Summary: Orkestra: «Pandemia osteko susperraldia sendoa izan da». Lehiakortasunerako Euskal Institutuaren arabera, euskal ekonomiari gutxiago eragin zion krisialdiak, oinarri sendoak baititu. Hala ere, jende gehiago dago egoerarik zaurgarrienean.

«Euskal ekonomiak oinarri sendoak ditu, eta, horri esker, pandemia osteko susperraldia sendoa izan da». Orkestra institutuaren 2022ko txostenaren goiburu nagusietako bat da. Euskal ekonomiaren lehiakortasuna aztertzen duen institutuak, baina, ohartarazpena egin du: «Ondoren etorri diren krisien —energia krisia, logistikarena...— ziurgabetasuna luzerako etorri da» eta, horrenbestez, ezinbestekoa da arlo guztietan eraldaketa ahalmena garatzea eta hezkuntzan sakontzea: «Jendearen ahalmenak garatzeko bideetan inbertitu behar da».

«Harro egon behar dugu Euskadik krisia nola igaro duen ikusita. Uda honetan, Europa osotik etorri da jendea gure eredua ikustera. Zerbaitegatik izango da». Ivan Marten Orkestrako presidenteak egin du aldarrikapena. Orkestrak 2021eko eta 2022ko datu ekonomikoak aztertuz ateratako ondorioa. Besteak beste, nabarmendu du BPGa ia bere osotasunean berreskuratu duela, eta esportazioak inoizko handienak izan direla.

Ekonomia arloan, baina, dena ez da ona. 2021ean, produktibitateak %5,1 egin zuen gora, baina oraindik ez dira berreskuratu pandemia aurreko ratioak. Era berean, enpresa txiki eta berritzaileen batezbestekoak behera egin zuen 2020an –%41etik %39ra–, baita produktu berrien salmentek –2020an baino 3,5 puntu gutxiago– eta hazkunde handiko enpresen ehunekoak ere –2019an, %11,5 ziren; 2021ean, berriz, %9,6–.

Ekonomia arloarekin amaitzeko, Deusto fundazioko ikerketa zentroak ekonomiaren sofistikazioa aztertu du lehenbizikoz. Arlo horretan, «bitxikeria» bat aurkitu dute ikerlariek: industrian dagoen berrikuntza maila ez da ikusten zerbitzuetako beste sektore batzuetan. «Finantza zerbitzuez, marketinaz... ari gara. Gainera, askotan, industriarekin harremana duten zerbitzu batzuk dira, eta halakoetan ez gaude Europako maila berean», zehaztu du James Wilson txostenaren koordinatzaileak.

Orkestraren txostenak ongizatea ere aztertu du, eguneroko bizitzarekin harremana duten hainbat aldagairi erreparatuz. Esaterako, herritarrek ongizate globalaren inguruan duten hautematea neurtu du, eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako biztanleek, batez beste, 7,6ko puntuazioa ematen diote bere bizitzari 1etik 10erako eskalan, 2020an baino gehiago (7,4) eta Europako batezbestekotik gora (7,1).

Zaurgarri gehiago

Txostenak oro har emaitza positiboak plazaratzen baditu ere, badu orbain bat. 2021ean, gora egin zuen pobrezia edo bazterketa arriskuan daudenen batezbestekoak. 2020an, %13,6 zen; 2021ean, berriz, %16 —%17ko gorakada—, 2019ko balioaren gainetik. Gai berean, inflazioak azken urtean izan duen inpaktuari ere erreparatu dio Orkestrak, eta kalkulatu du 2021eko ekainetik 2022ko ekainera erosketa otarrea %11 garestitu dela. Sarrerarik txikienak dituzten etxeetan (999 euro) garestitze hori %13,6koa izan da.

Langabezia tasari dagokienez, 2022ko lehen eta bigarren hiruhilekoek joera positiboa izan dute –%8,7 eta %8,8, hurrenez hurren–, eta pandemia aurreko garaietara gerturatu da. 2021ean, %9,8koa zen, Europako batezbestekoetatik oso gora (%7,1). Martenek, dena den, nabarmendu du langabezia tasa handia dela gazteen artean, eta erronka bat dagoela hor: «Jende hori formakuntzara bideratzea lortu behar dugu. Gizarteak behar dituen trebakuntza horiek lortzeko».

Enpleguarekin lotuta, Orkestrak sumatu du langileek beste lehentasun batzuk dituztela lan eskaintzak onartzean. Soldataz bestelako ezinegonak dituzte, bizitza pertsonalarekin eta lan bizitzarekin harreman zuzena dutenak. Alde horretatik, nabarmendu dute behera egin duela ardurak hartzeko prestasunak. Txostenean, halaber, enpleguarekin lorturiko beste bi datu ere aurkitu daitezke: lanari dagokion gogobetetasuna 7,3koa da batez beste, eta soldata arrakala txikitzen ari da urtez urte; 2020an, %8,3koa zen, eta 2013an, %19,6koa.

200.000 migratzaileren beharra

Azkenik, gizartea zahartzen ari dela berretsi du Orkestrak. 2001ean, zahartze tasa %18 zen; 2021ean, berriz, %23, eta 2036an %29,3 izatea espero da. Horiek hala, urte horretarako aurreikusitako biztanleriaren handitze bakarra migrazio saldo positiboa izango da. Orkestra datua ematen ausartu da, eta 200.000 migratzaile beharko direla kalkulatu du. Horren harira, nabarmendu du «bereziki garrantzitsua» izango dela migratzaileak integratzeko prozesuak erraztea.


Summary: Ganteko auzitegiak atzera bota du Jaione Jauregiren kontrako Espainiaren eskaera. Auzitegiaren ustez, giza eskubideen kontrakoa litzateke Espainiaren eskaerari men egitea.

Ganten (Flandria) Jaione Jauregi euskal presoaren alde lanean diharduen elkartasun batzordeak BERRIAri jakinarazi dionez, hiri hartako auzitegiak atzera bota du Espainiak Jauregiren kontra egindako eskaera. Jauregi 2020an atxilotu zuten, Belgikan, eta Espainiaren esku utzi; geroztik, preso dago, 1981ean Ramon Romeo Espainiako Armadako kidearen kontrako atentatuan parte hartu izanaz akusatuta. Geroago, Espainiak beste eskaera bat egin zuen, 1981ean beste atentatu batean ustez izan zuen parte hartzeagatik epaitu ahal izateko, baina bigarren eskaera atzera bota dute orain.

Jauregiren abokatu Paul Bekaertek esan duenez, Ganteko auzitegiak prozedura hutsegiteak topatu ditu Espainiak egindako eskaeran. Gainera, argudiatu du eskaerari men eginez gero Jauregi 2028ra arte egon zitekeela behin-behineko espetxealdian eta epaiketarik izan gabe, eta hori giza eskubideen kontrakoa dela.


Summary: ELAk, LABek eta Steilasek Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren aurkako protesta egin dute Donostian. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntzan nagusi diren hiru sindikatuek gogorarazi dute sare publikoan greba egingo dutela azaroaren 30ean eta abenduaren 14an. Haien eskaerak aintzat hartu ezean, prest daude beste protesta sorta bat antolatzeko.

Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legearen aurreproiektuak harrabotsa sortu du, eta ELA, LAB eta Steilas sindikatuek protestara jotzea erabaki dute. Gaur goizean egin dute elkarretaratzeetako bat, Donostian. Hauxe eskaera: Hezkuntza Legean sare publiko bakar, euskaldun eta propiorako bidea jorratzea. Gaurkoaz gain, beste zenbait mobilizazio ere prest dituzte: Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako eskola publikoetan greba egingo dute azaroaren 30ean eta abenduaren 14an, eta etzi ikastetxeetako atarietan elkarretaratzeak egitera eta argazkiak ateratzera deitu dute.

Sindikatuek uste dute badaudela protestarako arrazoiak. Haien esanetan, Hezkuntza Legearen aurreproiektuak «egungo hezkuntza eredu duala» betikotzen du. Horren harira, hamar eskaeraren bueltan eraikitako proposamen bat aurkeztu dute. «Publikoa ardatz» izango duen sistema eskatu dute, baita publifikaziorako marko eta araudi orokorra eta adostua ezartzea ere. «Merkatuen interesen gidaritzatik eta enpresa pribatuen negozio esparrutik at egongo den hezkuntza lege bat nahi dugu», erantsi dute. Hizkuntzari dagokionez, legeak «euskara erdigunean» izatea galdegin dute, eta, gainera, nabarmendu dute Hezkuntza Legeak «propioa» izan behar duela. Hezkuntza sistemako arazo nagusienetako bati ere erantzun beharko dio: segregazioari, alegia. Eta kontrolak nahi dituzte: «Betebehar eta kontrol mekanismo zehatzak dituen lege bat nahi dugu». Sistemako langileei erreparatuta, «langile guztien enplegua eta lan baldintza egokiak» bermatuko dituen legea dute xede, eta haien parte hartzea bermatuta egotea: «Hezkuntza Legea parte hartzailea izatea nahi dugu, langileak aintzat hartuko dituena». Eta hori guztia egiteko, baliabideak: «Inbertsio eta baliabide nahikoa izango dituen Hezkuntza Legea nahi dugu».

