Summary: Gorritxoek nagusitasunez irabazi dute derbia, Ipuruan. Nafarrak oso itxura lehiakorra emanda gailendu zaizkio Eibarri. Ruben Garciak egin ditu partidako bi golak.

Osasunaren ilusioa Eibarren beharra baino gehiago izan da gaur Ipuruan. Nafarrek jada poltsikoan zuten salbazioa, baina sasoia ahalik eta postu onenean bukatzeko anbizioa dute, eta horren erakusgarri izan da gaurko lehia. Itxura sendo eta lehiakorra eman dute, eta, hasi eta buka, gipuzkoarrak baino gehiago izan dira. Mendilibarrenek urrats handia egin zezaketen mailari eusteko bidean, baina beste batean izan beharko du. Atzetik izan dira partida ia hasieratik, laugarren minutuan Ruben Garciak faltaz 0-1ekoa egin ostean, eta ez dira gai izan gorritxoak estu hartu eta neurketa berriz ere orekatzeko.

Aukera onena 14. minutuan izan dute, David Garciak atzera egindako pase trakets baten ostean. Pedro Leonek izkin egin dio Sergio Herrerari, baina gero ez du asmatu baloia atera bideratzen. Atezainak falta egin dio, eta etxekoek txartel gorria eskatu dute. Gero, Oliveirak eta batez ere Kike Garciak ere banakoa egiteko abagunea izan dute. Ez dute asmatu, ordea; Ruben Garciak ez bezala. 74. minutuan, kontraeraso bikaina egin dute: Torresek hasi du, Cardonak gidatu, eta Rubenek patxadaz bukatu. 0-2koarekin, erabakita gelditu da lehia. Baita Euskal Herria Txapelaren laugarren aldiko finala ere. Sasoiko azken derbia zen gaurkoa, eta, garaipenari esker, Osasunak tokia egin du finalean. Reala izango du aurkari, oraindik zehazteko dagoen data batean.


Summary: Espetxetik atera dira Arnanz, Ramirez de Alda eta Unamuno. Atzo jakinarazi zieten hirugarren gradua ezarri dietela, eta, horri esker, espetxetik ateratzen hasi ahal izango dira. Espetxe kanpoan, Koldo Arnanz eta Antton Ramirez de Alda gurasoek nabarmendu dute «poz handia» dutela.

Zaballako (Araba) espetxeko ateak zeharkatu dituzte Oihan Arnanzek, Adur Ramirez de Aldak eta Jokin Unamunok. Hirugarren graduan dira gaurtik, eta, izango dituzten espetxe onuren artean, kartzelatik atera ahal izango dira. Gaur dute lehen eguna, eta 09:15 aldera irten dira Zaballako espetxetik. Han, zain zituzten senide eta lagunak. 2016ko azaroan atxilotu zituzten Altsasuko (Nafarroa) beste zenbait lagunekin batera.

Semeak besarkatu ostean, Koldo Arnanzek eta Antton Ramirez de Aldak, Oihan eta Adurren aitek, adierazpenak egin dituzte. «Atzotik hodei batean gaude, gau oso luzea izan da guretzat, hiru urte eta erdi luze pasatu ditugu itxoiten», nabarmendu du Koldo Arnanzek. Hiru gazteak «ingurura eta mendiei» begira atera direla azaldu du. «Hainbeste denbora barruan pasatu dute... Lapurtu dieten espazioa bete behar dute orain».

Suziriekin agurtu dituzte lagunek, herrira sartu direnean.

Gradu aldaketa atzo jakinarazi zieten espetxeko funtzionarioek. Urtarrilean sailkatu zituzten gazte haietako bost bigarren graduan, eta horien artean zeuden orain hirugarren gradua eskuratu dutenak. Hiru horiek dira espetxean egun gehien daramaten Altsasuko gazteak..«Pozik eurak eta pozik gu», laburbildu du Antton Ramirez de Aldak. Altsasuko gazteen omenez sortu den abestiaren hitzak gogoan, «txarrenari onena» ateratzen ikasi dutela azaldu du, eta argi du gaurkoan zer izango: den onena «Onena izango da haiekin egotea eta disfrutatzea. Egun berezia bizi izateko eta gogoratzeko beste biak hor jarraitzen dutela»

Cob eta Goikoetxea gogoan

Hain zuzen ere, bi aitek gogoan izan dituzte Jon Ander Cob eta Julen Goikoetxea, zeinak espetxean diren iazko ekainaren 1etik. «Espero dugu lehenbailehen ateratzea barruan geratzen direnak, Jonan eta Julen», esan du Koldo Arnanzek. Gaur, ostiralero legez, 20:00etan elkarretaratzea egingo dute Altsasun, gazte guztien behin betiko askatasuna eskatzeko.

Gogora ekarri dute hiru gazteak zein iragan baimendutik hirugarren graduan diren Iñaki Abad eta Aratz Urruzola ez daudela oraindik guztiz aske. Baimenek arindua eman badiote ere, ezin dute normaltasuna guztiz berreskuratu. «Oraindik ez da bukatu amesgaizto hau», adierazi du Koldo Arnanzek horregatik. «Jarraituko dugu benetako askatasuna lortu arte», gaineratu du Antton Ramirez de Aldak.

Altsasuko auziko beste bi gazteei, Iñaki Abadi eta Aratz Urrizolari, Eguberrien aurretik ezarri zieten hirugarren gradua, eta, ordutik, espetxetik kanpo igarotzen dituzte eguna eta asteburuak. Horiek izan ziren, hain zuzen, espetxe zigor txikienak: hiru urte eta erdikoa Abadek, eta lau urte eta bi hilabetekoa Urrizolak. Gainontzekoek zigor handiagoak izan zituzten: Oihan Arnanzek bederatzi urte eta erdi, Ramirez de Aldak eta Unamunok zortzi urte eta erdi, eta Jon Ander Cobek eta Julen Goikoetxeak zazpi urte eta erdi.

Altsasun bertan elkarretaratze bat egingo dute ostiral honetan, 20:00etan.

1.326 egun preso

Hiru urte eta ia hamar hilabete pasatu dira gazteentzat eta haien familientzat amesgaiztoa hasi zenetik. 2016ko urriaren 15eko goizaldean Koxka tabernaren inguruetan izandako liskarrek bizitza betiko aldatu zieten. Terrorismo delitua egotzita, Auzitegi Nazionalak bere gain hartu zuen instrukzioa, eta urte hartako azaroaren 14an atxilotu zituen Altsasuko zortzi gazte. Hilabete baten buruan lau gazte aske utzi bazituen ere, ordutik preso daude Arnanz, Ramirez de Alda eta Unamuno.

Iazko apirilean, epaiketa egin zuten Auzitegi Nazionalean, eta ekainaren 1ean 79 urteko espetxe zigorra ezarri zieten, guztira, zortzi gazteei —bederatzi eta hamahiru urte arteko espetxe zigorrak—. Epai haren ondotik, espetxeratu egin zituzten Abad, Cob, Goikoetxea eta Urrizola.

Martxoan, Auzitegi Nazionaleko apelazio aretoak berretsi egin zuen lehen epai hura; urrian, berriz, Auzitegi Gorenak espetxeratuei zigorra murriztu zien —hiru urte eta erdi eta bederatzi urte eta erdi artean—, ez baitzuen arrazoirik ikusi ideologiagatiko astungarriak ezartzeko.

Berria jakin eta gero, Nafarroako EH Bilduk nabarmendu du «albiste ona» dela, baina ez dela «justizia eginen» Altsasuko gazteak kalean izan arte.


Ezagutzaren herria, Bergara

Summary: Ezagutzaren herria, Bergara. Zientziaren sorleku izateaz gain, Bergarak ondare artistiko eta monumental paregabea du. Herriko jauregien eta lorategien artean paseo ederrak egin daitezke, eta ikusitakoarekin liluratu eta gozatu.

Ezagutzaren herria da Bergara. Zientzia egitasmo garrantzitsuak bultzatu izan dira han historian. Horren guztiaren berri jakinarazten du Laboratorium museoak. Besteak beste, Bergaran egon zen Errege Seminarioaren nondik norakoak azaltzen ditu, eta Elhuyar anaiek wolframa nola isolatu zuten azaltzen dute seminarioko bertako laborategietan.

Bergarako Errege Seminarioa aitzindaria eta berritzailea izan zen. Zientzia eta hezkuntza arloetan, XVIII. eta XIX. mendeetan, lorpen harrigarriak izan ziren bertan.

Seminarioko laborategietan, Elhuyar anaiek elementu kimiko berri bat aurkitu zuten, wolframa. Lanean gogor aritu ondoren, 1783ko irailaren 28an lortu zuten wolframa isolatzea. Mundu mailan sona handiko aurkikuntza izan zen. Halaber, XVIII. mendean, beste aurkikuntza garrantzitsu bat egin zuen Errege Seminarioko irakasle eta ikertzaile batek, P.F. Chavaneau frantsesak, platinoa purifikatzea lortu baitzuen, platinoak eduki zitzakeen erabilpen askotarikoak igarri ondoren.

Errege Seminarioa izan zen bezala, Laboratorium museoa bera ere Europako zientzia gune garrantzitsu bat da gaur egun. Horrela, European Physical Society erakundeak Historic Site izendatu zuen, 2018an. Errekalde jauregian dago, zeinak Ingeles estiloko lorategia duen, eta zientzia bilduma ikusgarriak, kimika, fisika eta zoologia arloetakoak; zoologiakoa, mundu guztiko animaliekin.

Olaso Dorrearen lorategia. BERGARAKO TURISMO BULEGOA

Ondare aberatsa

Bergaran interes handiko ondare artistiko eta monumentala dago. Guztira, 34 monumentu katalogatuta daude. XVI. eta XVIII. mendeen arteko Europako artearen berri jakinarazten dute monumentu horiek. Monumentu horiek ezagutzeko, eta baita herrian dauden jauregi eta lorategi ikusgarriak ere, egokiena da Bergarako turismo bulegoak eskaintzen dituen bisita gidatuetako bat egitea. Erreserbak posta elektronikoz (turismoa@bergara.eus) eta telefonoz (943-76 90 03) egin daitezke.

San Pedro Eliza, Errenazimentuko artelana. BERGARAKO TURISMO BULEGOA

Uztailerako, Bergarako Udalak eta Laboratorium museoak hainbat jarduera antolatu dituzte. Jarduera horiei buruzko xehetasunak www.bergara.eus/eu/node/14599 helbidean jakin daitezke.

Informazio gehiago nahi izanez gero, Bergaraturismo.eus webgunea kontsulta daiteke.


Summary: Jean Castex izango da Frantziako lehen ministro berria. Edouard Philippek gobernu osoaren dimisioa aurkeztu du. Apiriletik arduratu da Castex konfinamendutik ateratzeko neurriak kudeatzeaz.

Le Havreko alkatetzarako hautagaitza aurkeztu zuenean zabaldu ziren zurrumurruak baieztatu ditu Edouard Phillippe lehen ministroak, Emmanuel Macron presidenteari gobernuaren dimisioa aurkeztuz. Philippe ez zegoen eroso gobernuburu karguan, eta hala adierazi zuen udal hauteskundeetarako kanpainan: «Alkatetzara zenbat eta lehenago itzuli, orduan eta hobeto».

Macronek onartu egin du orain arte gobernuburu izan denaren erabakia, eta datozen egunetan iragarri beharko du nortzuek osatuko duten gobernu berria. Hori erabaki bitartean, lanean jarraituko du Philippek berak eta haren taldeak. Hala jakinarazi du haren bulegoak.

Lehen ministroaren erabakiaren ostean, bertan behera geratu da gaur egitekoa zuten ministroen kontseilua. Datorren asteazkenean egingo dute hurrengoa, eta litekeena da horren aurretik iragartzea Macronek nortzuek osatuko duten gobernu berria. Dagoeneko iragarri duena lehen ministro berriaren izena izan da, Jean Castex. Errepublikanoa da Castex, eta orain arte Prades herriko alkatea.

Le Monde-k aurreatu duenez, Nicola Reve izango litzateke Castexen kabineteburu berria. Revel Eliseoko idazkariordea izan zen François Hollande presidente zela.

Macronek bera hautatu zuen apirilean, pandemiaren ostean konfinamendutik ateratzeko neurriak kudea zitzan. Ez da lehen aldia gobernuan kargu bat duela. Xavier Bertrand ministro zela, haren esanetara aritu zen Osasun Ministerioan lehenik eta Lan Ministerioan jarraian. 2011ko otsailean Eliseoko idazkari laguntzaile izendatu zuten, Nicolas Sarkozy agintean zela.

