ikertzen ari dira.

Bart gauean bi gazte atera dituzte Aturri ibaitik, Baionan. Lehenik 22:00ak inguruan 25 urteko gazte bat atera dute Angeluko suhiltzaileek. Bihotz-biriketako geldialdia zuen, eta larri eraman dute ospitalera. 24 urteko beste gazte bat ere atera dute egun berean. Kasu horretan hipotermia zuela eraman dute erietxera.

Gertatutakoa ikertzen ari dira.


Summary: Txomin Peillen idazle eta euskaltzaina hil da, 90 urte zituela. Kanbon zendu da, bart, Txomin Peillen Karrikaburu idazle eta euskaltzain osoa. 45 liburutik gora idatzi zituen, ia genero guztikoak. Izan ere, saiakera, poesia, nobela, dibulgazioa eta gazteentzako literatura landu zituen. Euskal PEN Klubeko ohorezko burua zen. Sortzez paristarra zen; bihotzez, zuberotarra. Euskara galdu eta gaztetan berreskuratu zuen, eta harreman zuzena eduki zuen Jon Miranderekin eta Joseba Sarrionandiarekin. Hilaren 16an, ostiralez, emango diote azken agurra Ligiko (Zuberoa) Julian Donearen elizan, 15:00etan.

Euskal kulturaren gerra osteko susperralditik orain arte luzatu da Txomin Peillen idazle, euskaltzain oso eta kultur eragilearen bizialdia (Paris, 1932 - Kanbo, Lapurdi, 2022). Idatzi du etnografiaz, idatzi du hizkuntzalaritzaz, Igela aldizkaria sortu zuen Jon Mirande idazlearekin batera Parisen, baditu hamahiru ipuin liburu, kaleratu ditu 11 eleberri eta bost saiakera lan, eta kontatu ditu Aljeriako gerran bere begiz ikusitakoak ere, fikzio lan horietako batzuetan. 90 urterekin hil da, eta harekin batera itzali da Euskal Herriko historia alderik alde zeharkatu duten luma eta buruetako bat. Kulturgintza elizaren eragin pean zen sasoi batean, ezinbestean, heterodoxoa izan zen haren jarduna lehen urteetan, eta sei hamarkadaz eutsi dio euskal erroak ikertu, eta, aldi berean, euskal kultura nazioarteko kultur joerekin sinkronizatzeko lanari.

Aljerian ikusitakoez aritu zitzaion BERRIAri 2015ean. Erizain izan zen han, eta sarjentu bat ikustera bidali zutenekoa aipatu zuen solasaldi hartan. Hara iritsi, gelako atea jo, sartu eta hor ikusi zuen: «Bazen gizon bat biluzik, lotua. Bazituen elektrodo batzuk barrabiletan, beste bat ahoan. Eta elektrika sorgailu batekin elektrizitatea egiten. Eta gizona lehertzen ari. Animalia bat hiltzen ari delarik bezala ikusi dut hori».

Zaldi beltzak izeneko genero beltzeko ipuinen bilduma sortu zuen 2018an, eta bere ipurterretasun intelektual eta kulturalaren froga dira orduan esandakoak. «Euskaltzain zaharrena naiz honezkero, baina jo eta ke segitzen dut idazten». Eta Joseba Sarrionandiak lan hartarako idatzitako hitzaurreak ere balio dezake haren jardunaren nondik norakoa definitzeko: «Txominen obra guztietan gertatzen da —literaturan, etnografian, filologian edo politikan— bere ikerketak ez direla erosoak izaten, bere konklusioak ez direla zertan gustukoak izan. Errealista, kritikoa eta irekia izanda, jakina, ezkorra. Eta ezkorra denez, gauzak aldatzen ahalegintzen da».

Ikusi gehiago: «Ezin izan nuen Jon Mirande salbatu, burua gal ez zezan»

2020. urtean, Minotauro eleberria argitaratu zuen, Alberdania argitaletxearen eskutik. Horretan, Jon Miranderen Haur besoetakoa eta Vladimir Nabokoven Lolita liburuei «erantzuna» eman nahi izan ziela azaldu zion BERRIAri. Izan ere, intzestua eta pedofilia gai nagusitzat hartuz, bortxatu duten neska batek bizi izan dezakeenaz eta izan dezakeen bilakaeraz idatzi zuen. Hau da, Mirandek eta Nabokovek gizonezko pedofiloaren ikuspegitik idatzitakoari buelta eman, eta neska-emakumezkoari eman zion ahotsa. «Zer kontatzen dute haiek? ‘A, zer atsegina den pedofiloa izatea!’. Nik erran nahi dut pedofiliak pertsona bat desegin dezakeela, osoki. Nola eraikitzen ahal da pertsona bat intzestua eta bortxaketa bizi izan ondotik? Hori aipatu nahi nuen».