Aldarrikapenok jaso ezean, ez dute geldirik egoteko asmorik: prest agertu dira Eusko Legebiltzarreko tramiteek iraun bitartean beste protesta sorta bat antolatzeko.


Summary: Langile bat hil da Donezteben, N-121-A errepideko lanetan istripu bat izan ostean. 'Noticias de Navarra' hedabideak argitaratu duenaren arabera, 13:24an izan da istripua, errepidea asfaltatzen ari zirela.

Behargin batek bizia galdu du gaur Donezteben (Nafarroa), N-121-A errepideko asfaltatze lanetan zebilela. Antza, 13:24an makina zanpatzaile batek harrapatu du langilea, errepidearen 49. kilometroan, eta hil egin da. Foruzaingoak ikerketa bat abiatu du, heriotzaren nondik norakoak argitzeko.

Langileak 42 urte zituen, eta Barañaingoa (Nafarroa) zen. Istripua N-121-A errepideko 49. kilometroan izan da, Doneztebe eta Sunbilla artean dagoen La Kontxa zerbitzugunetik gertu. Eskualdeko zerbitzu medikoak, suhiltzaileak eta Foruzaingoa gerturatu dira, baina haiek iristerako hilda zegoen gizona, istripuaren unean bertan galdu baitu bizia. Obenasa Nafarroako Obra Berezietarako enpresa ari da lan horiek egiten.

LAB sindikatuaren zenbaketaren arabera, 67 lagunek galdu dute bizia aurten lanean Euskal Herrian.


Summary: Udaltzainek ez dute gutxieneko euskara maila egiaztatu beharko. Udaltzainen lan poltsarako deialdi berritik euskara gaitasuna egiaztatzeko betebeharra kentzea erabaki du Jaurlaritzak. Behatokiak salatu du ebazpenak zalantzan jartzen dituela herritarren eskubideak.

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak udaltzainen lan poltsa sortzeko deialdia egin zuen herenegun. Aurreko deialdietan ez bezala eta gainerako eskakizunekin konparatuz –gidabaimena, gutxieneko altuera, eta abar–, euskara gaitasuna egiaztatzea ez da nahitaezkoa izango. ELA sindikatuak jakinarazi duenez, Udaltzaingoaren lan poltsaren inguruko Polizia eta larrialdietako euskal akademiako zuzendari nagusiak erabaki du hori ezabatzea.

Gatazkak, halere, denbora darama mahai gainean. Irailean, hain zuzen, Gasteizko Administrazioarekiko Auzien 2. epaitegiak euskara gaitasuna egiaztatzeko betebeharraren nahitaezkotasuna baliogabetzea erabaki zuen. Eusko Jaurlaritzak errekurtsoa jarri zion orduan epaitegiari, eta, kontran, betebehar hori ezabatzea erabaki du udaltzaingoen lan poltsarako deialdi berri horretan.

Behatokiak salatu du ebazpenak herritarren eskubideak urratzen dituela, eta zerbitzuaren kalitatea «kolokan» jarriko duela. Are gehiago kontuan hartuta hartutako erabakia ez dela behin betiko neurria. «Lan poltsan herritarrekin euskaraz harremantzeko gai ez diren hautagaiak izatea esan nahiko du», eta horrek zailtasunak ekarriko dizkie biztanleei: «Telefonoz eta presentzialki euskaraz komunikatu ezin izatea, euskaraz dakien agente batek artatzea nahi bada itxaron behar izatea, segurtasunari dagozkion euskarazko idatzi eta jarraibideak ulertezinak izatea...».

Elkartearen iritziz, Udaltzaingorako hautagaiek euskarazko zerbitzuak emateko gai izango beharko lukete, eta administrazioak eman beharko luke horretarako bermea. Eta ez bakarrik deialdi berri horri dagokionez. «Lan poltsen deialdiez gaindi, plazak ateratzean ere derrigortasun data iraungi gabe duten lanpostuak ateratzen dira oraindik ere».


Summary: Arabako ehungintzan ituna egin dute ELAk, CCOOk eta UGTk. Soldatak %6,5 igotzea adostu dute, eta lanaldia 4 orduz murriztea, besteak beste

Arabako ehunaren sektorean lan itun berria adostu dute patronalak eta ELA, CCOO eta UGT sindikatuek. ELAk esan du hitzarmena «lorpen handia» dela, soldatak igotzea, lanaldia murriztea eta sektoreari «kalte egiten dion» digitalizazioari mugak jartzea lortu delako, besteak beste. ELA da sektorean ordezkaritza handiena duen sindikatua (%78).

Bi urteko indarraldia izango du lan itunak (2021-2022), eta sindikatuak hasieratik egin zituzten eskariak jasoko ditu: hala nola soldatak %6,5 igotzea eta lanaldia 4 orduz murriztea. Jai egun bat gehiago eta urtean sei larunbat libre hartzeko baldintza ere jasoko du itunak, baita lanak online denda baterako egiten dituztenean diru gehigarri bat jasotzekoa ere.

Hitzarmena «aurrerapauso bat» dela esan du ELAk, sektorean prekaritatea amaitzeko ez ezik, kontziliazioari bide eman eta lanpostuen etorkizuna «bermatuko» dituen itun bat lortu ahal izateko, batez ere. Horregatik, sindikatuak iragarri du datozen egunetan osatuko dutela hurrengo urteetarako ituna negoziatzeko mahaia.


Summary: Igorreko, Bistibietako eta Betearteko zabortegiak handituko ditu Jaurlaritzak, eta Epele zein Artxandakoak ireki. 2030. urterako %15era murriztu nahi ditu hondakinen isurketak Jaurlaritzak, eta, horrez gain, Araba, Bizkai eta Gipuzkoaren «autosufizientzia» bermatu nahi du eremu horretan.

Eusko Jaurlaritzak 4,7 milioi tonatan handitu nahi du Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan isur daitekeen industria hondakin kopurua, eta, horretarako, industria hondakinen hiru zabortegi handituko ditu —Igorrekoa, Bistibietakoa eta Beteartekoa—, eta beste bi berriro ireki—Epelekoa eta Artxandakoa—. Hondakinen isuriak gutxiagotzeko eta 2024rako hondakinak «modu autosufizientean» kudeatzeko plana aurkeztu du gaur Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen sailburuak, eta bertan iragarri ditu aldaketok, beste zenbait neurrirekin batera. Besteak beste, «hondakinak eta lurrak balorizatzeko azpiegitura berri bat» ere iragarri du Tapiak.

Tapiaren hitzetan, bi helburu nagusi izango ditu Jaurlaritzak finkatu duen bide orriak. Batetik, hondakinen isurketa bolumena «nabarmen» murriztea nahi du, «sortutako hondakin guztien %15 izan arte», eta, bestetik, 2024. urtetik aurrera, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan sortutako hondakinen isurketa guztia jasotzeko «gaitasun nahikoa» izango duela bermatzea, «lurraldetik kanpora eraman gabe».

Isurketak mugatzea

Tapiak adierazi du hondakinen isurketa txikiagoa izateko neurri batzuk ezarri dituztela jada. Hala nola debekatu egin dute zabortegietara eraikuntzako hondakinak edo altzairugintzako zepak eramatea, edo «birziklatze eta balorizazio» proiektuetarako laguntzak ematen hasia da Tapiaren saila. Hain zuzen, azaldu duenez, 54 proiektu berri ditu martxan 36 enpresatan, 392 milioiko aurrekontuarekin.

Adierazi dute gaur egungo isurketa maila aurreikusia zegoena baino «txikiagoa» dela. Hala ere, ez da erraza izango Jaurlaritzak nahi duen isurpen mailara heltzea: 2024. urtera arte 1.500.000 tona isurtzea aurreikusten du, eta kopuru hori 300.000 tonara jaitsi nahi dute 2029. urterako.

Isurketak gutxitu daitezen ezarriko duten beste neurri bat ere iragarri dute: «Isurketa kanona». 2024. urtetik aurrera, isurtzen den tona bakoitzeko hamar euro ordaindu beharko da, eta 2025. urtean hogei eurora igoko da ordaindu beharreko kopurua. Horrez gain, «hondakinak eta lurrak balorizatzeko azpiegitura berri bat» ere iragarri dute, «hondakindegiaren ordezko berehalako irtenbiderik ez badute», baina ez dute zehaztasun gehiago eman.

«Autosufizientzia»

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan sortutako hondakinak ere bertan kudeatu nahi ditu Jaurlaritzak, kanpora bidali gabe. Izan ere, Zaldibarko zabortegia amildu eta Larrabetzukoa zein Mutiloakoa ixtearekin batera, 400.000 tona hondakin biltegiratzeko lekurik gabe geratu dira. Hori dela-eta handituko dituzte zabortegi batzuk, eta berriro irekiko dituzte beste batzuk. Hala ere, Jaurlaritzak adierazi du «aldi baterako» neurri bat izango dela: «Helburua isurketa nabarmen murriztea denez, aldi baterako egoera hori denbora tarte mugatu batean egindako jarduketen bidez konponduko da».