Macronen bost urteko agintaldia hasi zenetik 17 izan dira dimisioa aurkeztu duten ministroak; azkena, Philippe bera. Lehen ministroak kargua utzita, Macronek garbi du bidea gobernuan aldaketak egiteko. Alde horretatik, udal bozetan nabarmen garaile izan diren berdeek dagoeneko jakinarazi dute ez dutela parte hartuko gobernu berrian. EELVko eurodiputatu David Cormanden esanetan, Macronen gobernuaren helburuen artean ez dago ekologia, ez eta gizarte gaiak ere.

Koronabirusaren ondorioz aginduriko berrogeialdian, Philipperen ospea nabarmen handitu zen herritarren artean, Macronenarekin konparatuz gero; erretreten erreforman ere, lehen ministroak izan zuen presidenteak baino garrantzi handiagoa, eta, hortaz, Macronek protagonismo galdua berreskuratzea du helburu datozen asteetan jakinaraziko dituen aldaketen bidez.


Summary: Justizia Auzitegi Nagusiak ebatzi du Osakidetzak arriskuan jarri dituela langileak. Osagileen sindikatuek jarri zuten salaketa, eta ekainaren 16an egin zuten epaiketa. ESK sindikatuak Nekane Murga Osasun sailburuaren eta Osakidetzako zuzendaritzaren dimisioa eskatu du. Osakidetzak, ordea, «positibotzat» jo du ebazpena, epaileak atzera bota dituelako sindikatuen «eskari gehienak».

Euskal Autonomia Erkidegoko Justizia Auzitegi Nagusiko Arlo Sozialeko Aretoak ebatzi du Osakidetzak ez zuela bete lan arriskuen prebentzioari buruzko araudia koronabirusaren osasun krisian. Erabaki du langileek beren burua babesteko ekipamendurik ez izateak «lan arrisku larria eta berehalakoa» eragin ziela haien osasunari.

ESK sindikatuak eman du ebazpenaren berri, eta Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Nekane Murgari eta Osakidetzako zuzendaritzari «beren erantzukizunak beren gain» hartzeko eta dimisioa emateko eskatu die. Sindikatuak osasun arduradunen jokabideaz ohartarazi du: «Azken hilabeteetan egin duten kudeaketa tamalgarriaren ondorioz, Osakidetzako langileen eta bertaratzen diren herritarren osasuna arriskuan jarri du».

Sektoreko sindikatuek jarri zuten Osakidetzaren aurkako salaketa, eta, han zehaztu zutenez, norbera babesteko ekipamenduak falta ziren, babes materiala erabiltzeko protokoloak ez ziren betetzen eta langileei ez zieten egin koronabirusa detektatzeko probarik. Ekainaren 16an egin zuten epaiketa.

Auzitegi Nagusiak bere epaian jasotzen duenez, maskarei eta mantalei dagokienez, Osakidetzak osasun protokoloekin zerikusirik ez zuten erabilera eta garbitze jarraibideak eman zizkien langileei. Materialak behin eta berriz erabiltzeko agindu zien pandemiaren hasieran, horiek eskas ziren garaian; praktika horrek erabiltzaileentzat eta gaixoentzat izan zitzakeen infekzio arrisku posibleak alde batera utzi izana egotzi dio Osakidetzari.

Gainera, epaitegiak berretsi du enpresen jabeen betebeharra dela laneko osasuna behar bezala zaintzea, eta lanean COVID-19arekin aritzeak «laneko arrisku larriaren kalifikazioa» behar duela. Berretsi egin du, halaber, Osakidetzak ez dituela bete laneko arriskuen prebentziorako protokoloak, eta langileak babesteko beharrezko neurri egokiak hartzeko agindu dio.

ESK sindikatuak, nabarmendu du epaiak argi uzten duela Osakidetzako zuzendaritzak arriskuan jarri duela langile guztien osasuna. Gainera, nabarmendu du COVID-19ak eragindako osasun krisiak argi utzi duela Osakidetzak «gabeziak» dituela, eta hura zuzentzen duten pertsonen «kudeaketa arduragabea» izan dela.

«Denbora epe mugatu bateko» gertakizuna

Osakidetzaren balorazioa guztiz bestelakoa izan da, ordea. «Positibo» iritzi dio Auzitegi Nagusiaren epaiari, sindikatuen «eskari gehienak» atzera bota dituelako. Horrez gain, nabarmendu du epaiaren arabera Osakidetzak babes materialekin izan duen jokabidea ezin dela «eskastzat eta antijuridikotzat» hartu.

Epaiak argi utzi du osasun instituzioen arduradunek ez zietela babes material nahikoa eman osasun arloko langileei. Baina hori «gertaera jakin bat, denbora epe mugatu batekoa» izan zela ere badio epaiak, eta hori nabarmendu du Osakidetzak. Sindikatuek kalte-ordainak ere eskatu dizkiote Osakidetzari, eta horiek atzera bota ditu epaileak; hori ere bere aldeko argudio gisa hartu du.

Osakidetzak nabarmendu du epaiak zehazten duela ekintza prebentibo eta epidemiologikoak urtarrilean hasi zirela egiten, eta martxotik aurrera sindikatuei informazioa eman zietela, eta langileen hiru laurdenei PCR probak egin dizkietela. Bere langileak babestea «erabateko lehentasuna» izan dela eta izango dela ere adierazi du.


Summary: Khaxoggiren hilketa argitzeko epaiketa hasi dute Istanbulen. Turkiak hogei lagun inputatu ditu kazetari saudiarabiarraren hilketagatik. Akusatuak ez dira epaiketan izango.

Istanbulen hasi dute Jamal Khaxoggi kazetari saudiarabiarraren hilketa argitzea helburu duen epaiketa. Orotara hogei dira auzipetuak, baina haietatik bakar bat ere ez da eseriko akusatuen aulkian, nahiz eta Istanbulgo Fiskaltzak haien aurkako atxilotze aginduak aurkeztu.

2018ko urriaren 2an, Khaxoggi Saudi Arabiaren Istanbulgo (Turkia) kontsuletxean sartu zen, eta ez zen inoiz handik atera. Eraikinean sartu eta hemezortzi egunera, Riadek aitortu zuen kazetaria kontsuletxean hil zela. Orain, fiskaltzak bizi osorako kartzela zigorrak eskatu ditu auzipetu guztientzat.

Akusatuen artean daude Informazio zerbitzuetako zuzendariorde Ahmed al Asiri eta printze oinordekoaren aholkulari ohi Saud al Qahtani. Biei egozten diete «aldez aurretik prestatutako homizidio bat bultzatzea, asmo izugarriekin». Khaxoggi torturatu eta hil izana egozten diete beste 18 auzipetuei.

Saudi Arabiaren arabera, kazetaria «eraikinean zeuden pertsona batzuekin borrokatu ostean» hil zen. Saudi Arabiak berak bost lagun hiltzera zigortu zituen hilketarekin zerikusia zutelakoan, baina absolbitu egin zuten Saudi Arabiako printze oinordekoaren aholkularia. Izan ere, Fiskaltzaren arabera, ez zegoen «Khaxoggi hiltzeko asmorik, akusatuak eta hildakoak ez zeudelako etsaituta».

Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak, aldiz, beste bertsio baten berri eman zuen: kazetaria «modu basatian» hil zutela, eta haren heriotza «aldez aurretik planifikatu» zutela; planifikazio lanetan parte hartua izango zen, beraz, Saudi Arabiako printzea. Hark, baina, hasieratik ukatu du hilketarekin inolako zerikusirik izatea.

NBEren lekukotza

Epaiketan lekuko gisa deklaratuko dutenen artean izango da Agnes Callamard, epaiz kanpoko exekuzioetarako NBEren ordezkari berezia. Khaxoggiren hilketa ikertzeko talde berezi bat izendatu zuen Nazio Batuen Erakundeak, eta talde horretako kide izan zen Callamard.

NBEko ordezkari bereziak iruzurtzat joz zuen bere garaian, Saudi Arabiak egindako ikerketa eta haren osteko epaiketa. Callamardek salatu zuen ez zutela ahaleginik egin «benetako erantzuleak» aurkitzeko: «Ez ziren saiatu, ordea, ziurrenik epairik gabeko exekuzio bat izan zena bultzatu, sustatu eta ezkutatu zutenak, tartean ziurrenik printze oinordekoa bera, auzipetzen».


Summary: Kooperatibek beren eredua aldarrikatu dute krisitik azkarrago ateratzeko. Kooperatibismoaren balioak «giltzarri» dira, Euskadiko Kooperatiben Goi Kontseiluarentzat, betiere enpresa eredu iraunkor bat lortzeko.

«Interkooperazioa, autogestioa eta elkartasuna», horiek dira euskal kooperatiben artean nagusitzen diren balioak, EKGK Euskadiko Kooperatiben Goi Kontseiluak esplikatu duenez, gaur Konfekoop Euskadiko kooperatiben konfederazioarekin batera egindako agerraldian. Kooperatibismoaren Nazioarteko Eguna da bihar, eta euskal kooperatibek beren enpresa eredua aldarrikatu dute: «Krisi honetatik indarturik aterako gara».

Dituen ezaugarriengatik, COVID-19ak eragin duen krisi ekonomikoak apalago joko du kooperatibetan beste enpresetan baino, elkarte horien ustez. Etengabe aldatzen ari den munduan, kooperatiben balioak «giltzarri» izango direla nabarmendu dute, krisitik azkarrago atera ahal izateko. Kooperatiben konfederazioaren datuen arabera, 3.259 kooperatiba daude Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Beste 503 daude Nafarroan. «Munduko erreferentzia gara oraindik ere, kooperatiben kopuruagatik eta ereduak duen presentziagatik». Euskadiko Kooperatiben Goi Kontseiluko presidente Patxi Olarrak iragarri du 2030. urterako Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako enpleguaren %20 eman nahi dutela kooperatiben eredu juridikoko enpresek. Nafarroako BPGaren %12 inguru kooperatibek sortua da, baita EAEko BPGaren %7 inguru ere.

«Kooperatibismoa indarturik aterako da krisi honetatik, horrelako egoeretan kooperatibismoaren balioak inoiz baino pisu handiagoa hartzen dutelako», esan du. Aldi baterako erregulazioen atalean, adibidez, kooperatibek eragin txikiagoa izan dute beste enpresa eredu batzuek baino, «kooperazio mekanismoei esker».

Ildo beretik, Konfekoopeko presidente Rosa Lavinek erantsi du balio kooperatiboak «lehiakortasun palanka eta konpromiso sozialaren erakusgarri» direla. Industriaren Nazioarteko Antolakuntza Cicopako presidente Iñigo Albizurik, berriz, berrikuntza izan du hizpide. Kooperatibak berrikuntzaren «laborategiak» direla esan du, eta COVID-19ari aurre egiteko irtenbideak aurkitu daitezkeela horietan.

Klima aldaketaren aurkako borrokan

Maria Jesus San Jose Jaurlaritzako Lan sailburua kooperatibisten alboan egon da, eta klima aldaketaren aurkako borrokan lehen lerroan jartzeko gonbita egin die enpresa horietako ordezkariei. Biharko eguna «Kooperatibak eta Klimaren Ekintza» lelopean ospatuko dute kooperatibek, izan ere. «Kooperatibismoan daude eredu iraunkorraren oinarriak», adierazi du San Josek. «Kooperatibek izan behar dute ingurumen programa kolektiboen abangoardia, ekonomikoa zirkularraren eragile berritzaileak eta Europako Itun Berdeko protagonistak». Lan sailburuak esan du koronabirusaren pandemiaren «kolpe izugarriak» oraina baldintzatzen duen arren ez dela ahaztu behar klima aldaketa dela «gizatasunaren aurkako mehatxurik handiena».

San Josek gogoratu du «Euskadik jakintza handia» biltzen duela klima aldaketaren aurkako «etorkizuneko irtenbideen inguruan». Kooperatiba ugari aplikatzen ari dira ekonomia zirkularrarekin lotutako estrategiak eta berrikuntzak, «beren errealitate partikularrei egokiturik». Dena den, San Josek aitortu du «bide luzea» geratzen dela egiteko alor horretan.