Idazle nekaezina izan da azkeneraino. 2021ean eman zuen argitara Bi neska miseria aztertzen eleberria, eta aurtengo udaberrian kaleratu zuen Mendekatzeak ipuin bilduma, biak ere Dakit argitaletxearekin. Harekin izandako hartu emana izan du gogoan Sabin Oregi editoreak, heriotzaren albistea zabaldu berritan. Eta hasierako sasoietan bezala, azken urteetan ere «heterodoxoa» zela aipatu du. «Haren lanetan emakumeek izan duten lekua eta indarra nabarmenduko nituzke». Eta, hain zuzen ere, horren adibide da, haren ustez, liburuak beti bi abizenekin sinatzeko zuen joera. Peillen abizenarekin batera, beti eraman baitute haren liburuek bigarren abizena ere: Karrikaburu.

Miranderekin edukitako harremana markatu zuen Peillen, hein batean. Igela aldizkaria argitaratu zuen Federiko Krutwig Sagredo, Juan San Martin eta Miranderekin batera, baina azken horren egoerak zapuztu zuen azkenean egitasmoa. «Eri bat daukazunean aitzinean, ari zara borrokatzen pareta batekin. Adiskidea bipolarra denean zure aitzinean, zaila da. Hor ere bazuen eredu bat buruan sartua, matxista eredu bat... Nazia baina agian ez osoki matxista, indarkeriaren aldekoa zen. Eta ni horretatik urrun».

Bere helburuetako bat «giristino literaturetatik ateratzea» izan zela adierazi zion BERRIAri 2018an. Hau da Euskal Herri osoko literaturan orduan zegoen kostunbrismo manikeotik urrundu nahi izan zuela literatura.

Haren nobelen artean, Gauaz ibiltzen dana (1967, Itxaropena), Altxorra eta altximia (1982, Hordago) eta Nina Waita: arupu baten itzalean (2015, Utrisque Vasconiae) daude. Hamar bat argitaratu zituen denera.

Saiakeren artean, berriz, Euskaldunen ingurugiroan (espazioa eta denbora) (2001, Dakit argitaldaria), eta Baloreak Euskal Herrian eta beste gizarteetan (2005, Utriusque Vasconiae). Eta etnologia gaiak ere landu zituen, besteak beste Zuberoaren inguruan: Animismua Zuberoan (1985, Haranburu)

Autobiografia ere idatzita utzi zuen: Paristar euskaldun bat (ni... neu) (1987, Elkar).

Erreakzio ugari

Peillenen heriotzak erreakzio ugari eragin ditu, eta gaur Durangoko Azokan izan diren hainbat idazle eta eragilek haren balioa ekarri dute gogora.

Luzien Etxezarreta Maiatz argitaletxeko burua

«Bidegile bat izan da. Pentsatzen da Jon Miranderekin zuen adiskidetasunari buruz, eta bere nortasuna ezkutatua zen beharbada itzal horrekin, baina maila handikoak dira Parisen irakasle zelarik, eta, gero, honat bueltatuta egin dituen lan etnografikoak ere, Zuberoako bortuetaz eta hizkuntzari buruz. Eta beti izan da literaturan, munduko beste kulturei irekia. Bere azken denboretan hori ere azpimarratzen zuen. Euskaltzale atipiko bezala ikusia izan da, laikoa izan zelako, eta beti agertu delako elizaren aurka testuekin. Beti damutzen zen bere literatur ahalak ez zirela aski kontsideratuak. Azken denboretan Baionan bizi zen, baina bere zuberotar nortasun hori zinez azpimarratzen zuen. Ikuspegi biziki kritikoa eta probokatzailea zuen literaturan. Orain omenaldi asko eginen zaizkio, baina baztertua zen gizon bat zen, hala ere.

Amaia Elizalde Literatura irakaslea EHUn

«Jon Miranderekiko zuen laguntasunaz ez ezik, nik nabarmenduko nuke harekin batera izan zuen heterodoxia. 50eko hamarkadatik hasita, denbora pasatuta ere, askotan jarraitu zuen heterodoxia horren pertinentzia azpimarratzen; segitzen zuelako defendatzen garai hartan kristau kulturatik urruntzeko egindako hautu literario eta kultural hori. Askotariko ideia estetiko eta filosofikoak ere sartu zituen euskaran eta euskal kulturan. Hasi zenean, gutxiengo baten parte izan zen, baina abangoardiaren parte izan zen, periferiatik. Ez ziren batere ulertuak izan beren garaian. Etorkizuneko bidea beti egon ohi da tarteko puntaren batean; Peillen eta Mirande muturrean egon ziren, eta, sentsazioa daukat, gerora, arrakasta lortu zutenak eta kanona ezarri zutenak erdibiderago egon zirela. Lan garrantzitsua egin zuen Peillenek, eta dotorezia handiz eta apal, gainera.