Bide horretatik, Gardelegi, Igorre, Bistibieta eta Betearteko zabortegien edukiera handituko du Jaurlaritzak. Epelekoa ere berriz irekiko duela iragarri du, eta Artxandako zabortegi zaharra ere berritu eta baliatuko dute. Horrez gain, Tapiak aitortu du zabortegiaren gaineko kontrolen zorroztasuna «handitu beharra» dagoela, eta arlo horretan ere neurri berriak iragarri ditu: «Herri administrazioak» zabortegien jardueraren jarraipenean duen inplikazioa «indartzea» eta ingurumen administrazioak «zuzenean» parte hartzea. Horretarako, hiru hilabetean behin kontrolak egingo dituztela iragarri du, eta urte bakoitzeko gehienezko isurketa muga ere ezarriko zaiola instalazio bakoitzari.

Zabortegien itxiera

Zabortegi batzuk handitzearekin batera, hamahiru zabortegiren itxiera progresiboa gauzatu ahal izango dira 2030era bitartean; horietako lau hondakin ez-arriskutsuenak izango dira, eta 2024an itxiko dira. Hala ere, prozesu luzea geratuko zaie aurretik; zabortegiei «zigilatzea eta kontrolak egitea» eskatzen zaie itxi ondorengo 30 urteetan, gas isuriak, uraren kutsadura edo desplazamenduak kontrolatzea. Tapiak adierazi duenez, lan horietarako dirua jartzea zabortegiaren jabeari dagokio, eta hori kasu batzuetan ez da bete azken urteetan. Hori dela eta, itxiera «modu egokian» egin dadin bermatzeko mekanismoak ere jarriko dituzte martxan.

Epe hori igarota, eremu horren «errestaurazio eta ingurumen lehengoratze lanak» egin beharko dira, eta sailburuak azaldu du halako eremuetan eguzki plakak jartzeko aukera aztertzen dabilela Jaurlaritza.


Summary: Apotropaikoa: zertarako balio zuen 'Irulegiko eskuak'?. 'Sorioneku' dio 'Irulegiko eskuaren' idazkunaren lehen hitzak. Aranzadi elkartearen hipotesietako bat da objektu apotropaiko bat izan zitekeela. Beste modu batera esanda, zoritxarra uxatzeko balio zukeen. Beste kulturetan badira funtzio hori duten hainbat adibide.

Lau lerro ditu Irulegiko eskuaren idazkunak. Duela 2.100 urteko testuaren hasiera edonork uler dezake egun: sorioneku. Hitz hartatik aurrera, ordea, zaildu egiten da idazkunaren interpretazioa: tenekebeekiratere[n] oTirtan eseakari eraukon. Jo iezaionk adarra... Horiek horrela, oraingoz sorioneku-rekin geratu beharko. Baina zergatik dio hori eskuak? Zergatik sorioneku? Nolatan sorioneku? Zertarako sorioneku?

Eskua berari ez ezik, so egin behar zaio haren inguruari. Burdin Aroaren amaiera aldeko (K.a. I. mendea) herri bateko etxe atarian topatu dute eskua. Etxekoei edo bisitariei zoriona opatzeko amuleto bat, agian? Hori da Aranzadi elkartekoen hipotesietako bat: objektu apotropaiko bat izan zitekeela.

Apotrozer? Apotropaiko. Grezieratik dator hitza, apotrepein (aldendu) aditzetik. Horixe bera da halakoen egitekoa: zoritxarra eta begizkoak uxatzea. Erritualak, sinboloak, esaldiak, estatuak. Bide batez edo bestez, Irulegiko eskuaren funtzio posibleetako bat. Jakina, hura ez da antzina —eta ez hain antzina— erabiltzen zen sinbolo bakarra; lurraldez lurralde eta kulturaz kultura, erabili dira funtzio apotropaikoa zuten beste hainbat amuleto.

Irulegikoa ez ezik, bada esku formadun beste bat: Fatimaren eskua. Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldeko herri musulmanek eta juduek erabili ohi zuten. Zoriona opatzeko baino gehiago, zorigaitza eta begizkoak uxatzeko balio zuen. Esku simetriko batean datza: hatz txikia eta potoloa tamaina berekoak dira, baita hatz erakuslea eta nagia ere. Erdi-erdian, hatz luzea du Fatimaren eskuak. Arabieraz, jamsa deritzo, eta judutarrez, jamesh. Hau da: bost, eskuak dituen bezain beste hatz.

Batzuetan, gaizkiari baino gehiago inbidiari aurka egitea zen halako objektuen helburua; beste batek zugan zuen jeloskortasuna zen benetan min egin zezakeena. Amuleto mistikoak baino gehiago, mosaikoak ere erabili ohi ziren eraikinen sarreretan, jeloskorrei argi uzteko kontuz ibili behar zutela. Turkiako Antakya hiriko Begizkoaren Etxeko mosaikoa da adibide garbia: jeloskorraren begia dago irudikatuta, eta haren inguruan, bele bat, eskorpioi bat, suge bat, txakur bat, pantera bat, ehunzango moduko bat, ezpata bat eta hiruhortz bat, erasotzen ari direlarik. Nano bat ere bada, begiari bizkarra ematen —haren zakila begirantz dago; gorputz biluziak ere begizkoak uxatzeko erabiltzen ziren—. Testu bat ere bada grezieraz: kai su. Euskarara ekarrita, baita zu ere. Gaizkilearen aurkako mehatxua da, jakin dezan zer gertatuko zaion ezer egitera ausartzen bada.

Begizkoaren Etxean ere bada beste adibide bat. Mosaiko horretan, inbidiosoa agertzen da bere burua itotzen ari dela. Inguruan, lau felido ditu. Honela dio testuak: «Inbidia jasaten dutenen izaera adierazten du, besteen oparotasuna jasan ezinik, eta horrek dakartzan ondorio latzak».

Begizkoaren Etxeko mosaikoa, inbidiosoa bere burua itotzen ari dela. / Hatay museoa

Mediterraneoaren beste aldean ere bada amuleto ezagun bat: nazarra. Turkian eta Grezian da ohikoa. Begi urdin eta zuriak ez du imajinaziorako tarte handirik uzten: begizkoen kontrako sinbolo bat da. Egun, herrialde horietako kale izkina guztietan topatu daiteke ziur asko, oporretako oroigarri gisa. Bestalde, Egipton Horusen begia erabiltzen zuten. Funtzio apotropaiko hartaz gain, begietako gaitzak saihesteko ere balio zuen.


Margolaria bezain eklektikoa

Summary: Margolaria bezain eklektikoa. Mikel Telleria musikariak eta Usoa Zumeta artistak 'Zumeta' diskoa ondu dute elkarlanean, Jose Luis Zumeta pintorearen omenez. Elkarren artean «kontraste handia» duten 11 kantu biltzen ditu lanak.

Jose Luis Zumetak pintore eklektikotzat zeukan bere burua, Mikel Telleria musikariak gogora ekarri duenez. «Eta egia da: figuratibotik abstrakziorainoko bide osoa landu zuen». Hala, margolariari disko bat eskainiko ziola erabaki zuenean, agindu bat eman zion bere buruari: «Eklektikoa behar zuela, kantu oso desberdinak bildu behar zituela». Rock kutsuko baina molde eta hizpide oso desberdinetako 11 kantu jaso ditu Zumeta lanean. Usoa Zumeta artista eta pintorearen alabarekin elkarlanean ondu du albuma, eta autoekoizpen bidez eman du argitara.

Diskoaren lehen hazia pandemia betean, itxialdi garaian ernatu zela azaldu du Telleriak. Etxetik apenas atera ezin zen egun horietako batean iritsi zen Zumetaren heriotzaren albistea, 2020ko apirilaren 23an. Eta urte batzuk lehenago Zumetak BERRIAri eskainitako elkarrizketa batean, «zoragarria» iruditu zitzaion adierazpen bat irakurri zuen. Zerk bultzatzen ote zuen pintatzera galdetu zion kazetariak margolariari, eta hala erantzun zion: «Egin beharrak. Ez badut pintatzen, ez naiz ongi aurkitzen. Oreka bilatzeko da, eta bizitzeko gogoa». Musikariaren ustez, obra asko sortzeko abiarazlea izan da Zumetak aipatu zuen behar hori, eta berak ere sortzeari ekitea erabaki zuen. «Kantu bat egingo niola pentsatu nuen».

Zumetaren obran gakotzat zeuzkan alderdietan bilatu zuen inspirazioa; besteak beste, koloreen munduan, mihise zurian eta pintatzea bizigai izatean. «Elementu horiekin lehen estrofa osatu nuen, eta, behin hori lortuta, bestea ia berehala atera zen; bi-hiru egunean egin nuen kantua». Etxekoei erakutsi, haiei gustatu, eta sortzen jarraitzea erabaki zuen, nolako diskoa egin nahi zuen pentsatzen. Bien bitartean, 2020ko ekainean, Bernardo Atxagaren deia jaso zuela kontatu du Usoa Zumetak; idazleak azaldu zion bere aitaren omenezko kantu bat sortua zuela Telleriak, eta etxera gonbidatu zituen. Itxialdia zela eta, urtebetez atzeratu behar izan zuten bilkura, baina, azkenean, iazko ekainean elkartu ziren, lagun artean pieza entzuteko. «Asko gustatu zitzaigun, eta han bertan hitz egin genuen azalean aitaren margolan bat jartzeko aukeraz».