Summary: Ozon, Kawase, Vinterberg eta Bartasen filmak lehiatuko dira Zinemaldian. Sail Ofizialean izango diren lehen sei filmen berri eman du jaialdiak. Dea Kulumbegashvili eta Takuma Sato zuzendarien lanak ere ikusi ahalko dira 68. edizioan.

Heldu dira Donostiako Zinemaldiaren 68. edizioko Sail Ofiziala osatuko duten pelikula multzoaren lehen fotogramak. Lehian izango diren sei zuzendariren izenak aurreratu dituzte antolatzaileek, eta egile ezagunak daude tartean. Iragarri dutenez, Sharunas Bartas, Naomi Kawase, François Ozon eta Thomas Vinterberg zinemagileen lan berrienak ikusi ahalko dira atal horretan, eta, haiekin batera, beren lehen lanak erakutsiko dituzte Dea Kulumbegashvili eta Takuma Sato errealizadore berriek ere. Irailaren 18an hasiko da jaialdia, eta Woody Allenek Donostian bertan filmatutako Rifkin’s Festival komedia erromantikoak emango dio hasiera programazioari.

François Ozon - Été 85 / Summer of 85

Ezagun du Zinemaldiaren aparra François Ozonek (Paris, 1967). Urrezko Maskorra eta Gidoirik Onenaren saria Epaimahaiaren saria irabazi zituen 2012an Dans la maison filmagatik, eta, besteak beste, Sous le sable (2000), Le refuge (Epaimahaiaren Sari Berezia, 2009) eta Une nouvelle amie (2014) filmekin lehiatu da aurrez ere Donostian. Été 85 / Summer of 85 lanarekin egongo da orain berriz ere Sail Ofizialean. Nerabeen arteko maitasun kontuak dira pelikularen ardatza. Itsasontziarekin izandako istripu baten ondoren, itotzeko zorian dabil Alexis gaztea, baina, David izeneko mutilak salbatuko du. Hala hasiko da 1985eko udan kokatutako maitasun istorioa.

Naomi Kawase - Asa Ga Kuru / True Mothers

Naomi Kawasek ere (Nara, Japonia, 1969) maiz parte hartu du Donostia Zinemaldian, eta, aurten, Urrezko Maskorra eskuratzeko lehian izango da berriz ere, Asa Ga Kuru / True Mothers filmarekin; ume bat adoptatzea erabaki duen ama baten eta ume horren ama biologikoaren artekoak dira pelikularen funtsa, eta familiaren esplorazio bat da lana, jaialdiko arduradunek azaldu dutenez. Aurrez, haren Genpin (Fipresci Saria, 2010) eta Vision (2018) filmak lehiatu izan dira Donostian, eta bestela ere ikusi ahal izan dira haren lanak: Perlak sailean, 2010ean ez-fikziozko zinemagintzari eskainitako atzera begirakoan, eta 2015ean Japoniako zinema independenteari eskainitakoan .

Sharunas Bartas - In the Dusk

Sharunas Bartasen kasuan (Siauliai, Lituania, 1964), In the Dusk filmaren erabateko estreinaldia eskainiko du jaialdiak. Aurrez ere egona da Cannesen, Berlinen, Venezian eta Locarnon, eta egile ezaguna da, beraz, lituaniarra zinema jaialdien zirkuituan. Donostian ere ikusi ahal izan da haren lana, 2014an Europa ekialdeko zinemagintzari eskainitako atzera begirakoaren barruan. Besteak beste, Frost eta Eurazijos aborigenas / Eastern Drift (2010) filmak zuzendu ditu, eta II. Mundu Gerraren ondorengo sobietarren okupazioa hartu du oraingoan gaitzat In the Dusk lanean, erresistentziako talde baten borrokari buruzko drama bat osatzeko.

Thomas Vinterberg - Druk / Another Round

Antolatzaileen hitzetan, Danimarkakoa azken hamarkadetako zinemagilerik esanguratsuenetako bat da Thomas Vinterberg (Kopenhage, 1969), eta haren Druk / Another Round filma proiektatuko du jaialdiak. Esperimentu bitxi batean murgildutako hainbat irakasleren bizitza kontatzen du lanak: uste dute euren burua zabaldu eta sormena areagotuko dutela lanaldian intoxikazio etiliko maila bera mantentzea lortzen badute .

Dea Kulumbegashvili - Dasatskisi / Beginning

Orain arte film laburrak egin ditu, nagusiki, Dea Kulumbegashvili (1986) georgiarrak, eta, besteak beste, Cannesko zinema jaialdian estreinatu ditu haietako batzuk. Dasatskisi / Beginning film du fikziozko lehen lan luzea, eta Donostian proiektatuko dute lehenengoz. Jehovaren lekuko batek eta haren familiak bizi duten jazarpena kontatzen du filmak. Georgiako herrixka txiki batean bizi den komunitateari eraso egingo dio talde estremista batek, eta bere ordura arteko mundua nola suntsitzen den ikusiko du Yanna komunitateko buruaren emazteak.

Takuma Sato - Nakuko wa ineega / Any Crybabies Around?

Takuma Sato da (Akita, Japonia, 1989) Donostiako Sail Ofizialean izango den beste zinemagile berria. Don't Say That Word! filma izan zuen lehen lana, eta, 2014an, hainbat sari jaso zituen hari esker Tokioko Pia zinema jaialdian eta Busango nazioarteko jaialdian. Bigarren film luzea du orain Nakuko wa ineega / Any Crybabies Around?, eta hura aurkezten izango da Donostian. Telebistak gizon bat biluzik zebilela korrika egiten grabatu ostean haren bizitzak izandako aldaketak kontatzen ditu pelikulak. Zehazki, Namahage egunean harrapatu zuten Tasuku, mozkortuta. Egun horretan, ogroz mozorrotuta ibiltzen dira gizonak etxez etxe, haurrak ikaratu eta urte osoan txintxo portatu daitezen agintzeko. Telebistak hartutako irudiek ihes egitera behartuko dute Tasuku, ordea, herria eta tradizioa lotsagarri uzteagatik. Bi urte geroago, herrira itzuliko da emazte ohiarekin eta alabarekin gauzak konpontzen saiatzeko, baina egoera oso gogorra aurkituko du.

Koronabirusaren arrastoak

Koronabirusak nabarmen eragin du aurten kulturgintzan, eta Donostiako jaialdiak ere igarriko du haren eragina. Zinemaldian izango diren sei lanen artean, adibidez, badaude Cannes zinema jaialdian estreinatzekoak ziren hainbat lan. Pandemiaren ondorioz, jaialdia bertan behera utzi zuten antolatzaileek. Hori da, adibidez, In the Dusk; Asa Ga Kuru / True Mothers; Dasatskisi / Beginning; Été 85 / Summer of 85 eta Druk / Another Round filmen kasua.

Datozen asteetan jakinaraziko dituzte Sail Ofizialean parte hartuko duten beste filmak ere.


Summary: Herritarrek maskara jantzita eman beharko dute botoa Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Identifikatzeko garaian, mahaiko kideek ezingo dute boto emaileen NA eskuan hartu. Erroldatuen %7,3k eskatu dute botoa posta bidez ematea.

Maskara erabiltzea, tartea zaintzea eta eskuak garbitzea. Horiek izango dira uztailaren 12ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan botoa emateko bete beharko diren neurri nagusiak. Estefania Beltran de Heredia Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak eman ditu azalpenak gaur goizean. Gainera, aholkatu du botoa etxetik prestatuta eramatea.

Beste aldaketa batzuk ere egongo dira. Mahaian identifikatzeko orduan, bakoitzak bere izena esan beharko du, eta mahaiko kideek ezingo dute eskuetan hartu boto emailearen NA. Sarreran eta irteeran ere gel hidroalkoholikoa jarriko dute, eta maskarak ere egongo dira jantzita ekartzea ahaztu zaien herritarrek erabiltzeko. Hauteslekuetako sarbideak ere kontrolatuko dituzte, jende pilaketak egon ez daitezen, eta seinaleen bidez zuzenduko dituzte ibilbideak. Hala ere, Beltran de Herediak ziurtatu du «normaltasun, konfiantza eta lasaitasun osoz» joan daitekeela botoa ematera.

Mahaiko kideentzako materiala ere banatzen ari direla azaldu du. Kaxa bakoitzean, maskara kirurgikoak, gel hidroalkoholikoa, botoa kontatzeko orduan erabili beharreko FFP2 maskarak eta eskularruak... egongo dira. Botoak eskularruak jantzita kontatu beharko direnez, emaitzak ordu erdi inguru atzeratuko direla uste dute.

Herritar batzuk, ordea, ez dira hauteskunde mahaietara joango. Izan ere, posta bidezko botoa areagotu egin dela azaldu du Beltran de Herediak. Hain zuzen, 125.000 herritarrek —erroldatuen %7,3k— eskatu du modu horretara botoa ematea. 2016ko Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetan 52.365 eskaera izan ziren; aurtengo deialdiarekin alderatuta, erdiak baino gutxiago. Orotara, 1.718.323 herritar daude botoa ematera deituta.

Gastu gehiago

Aldaketa horiek guztiek hauteskundeetako gastua handiagoa izatea eragin dute. Hain zuzen, 95 euro gehiago eragingo du hauteskunde mahai bakoitzak. Horrenbestez, gastua %10 igoko dela espero dute. Segurtasun distantziak mantentze aldera, 2016ko hauteskundeetan baino 45 hautesleku gehiago jartzea erabaki dute. 2016an baino 85 mahai gehiago jartzea ere erabaki dute, eta 2.678 izango dira guztira. Hamar mahai baino gehiago daudenean, segurtasun pribatua egongo da.


Summary: Guuk, puntu berri bat telekomunikazioen euskal merkatuan. Hego Euskal Herrian egingo du lan, eta telefonia mugikorra eta zuntz optikoa eskaintzen du. Masmovil eta Dominion dira bazkideak.

«Hemen eta hemengo pertsonentzat eginiko eskaintza da gurea», horrela aurkeztu du bere burua Guuk telekomunikazio euskal operadore berriak. Hego Euskal Herrian bakarrik lan egin egingo duen konpainia bat da, eta 115 saltoki fisiko izango ditu, horietatik lau propioak, bana lurralde bakoitzeko hiriburuan. Telefonia mugikorra eta zuntz optiko bidezko internet lotura eskainiko dute, euren hitzetan «merkatuko azkarrena», eta 600 megako konexioa ziurtatu dute gailuraino. Telefono bidezko euskaraz emango dutela ziurtatu dute.

«Ulertzeko erraza den eskaintza lehiakorra, eta bezeroarekiko harrera onena duen enpresa izan nahi dugu», horrela deskribatu dute Guuk Jon Ander de las Fuentes zuzendariak, Euskaltelen aholku emaile finantzieroa izandakoa, eta Juanan Goñik, orain arte Dominionen arlo digitaleko burua zenak. Dominion teknologia enpresa da hain zuzen enpresa berriko bazkideetako bat, jabetzaren %30arekin. Bestea Masmovil da, %70arekin. Masmovilek Donostian du egoitza eta Espainian lan egiten dutenen arteko laugarren telekomunikazioa operadore handiena da. Guuken kapitala 1,7 milioi eurokoa da eta hasiera batean 100 langile inguru izango ditu, «ia guztiak berriak», zehaztu du Goñik. Alegia, ez dutela Masmovil edo Dominionen langilerik bideratuko.

Lehiakortasun handiko merkatu batean sartuko direla badakite, hala ere uste dute badagoela non hazi. Ez diote linea edo merkatu bolumen helburu jakinik jarri bere buruari. Masmovilek hainbat akordio ditu enpresa ezberdinen sarea erabiltzeko, eta azpiegitura hori erabiliko du Guukek bere zerbitzua emateko. «Lurraldeko ia etxe guztietan fibra optikoa eskaini ahal izan arte itxaron dugu». Era berean ziurtatu dute Euskal Herritik irtetean ere bezeroak abiadura eta konexio mota bera mantenduko dituela.

Puntu berde bat izango da Guuken ikurra eta enpresaren euskal izaera nabarmendu dute aurkezpenean, «gure enpresek izan dituzten fidagarritasun balore klasikoak mantenduz. Gu ez gara prezio apaleko operadore bat». Hego Euskal Herrian bakarrik lan eginda Euskaltelekin alderaketa egitea normala da, De las Fuentesek, baina, argi utzi du ez doazela «inoren aurka», eta bere ustez, merkatuan gero eta enpresa gehiago egon, are hobeto gizartearentzat: «Gu gehitzeko gaude, eta gure lurraldeetan aberastasuna sortzeko. Futbola jarriko dut adibide, egun nork esango luke txarra dela Lehen Mailan bost talde izatea? Lehia ona da».