Joseba Sarrionandia Idazlea

«Euskal kulturaren etenaldi luzean, izan ziren pertsona batzuk herri kultura zahar ia galduaren eta balizko euskal herri moderno baten alde itzelezko lana egin zutenak 50, 60 eta 70etako hamarkadetan. Transmisio hori korrontearen kontra modu bakarti eta berezian egin zuen horietakoa izan zen Txomin Peillen. Itzelezko lana egin zuen alor diferente askotan. Haren obra oso sakabanatuta dago, ez dut uste merezi bezain beste irakurri denik, baina uste dut ezagutuko dugula egunen batean ondo editatuta. Txomin pertsona oso irekia zen, jakin-min agorrezina zuen gauza guztiez. Harekin elkarrizketan asko ikasten zen zientziaren alor guztiez, eta batez ere bizitzaz. Nik neuk asko zor diot bere euskalduntasun heterotopikoari»

Nora Arbelbide Idazlea eta kazetaria

«Iparraldeko idazleak elizarekin lotzen ditugu anitzetan, eta bera zen bere sasoiko literaturgileen artean elizgizona ez zen bakarra, elizarekin aski kritikoa, gainera. Aljeriako gerraz idatzi zuenak markatu ninduen, zeren eta torturak ezagutu zituen, eta hor ere, beste obretan bezala, taburik gabe mintzatzen da. Inportantea da Aljeriako gerra aipatzea, luzez, Euskal Herriarentzat trauma handia izan delako, baina ez dugu baitezpada aski ezagutzen, nahiz eta hortaz idatzi duten euskaraz, Peillenek bezala, beste hainbatek. Zuberoako ipuin zaharrak biltzen ere ibili zen, eta lan horietan ere Euskal Herriaren alde beltz hori beti bildu izan du. Xuberoko animismoa liburuan badira horrelako altxor batzuk. Hori dena bildu du, eta eskertzekoa da lan hori egin izana, zeren eta berak bildu du euskaraz osotasunean bizi zen Euskal Herri bat, oraindik globalizatu gabea, pentsamendua ere euskaraz zuena; eta bildu zuen garaiz zenean, berandu izan baino lehen.


Summary: Hezkuntza Legean euskal kultura «zehar-lerro» izan dadin eskatu dute hamaika sortzailek Durangoko Azokan. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Hezkuntza Legearen zirriborroak «kezka handia» sortu diela adierazi dute agerraldian izan diren sortzaileek eta kulturgintzako hamaika elkarte eta erakundek, eta Hezkuntza Sailari proposamen zehatzak bidaliko dizkietela iragarri dute

Hamaika kulturgilek egin dute bat Durangoko Azokan gaur, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Hezkuntza Legearen zirriborroaren «irakurketa kritikoa» plazaratzeko. Haien ustez, kultur transmisioa eta ezagutza bermatzeko «ezinbestekoa» behar luke euskal kulturak Hezkuntza Lege berrian zein ikastetxeetako curriculumean. Baina legearen zirriborroa irakurrita, ez dute kultura «zehar-lerro» izango den bermerik ikusi. «Ez oinarrizko hezkuntzan, ez beste hezkuntza eremu batzuetan ere». Horregatik, Landako plazan irakurritako manifestuan «kezka handia» azaldu dute, eta gabezia horiek betetzeko eskaria egin diete ordezkari politikoei.

Katixa Agirre idazleak eta Imanol Epelde kultur eragileak irakurri dute testua, eta beste hamaika sortzaile ere izan dira bertan euren atxikimendua azaltzen. Bertan izan dira, besteak beste, Joxemari Agirretxe 'Porrotx', Oier Guillan, Iñaki Ziarrusta eta Eneritz Artetxe antzerkigileak, Elkar, Txalaparta zein Euskal Editoreen Elkarteko ordezkariak, Dani Fano Xabiroi aldizkariko zuzendaria, Iratxe Retolaza kultur ikerlari eta eragilea, Laura Mintegi, Jose Luis Otamendi eta Nerea Loiola idazleak, Eider Eibar ilustratzailea, Unai Iturriaga bertsolaria, Mikel Urdangarin musikaria eta Amagoia Gurrutxaga Lanarteako kidea. Eta ondorengo erakundeak ere bat datoz irakurritakoarekin: Jakin, Euskaltzaleen topagunea, Hik Hasi, EIZIE, Bertsozale elkartea, Dantzan, Ibaia, EHAZE, Musika Bulegoa, Galtzagorri elkartea, Dantzaz, Ahotsenea, Euskal Pen Kluba, Musikari elkartea eta Euskal Idazleen Elkartea.