Ekoizlea bilatzea, finantzaketa lortzea eta irudia aukeratzea izan ziren hurrengo urratsak. 2001eko margolan bat hautatu zuten azala janzteko; Usoa Zumetak irudia eta kolore aukerak bidalita, Irati Antiak osatu zuen diseinua.

Zumeta izeneko lehen abesti hura Usurbilen abestu zuen Telleriak jendaurrean lehen aldiz, iazko urrian, Zumeta in memorian ekitaldian. Hogei urte dira diskorik eman ez zuela, eta jendaurrean ere ez zuen aspaldian kantatu, baina «oso gustura» sentitu zen emanaldian, eta horrek animatu zuen diskoa osatzera.

Bi ardatz, hamaika molde

Lanak bi ardatz jorratuko zituela erabaki zuen: «Batetik, pintura munduko metaforak landu behar zirela kantu batzuetan, eta, bestetik, alderdi soziala landu behar zela, Zumetak ere bere konpromisoa erakutsi zuelako herri honekin». Horiek zehaztuta, konfinamendu garaian sortu zituen kantuetako batzuk, eta geroago beste batzuk. Betiere eklektikotasuna bilatuz. «Nire ustez, kontraste handiko disko bat da. Nire asmoa izan da, hasiera-hasierako kantutik azkenekora, batak hurrengoarekin ez zezala zerikusirik izan». Hala, maitasuna du hizpide Euri hotzena kantuak, zorionaren egungo eredua zalantzan jartzen du Hainbat lore-k, buruzagi populisten salaketa egiten du Kontularia 5 (collage)-ek, edota Aita Mari salbamendu ontzia du ardatz Hala ere-k. Bada baladarik, funk printzarik ere bai, baina rocka da nagusi, Telleriaren hitzetan. Baina horretan ere bilatu du kontrastea sortzea. «Orokorrean, esan daiteke dena rocka dela, baina estilo ezberdinetako rocka». Eta lan oso bezala planteatu duelako, diskoa hasi eta buka entzutea gomendatu du.

Koldo Uriarteren Gasteizko estudioan grabatu zuen lana —hura izan da ekoizpen arduraduna, eta hainbat tresna ere jo ditu—, musikari «oso onek» lagunduta: Iñigo Goldarazena (baxua), Ander Hurtado Saratxo (bateria), Eriz Perez (mandolina), Xabi Martinez (biolina) eta Raul Vera (gitarra elektrikoa) izan ditu alboan.

«Artista zoragarria delako» eskaini dio Zumetari albuma Telleriak, baina esan du haren belaunaldi bereko beste zenbait sortzaile ez dituela omendu gabe utzi nahi, Basterretxea, Ruiz Balerdi, Ameztoi, Ortiz de Elgea, Txillida, Oteiza eta beste aipatuta. «Euskal artea modu duin batean jarri zuten munduaren aurrean, nazioarteko punta-puntako beste artisten maila berean. Niretzat hori balioesteko modukoa da».

Lana Durangoko Azokan izango da salgai, autoekoizleen plazan eta online dendan, baita dendetan eta plataformetan ere geroago. Datorren urtean zuzenean aurkezteko asmoa ere badu.

Zumetaren muralak 50 urte

Eusko Jaurlaritzaren babesaz gainera, euskarazko kultur sormenerako Usurbilgo Udalaren diru laguntza jaso du diskoak. Agurtzane Solaberrieta alkateak azaldu duenez, beste zortzi proiektu babestu ditu udalak laguntzen lehen deialdian, eta sorkuntza sustatzen segituko dutela ziurtatu du. «Pozgarria da diskoa argitaratuta egotea eta proiektuak martxan ikustea; halakoak guretzat akuilu dira, abiatutako bidean aurrera egiten jarraitzeko».

Zumetaren obrari lotutako iragarpen bat ere egin du alkateak. Heldu den urtean 50 urte beteko ditu Usurbil erdigunean dagoen Zumetaren muralak, eta, urteurrenaren harira, kultur egitarau «mardula» prestatzen ari da jada udala, familiarekin elkarlanean. Xehetasunak laster jakinaraziko dituztela gehitu du Solaberrietak.


Summary: Irulegiko eskuaren senitartekoak (Wikipedian).

Harriturik utzi gaitu Aranzadi Zientzia Elkarteak egin deskubrimendu eta iragarpenak. Irulegiko eskuak jakin-mina piztu eta hautsak harrotu ditu non-nahi. Zeltak, galiarrak eta berantiartasunak txokoan utzi eta zorioneko izan gara oraingoan! Pieza ederra eta ezohikoa, jadanik eman dira aditzera haren gaineko datu tekniko guztiak: pisua, tamaina, materiala, eta gure arbasoak alfabetatuak zirela. Prentsan bezala, Eskuak zeresana piztu du Interneten, eta Wikipedia ere jarri da lanean, egin ohi duen legez gaurkotasuneko albisteei arreta jarriz eta horien gaineko (albait) datu objektiboen(en) berri emanez.

Euskara izan da lehendabiziko Wikipedian, ia zuzenean haziz, albistearen gaineko informazioa plazaratu ahala. Gero heldu da espainierazkoa eta, ia aldi berean, ingelesezkoa. Artikulu hau idazteko unean zazpi hizkuntzatako Wikipediek eman dute informazioa, artikulua sortuz: azkena ukrainerazkoa, itzulpen automatikoa baliatuz. Bizi dugun ataka larriaren adierazgarri, azken horrek tanke baten ikonoa du artikuluko bannerrean une honetan. Irulegiko bostekoa, berriz, gaitza uxatzeko pentsaturik zegoen: zoriona ekar diezagula egungo gerra ataka estu honetan ere bai. Gerra horrek, kalte den neurrian, ez digu bost axola, segur aski euskarazko esamolde horrek berak Irulegiko kuttunaren eginkizunarekin zerikusia duen arren: gaitzari eta begizkoari muzin egitea.

Ingelesezko Wikipediako artikulua ontzeko egin kontsultek ezusteko eder gehiago ekarri dituzte. Irulegiko bostekoak baditu senitartekoak, eta ez bakarrik Gure Esku ekimenaren ikonoa (edo, are, Lasarte-Oriako Udalaren Errespetuz jokatu kanpaina): bostekoa oso zabaldurik dago Ipar Afrikako eta Ekialde Hurbileko kulturan. Bertako amazigek eta amazig substratuko arabiar kulturak ez dituzte ahantzi keinu eta kuttun hori. Haien tradizioan, bost atzamarrak zabalik dituen eskuin eskuak begizkoa eta erasotzaileak uxatzen omen ditu. Bosteko eskuaren antzeko tradizioak oso antzinakoak dira, baina judu sefardiei egotzi zaie kuttun hau erabiltzen lehendabizikoak izatea, alegia, Iberiar penintsulako juduei; horiek ere begizkoan sinesten zuten. Bada, bistan da orain ez zirela lehendabizikoak izan.

Irulegiko eskua tradizio batean kokatzen da, kultura funts komun eta zabalago batean. Artean Aro Modernoaren hasieran, bostekoak espainiar agintari erlijioso katolikoen arbuioa piztu zuen, eta Karlos V.a enperadore eta Gaztelako Koroako erregeak jazarri egin zuen, baita debekatu ere 1526an. Oraindik, Mediterraneoko kristauek erabiltzen omen dute, Mariaren esku berrizendatua, zoriona ematen duelakoan. Kuttun hori, batzuetan metalez hobetsia, paretetan eta ateetan jarri izan da Mediterraneo inguruko kulturetan, babesa eman dezan.

Kuttun horri hamsa deitu ohi zaio, bost zenbakia arabieraz, baina bost atzamarreko eskuaren irudiari ere hala deitzen zaio. Wikipediak informazio gehiago eta irudi argigarriak eskaintzen ditu izen bereko Wikipediako artikuluan. Euskarak, justu, ez du artean ere hamsa-ri buruzko artikulurik Wikipedian. Zelaituko ahal du koska hori Eduki Itzultzaileak, Wikipediako itzulpen automatikoak, norbaiten esku maratzak eta ahaleginak lagundurik!


Derbi bizkaitarra izango da Kopan

Summary: Derbi bizkaitarra izango da Kopan. Athleticek Sestao Riverri egingo dio bisita, 2020an bezala. Bestalde, Realak Coria izango du aurkari, eta Osasunak, Arnedo.

Gaur arratsaldean egin da Espainiako Kopako zozketa, eta hauek izango dira euskal taldeen partidak: Sestao River-Athletic, Coria-Reala, Arnedo-Osasuna, Real Union-Mallorca, Arenas-Valladolid, Gernika-Celta, Eivissa Pitiusak-Eibar eta Merida-Alaves. Kanporaketak partida bakarrera jokatuko dira, abenduaren 20an, 21ean eta 22an. Hori izango da lehen mailako taldeek Munduko Koparengatik egingo den geldialdiaren ostean jokatuko duten lehen partida.