Eskaintzari dagokionez, zuntz optikoa eta telefonia mugikorra kontratatuz nahi izanez gero bezeroak bi aukera ditu: 42 eurokoa (7 GB mugikorrean) edo 52 eurokoa (40 GB mugikorrean). Mugagabeko deiak dira eta 600 gbko abiadura. Fibra bakarrik kontratatuz gero, linea 39 eurokoa da. Azkenik, telefonoa bakarrik kontratuz gero 15 euroko (7 GB) eta 29 euroko (20 GB) eskaintzak daude. Biek muga gabeko deiak dituzte. «Prezioak horiek dira, ez ditugu aldatuko. Betirako dira», aurreratu dute. Dendetan, Guuk.eus atarian eta 1490 telefonoa deituz kontratatu daiteke. Zerbitzua abian da dagoeneko eta ez du iraunkortasun-baldintzarik.


Summary: 1,9 milioi euroko laguntza osatu dute EEP eta Jaurlaritzak. Hitzarmena berritu dute Beñat Arrabit eta Miren Dobaranek euskararen arloan ari diren eragileak diruz laguntzeko. Pandemia dela eta, datorren urterako hizkuntza politikarako funtsa atxikitzea erronkatzat jo dute.

Euskararen Erakunde Publikoak eta Eusko Jaurlaritzak 1.930.000 euroko funtsa osatu dute Ipar Euskal Herrian euskalgintzan ari diren erakunde eta elkarteak laguntzeko. EEPk 1.530.000 euroko ekarpena egin du; Jaurlaritzak 400.000 eurokoa. 2007an hasi zuten partaidetza, eta, Miren Dobaran Jaurlaritzako Hizkuntza Politikako sailburuak azpimarratu du euskararen sustatzeko, ez direla «soilik gobernua eta eragile politikoek aritu behar, euskalgintzako eragileak beharrezkoak» direlako. Pandemiak euskararen erabileran izandako ondorioak aipatu ditu. Haur eta gazteengan galera handia izan da, haren irudiko; hortaz «hiztunen aktibazioa» ezinbestekotzat jo du. «Euskaraldia eta ingurune digitalaren euskaratzea» izan daitezke aktibazioa martxan jartzeko paradak.

Pandemiak eragin duen krisi ekonomikoaren ondorioz, Dobaran eta Arrabit kezkati mintzatu dira. Dobaran: «Gure asmoa zen 2020an aurrekontua murrizketarik gabe gastatzea, eta lortu dugu. Elkarlanean ari gara eragile pribatuekin eta krisi garaian, guretzako oso inportantea da beren jarduerek aurrera segi dezaten. Datorren urterako erronka izanen da aurtengo aurrekontu bera mantentzea». Bernadette Soule EEPko zuzendariak azaldu du neurri bereziak hartu dituztela aurten, elkarte eta eragileak laguntzeko. Izan ere, maiatzean, 2020ko laguntzaren %75a isuri diete «segurtasun finantzarioa laguntzeko helburuarekin».

Euskalgintzan ari diren eragile eta elkarteak laguntzeko 1,9 milioi euroko diru funtsa osatu dute, iaz bezala. Hitzarmenez lotutako eragile jakinen kopurua emendatu dute, martxotik. Orain artekoez gain, beste sei eragile lagunduko dituzte hitzarmen bidez, zuzenean: Ipar Euskal Herriko Hitza astekaria, Kazeta.eus ataria, Herria aldizkaria, Radiokultura web irratia, Kanaldude herri telebista eta UEU, Ipar Euskal herrian antolatzen dituen udako unibertsitateentzat.

Urtero laguntzen dituzten eragile eta elkarteen artean, euskarazko irakaskuntzan ari direnek 496.000 euroko laguntza lortu dute: Seaskak 405.000 euro, eta irakaskuntza elebidunean ari direnek, 91.000 euro, guztira. AEK-k 520.000 euroko diru laguntza izanen du. Beste 537.500 euro emanen dizkiete zazpi hedabideei; azpimarratzekoa da Euskal Hedabideei —hedabide euskaldunen arteko elkarlan proiektuari— iaz baino 3.000euro gehiago emanen dizkietela. Azkenik, aisialdian ari diren Bertsularien Lagunak eta Uda Leku elkarteek 244.000 euroko laguntza jasoko dute, orotara.

Bestelako proiektuentzako 355.000 euroko diru zorroa osatu dute. Lehen haurtzaroko harrera arloan, helduen euskalduntzean, irakaskuntza artistikoaren arloan, hedabideetan, bizitza sozialean eta argitalpen arloan ari diren hainbat elkarte eta proiektuk jasoko dute laguntza.


Summary: Marixol Iparragirre askatzeko eskatu dute dozenaka herritarrek. Uztailaren 8an eta 9an epaituko dute Eskoriatzako presoa, Espainian. Gogoratu dute «ezinbesteko ekarpena» egin zuela Iparragirrek Euskal Herria «bake bidean» jartzeko, eta ez lukeela preso behar. Hamasei urte daramatza Iparragirrek kartzelan.

Marixol Iparragirrek jarri zion ahotsa duela jada bi urte baino gehiago ETAk bere burua desegiteko erabakia iragartzeko kaleratu zuen agiriari, eta dozenaka euskal herritarrek adierazi dute «ezinbesteko ekarpena» egin diola Euskal Herria «bake bidean» jartzeko prozesuari. «Beharbada, ez diote jardun hori barkatu nahi iraganeko logikara kateatuta segi nahi dutenek». Donostian egin dute agerraldia, Iparragirre aska dezatela eskatzeko. Izan ere, uztailaren 8an eta 9an epaituko dute Eskoriatzako (Gipuzkoa) presoa, Espainian. «Hemen gaudenok ozen exijitzen dugu Marixolen askatasuna».

Hainbat pertsona ezagun izan dira agerraldian: Joxe Mari Agirretxe Porrotx pailazoa; David Pla, Mikel Orbegozo, Mikel Albisu eta Iñaki Pikabea preso ohiak, Jon Enparantza abokatua; Joseba Alvarez, Xabier Alegria... eta bertze hainbat eta hainbat herritar. Mezua, berriz, Ino Galparsoro Arrasateko (Gipuzkoa) alkate ohiak eta Olatz Albisu senideak irakurri dute. Adierazi dute, ordea, ez direla «altxatu diren bakarrak»: «Debagoieneko, Euskal Herriko zein munduko hainbat pertsona esanguratsuk izenpetu dute gurekin batera aldarrikapen hau, bidegabea delako, arduragabekeria delako gatazkara kateatuta segitzea».

Gogoratu dute Iparragirrek «ia lau hamarkada» daramatzala «etxetik kanpo», eta hamasei urte, berriz, preso. Frantziako espetxeetan zigorra bete zuen 2019ko abuztuan, baina irailean Espainiaratu zuten. Salatu dute «lehen graduan modu ankerrean» eduki dutela, «inolako epaiketarik egin gabe». Heldu den astean eginen duten epaiketa «sobera» dagoela erran dute agerraldian: «Herri honek ez du epaiketa gehiago behar, are gutxiago kartzela zigorrak ekar ditzaketenak». «Zubiak eraikitzeko garaia» dela aldarrikatu dute, «gure herri honek bake, bizikidetza eta askatasunean aurrera egin dezan. Gizalege kontua da».


Zientzia eta artea su eztitan

Summary: Zientzia eta artea su eztitan. Zientzia egunero erabiltzen dute puntako jatetxeetan; besteak beste, jakien testurak sortzeko. Sukaldaritzaren eta zientziaren arteko harremana, baina, hori baino gehiago da. Eneko Atxaren eta Eneko Axperen ustez, klima aldaketari aurre egiteko balioko du bi diziplinen uztarketak.

Lanean hasteko ordua du batek. Ordenagailua itzali eta ohean sartzekoa besteak. Elkarrizketarako ordua jartzea zaildu du elkarrizketatuak kontinente berean ez egoteak, baina erronkari ilusioz heldu diote biek ala biek. Piztu dute kamera. 09:00ak dira Euskal Herrian. «Ni prest nago hasteko, nahi duzuenean», esan du Eneko Atxak. Gauerdia da AEBetako mendebaldeko kostaldean. «Lasai nigatik: berandu oheratzen naiz normalean», barre egin du Eneko Axpek, San Frantziskoko bere etxetik. Orduak ez ezik, lanbide eta ibilbide profesionalak banatzen ditu biak sukaldaria bata, fisikaria bestea, baina sormenak eta ikasteko grinak batu ditu. Azalean, oso diziplina ezberdinak dirudite zientziak eta sukaldaritzak, baina lotura ugari dituzte. Goi mailako jatetxeetan, adibidez, gero eta ugariagoak dira laborategiko teknikak, eta platerak esperimentu zientifikoen erara diseinatzen dira. Badira lotune gehiago? ENEKO AXPE: Sukaldaritza, funtsean, prozesu biologiko, fisiko, kimiko eta mekanikoen sorta bat da, eta horrela azter daiteke. Hortaz, badago sukaldaritzaren eta zientziaren arteko lotura argia. ENEKO ATXA: Elikagaien mundua oso zabala da, eta jatea zera da, pertsona guztiok egiten dugun zerbait. Zer jaten dugun, nondik datorren jaten dugun hori, nola prestatzen dugun eta nola saltzen dugun... Gogoeta sakon baten beharrean dago prozesu hori guztia; are gehiago, kontuan izanda oraintxe dugun klima larrialdia. Horregatik da hain garrantzitsua sukaldaritzan bide berriak zabaltzea, zientziaren eskutik. E. AXPE: Nik oso gustuko dut sukaldaritza, eta sukaldaritzan gero eta garantzi handiagoa dute jakien testurek. Eta zer dira testurak, finean? Elikagaien propietate mekanikoak. Eta sukaldaritzaz agian ez, baina propietate mekanikoez badakit asko! Zientziak esaten ahal digu pertsona batek nolako esperientzia izango duen elikagai bat ahoratzean. Enpresa asko horren bila dabiltza: okelarik ez duen baina okelaren zaporea eta testura dituen elikagai begetal baten bila, adibidez. Hortaz, argi gelditu da sukaldaritza zientzia dela hein batean. Baina sukaldaritzak badu zientziak ez duen zerbait.

Eneko Axpe. LUIS JAUREGIALTZO, FOKU

Zer? E. AXPE: Artea. Horretaz jabetu nintzen, hain zuzen, Eneko Atxaren jatetxean: ni existituko ez banintz ere, nire aurkikuntza zientifiko guztiak beste norbaitek topatuko lituzke goiz ala berandu. Datorren urtean ala hemendik hamar urtera litzateke, baina beste norbaitek egingo lituzke aurkikuntza horiek. Aldiz, Eneko Atxaz bestalde inork ezingo luke asmatu papardo glasatua zainzuriekin. Ez orain, ez inoiz. Enekok berak bizi izandako esperientzia guztiak daude Azurmendi jatetxeko artearen oinarrian. Hortaz, Eneko ekuaziotik kentzen baduzu, ez dago berak mahai gainean jartzen duena egiterik. Bere esperientziak dira, bera da. Horretan datza arteak, poema baten edo abesti baten gisara. Sukaldaritzaren ezaugarri nagusia hori da: zientzia eta artea dela aldi berean. E. ATXA: Hau gozamena, benetan. Nik harrotasuna sentitzen dut Eneko berbetan aditzen dudanean. Zelako burua eta inteligentzia duen mutiko honek, eta izugarria da nora ailegatu den ikustea. Oso pertsona gutxi daude munduan horretarako gai, eta horietako bat gurea izatea, euskalduna, harro egoteko modukoa da. Nik miresmenez begiratzen dut beti, Enekorekin asko ikasten baita. Zientzian arterik ez, baina sormenak badu tokia. Hori izan daiteke bi diziplinak lotzen dituen beste faktore bat? E. AXPE: Ez didazue sinetsiko, baina begira zer nuen apuntatuta, orain aipatzeko [koadernoa hurbildu du ordenagailuko kamerara: sormena hitza idatzita dauka, azpimarratuta]. Azurmendi jatetxean, beste zerbaitetaz ere konturatu nintzen: zientzialariok ez dugula inoiz izango sukaldariek duten sormena. Haiek aske izan behar dute, plater liluragarriak sortu ahal izateko. Euren brainstorming-ak ez dira gureak bezalakoak. Gu askoz lotuago gaude. Unibertsitatean, masterretan, doktoretzan... Horietan guztietan itzali egiten da sormena. Teknikari bihurtu nahi gaituzte. Pipeta flaskoen artean lan egitera behartu. Eta hala ere, ezinbestekoa da gure esparruan ere. Horregatik, NASAra edo Stanford Unibertsitatera datozen ikerlari berriei esan ohi diet, astean behin behintzat, ez daitezela laborategira etorri. Joan daitezela paseatzera, irakurtzera edo beren alorrarekin ikustekorik ez duten gauzak egitera, horrek sormena areagotzen duelako.