Kultura ardatz

Zirriborroan kezka eragiten dieten lau puntu nabarmendu dituzte agerraldian. Salatu dutenez, Hezkuntza Legearen zirriborroak ez du kultur hezkuntza edo hezkuntza artistikoa «funtsezko adartzat» jotzen. Diotenez, zirriborroak ez dakar euskararen eta euskal kulturaren egoera diglosikoari buruzko aipamenik. Ez dago euskal kulturari espresuki uztartutako helbururik ere. Eta, azkenik, irakurketa kritikoaren arabera, zirriborroak ez du euskal kulturaren transmisioa eta ezagutza bermatuko duen erakunde, organo edo funtzio iraunkorrik aurreikusten.

Zirriborroan gaiak zentralagoa behar lukeela uste dute agerraldian izan diren eragileek. Haien hitzetan, kultur hezkuntza baita «jardun eraginkorrenetariko bat», besteak beste, pentsamendu sortzailea eta kritikoa sustatzeko, nortasunaren garapena sustatzeko, zein gizarte kohesioan urratsak egiteko.

Proposamen zehatzak

Euskarak eta bere kulturak «bereizezinak» behar luketela ere uste dute, eta hizkuntzaren normalizazioarekin lotuta deskribatu dute kulturgintza. «Euskara ez da normalizatuko euskarazko kulturgintzaren ekosistema osasuntsurik gabe». Joan etorrikoa da harreman hori, gainera, diotenez, euskara normalizatu ezean, ezinezkoa baita ekosistema osasuntsu hori ere. «Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzak prozesuaren amaieran euskaldun oso izango diren ikasleak hezi nahi baditugu, ezinbestekoa da euskarazko kulturgintzaren transmisioa bermatzea». Eta, azaldu dutenez, euskararen eta euskal kulturgintzaren historia eta oraina irakasteaz gainera, beharrezko ikusten dute, «euskaraz sortzeko grina» transmititzea ere.

Irakurketa kritikoaz harago, proposamen zehatzak egiteko asmoa ere azaldu dute agerraldian. Iragarri dutenez prest dute horretarako dokumentua. Hezkuntza Sailari igorriko diote egunotan, eta euren kezka bera duten kolektibo eta eragileei plataformarekin harremanetan jartzeko deia ere egin diete.


Summary: Beste hiru preso ekarri dituzte Euskal Herriko espetxeetara. Iñigo Guridi, Iñigo Zapirain eta Asier Badiola Martuteneko eta Zaballako espetxeetara ekarri dituzte.

Etxerat elkarteak jakinarazi duenez, Euskal Herriko espetxeetan dira jada Iñigo Guridi, Iñigo Zapirain eta Asier Badiola euskal presoak. Lehen biak, hurrenez hurren, Mansilla de las Mulastik (370) eta El Duesotik (170 kilometro) ekarri dituzte Martuteneko espetxera. Hirugarrena, berriz, El Duesotik Zaballara lekuz aldatu dute.

Gaurkoa Nazioarteko Giza Eskubideen Eguna izanik Etxeratek giza kate bat egin du. Han egin duten agerraldian esan dute ez dutela atzera begiratuko, eta gizarteari aurrera begiratzera deitu diote, euskal presoei ezartzen zaien «blokeo zentzugabe hori desblokeatzea lortzeko».

Hain zuzen, arratsaldean gradu aldaketetan izaten ari den erregresioaren aurkako manifestazioa egingo du Sare Herritarrak Durangon. 17:30ean hasiko da, Etxerako bidean oztoporik ez! Gradu Erregresiorik ez! lelopean.


Summary: AHTaren aurkako desfile erromatarra egin dute Iruñean. Azpiegituraren zentzugabekeria irudikatzeko parodia egin dute Iruñea erdigunean, eta datorren urtean eraikuntzara bideratu nahi diren 71 milioi euroak gastu sozialerako erabil daitezela aldarrikatu dute.