Athleticek eta Sestao Riverrek derbia jokatuko dute elkarren aurka Las Llanasen. 2020an ere bigarren fasean elkarren aurka jokatu zuten. Gaizka Garitano zen orduko Athleticen entrenatzailea, eta 0-4 irabazi zuten zuri-gorriek. Zuri-gorrietan, Villalibrek eta Yuri Berchichek bina gol sartu zituzten. Villalibrek Athleticeko lehen taldearekin sartutako lehen bi golak izan ziren Sestaori sartutakoak.

Osasunak ere kilometro gutxi egin beharko ditu. Errioxan jokatuko dute Jagoba Arrasaterenek, Arnedoren aurka. Errioxako taldea igo berria da RFEF Espainiako Futbol Errege Federakundeko bigarren mailara, eta Atletico Balearesi irabazita sailkatu dira bigarren fasera. Realari, berriz, bidaia luzeagoa egitea egokitu zaio: Extremaduran jokatuko du, Coria egokitu baitzaio zozketan. RFEFeko bigarren mailako bosgarren multzoan jokatzen du, eta Fuenlabradari irabazita sailkatu da.

Real Unionek, Arenasek eta Gernikak etxean jokatuko dituzte euren partidak; hirurek Lehenengo Mailako taldeen aurka. Irundarrek Javier Aguirreren Mallorca hartuko dute Galen, iragan igandean Lehenengo Mailako beste talde bat kanporatu ostean. 3-2 hartu zuten mendean Cadiz. Azken unean lortu zuen garaipena Aitor Zulaikaren taldeak, Nachok urrutitik egindako jaurtiketa ikusgarri batekin. Arenasek Valladolid hartuko du Gobelan. Pachetaren taldea hamaikagarren dago sailkapenean, hamazazpi punturekin. Getxoztarrak Lugori irabazita sailkatu dira bigarren kanporaketa honetara. Gernikak ere Bigarren Mailako talde bat kanporatu zuen iragan larunbatean. Leganesi penaltietan irabazi zion talde bizkaitarrak, eta orain Celtaren bisita jasoko du. Galiziarrak ez daude garairik onenean, eta entrenatzailea aldatu berri dute. Carlos Carvalhal iritsi da Eduardo Coudet ordezkatzeko.

Eibarri ere RFEFeko bigarren mailako talde bat egokitu zaio. Eivissa-Pitiusak izango da eibartarren aurkaria. Bertan jokatzen du Julen Lopezek. Atzelariak CD Vitorian jokatu zuen, Eibarren bigarren taldean, eta, Eibarrekin debutatzerik izan ez zuen arren, deialdian sartu zuen Jose Luis Mendilibarrek behin baino gehiagotan. Alavesi, ordea, RFEFeko Lehenengo Mailako talde bat egokitu zaio: Merida. Zoriak hala nahita, Meridako Javi Montoya atezainak elkartu ditu Alaves eta Merida zozketan, eta, aipatu duenez, Alavesen harrobian jokatu zuen gaztetan. Eibarri egokitu zaio bidaiarik luzeena egitea. Eivissa-Pitiusak izango dute aurkari.


Summary: Euskararen Legea aldatzeko eskatu dio Euskaltzaindiak Nafarroako Gobernuari. Bat egin du Euskararen Nafar Kontseiluak irailean egindako adierazpenarekin

Euskaltzaindiak bat egin du Euskararen Nafar Kontseiluak 2022ko irailaren 16an egindako adierazpenarekin, eta Nafarroako Gobernua premiatu du Euskararen Legea «lehenbailehen» aldatzera, euskara Nafarroa osoan ofiziala izan dadin.

Euskaltzaindiak gogorarazi du bere eginkizunen artean «euskara landu, ikertu eta arautzea eta, euskararen estatusari dagokionez, hizkuntza eskubideak zaintzea eta euskararen erabilera sustatzea» daudela, eta Nafarroan ere instituzio aholku-emailea dela. Gainera, Euskararen Nafar Kontseiluko kide ere bada.

Euskararen Kontseiluak irailean adierazi bezala, Euskaltzaindiak ere uste du beharrezkoa dela euskara ofiziala izatea herrialde osoan «nafar guzien hizkuntza eskubideak babesteko».


Summary: Hiriburuko Ametza ikastolak ez du gas berogailurik eta ur berorik izanen neguan. Ikastetxea gasez hornitzen duen enpresak 6.000 eurotik 45.000 eurora igo die tarifa.

Datorren astelehenetik eta, gutxienez, Eguberriak bitarte, gas berogailurik eta ur berorik gabe egonen dira Hiriburuko (Lapurdi) Ametza ikastolako 99 ikasleak. Izan ere, ikastetxeak duela sei urte kontratatua zuen enpresak gutun bat igorri die, datorren hilaren 21ean prezioak igoko direla erranez. Ikastolak azaldu duenez, 6.000 eurotik 45.000 eurora igo diete tarifa, eta ezinezkoa zaie diru kopuru hori ordaintzea.

Prezioen igoera horri aurre egiteko, bi irtenbide dituzte esku,artean. Lehenbizikoa, jada planteatu dutena da: neguan gasa ez erabiltzea. Bigarrena, guraso elkarteak hilabetero ordaintzen duen kuota hogei euro garestitzea da. Modu horretan, gurasoek egiten dituzten ordainketak %50 garestituko lirateke.

Epe luzerako irtenbideak ere planteatu dituzte. Batetik, egoitza kudeatzen duen Euskal Elkargoari panel fotovoltaikoak jartzeko eskatu diote, energiaren gastua murrizteko. Bertzetik, kontuan hartuta Frantziako Gobernuak kontrolpeko prezioak ezarri dituela argindarraren prezioa gehiegi ez igotzeko, bertze aukerarik ez bada, berogailu elektrikoak jarriko dituzte ikasgeletan.


Summary: Euskal herritar bat atxilotu dute haur pornografiaren aurkako operazio batean. Guztira 48 pertsona atzeman dituzte, Euskal Herrian eta Frantzian; guztiak gizonak dira. Haurren pornografia ikustea eta deskargatzea leporatu diete.

Frantziako Poliziak 48 gizonezko atxilotu ditu haurren pornografia ikustea eta deskargatzea egotzita. Sud Ouest hedabideak zabaldutako informazioaren arabera, atzemandakoetako bat euskal herritarra da.

Zehazki, Poliziaren arabera, operazioan atxilotutako euskal herritarra Bastidan (Nafarroa Beherea) atzeman dute, joan den asteartean, eta Baionako Polizia Etxean daukate, atxiloaldian. Protokolo bertsua baliatuko dute atxilotu guztientzako. Poliziak ikerketa abiatu du. Besteak beste, 48 gizonezkoen gailu digitalak ikuskatuko dituzte, eta azterketa psikiatrikoak eginen dizkiete atxilotuei.


Summary: Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa lau hilabetez luzatzea adostu dute. Kieven arabera, beren asmoa zen gutxienez urtebetez luzatzea. Errusiako laboreen eta ongarrien esportazioari trabak kentzeko konpromisoa hartu du NBEk.

Moskuk eta Kievek adostu dute Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa lau hilabetez luzatzea. Horren bidez, jarraitu ahal izango dute, Ukrainako hiru portutatik abiatuta, Itsaso Beltzetik barrena laboreak esportatzen. NBE Nazio Batuen Erakundeak babestuta eta Turkiaren bitartekaritzarekin sinatu zuten ituna, uztailaren 22an, inbasioaren ondorioz zerealen irteerari ezarritako blokeoa kentzeko asmoz. Etzi amaitzen zen duela lau hilabete sinatutako akordioa.

Volodimir Zelenski Ukrainako presidenteak berak Twitterren jakinarazi du ados jarri direla berriro, eta itunaren balioa aldarrikatu du: «Ukrainak, Antonio Guterresekin batera [NBEko idazkari nagusia], ezinbesteko erabaki bat hartu zuen elikadura krisiaren aurkako borrokan». Inbasioaren aurreneko hilabeteetan, Errusiaren blokeoaren ondorioz aterabiderik ez zuten 22 milioi tona zereal pilatu ziren Ukrainako portuetan: artoa, garia eta beste. Labore horiek ez merkaturatzeak elikagai krisia handitu du, besteak beste. Recep Tayyip Erdoganek atzo iragarri zuen akordioa luzatzear zirela aldeak. Turkiako presidenteak eskerrak eman dizkie gaur NBEri, Errusiari eta Ukrainari.

Ikusi gehiago: Ukrainako zerealen esportazioari blokeoa kentzeko ituna sinatu dute

Eta Guterresek berak akordioa luzatzea txalotu du, NBEren webgunean kaleratutako ohar baten bidez. «Diplomazia diskretuaren eta alde askotariko irtenbideen garrantzia erakusten du ekinbideak». Idazkari nagusiak nabarmendu du, bide batez, Errusiako elikagaien eta ongarrien esportazioari jarritako trabak kentzeko konpromisoa duela NBEk. Izan ere, aintzat hartu behar da hori blokeatuta dagoela; ez zuzenean inbasioaren harira Mendebaldeak Moskuri jarritako zigorrengatik, baizik eta horiek aseguruei, portuetarako sarrerei eta logistikoki ezinbestekoak diren alderdiei eragiten dietelako.