Curriculum oparoa duzue biek ala biek. Halakorik espero al zenuten hasi zinetenean? ENEKO AXPE: Ez. Jatorri xumeko familia da nirea. Gure ama garbitzailea zen Barakaldon. Fisika gustuko nuen, eta horretara bideratu nituen goi mailako ikasketak, EHUn. Gradua amaituta, bi master egin nituen: Fisikakoa eta Biomedikuntzakoa, eta Oxfordeko Unibertsitatean egin nuen doktoretza, beka bati esker. Gero, Cambridgeko Unibertsitateak ikertzaile postu bat atera zuen, eta nik curriculuma bidali nuen, probatzeko. Mundu osoko 80 hautagai ginen, postu bakarra lortzeko. Azkenean, proiektu bat aurkeztu nuen, gustatu zitzaien eta hartu ninduten. Bi urte eman nituen hor eskolak ematen eta ikertzen.

Zer ikertu zenuen? E. AXPE: Nire ikergaia zera zen, giza gorputzaren atalek nola erreakzionatzen duten estimulu mekanikoen aurrean. NASAk interes handia zuen gai horretan, Martera bidaliko duen misio baterako, eta, alor jakin horretan, fisikari gutxi daude munduan; hortaz, neure burua aurkeztu nuen, eta, handik gutxira, pelikuletan bezala, NASAren zigilua zeraman gutun bat jaso nuen. Barruan nengoen. Sekulako emozioa izan zen niretzat. Pentsa, Barakaldon hazitako umemoko bat NASAn! ENEKO ATXA: Ni ere, Eneko Axpe bezala, jatorri apalekoa naiz, baina gure familiak beti izan zituen bermatuak jatekoa, jantzia eta ikasketak. Hori izan zen gurasoek egin zidaten oparirik ederrena: hezkuntza. Maite nuena ikasteko askatasuna. 15 urterekin hasi nintzen sukaldaritzan, artean eskolan nengoela. Esploratzaile baten gisara abiatu nintzen, jakin gabe zer aurkituko nuen. Hasieran, uste nuen artisautzarekin lotutako zerbait izango zela, eta konturatu nintzen errealitatea oso ezberdina zela. Egunero etxera bueltatzen nintzen gauza berri bat ikasita. Gauza bat da ikastea, eta oso bestelako bat, eskarmentua hartzea... E. ATXA: Horregatik, ikasketak bukatuta, Euskal Herriko hainbat jatetxetan ibili nintzen, trebatzeko: jatetxe klasiko eta tradizionaletan, ezkontzak antolatzen zituztenetan, erretegietan, Michelin izarra zutenetan... Niretzat, master baten gisakoa izan zen hori, asko ikasi nuelako. Horrez gain, nire eskuetara iristen zen guztia irakurtzen nuen. Duela 27 urte hasi nintzenean, Internetik ez zegoen, eta Frantziatik ekarritako magazin eta aldizkarietan xahutzen nituen eskupekoetako ogerlekoak. Jakin nahi nuen zer egiten zen une hartan sukaldaritzaren munduan. Ikasketak burututa, Azurmendi proiektuarekin hasi nintzen 2005. urtean, eta nirekin batera hazi da proiektua. Hori da, hain zuzen, nire ogibidetik gehien gustatzen zaidana: ez diozula inoiz ikasteari uzten. Teknika, kontzeptu eta diziplina berriak ikasi ditut munduan zehar bidaiatuz, eta horrek eman didan motxilagaz heldu naiz honaino. Zuk ongi kozinatzen al duzu, Axpe? E. AXPE: Ez Atxak bezain ondo, hori seguru [barrezka hasi da]. Bakarrik esango dizut hark lan finagoa egingo lukeela nire laborategian, nik haren sukaldean egingo nukeena baino. E. ATXA: [Barrez ere] Ez dut uste. E. AXPE: Nik maite dut sukaldaritza, baina benetan maite dudana da sukaldaritzaren atzean dagoena. Zer gertatzen den ulertzea. Sukaldaritza oso lagungarria izan daiteke, besteak beste nerabeei kimika eta fisika erakusteko, eta ez dut ulertzen zergatik ez den institutuetan gehiago erabiltzen. E. AXPE: Horixe bera pentsatzen dut nik ere. Sukaldaritza ikastea botere bat ikastea da. Eskolan, ikastolan eta bestelakoetan ikasgai bat ezarri beharko litzateke haurrek ikas dezaten jakiak nola erosi, nola zaindu eta nola kozinatu. Hori sekulako aurrerapausoa izango litzateke gure osasunerako, sozializatzeko, lehen sektoreari laguntzeko, pertsona autonomoagoak izateko... Gizartea hobeto biziko litzateke guztiok kozinatzen ikasiko bagenu. Hezkuntza sisteman ingelesa, gorputz heziketa eta abar lehenesten dira, eta hori ere ondo dago, baina gauza garrantzitsu asko ari gara bazterrean uzten. Nola ezarriko zenuke? E. ATXA: Gure alaben eskolan, adibidez, metodo transbertsal bat erabiltzen dute: gaia Erroma bada, Zientzia ikasgaiaren barruan jorratuko dute Erroma klasikoarekin lotutako zerbait, baina baita Ingelesa, Matematika eta Euskara ikasgaietan ere. Ez al litzateke ederra izango sukaldaritza eta elikadura ere gisa horretan ikastea? E. AXPE: Guk institutu garaian izan genuen Sukaldaritza izeneko ikasgai hautazko bat, eta nik hartu nuen, baina kontua askoz gehiago landu daiteke, beste ikasgai batzuetara hedatuz. Fermentazioa, adibidez: hori ikasle bati azaltzea oso zaila da arbela soilik erabiltzen baduzu; sukaldaritzaren bitartez, ordea, ikasleek berehala harrapatuko lukete kontzeptua. Bestalde, nik ezinbesteko deritzot haurrak gaztetatik ohitzeari sukaldaritzara, barazkiekin lan egitera... Hori guztia txikitatik lantzen badugu, haurrek harreman estuagoa garatuko dute bertoko produktuekin, jakingo dute nola kozinatzen diren, eta ez dute McDonald's-era joateko hainbesteko grina izango.

Atxak hasieran aipatu du beharrezkoa dela sukaldaritza zientziaren ikuspegitik eraldatzea, klima aldaketaren testuinguruan. Adibideren bat eman dezakezue? E. AXPE: Datu estatistikoei erreparatu eta metodo zientifikoa erabiliz gero, jabetuko gara sukaldaritza eta elikagaiak erdigunean daudela klima aldaketaren aurkako borrokan. Are: ardatza izango dira etorkizun hurbilean. Gaur egun, klima aldaketari aurre egiteko neurrien artean, boladan dago auto elektrikoa eta garraioak aipatzea, baina, estatistikoki, elikadura eredua izango da garrantzirik handieneko faktorea. Aldaketa handia etor liteke zientziaren eta sukaldaritzaren eskutik. E. ATXA: Hain zuzen, horri lotutako proiektu bat prestatzen ari gara Eneko eta biok elkarlanean. Ez du zerikusirik sukaldaritzaren kontzeptu hertsiarekin, baina bai elikagaien munduarekin, jasangarritasunarekin eta klima aldaketarekin. Dena ondo bidean, urriaren 13an aurkeztuko dugu Stanford Unibertsitatean. Transbertsaltasunetik egingo dugu lan: jakingo dugu zeintzuk diren mundu osoko elikagai jasangarrienak eta jendeak jakingo du nola erabil ditzakeen produktu horiek. Zergatik da hain garrantzitsua elikadura klima aldaketaren auzian? E. AXPE: Datuak hor daude. Mundu osoan atmosferara isurtzen diren gas guztiak aintzat hartuta, garraioari lotutakoak %14 dira; elikagaien industriarenak, berriz, %18. Elikagaien sektorearen barruan, okelaren industriak kutsatzen du gehien, alde handiz: haienak dira munduko isurien %15. Hortaz, haragi industriak kutsatzen du munduko garraio guztiek baino are gehiago. Bestalde, oraintxe bertan, industria horiek 23.000 milioi oilasko ditu, 1.500 milioi behi, 1.000 milioi txerri eta 1.000 milioi ardi. Kilogramo bateko xerra bakarra ekoizteko, 25 kilo zereal eta 15.000 litro ur behar dira batez beste. Bada, atera kontuak: lehengai horiekin, 3.500 milioi pertsona elikatu ahalko lirateke mundu osoan. Klima aldaketak osasun krisi bat ekarriko du: hamar urte barru, urtean 500.000 pertsona hilko dira klima aldaketaren ondorioz. Eta horri aurre egin nahi badiogu, ezinbestekoa izango da elikadura ohiturak aldatzea. Sukaldaritzak gaitasuna du balantza alde batera edo bestera mugitzeko. E. ATXA: Halako gauzengatik gustuko dut Enekorekin lan egitea. Informazioz eta jakintzaz beteriko ikertzaile gazte bat da, eta ikuspegi globala du sukaldaritzari eta elikagaiei buruz. Orain garatzen ari garen proiektuan, hark metodo zientifikoa erabiltzen du, eta guk, berriz, eguneroko ofizioa: ezagutzen ditugu elikagaiak, badakigu non duten jatorria, nola eraldatzen diren... E. AXPE: Beste ekarpen handi bat ere egin dezakete puntako sukaldariek. Zientzialariok datuak ematen ahal ditugu, estatistikak, ikerketak... baina hori ez da iristen jendearengana. Adibide bat jartzearren: nik 498 jarraitzaile ditut Instragramen. Eneko Atxak, 95.000. Hark nik baino askoz bozgorailu hobea dauka, eta horixe baliatu behar dugu, zientziaren mesedetan. Horregatik uste dut klima aldaketaren kontrako borrokaren oinarrian egongo dela sukaldaritza, eta sukaldariak, berriz, jasangarritasunaren iraultzaren lehen lerroan. Elikadura ohiturak aldatzea ez da zeregin makala, eta erresistentziak topatuko dituzue, baita lankideen artean ere... E. ATXA: Aldaketen inguruan, urduritasuna eta beldurra izan ohi da lehen erreakzioa. Normala da. Baina aldaketak beharrezkoak dira. Gure asmoa ez da jendeari haragia debekatzea, eta ez dugu esaten gauzak 24 ordu barru aldatuko direnik, baina bestelako joerak erakutsi nahi ditugu, ondorioak ere bai, eta etikan oinarritzen diren elikatzeko moduak mahai gainean jarri. Pertsonak izango gara aukera hori hartu edo baztertuko dugunak, baina ikusten ari gara ingurumena, natura eta osasuna alde batera uzten ari garela, eta, goizago ala beranduago, denok sartu beharko dugu bide berri batean. Orain arte, euskal sukaldaritza aitzindaria izan da joerarik berritzaileenetan, goi mailako sukaldaritzan, herri sukaldaritzan... Aurrerantzean, plater liluragarriak egiten segituko dugu, baina, ezinbestean, plater horiek beste osagai bat izan beharko dute: kontzientzia. Nola egiten da hori? E. ATXA: Lehen sektore sendo bat daukagu Euskal Herrian, eta horrekin ere partekatu nahi ditugu gure ondorioak eta plan estrategikoa. Osasunaren alorrean ere lanean ari gara, Jakin zentroaren bidez. Hazien banku bat daukagu, konpostatze gune propioa... Elikagaiak hartu eta beste era batera lantzen ditugu, gozoak ez ezik osasungarriak ere izan daitezen. Horrekin esan nahi dudana da sukaldaritza botere transformatzaile bat dela, ez soilik hiru Michelin izarreko jatetxeak egiteko, baizik eta jakintza hori jendearen eskuetan uzteko. Sukaldaritza elitistaren irudia ere apurtu nahi duzue egitasmo horrekin? E. ATXA: Nik ez dut hipokrisia ariketarik egingo: badakit Azurmendi jatetxea elitista dela, eta kontrakoa esatea ez litzateke zintzoa izango. Ditugun prezioengatik eta eskaintzen dugun esperientziagatik, elitista da: ez dago edozein poltsikoren esku. Baina urteetan metatutako jakintza hori guztia erabili nahi dugu, ez soilik jatetxe elitista bat mantentzeko, gizarteari bueltatzeko baizik. Eta nola itzuliko diogu? Bada osasunaren, jasangarritasunaren eta konpromiso sozialaren bidez.