Erromatarrek Pompaelo hartu dute berriro. Nafarroako Jauregi aurretik manifestazio berezia abiatu da: Cesar eta Cleopatraz mozorroturiko bi lagun desfilearen aurrealdean eta haiei inguraturik legio erromatar bat; guztiaren buru, onura baino kalte gehiago eragiten duen sinbolo gisa elefante zuriaren irudia joan da; eta, atzetik, berriz, AHTren dirua gastu sozialerako dioen kartelaren atzetik ehunka lagun.

Horixe izan da gaur eguerdian iruindar askoren harridura eragin duen parodiaren mezu nagusia. Datorren urteko estatuko aurrekontuetan 118 milioi euroko inbertituko dira Nafarroan eta horietatik 71 milioi euro zuzenean AHTren azpiegitura eraikitzeko erabiliko dira. Protestan barreiatuta zeuden karteletan zein parte hartzaileek aldarrikatuetako mezuetan maiz errepikatu da diru hori hezkuntzara, osasunera, euskarara, zaintzara edo migratzaileen laguntzetara bideratu beharko litzatekeela.

Erromatarren parodia ez da halabeharrezkoa izan. Izan ere, aurten AHTren eraikitze obretan, Tafalla aldean, gaztelu erromatar baten arrastoak agertu dira eta ondorioz 200 metro aldatu behar izan dute ibilbidea. Protestaren bidez, arrasto arkeologikoak gordetzeko eskatu dute.

Halaber, udan, langileen lanaldi luzeak eta lan baldintza kaskarrak salatu dira eta hori irudikatzeko manifestazioan erromatarrek sareak bota dituzte «esklaboak harrapatzeko». Horrekin kritikatu dute «langileen diruarekin esklaboak erabiltzen» direla XXI. mendeko komunikazio egiturak eraikitzeko, «erromatarren garaian galtzadak eraikitzeko egiten zen moduan».

Luze jo du desfileak. Carlos III. etorbidetik Nafarroa Beherea etorbidean gora igo eta autobus geltokirantz jo dute, handik Foruen plazan amaitzeko. Bertan, Cesarrek eta Cleopatrak hartu dute hitza, umorez, egungo iruindarren erreguak entzun eta haiez iseka egiteko. «Alkatea auzoetara jaisten den moduan, Cesarrek eta Cleopatrak herri xehea entzuteko. Badakizue inperioarentzat ona dena, zuentzat ere ona dela, baina gaur zuen kritikak entzungo ditugu».

Tonu ironiko horrekin, gizartearen nahiei entzungorrarena egitea antzeztu dute. Alta, barre gehien Bernardo Ziriza Lurralde Kohesioko kontseilariarena egin duen herritarraren pasarteak eragin du. Agintari erromatarrek barre egin dute AHTren azpiegituraren helburuez itaunduta, Zirizak xehetasunak eman dizkienean: AHTk ez du merkantziarik garraiatuko, ez du konexiorik Frantziarekin, eta Castejon Campanasekin lotuko du.

Mezua amaieran

«Gaur, gure agintariez trufatu gara, beharra genuen. Beraiek egunero egiten dute barre gutaz. Langileon zerga kopurua handia erabiltzen dute ezertarako balioko ez duen azpiegitura erraldoi eta suntsitzailea eraikitzeko gehienon bizi baldintzak okertzen dituzten bitartean», salatu du Gorka Ovejero Orain Ardura elkarteko kideak. Gogorazi du diru hori hobe litzatekeela zerbitzu publikoen sendotzean, etxebizitza publikoan edo herritarren lan baldintzen hobetzean erabiliko balitz.

Ovejerok eta Bea Aranak gaitzetsi dute «barregura baino negargura» eragiten diela azpiegituren obran 71 milioi euro xahutzea. «Gaur egun, enpresa eraikitzaileen, multinazionalen eta agintari politikoen inperioaren menpe bizi gara langileok, kapitalismoaren inperioaren menpe. Zibilizazioaren onurarako baino aurrerabidearen alde izango dela diote gaur egun, eta totem hori erabiltzen dute bizitzaren oinarriak suntsitzeko».

Orain Ardurako ordezkariek gonbita egin diete herritarrei AHTren obrak bertatik bertara ezagutzeko: «Hor ikusiko duzue zenbat hektarea lur mugitzen, okupatzen, antzutzen eta basamortutzen ari zaizkigun. Ez da bakarra. Nafarroako ubideak, zentral termikoek, makroetxaldeek, parke eoliko eta fotovoltaikoek eta transgenikoek kaltetzen dute gure lurra, ura eta arnasa. Dena, industria eredu bat indartzen duten bitartean».