Hain zuzen, duela bi aste Kremlinek adierazi zuen Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa luzatzeko konpromisoa hartuko zuela, baldin eta AEBek eta EB Europako Batasunak trabak kentzen bazizkieten beren esportazioei. Halakorik ez da gertatu oraingoz, baina Kremlin Ukrainaren laboreei bide emateko akordioa luzatzeko prest agertu da. Dmitri Peskov Kremlineko buruak azpimarratu du atzera beren ongarriak, elikagaiak eta laboreak esportatzeko «prozesua» martxan jartzeko «bermeak» eman dizkiela NBEk

Urri amaieran akordioa eten zuen Moskuk, argudiatuta Ukrainak bere itsasontzi militar batzuei eraso egin ziela Sebastopolen (Krimea). Egun batzuk geroago, berriz, Vladimir Putin Errusiako presidenteak bermeak eskatu zituen, frogatzeko Ukrainak Itsaso Beltzeko korridore humanitarioa ez duela «helburu militarrekin» erabiltzen.

Ikusi gehiago: Zerealen itunera itzuliko da Putin, frogatzen badu Kievek ez duela «asmo militarrik»

Yuzhnitik, Chornomorsketik eta Odesatik ateratzen dira ontziak, eta, Oleksandr Kubrakov Ukrainako Azpiegitura ministroak gaur zehaztu duenez, 11 bat milioi tona esportatu dituzte 38 herrialdetara —kopuru bera eman du Erdoganek—. «Kopurua esanguratsua da, baina ez da nahikoa». Jakinarazi du, bide batez, Kievek gutxienez urtebetez luzatu nahi zuela akordioa, eta proposatu duela ontziak Mikolaiveko portutik ere abiatzea.

Turkiak begirale rola jokatzen du. Izan ere, itunaren koordinazio zentroak Istanbulen du egoitza, handik, Bosforoko itsasartetik igarotzen baitira Ukrainara bidean doazen ontziak edo handik ateratakoak. Zentroan zama ikuskatzen dute.

«%100 ez dago argi»

Zelenskik gaur adierazi duez dakiela «%100» nork jaurti zuen misil bat herenegun Polonian, Ukrainako mugatik gertu. Bi pertsona hil ziren. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak, AEBek eta Poloniak atzo adierazi zutenez, lehen ikerketen arabera, uste dute Ukrainak berak bota zuela, Errusiako misil bat erorarazteko. Zelenskik atzo esaten zuen, oraindik, Errusiak egin zuela erasoa, baina Ukrainako presidentea ez da hain argi mintzatu elkarrizketa batean. «Munduak ez daki %100 zer gertatu zen. Ezin dugu esan Ukrainaren aireko defentsa izan zenik».

Ikusi gehiago: NATOk uste du Polonian lehertutako misila Ukrainak bota duela

NBE Nazio Batuen Erakundearen Segurtasun Kontseiluan Errusiak duen enbaxadore Vasili Nebenziak Ukrainari eta Poloniari egotzi die NATOren eta Errusiaren arteko «konfrontazio zuzen bat probokatu nahi izatea». Horrekin lotuta, Dmitro Kuleba Ukrainako Atzerri ministroa eta Antony Blinken AEBetako Estatu idazkaria telefonoz mintzatu dira, eta, ondoren jakinarazi dutenez, berretsi dute gertatutakoaren erantzukizuna Errusiarena dela.

Gertakariaren harira, Poloniako Segurtasun Kontseiluko bozeramaile Jacek Siewierak gaur jakinarazi du Andrzej Duda presidenteak ez duela «oztoporik» ikusten, Ukrainak ere ikerketan parte har dezan. Eskaera hori egin zuen Kievek atzo.

Ikusi gehiago: Tentsioa areagotu da Polonian, haren mugan izandako leherketa batengatik

Gerra frontean, bestalde, Ukrainak salatu du Errusiak jarraitzen duela herrialdeko energia azpiegiturei eraso egiten. Ukrainako hedabideen arabera, herrialde ia guztian entzun ahal izan dira erasoez ohartarazten duten sirena hotsak. Zaporizhia eskualdean bi pertsona hil dira bonbardaketa batean, eta Errusiak eta Ukrainak elkarri egozten diote erantzukizuna.

Arma nuklearrez

AEBek eta Errusiak arma nuklearrez hitz egingo dute Kairon (Egipto), hilaren 29tik abenduaren 6ra, START Berria itunaren barruan. Hori iragarri du gaur Serguei Riabkov Atzerri ministrordeak. 2010ean sinatu zuten bi herrialdeek, eta bide ematen die elkarri armak ikuskatzeko.


Summary: Errepublikanoak Bidenen lana zailtzear, Ordezkarien Ganberan gehiengoa irabazita. Kontserbadoreek 218 aulki lortu dituzte behe ganberan, behin-behineko emaitzen arabera. Pelosi ez da demokraten buru izango aurrerantzean.

AEB Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoak gehiengoa eskuratu du Ordezkarien Ganberan. Azaroaren 8an egin zituzten hauteskundeak, eta, oraindik sei eserleku geratzen diren arren banatzeko, 435 eserlekuetatik 218 bereganatu dituzte errepublikanoek; hau da, behe ganberaren kontrola bermatzeko beharrezkoa den kopurua. Hori bai, haiek eta inkestek aurreikusi zuten baino alde txikiagoa atera diete demokratei. Alderdi Demokratak 211 eserleku bereganatu ditu oraingoz, eta, beraz, hamar ordezkari galdu ditu aurreko hauteskundeekin alderatuta. Mike Garciak eskuratu du bart Alderdi Errepublikanoaren 218. aulkia, Kaliforniako 27. barrutian gailendu ostean.

Emaitzak emaitza, Ordezkarien Ganberan lortutako garaipenak bide emango die kontserbadoreei Joe Biden Etxe Zuriko maizterraren agintaldiko agendari oztopoak jartzeko, datorren urteko urtarriletik 2024ko presidentetzarako hauteskundeak egin arte.

Ikusi gehiago: Erresistentziaren porrota

Nancy Pelosi demokrata da behe ganberako egungo presidentea, baina, urtarriletik aurrera, Alderdi Errepublikanoko Kevin McCarthyk, ganbera horretako kontserbadoreen buruzagiak, hartuko da haren lekua.

Gainera, Pelosi ez da aurrerantzean demokraten buru izango behe ganberan, gaur iragarri duenez. 2003tik izan du kargu hori.

Emaitzen berri izan ostean, Bidenek errepublikanoak zoriondu zituen gehiengoa lortzeagatik, eta esan zuen datozen bi urteetan haiekin lan egiteko prest dagoela. Etxe Zuriak argitaratutako oharrean zioenez, AEBen geroa «etorkizun handikoa da gerra politikoan lotuta egoteko». Presidenteak ontzat jo zituen demokratek lortutako emaitzak.

Senatuan, berriz, demokratek agintaldi erdiko hauteskundeetan goi ganberaren kontrola mantentzea lortu zuten joan den larunbatean, ehun senatarietatik 50era heltzeko nahikoa eserleku irabazi baitzituzten. Kopuru horretara iristea nahikoa zuten, berdinketa hausteko botoa Kamala Harris presidenteordearen esku dagoelako.

Dena dela, baliteke Alderdi Demokratak oraindik beste aulki bat lortzea abenduaren 6an Georgian egingo duten bigarren itzulian, ez Raphael Warnock demokratak eta ez Herschel Walker errepublikanoak ez baitzuten lortu botoen %50 biltzea azaroaren 8ko bozketaren ondoren. Hori dela eta, bigarren itzulian erabakiko dute goi ganberako aulki horretan nor eseriko den.

Kongresu berria, beraz, zatituta egongo da. Demokratak izango dira Senatuko buru, eta hori funtsezkoa da gobernu karguen berrespenean, adibidez; aldiz, errepublikanoak izango dira Ordezkarien Ganberako buru: zerga sistemari eta aurrekontuari buruzko gai guztiak kontrolatzen ditu, besteak beste.

Emakumezko lehen alkatea Los Angelesen

Ordezkarien Ganbera osoa eta Senatuaren herena berritzeaz gain, herri eta hirietako alkateak ere hautatu dituzte herritarrek. Bada, Kaliforniako demokraten ordezkari Karen Bassek historia egin du; Los Angelesko alkatetzarako bozak irabazi ditu, eta, gisa horretara, AEBetako hiri handienetako bigarrenaren agintea hartu duen lehen emakumea izango da.

Associated Press agentziaren arabera, 69 urteko emakumea Rick Caruso enpresari aberatsari gailendu zaio, astebete luzeko ziurgabetasuna izan ostean. Bozketaren osteko lehen orduetan Carusorekin berdinduta agertzen zen Bass. Hauteskundeak egin eta astebetera eta posta bidezko botoak zenbatuta, ostera, legegilearen aldea handitu egin da, harik eta garaipena ziurtatu duen arte.

Mugarri horri esker, Bassek AEBetako beste hiri handi batzuen pare jarri du Los Angeles —3,9 milioi herritar bizi dira—, Kaliforniako hiririk garrantzitsuena; besteak beste Chicago, Atlanta, San Frantzisko, Houston eta Bostonekin alderatu du, horietan emakumeak baitaude alkate. Gainera, udaleko agintea hartu duen bigarren afro-amerikarra da Bass, Tom Bradleyen ondoren. Hark 1993an utzi zuen kargua, 20 urtez alkate izan ondoren.