Eneko Atxa. LUIS JAUREGIALTZO, FOKU

Nola eragin die COVID-19ak zuen proiektuei? E. ATXA: Itxita eduki ditugu jatetxeak, baina martxan gara berriz. Duela bi aste zabaldu genuen Lisboako jatetxea, handik astebetera Tokiokoa, eta uztailaren 1ean Azurmendi. Londresko jatetxea itxita egongo da udazkenera arte. Garai zailak izan dira oro har, baina oso emankorrak sormenerako: esperientzia berri bat sortu dugu Azurmendi jatetxerako, Larrabetzuko Eneko jatetxerako ere bai... Buruan ditugun ideiek zeharo indartuko dute proiektu nagusia datozen hilabete eta urteetan. Besteak beste, urte bukaeran liburu eder eta interesgarri bat argitaratuko dugu; bestalde, Eneko Axpek eta biok esku artean dugun proiektua oso sendoa izango da. Gauzak aldatuko dituen egitasmo bat. E. AXPE: NASA itxita dago oraindik, eta etxetik egiten dut lan. COVID-19aren kontura, NASAk programa bat sortu zuen gaitzaren aurkako irtenbideak eta proiektuak garatzeko, eta ni nazioarteko bost lantalderi laguntza ematen aritu nintzen, eredu matematikoak eginez. Gure helburua da izurriaren hedatzea matematikoki aurreikustea. Bestalde, dibulgazio lan handia ere egin dut ETB1en, Euskadi Irratian, sare sozialetan... Egun zoroak izaten ari dira hauek: zortzi ordu ematen ditut nire ohiko lanean; beste zortzi, COVID-19arekin lotutako ezohiko ikerketetan; eta eguneko beste zortziak, lotan. Hori izan da nire bizitza azken asteetan. Hortaz, ez duzu denborarik izan zure zaletasunak lantzeko. Izan ere, musika ekoizlea zara, DJa eta rap abeslaria, Maisha MC izenpean... E. AXPE: Hala naiz, bai [mahaiaren ondoan gordeta daukan teklatu bat erakutsi dio kamerari, irribarre eginez]. Hip hop, trap, elektronika, dubstep... Estilo modernoen nahasketa izan da nirea beti, baina, hala ere, ez ditut ahazten euskal musikaren sustraiak. Horregatik, Vmme Sahar diskoan sanpleatzen ditut alboka, txalaparta, txistua... Eta badakizu nondik heldu zitzaidan horren inspirazioa? Sukaldaritzatik. Ez da egia izanen. E. AXPE: Benetan, bai. Hip hop musikak 40 urte ditu, eta AEBetan du jatorria, rockak bezala. Gure iturri horretatik edaten dut, baina kezka nuen, sustraia galtzen ari ginelako. Kezka hori bera izan zuen euskal sukaldaritzak, eta zer egin zuen? Euskal tradizioa hartu eta modernizatu. Eraberritzea eta tradizioa. Eta horixe da nik musikaren eremura eraman nuena: musika molde berriak eta zaharrak uztartu. Lotsarik gabe kopiatu nuen sukaldarien metodoa. Eta nik bezala, baita beste hainbat musikarik ere: Norzzone, Nizuri Tazuneri... Euskal musika modernoena egiten duten musikariek, beraz, euskal sukaldaritzari zor diote kontzeptu hori. Eta beste bitxikeria bat: Euskal Herriko rap abeslari onena, Norzzone, sukaldaria da ogibidez. Hortxe beste lotura bat. Atxa, zuk ezagutzen zenuen Eneko Axperen beste alde hori? E. ATXA: Arrastorik ere ez nuen, eta ahoa bete hortz geratu naiz. Dena den, gure arteko azken bideokonferentzian kozinatu ere egin zuen kontzeptu bat frogatzeko; beraz, banekien diziplina anitzeko artista zela. Nik ez dut gordetako talentu sekreturik: kozinatzeaz gain, bizikletan ibiltzea eta korrika egitea gustuko dut, baina besterik ez. Tira, bai. Txikiteroa ere banaiz. Euskal tradizio zaharrei eusten dien gizon bat naiz ni ere [barrezka hasi dira biak, eta elkar agurtu dute, konexioa etenda].


Summary: Martin Villa epaitzeko eskatuko dute German Rodriguezen omenaldian. 78ko Sanferminak Gogoan taldeak dei egin du uztailaren 8rako, 11:00etatik 13:00etara, krabelin gorriak jartzeko Rodriguez hil zuteneko tokian den hilarrian.

Pandemiaren eta azken hilabeteotako konfinamenduaren eraginez, aurrez antolatuak zituen egitasmoak bertan behera utzi ditu 78ko Sanferminak Gogoan taldeak, baina uztailaren 8ko ekitaldiari eutsiko dio, modu berezian bada ere. 42 urte beteko dira orduko polizia armatuek German Rodriguez hil zutenetik, eta, aurten, asteazkenean, 11:00etatik 13:00etara, krabelin gorriak jartzera deitu du. Deialdi horrekin bat egin dute kultura munduko, sanferminetako eta Iruñeko hainbat gizarte mugimendutako eragileek.

Ekitaldian Rodolfo Martin Villa 1978an Barne ministro zena epaitzeko mezua egingo dute. Ekitaldiaren bukaeran, bertsolari batek esku hartuko du, eta aurresku bat dantzatuko da German Rodriguez eta Joseba Barandiaranen omenez —German Rodriguezen hilketaren aurkako protesten hurrengo egunetan erail zuten—, bai eta «polizia eraso kriminal eta bereizi gabeko hartan zauritutakoen omenez ere». Ondoren, agiri bat irakurriko da.

Egun horretan, 22:00etan eltzeekin protesta egitera ere deitu du 78ko Sanferminak Gogoan taldeak.

Gaur egun, Argentinako kereilan Inputaturik dago Martin Villa, eta espero dute lehen urratsa izatea trantsizio garaiko eta frankismoko krimenekin egon den zigorgabetasuna ezerezean gera dadin. «Espainiako Gobernu utzi egin behar dio prozesu honi oztopoak jartzeari, eta bultzatu egin behar du 1968ko Sekretu Ofizialei buruzko Legea eta 1977ko Amnistiari Buruzko Legea indargabetzea», adierazi dute.

78ko Sanferminak Gogoan taldeak bat egin dute Iruñeko udal batzan EH Bilduk, PSNk eta Geroa Baik bultzatutako ekinbidearekin. Mozio batean, bat egin dute Argentinako kereilan Servini epailearen jardunbidearekin, eta Martin Villak gaurdaino jasotako ohoreak eta dominak kentzea galdegin dute.

Peñen jarrera txalotu dute. Peñen federazioak ez du jaietan ekitaldi bakar bat egingo, pandemiaren eraginez. Aurreko urteetan, 13:00etako omenaldiaz gain, arratsaldeko zezenketen ostean Rodriguezen omenezko kalejira egiten zen. Aurten, «zerbait berezia» egiteko asmoa dute, 20:00etan.


Eneko Axpe

Summary: Eneko Axpe.

Eneko Axpe Iza fisikan doktorea da. EHU Euskal Herriko Unibertsitatean ikasi zuen, eta Oxfordeko Unibertsitatean egin zuen doktoretza. Cambridgeko Unibertsitatean lan egin ostean, AEBetara joan zen. 2018tik NASA agentzian lan egiten du, eta Marie Curie Postdoctoral Fellow postuan ari da Stanford Unibertsitatean ere. Musikari gisara ere ibilbide luzea egin du Axpek: musika ekoizlea, DJa, rap abeslaria eta zinemagilea da. Euskadi Irratiko eta ETB1-eko kolaboratzailea ere bada.


Eneko Atxa

Summary: Eneko Atxa.

Eneko Atxa Azurmendi Euskal Herriko punta-puntako sukaldarietako bat da, eta Larrabetzuko Azurmendi jatetxearen jabea. Leioako Ostalaritza Eskolan ikasi zuen. Hainbat jatetxetan egin du lan: besteak beste, Baserri Maitean, Zaldua erretegian, Galdakaoko Andra Marin, Martin Berasategiren jatetxean, Andoni Luis Adurizen Mugaritz jatetxean eta Axpeko Etxebarrin. 2005. urtean, Azurmendi jatetxea sortu zuen, eta, geroztik, beste hainbat jatetxe zabaldu ditu mundu osoan; besteak beste, Lisboan, Londresen eta Tokion. Hiru Michelin izar lortu ditu Azurmendi jatetxeak: 2008. urtean lehena, 2011n bigarrena, eta 2012an hirugarrena. Jakin proiektua ere abiatu du Atxak azken urteetan, hainbat diziplina sukaldaritzarekin uztartzeko.


Saldoko zazpigarrena

Summary: Saldoko zazpigarrena. SARS-CoV-2a ikertzen ari da E. Doktorea, Iruñean entzierroak eta zezenketak egiten dituzten bitartean. Hori du hizpide Nerea Baldaren narrazioak. Entzierroa hasi aurretik San Domingoko aldapan egiten duten kantua irudikatu du Oihane Txokarrok.

Urdailean ozenago sentitu ditu taupadak eskortetako pasabidean aurrera egin ahala. Sakon hartu du arnasa, gorotz eta hezetasun lurrin sarkorrak sudurzuloak ireki dizkio, bihotza kitzikatu. Animalia usaina. Ongi doa dena, ez du oraindik usaimena erabat galdu. Begirada lurrerantz makurturik egin du bidea, begiratzeko une egokia aukeratu nahi baitu, aurrez aurrekoaren zirrara ahalik eta bortitzena izan dadin, piztiei begietara begiratu, mendekua agindu. Leihatila aurrean gelditutakoan jaso du begirada. Liluraturik, so egin dio sei Jandillen bikaintasunari: kako motzeko adakera, hanka motz ongi zuzenduak, begi handi irtenak kopeta zabaleko begitarte hirukian. Errukarriok, haien heriotzaren bezperan! Lepo zabala besarkatzeko gogoak inarrosi du, haiekin bat egiteko nahiak, zezen saldoko zazpigarrena balitz bezala.

MMY Diagnostics laborategiak E. Doktoreak gidatzen duen biologo lantaldeari zor dizkio ikerketarik iraultzaileenak, eta zuzendaritzak, taldearen prozedura guztien berri ez duen arren, ez du galderarik egiten, bereziki, arrakastak hain nekeza zaien dirua dakarrenean. E.k jatekoa eskuratzeko ematen dion neurrian dauka dirua lehentasunen artean, eta horrek laguntzen dio bere arloan hoberenetarikoa izaten, horrek eta bere etika bereziak. Zuzendaritzak ezbairik gabe egokitu zion E.ren lantaldeari SARS-CoV-2 birusaren hiperkutsatze gertaeren ikerketa, ospe ona jokoan zutela jakitun. Taldeko birologoak gaztigatu zion birusaren subtipo kutsakorrago hartaz, C3 leinuaren oldarkortasunaz, gaixo ostalariaren ezaugarri genetiko jakin batzuei lotuta. Harro sentitu zen E. bere taldekide gazteenaz. Benetako ezustea, ordea, gaixo superkutsatzaileen genomek eman zioten. —Koronabirus honen ostalari bikaina zinateke, Doktore. Gizaki «akuriak» konparatzeko programa pilotua diseinatzerakoan, taldekideen genomak sekuentziatu zituzten lehenengo eta behin. Ez zitzaion erraza izan kideak konbentzitzea; izan zen lantaldea utzi zuenik, baina bere ideiak egonkortzea lortu zuen E.k noizbait, eta geroztik ez zen zalantzarako zirrikiturik izan. Animaliak baztertu, eta gizakiak izan zituzten esperimentu-gai. Ordura arte, sekula ez zieten esperimentu saioak egiteko alderaketek taldeburua seinalatu. Boluntario zerrenda luzea zuten, «akuri» izateko prest munduko bazter guztietatik heldutako gizon eta emakumeak, nork bere zergatiari eutsirik, nola itxaropenagatik, hala itxaropenik ezagatik.

Hasierako ezustekoa pasatuta, bere konpromisoa nolakoa zen ulertu zuen E.k. Zientziari zor zion, eta, batez ere, gizakiak suntsitutako izadiari; hantxe zuen artean inoiz imajinatu gabeko aukera. Fresko argitu du uztailaren 7ak, eskuak hatsaz epeldu eta igurtziz iritsi da zazpietan Telefonica parera, jantzitakoan zuri kutsugabea izandako galtza barrenak zipriztinez bete dizkiotelako zapuztuta. Ohiko usain mingotsa, «San Fermin usaina», ia sumaezina zaio gaur; uste baino hobeki doa dena, beraz, galtzen zuritasuna gorabehera. Ingurura begiratu du, gainerako korrikalariak imitatzeko prest. Berarengandik gertu, entzierroetako Divino bat gomendioak ematen ari zaizkio taldetxo bati. Multzoa desegin eta elkarri zorte ona opatuz hasi diren une berean inguratu da. Eskua luzatu die banan-bana guztiei, eta poztu egin da inork ez diolako agurrari uko egiteko imintziorik egin, areago, izan delako besarkada ere eskaini dionik. —Bospasei—pentsatu du—, ez da hasiera txarra. Estafetan aurrera egin du hartara, aurrez aurre topatu dituen korrikalariei bostekoa eskaini eta animoak emanez, arrisku-kide izateak ezinbestean batzen baitu. Jakingo balute, ordea, zenbaiteraino diren arrisku-kide! 800 metro elkartasun keinu bete, arrisku keinu bete. Piztia adardun batzuen aurrean jartzeko prest dagoenari aise ahazten bide zaizkio zomorro ikusezinak. —Berrogeita hamar… hirurogei…— zalantza egin du— askotxo, halere. Zakura. San Domingoko aldapako horma-hobiko aldaretxoaren parera doi iritsi da lehen kantua hasterako, eta ezin izan da jendearen artean nahi beste murgildu; horregatik, azken asteetan ikasitako hitzak korapilatu bazaizkio ere, ozen abestu du distantziak laburtu nahian. Bigarren kanturako erdietsi du taldearen erdigunea, bere asmoetarako kokapen estrategikoa. Erraza izan zaio, lekua egin baitiote giri aztoratuari, eta pozez ohartu da han badirela aurrez agurtu dituen korrikalarien adina bikoizten dutenak. Eztul txikia egin du eztarria garbitzeko, mesfidati begiratu diote ingurukoek, eta irribarrea bota die. Nekez irudika lezakete zer dagoen barkamen eske dirudien irriaren azpian. Ekin diote azken kantuari, bada, eta haren notekin batera hedatu dira C3 leinuko SARS-CoV-2aren mikroorganismoak ere, santuaren bedeinkapen baino gehiago, madarikazio gisa. MMY Diagnostics laborategian, ikerketen ondorioak txosten enkriptatuan zituen E. Doktoreak gorderik, munta handikoa baitzen informaziorik ez isurtzea, inoiz bainoago. Hala adierazi zien kideei, eta baten batek, aurreko ikerketetan erakutsi ez zuen gehiegizko zuhurtziaz gain, mehatxu zantzua ere hartu zion Doktorearen adierazpenari; argi zuten denek, ordea, nazioarteko prestigioa ekar ziezaiekeen hiperkutsatzeei buruzko aurkikuntza zaindu egin behar zutela, eta, hortaz, taldeburuari men egin. Ekainaren hondarreko egun batez, jardunaldia bukatu ostean harekin gelditzeko eskatu zion Doktoreak birologo gazteari. —Nolako karga birikoa beharko luke ostalariak kontaktu laburretan kutsatzea eragiteko? Gazteak begietara begiratu zion nagusiari, eta begirada hartan arrotz zitzaion zerbait sumatu zuen. Paper mutur batean idatzi zion eskatutakoa. E. Doktorearen bisaiak asaldaezina zirudien, hitzetik hortzera adierazkortasuna galdurik. Paper muturra patrikan gorde, eta taldekidea agurtu zuen. Atea itxi eta pasabidean aurrera zihoala, birologoak garrasia entzun zuen. —Itzela izango da! Atezuan, korrika atera zen. Udaletxe plaza zeharkatu du E.k, jendetza zezenketetarako mandoen inguruan zebilela. Gaztea zen lehen aldiz plaza hartan zezenketen aurka biluztu zenean; gorriz tindaturiko larruz animalien sufrikarioa salatzea jarrera inuxentea iruditzen zaio orain. Baina egun ez da inolaz ere orduko gazte xalo ameslaria; egun badauka bere iraultza horrenbeste espanturik gabe egiteko gakoa, mendeku isilerako giltza. Ezin izan dio haien umeak mandoen bizkar gainera igotzeko bultzaka ari diren gurasoen artean sartzeko tentazioari eutsi. Umeak aitona-amonekin utziko dituzte gero, taberna heze eta jendetsuetan elkarren hatsa arnasteko; jo eta bertan bota. Zezen plazara sartzeko, MMY Diagnostics-en izenean egindako gonbidapena erakutsi dio atezainari, eta horrek keinu bidez seinalatu dio zezendegirako bidea. Barrenak nahasirik sentitu ditu, eta zalantza egin du birusaren eraginagatik ote den edo zezenen apartatzea ikustera elkartutakoen aldarte alaia ikusteagatik. Animaliak nork zein hurrenkeratan akabatuko dituen erabakitzeko zain ikusi ditu zezenketariak. Goragalea sentitu, baina etsitzeko garaia ez dela deliberatu du; ez orain, itua aurrez aurre duenean. Hasi da zozketa; zoriak zezen lohikara bat jo duenean, estuasuna sumatu du E.k bularraldean. Ekintza heroikoak ez dira inoiz errazak; halaber, mendekua. —Normaltasun zuri-gorria—esan du kolkorako—. Inozoak. Saldoko zazpigarrena ez da suziriaren zain gelditzen adarrak astinduz kalera egiteko. Zazpigarrena ez da zozketan sartzen, muletak ez du zauritzen. Abestu sorbaldei helduta eguzkitako harmailetan; itzaletan txalokatu jantzi dirdaitsuko serieko hiltzaileak, eta egin topa eraildako animaliaren odolaz. Zezenak kalean gora bezain oldarkor itzuliko zaizue zomorroa; saldoko zazpigarren piztiarenak izango dira, azkenean, Olé ozenenak. Bihar: Gora Pandemin (VI). Ander Perez eta Txema Esteban.


Ulertzen?

Summary: Ulertzen?. Elgoibar (Gipuzkoa), 1989. Erraiak nobela argitaratu zuen 2014an, Elkar editorialarekin, 2012ko Igartza Saria jaso ostean. Argitaletxe berarekin argitaratu zuen bere bigarren nobela ere, Azala erre, 2018an. Itzultzaile da ikasketaz, eta David Foster Wallace, Angela Davis eta Eva Illouzen lanak euskaratu ditu, besteak beste. Kazetari ere bada: hainbat komunikabidetan aritu da kolaboratzaile; egunkari honetan bertan eta Argia eta Pikara Magazine aldizkarietan, esaterako.

Ez da bakarrik desira eraikuntza bat dela; kontua da nola eraikitzen den desira gu guztiongan, hau da, zer esan nahi duen, zer dakarren desira eraikuntza bat izateak. Zaila da azaltzen ez dela halako gauza abstraktu bat. Esaten dugu desira eraikuntza bat dela eta ondorioz ezarrita dagoela zer eta nola desiratu behar dugun —heteroaraua, neoliberalismoa— eta hortaz ez dagoela bestela desiratzeko aukerarik, baina horrek oso arrazionala dirudi, oso kausa-efektua, eta, bestalde, jendea erasotua sentitzen da, zalantzan jarria, eta horrek zaildu egiten du elkarrizketa. Kontua da sentitu egiten dituzula bestelako desira horiek, eraikitako desiran sartzen ez direnak; barruan dauzkazu, baina ez zara gai haiek atzitzeko, ez zara gai haiek desira gisa hartzeko, ez direlako agertzen inongo markotan, ez direlako onartzen mundua zer den azaltzeko eskaini dizkizuten inongo narraziotan, eta ondorioz ez zara haien jabe, eta ondorioz mugatuta zaude, eta are okerragoa dena, mugatuta zaudela jakin gabe zaude mugatuta, eta horixe da muga guztietan mugena —arnasa hartu du Nerek. Tabernako txokoan eserita dago, Marta parean duela, eta aurpegian ematen dio neguko eguzki gozoak—. Edo agian niri bakarrik gertatzen zait, piztia zeharo diskurtsiboa naizelako.

Hamar urtean ez dute elkar ikusi, eta mila gauzari buruz hitz egin zezaketen, baina Nerek bazekien noizbait ere iritsiko zirela puntu honetara, eta elkarrizketa bideratu du, egia esan, hala izan zedin. Gainera, geratu diren tokitik —Callao metro-geltokia— orain dauden tokiraino —taberna generiko bat—, soberan izan dute astia mila gauza metaforiko horiek aletzeko: alegia, unibertsitatean lagun minak izan baina ikasketak amaitu ostean elkarrengandik urrundu ziren bik elkarri aipatzeko izan dezaketen guztia.

Marta bizi da Madrilen, Nere lan-kontuengatik dago hirian.

Bidaia baino astebete lehenago ausartu zen, azkenean, whatsapp bat bidaltzera: idatzi zion joatekoa zela, eta ea, kasualitatez, eta ondo etortzen bazitzaion betiere, izango ote zuen, beharbada, kafe bat hartzeko tarterik, aspaldiko partez.

Irakurleak une horretantxe topatu du Nere, Martari esan nahi diona esateko zorian.

Urduri dagoenean etenaldi asko egiten dituela eta hitz trinkoegiak erabiltzen dituela eta gauza gehiegi aldi berean adierazi nahi izaten dituela eta azkenean ahotik nahas-mahasa besterik ateratzen ez zaiola pentsatzen du, baina, funtsean, badaki elokuente samarra dela eta aurrean daukana erakarri dezakeela bata bestearen ondoan emanez bata bestearen ondoan ondo ematen duten hitzak —piztia zeharo diskurtsiboa—.

Trago bat jo dio edariari, itxuratu nahian-edo egarri zelako moztu duela jarioa, eta ekin dio:

—Adibidez, aurrekoan, neska-lagunarekin eta beste lagun batekin hizketan, oroitzapen bat etorri zitzaidan: akordatzen zara nola joan ginen musika-festibal hartara, 2009a edo izango zen? Ni erabat zapuztuta ibili nintzen asteburu osoan, hau da, irrikaz nengoen baina aldi berean baneukan barruan amorru bat, edo korapilo bat, edo ez dakit zer bat, eragozten zidana lasai egotea, eta orain lotsatu egiten naiz pentsatuta zer muker jardun nuen denbora guztian, eta zer ergel fenomenala izan nintzen zure lagunekin, baina bereziki gogoratu nintzen sentsazio batekin: kanpin-dendan sartu ginenean eta elkarren alboan etzan ginenean nor bere esterillan, parrandarik egin gabe ni guztiz gozakaitz nengoelako, gogoratzen naiz han geundela eta gogoratzen naiz sentitu egin nuela zure gorputza nireari tiraka, sentitu egin nuela nire gorputza zurearen hurbilaz taupaka, eta nire gogamenaren sakoneko zerbaitek ulertu zuela, baina neronek ez; ez nintzela jabetu posible zela, eta erraza ere bai: esku bat luzatu, parez pare jarri. Beraz bizkarra eman nion, metaforikoki, nire desirari, eta zuri, berriz, literalki eman nizun bizkarra. Loak hartu ninduen halako batean. Hamar urte geroago akordatu naiz gau harekin, eta zerbaitek kra egin dit ohartzean zer ukatu nion nire buruari —arnasa hartu du berriro—. En fin, honekin esan nahi nizun, zera, garaian ez nintzela konturatzen, baina, bueno, crush bat neukala zurekin.