Summary: Esportazioak %24,6 handitu dira irailera arte. Are gehiago handitu dira inportazioak (+%43,7), gas erosketa handien eta garestien ondorioz

Motelaldi txiki bat ikusten hasi da kanpo merkataritzan. Urtarriletik irailera, Hego Euskal Herriko enpresek 32.170,2 milioi euroren esportazioak egin zituzten, inoizko kopururik handiena urte bateko lehen bederatzi hilabeteetan. Iaz baino %24,6 gehiago dira, eta aise gainditzen dituzte pandemia aurreko kopuruak ere (+%21,9).

Irailean, baina, esportazioen hazkundea %18,5ekoa izateak adieraz dezake indarra galtzen ari dela nazioarteko eskaera, ekonomiak hozten ari baitira, inflazio handiaren eta hari borroka egiteko interes tasen igoeraren ondorioz.

Joera bera ikus daiteke inportazioetan ere: urteko lehen hiru hiruhilekoetan %43,7 hazi dira, baina %31,4 irailean soilik.

Energiaren garrantzia

Inportazioak esportazioak baino gehiago hazteak txikitu egin du kanpo saldoa: 6.822,1 milioi eurorena izan zen 2021eko lehen bederatzi hilabeteetan, eta aurten, berriz, 4.862,4 eurorena. Neurri oso handi batean produktu energetikoen inportazio handiari eta haien prezio garestiei egotzi behar zaie saldoa apaltzea. Izan ere, Petronorrek iaz baino garestiago erosi behar du bere findegira iristen den petrolioa, eta gauza bera geratzen zaio gasarekin Bahia de Bizkaia Gasari. Azken horrek GNL gas natural likidotua erosten du, eta portuko plantan tratatzen du, eta lanez lepo egon da Ukrainako gerra hasi zenetik, Europak GNLarekin ordezkatu duelako Errusiatik iritsi ohi zitzaion gasaren zati handi bat. Gainera, udan erreserbak betetzeko ahalegin handia egin du EB osoak, eta horrek 300 euroraino eraman du gas naturalaren megawatt ordua.

GNLa sartzeko bideetako bat da Bilboko portua, eta horrek ekarri ohi du lurralde hori izatea kanpo saldo negatiboa duen bakarra. Azken urtean, gainera, izugarri handitu da: 775,7 milioi eurotik 3.327,6 milioira.

Hego Euskal Herriko beste lurraldeetan, berriz, esportazioak askoz handiagoak izan ohi dira inportazioak baino, eta haietako bitan, Araban eta Gipuzkoan, kanpo saldo positiboa zabaldu egin da.

Makinak eta autoak

Ekipo ondasunak (beste ondasun batzuk egiteko beharrezkoak diren makinak eta osagaiak) dira Hegoaldeko enpresek gehien esportatutakoak (9.774,5 milioi, +%12,4), eta haren atzetik doaz autoak (6.897,1 milioi, %18,2).

Bi herrialde dira esportazioen jomuga nagusiak: Alemania (4.995,7 milioi) eta Frantzia (4974,8 milioi). Urrunago geratzen dira Italia (1.985,1 milioi), Erresuma Batua (1.962,7 milioi) eta AEBak (1.918,5 milioi).


Summary: Iruñeko talde bortxaketako espetxeratu baten zigorra arintzea eskatuko dute. 'Soilik baietz da baietz' legearen interpretazio jakin bati helduta, zenbait sexu erasotzaileren zigorrak arintzea erabaki dute epaile batzuek, eta sanferminetako bortxaketagatik espetxean den gizon batentzat ere aringarria eskatuko du haren abokatuak

Soilik baietz da baietz legeak 200 boto baino gehiago lortu zituen Espainiako Kongresuan aurten, eta legegintzaldiko gehiengo zabalenetako bati esker onartu zen. Orain, berriz, hautsak harrotzen ari da onarpena ardatz duen legea, Pedro Sanchezen Gobernuak espero ez zuen interpretazioa eman dietelako Zigor Kodean Espainiako zenbait epailek. Interpretazio horri esker, sexu indarkeriagatik espetxeratutako gizon batzuen zigorra arintzen ari da; are, gutxi batzuk libre gelditu dira lege berriak ireki duen zirrikitu legal horrengatik.

Baliteke 2016ko Iruñeko talde bortxaketan parte hartu zuen gizon bati ere laster mesede egitea Sexu Askatasuna Erabat Bermatzeko Lege Organikoak izan dezakeen zulo horrek. Haren abokatu Agustin Martinezek iragarri du helegite bat aurkeztuko duela aringarri hori lortzeko eta bere bezeroaren zigor kartzela arintzeko. Hamabost urteko espetxe zigorra betetzen ari da sanferminetako talde bortxaketaren harira Angel Boza, eta, helegitea aintzat hartuko balu epaileak, gutxienez urtebetean murriztuko liokete zigorra. Gipuzkoako epaitegi batek ere jaso du sexu indarkeriagatik zigortutako gizon bati aringarria aplikatzeko eskaera.

Segurtasun falta handia

Eraso sexualen biktimentzat segurtasun falta handia dakarren egoera horretan, soilik baietz da baietz legearen sustatzaileentzat zer egin da orain lehenbailehen erantzun beharreko galdera deserosoa; hau da, Espainiako Goberuarentzat eta, zehazki, Irene Montero buru duen Berdintasun Ministerioarentzat. Monterok azaldu du zenbait epailek aplikatu dituzten aringarriak legearen «interpretazio matxista» eginez aplikatu dituztela. Beste epaitegi batzuetan, atzera bota dituzte kartzela zigorrak txikitzeko eskaerak, esaterako Logroñon (Errioxa, Espainia). Baina Espainiako justiziaren «joera matxista eta patriarkala» nabarmendu du gertatzen ari denari azalpena emateko.

Modu batera edo bestera, lege berriaren karietara justiziak hartutako erabakiek polemika politiko handia eragin dute, eta Espainiako Gobernuaren barruan ere tentsioak gora egin du. Unidas Podemosek epaileen bizkar utzi du arazoaren soluzioa. Montero ministroak esplikatu du Espainiako Auzitegi Gorenak jurisprudentzia ezartzen duenean bukatuko dela zigortuek aringarriak lortzeko aukera legal hori. Luze gabe iristekoa da Gorenaren erabaki hori, baina, bitartean, lege berriaren interpretazio jakin bati esker libre gera daitezke zigortu gehiago.

Horregatik, PSOEren gobernuko zenbait ministrok «legea aldatzeko beharra» helarazi dute, epaileen interpretazioak matxistak diren ala ez alde batera utzita. Oposizioan ere ez dira falta legea aldatu beharko delako ustearen defendatzaileak. EAJk, kasurako, esan berri du soilik baietz da baietz legea «ukitu» egin beharko litzatekeela, «epaile guztiak matxistak diren ustean tematu gabe». Aitor Esteban alderdiaren Kongresuko bozeramaileak lege hori «zuzentzeko» eskatu du, epaileek zigorrak arintzeko «tarterik egon ez dadin». EAJk legearen alde bozkatu zuen.

EH Bilduk ere legea babestu zuen, eta haren legebiltzarkide Oskar Matutek ez du baztertu legea doitzeko aukera, «ihesbideak» baldin baditu. Dena den, Matutek garbi esan du soilik baietz da baietz legeak «emakumeentzat hobekuntza kualitatiboa eta kuantitaboa» ekarri duela. Baina koalizio abertzaleko parlamentariak helarazi du «prestigiozko aditu» batzuek «ihesbideak» ikusten dituztenak legean zigortuek aringarriak lor ditzaten.

Jurisprudentziaren zain

Zaila da esaten Madrilgo gobernuak zein bide hartuko duen. Legegintzaldiko lege garrantzitsuenetako bat onartu eta gutxira aldatzen hastea da bide bat; modu eskasean egin dela aitortzea dakar horrek, eta prezio politiko bat ordaindu behar izatea. Espainiako Auzitegi Gorenaren jurisprudentziaren zain geratzea da beste bidea, pentsatuz aringarrien zirrikitua estali egingo duela hark, Iruñeko talde bortxaketaren kasuan azaldutako irizpidea errepikatuz. Horrek ere prezio politikoa izango du, goi auzitegiak bidea markatu arte zigortuen aringarri gehiago ailegatuko baitira, eta horrek are gehiago handituko baitu eskandalua.

Espainiako presidente Pedro Sanchez bigarren soluzioaren alde agertu da, hau da, Berdintasun Ministerioak mahairatu duen tesiaren alde, eta PSOE, beste ministro batzuek helarazitakoaren aurka, legea aldatzen hastearen aurka alegia. Pentsa daiteke gobernuburuaren nahia gailenduko dela, eta, beraz, sexu indarkeriagatik espetxeratuen artean zigorren aringarri gehiago izan daitezkeela, betiere epaileek legearen izpirituak jaso ez duen interpretazioaren alde egiten badute.