Ez dio maitemindu esan, nahiz eta hori uste duen benetan, Martarekin maiteminduta egon zela. Baina jakinarazi dio jakinarazi beharrekoa. Hala nola jakinarazi zion jakinarazi beharrekoa duela lauzpabost urte bietako baten urtebetetzearen harira txateatzen hasi zirenean eta aipatu zionean orain neskekin ateratzen zela.

Ez dago harro hartu dituen zeharbideez, eta are eta gutxiago harrotzen da pentsatzen duenean batzuek silaba guztiak argi ahoskatuz aldarrikatu zutela les-bi-a-nak zirela, halakoengatik jendea kaleratzen zuten garaietan —eta ez hori bakarrik—, eta orobat pentsatzen duenean haiek beren gorputzak jarri zituztela eta bera, berriz, oraindik ere katramilatzen dela halako itzulingurutan —bi egitate horien artean egon litekeen harreman kausalari jaten ematen dionean, ez du jakiten kulparekin zer egin—.

Labur esanda, kontuak beti sortu dizkio buruhausteak. Arazoa ez zen izan barruan zebilkionari azkenik atzematea —horrek, izan ere, lasaitu egin baitzuen— baizik eta ondorena: esan beharra —esan zuen—; hainbat aldiz esan beharra —hainbat aldiz esan ere—; konturatzea esan behar hark ez zuela etenik. Ez dirudiela etenik izango duenik inoiz. Nerek ez du sekula izan era horretan nabarmentzeko bokaziorik. Luzaroan sinetsi du zenbait gauza eskubideak zirela, ezen ez pribilegioak —arauen arabera irabaztea, arrazoia edukitzea—, eta berari ere bazegozkiola.

Dena den, honako egokiera hau, irakurleak Nere topatu duen unea —2019ko otsaila—, berezia da oso. Hemen, Nerek ez dauka betebeharrik inorekiko. Edozer esanda ere, ez diote koplarik aterako ez Twitterren, ez beste inon, eta ez du ordezkatuko bere burua besterik. Hemen, iragana dauka parez pare: bere iragan berreskuraezina, izan zitekeena eta izan ez zena, orduan ez zekizkienen eta esan ez zituenen fruitua. Hemen, bere buruari eta maite izan duenari bakarrik eragin diezaioke onik edo txarrik: aske sentitzen da.

Bertan utzi du aspaldi luzean biriketan eroan duen harriaren azken ezpala.

Adeitsu agurtu dute elkar. Ohiko promesak egin dituzte, jakinik-eta, betetzekotan ere, neurri batean bakarrik beteko dutela agindutakoa. Ez du axola. Nerek bakea sentitu du —hogeirekin gutxiesten zuen; hogeita hamarrekin irrikatzen—, baina hoteleraino eutsi dio. Gelako atea ireki, eseri, eta gustura egin du negar, hustu arte.


Summary: Hamahiru positibo izan dira azken orduetan, baina ez da beste inor hil. Santos Indurain Nafarroako Osasun kontseilariak esan du agerraldiak «ia kontrolatuta» daudela, baina «ardura kolektiboa eta indibiduala» eskatu du.

Beste hamahiru kasu baieztatu dituzte PCR proben bidez azken orduetan, baina ez da izan hildako gehiago, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak iragarri dutenez.

Zehazki, lau kasu izan dira Bizkaian —denak Bilbon—, hiru Araban —hirurak Gasteizen—, hiru Gipuzkoan —bi Orion eta bat Lizartzan— eta beste hiru Nafarroan —ez dute zehaztu zein herritan—. Gainera, ez dute beste gaixorik ospitaleratu behar izan. Santos Indurain Nafarroako Gobernuko Osasun kontseilariak dio kasuek ez dutela loturarik orain arte Sunbillan (Nafarroa) eta Iruñean atzemandako agerraldiekin. Agerraldi horiek «ia kontrolatuta» daudela azpimarratu du Indurainek. Hala ere, «ardura kolektiboa eta indibiduala» eskatu du.


Basoko langile bat hil da Muxikan

Summary: Basoko langile bat hil da Muxikan. Gorozikako mendi batean basoa garbitzen ari zen langile bat da, Bizkaian.

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Saileko iturriek Efe agentziari esan diotenez, 14:30ean larrialdi deia jaso du SOS Deiak zerbitzuak. Osasun zerbitzuak ez ezik, Bizkaiko suhiltzaileak eta Ertzaintzaren helikoptero bat ere inguratu dira baso lanetan ari ziren Gorozikako mendi bateraino. Berandu, ordea, iritsi direnerako langilea hilik baitzegoen.

Iturriek azaldu dutenez, langileak kolpe bat hartu du. Aste honetan, gutxienez bi lagun hil dira lanean ari zirela. Atzo, bi kamioik elkar jo zuten Irunen (Gipuzkoa), eta ibilgailu txikienaren gidaria hil egin zen: J.E. izenekoa, 59 urtekoa, eta Lesaka herrikoa (Nafarroa).


San Jose eta Beñati babesa azaldu diete

Summary: San Jose eta Beñati babesa azaldu diete. Bi futbol jokalariek mehatxuak eta irainak jaso dituzte azken egunetan, agiri bat euskara hutsez argitaratzeagatik. Gu Ere Bai plataformak bi jokalarien jokabidea eta euskararekiko konpromisoa eskertu ditu.

«Kirola euskaraz bizi nahi dugu, bizi gara eta jarraituko dugu horretan». Gu Ere Bai plataformak deituta, elkarretaratzea egin dute San Mames atarian, Mikel San Jose eta Beñat Etxebarria Athleticeko jokalariei babesa azaltzeko. Bi jokalariek mehatxuak eta irainak jaso dituzte azken egunetan, astelehenean sare sozialetan agiri bat euskara hutsez atera zutelako. Bertan azaldu zuten, kontratua ekainaren 30ean amaitzen bazitzaien ere, onartu egiten zutela klubak egindako eskaintza, eta taldeari laguntzen segituko zutela denboraldia bukatu arte, hil honen 19 arte, hain zuzen ere.

Idatzia sareetara igo, eta berehala hasi ziren bi jokalari zuri-gorrien kontrako mezuak. Txio batekin erantzun zien San Josek, argi utziz halako gauza pertsonal eta garrantzitsu bat azaltzeko nahiago izan zutela euskara erabili, eta ez zutela inor baztertu nahi izan. Halaber, ulertu ez zuten pertsonei batua.eus itzultzailea erabiltzeko gomendioa egin zien.

Ekitaldiarekin bi jokalariek euskararekiko erakutsitako konpromisoa eskertu, eta jaso dituzten irainak salatu nahi izan dituzte, maskara jantzita, eta ikurrina eskuan. Bertan izan dira, besteak besteak, euskalgintzako hainbat aurpegi ezagun: Koldo Tellitu Ikastolen Elkarteko burua eta Paul Bilbao Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseiluko idazkari nagusia, esaterako.

San Mamesen egitea ez da bakarrik izan bi jokalariak Athleticen ari direlako, baita ere zelaiak euskararekin izan duen loturagatik. Gogorarazi dute 1978an eta 1998an zelai zaharrean egin zirela Bai Euskarari jaialdiak. «Askok gogoratuko dute, gainera, euskal selekzioak Irlandaren aurka jokatu zuela Bai Euskarari kanpainaren barruan, San Mamesen, eta euskal ereserkia ozen entzutea debekatu zutela, Garaikoetxea lehendakaria eta Bai Euskarari kantuan sortzaile Telesforo Monzon partida ikusten ari zirela».

Bai Euskarari jaialdietan aldarrikatuta babestu dute San Mamesen bildutakoek, eta kirol mundura eraman. «Kirol munduaren eta euskararen arteko lotura oso garrantzitsua iruditzen zaigu. Euskara gure ikurra da. Euskarak egiten gaitu euskaldun, baina hizkuntzak egiten gaitu mundu ere. Zelaian erakutsi nahi dugu hori, entrenatzen eta jokatzen ari garenean gure hizkuntza erabiliz, adierazpenak euskaraz eginez... Kirolariok, kirolzaleok, entrenatzaileok, klubetako kideok, kirol proba desberdinak antolatzen ditugunok... Mundu bat gara, eta euskaraz bizi nahi dugu».

Ekitaldiari Jon Maia bertsolariak jarri dio puntua, bertso bat abestuz. Bertan nabarmendu du euskara iraindua izan, eta salatu ezean, «isiltasuna bihur liteke irain horien sostengu», eta berretsi du euskara dela euskaldunen «jokaldi, baloi eta mugimendu».

Garitano eta Aduriz «eredu»

Ekitaldian gogorazi dute, ez dela lehen aldia kirol munduan halako gertaera bat ematen dela. Gaizka Garitanoren eta Aritz Adurizen kasuak ekarri dituzte gogora. Eibarreko entrenatzaile zela, eta Almeriaren kontrako partidaren osteko prentsaurreko batean, Garitanok, jaiki eta alde egin zuen, kazetari bat kexu azaldu zelako ETBko Joseba Urkiola euskaraz galdetzen ari zitzaiolako. «Bere eskubideak urratuak ikusi zituen, eta ohikoa duen argitasunarekin, joatea erabaki zuen, zuzen eta elegante. Eskerrik asko Gaizka, eredu zara, eta hemen gaudenok badakigu».

Berriagoa da Adurizen kasua. Aurrelariak duela aste batzuk hartu zuen erretiroa, eta agur esateko hitzaldia euskara hutsean egin zuen. Kritikatua izan zen horregatik. «Zoriontzea eta eskerrak ematea besterik ez dugu, izan zuen jokabidearengatik, bai jokalari gisa, baita euskaldun gisa ere». Ekitaldia bukatzeko, «euskaraz ari diren, aritzen diren eta aritu nahi duten» kirolarien alde txalo zaparrada bat egin zuten bertaratutakoek.


Summary: KAE eta ETE ligetan, lehen estropadako irteera ordena zozkatu dute. Uztailaren 11n hasiko dira hiru liga horiek Pasaiako erlojupekoarekin.

Uztailaren 11n hasiko dira KAE ligetako bi mailak eta ETE liga, eta gaur egin dute Pasaiako estropada horietako irteera zozketa. Erlojuaren aurka ariko dira traineruak. Lanak burutzen lehendabizikoak KAE 2koak izango dira, 17:00etan hasiko baitira arraunean. Ondoren, 18:15ean, emakumezkoen txanda izango da, eta azkenik, 19:15ean, KAE 1 ligakoak aterako dira.

Hauxe da irteera ordena:

KAE 1: Pedreña, Camargo, Getaria, Astillero, San Juan, Donostiarra B, Deustu, Orio B, Getxo, Arkote, Zumaia eta San Pedro.

KAE 2: Hondarribia B, Busturialdea, Castreña, Zarautz B, Portugalete, Lapurdi, Santoña. Mutriku, Hibaika, Santurtzi B eta AN Castro.

ETE: Deustu, Lapurdi, Zumaia, Tolosaldea, Ondarroa, San Juan, Hibaika, Lutxana eta Isuntza.


Summary: Ertzaintzak bi lagun atxilotu ditu Voxen ekitaldi baten aurkako protestetan. Donostiako Loiola auzoan antifaxistei oldartu zaizkie ertzainak.

Iragarri baino minutu batzuk lehenago hasi da Voxen Loiolako mitina. Ertzaintzak auzoko sarbide gehienak itxi eta hesitu ditu, segurtasun neurri zorrotzekin. Latsarien plazaren inguruetan bizi diren bizilagunek oihuekin eta zaratekin hartu dituzte Vox alderdiko kideak, Javier Ortega Smith Voxeko idazkari nagusia buru zutela. Loiolako kuartelen ondotik etorri dira.

Voxen mitinean hogeita hamar bat lagun elkartu dira. 19:50ean hasi da ekitaldia, eta, minutuek aurrera egin ahala, protesten bolumenak gora egin du. Hainbat lagun plazaren inguruetara hurbildu dira, eta mitinak iraun bitartean oihuka aritu dira. Besteak beste, «Alde hemendik, utzi bakean!» gisako leloak oihukatu dituzte.

Eskuin muturreko alderdiaren hitzaldiak 15 minutu baino ez du iraun.

Ertzaintza oldartu egin da antifaxisten aurka, Voxeko kideei bidea zabaltzeko. Istiluetan zaborrontzi bati su eman diete manifestari batzuek. Ertzainek bi pertsona atxilotu dituzte.