Summary: Gasteizko Udalak dio ez duela baimenik eskatuko amiantoa Gardelegira eramateko. Tapiak «erantzukizuna eta elkartasuna» eskatu dizkio Urtarani, eta udalarekin hitz egin beharra dagoela esan du. Asensiok, ordea, Jaurlaritzaren proposamena «berandu» etorri dela iritzi dio.

Gasteizko Udalak ez du eskatuko Gardelegin «hondakin arriskutsuak» biltzeko ingurumen baimena. Horrela adierazi du ohar baten bidez, Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen sailburuak egindako proposamenari kontra eginez.

Izan ere, atzo iragarri zuen Tapiaren sailak hondakinen kudeaketarako hurrengo urteetako bide orria, eta, azaldu zuenez, 4,7 milioi tona handitu nahi dute Araba, Bizkai eta Gipuzkoan bota daitekeen industria hondakinen kantitatea. Horretarako, industria hondakinetarako hiru zabortegi handitu—Igorrekoa, Bistibietakoa eta Beteartekoa— eta beste bi berriro irekiko ditu—Epelekoa eta Artxandakoa—.

Horrez gain, zabortegi batzuetan—Gasteizko Gardelegiko zabortegian, besteak beste— «fibrozementuzko hondakin estrukturalak baldintza egokietan hartuko dituzten itxitura espezifikoak» sortzeko proposamena egin zuen, 2024. urtetik aurrera. Mota horretako hondakin arriskutsuak hartzeko, beharrezkoa da ingurumen baimena egokitzeko eskatzea, baina Urtaranek uko egin dio eskaera hori egiteari: «Udala da zabortegi horren jabea, eta, beraz, baimen hori eskatu behar duena. Eta ez du eskatuko».

Tapiak atzo adierazi zuen Gasteizko Udalarekin «lanean» ari zela Jaurlaritza, hondakin horiek Gardelegin hartzeko «aurreakordio bat» egiteko. Gaineratu zuen Arabako hondakindegian fibrozementua hartzea beharrezkoa ikusten zuela Jaurlaritzak. Gasteizko Udalak, ordea, proposamen horri ezezkoa eman dio, eta azaldu du Udalaren aurreikuspenek «datozen 8-10 urteetarako edukiera» bermatzen dutela, eta epe hori bukatutakoan baloratuko dutela edukiera hori handitzeko aukera.

«Erantzukizuna eta elkartasuna»

«Gardelegiko zabortegia egonda, ez da zentzuzkoa inguruko fibrozementua beste leku batera eramatea». Horrela erantzun dio Arantxa Tapiak Gasteizko Udalak egindako adierazpenei, gaur goizean Onda Vasca irratiko elkarrizketa batean. Adierazi du Gasteizko Udalarekin «hitz egin beharra» dagoela, eta inguruko udalerriekiko «erantzukizuna eta elkartasuna» eskatu dio.

Azaldu duenez, Araba eremu «oso industriala» da, eta industria horretatik sortzen diren hondakinak «modu modernoan eta zentzuz» bideratu behar dira. Horretarako aukera egokiena Gardelegiko zabortegira eraman eta zelda espezifikoetan sartzea da, Tapiaren aburuz.

«Berandu goaz»

Jose Ignacio Asensio Gipuzkoako Ingurumen diputatu eta PSE-EEren Gipuzkoako idazkari nagusia ere mintzatu da Jaurlaritzak atzo aurkeztutako planaren inguruan. Begi onez ikusi du Tapiaren proposamena, baina «birziklapen eta balorizazio azpiegiturak» sortzeko prozesua «azkartu beharra» dagoela iritzi dio, martxan dauden hondakindegiak ixteko. «Berandu goaz», adierazi du gaur goizean Euskadi Irratian egin dioten elkarrizketa batean.

Adierazi du azpiegitura horiek sortzea «lehentasunezko eginbeharra» dela, eta eredutzat jarri du Zubietako erraustegia: «Zubietako azpiegiturari esker, ez daukagu hondakindegirik Gipuzkoan; guztia birziklatu eta balorizatzen da». Bide horretatik jarraitzeko deia egin dio Jaurlaritzari: «Hori da bidea, eta bizkortu egin behar da. Gure ekonomia eta industria bermatu nahi baditugu, horrelako azpiegiturak ezinbestekoak dira».


Summary: Itxaron zerrendak murrizteko «optimizazio plan bat» eskatu diote Osakidetzari. Osasun Sailaren datuen arabera, ebakuntzetako itxaron zerrenda %27 igo da 2019ko uztailetik: egun, 23.831 paziente daude ebakuntzaren zain Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. EH Bilduk, Elkarrekin Podemos-IUk eta PP+C’s-k eskatu dute ebakuntzetako dekretua betetzeko.

Ebakuntzetako itxaron zerrendak murrizteko «optimizazio plan bat» egiteko eskatu dio Eusko Legebiltzarrak Osakidetzari. EAJk eta PSE-EEk egin dute eskaera, EH Bilduk aurkeztutako mozio bati aurkeztutako zuzenketa batean. Testuan, gobernua sostengatzen duten bi taldeek zera galdegin diote Osakidetzari: berrikus ditzala itxaron zerrenden poltsak espezialitateen eta ospitaleen arabera, bai eta ebakuntza gelen, giza baliabideen eta ospitaleetako kanpo kontsulten eskaintza osasun antolamenduaren arabera ere. Halaber, OTI bidezko lehen kontsulten eskaintzaren berrikuspen orokorra egiteko eskatu dute ospitale eta osasun zentro guztietan. Lehen mailako arretako eta osasun antolamenduko proba osagarrien zorroa berrikusteko ere eskatu diote Osakidetzari. Horrekin batera, bi taldeek ontzat jo dute Osakidetzan lanpostuak handitzeko eta egonkortzeko abiatuko den prozesua, eta ziurtzat jo dute horrek ere eragina izango duela itxaron zerrendak murrizteko.

Izan ere, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak emandako datuek agerian uzten dute ebakuntzetako itxaron zerrendak luzatu egin direla azkenaldian. «Osakidetzako ebakuntzetako itxaron zerrenda gero eta luzeagoa da, eta horrek pazientearen osasunean eragina dauka». Rebeka Ubera EH Bilduko legebiltzarkideak egin du ohartarazpena, hitza hartu duenean. Uberak berak gogora ekarri ditu Osasun sailak uztailean emandako datuak: guztira, 23.831 herritar daude presazkoak ez diren eta programatuta dauden ebakuntza baten zain; duela hiru urte, 18.702 ziren. Pandemia aurreko datuekin alderatuta, beraz, %27 igo da ebakuntza baten itxaron zerrenda hori. 30 egunetik beherako itxaron zerrendan 7.414 herritar daude, eta 30 egunetik gorako itxaron zerrendan, berriz, 16.417. 180 egunetik gorako itxaronaldian, aldiz, 1.074 herritar daude. Espezializazioaren arabera, horra aurtengo uztaileko datuak: onkologian, 623 herritar zeuden itxaron zerrendan; bihotz kirurgian, 110; traumatologian, 6.595 eta kirurgia orokorrean, 3.715. Pandemia «aitzakia» Zenbakien atzean herritarrak daudela gogoratu du Uberak, «beren patologiekin, gaixotasunekin, kezkekin, beldurrekin», eta eskatu du pandemiaren «aitzakia» albo batera utzi eta «anbiguotasunik gabe» gaiari heltzeko. Besteak beste, Osasun sailari galdegin dio ebakuntzetako gehienezko itxaron zerrendak arautzen duen 65/2006 Dekretua bete dezala. Eta, horretarako, galdegin dio estrategia bat abian jar dezala eskualdeko ospitaleak eta ospitale unibertsitarioak elkarrekin antolatzeko, atzeratutako ebakuntzak egunean jartzeko. Osasun profesionalei begira, berriz, Osakidetzan atxikitzeko kontratazio eredua alda dezala galdegin dio Jaurlaritzari, kategoria guztietako osasun profesional gehiago prestatuz eta lan kontratua formakuntza eta ikerketa ibilbideari lotuz.

Eskaera berarekin bat egin du Elkarrekin Podemos-IU taldeak. Iñigo Martinez legebiltzarkideak azpimarratu du COVID-19aren pandemiak ez ezik, Osakidetzak dituen «egiturazko arazoek» ere eragin dutela itxaron zerrendak luzatzea, eta lehen arretaren egoerak ere eragin zuzena izan duela. Horregatik, lehen arreta hobetzeko baliabideak eskatu ditu zuzenketa baten bidez. Izan ere, gogoratu du ebakuntzetako itxaron zerrenden jatorria, besteak beste, lehen arretan dagoela: «Atzerapenak daude lehen kontsultak egiteko, proba diagnostikoak egiteko, espezialistekin ordua lortzeko...». PP+C’s ere bat etorri da EH Bilduren eta Elkarrekin Podemos-IUren kritikekin. Laura Garridok azpimarratu du osasun sistema baten «kalitatea» itxarote zerrenden arabera ere neurtzen dela eta, alde horretatik, Osakidetzak asko duela hobetzeko.

EAJk eta PSE-EEk, bestalde, aitortu egin dute ebakuntzetako itxaron zerrendak luzatu egin direla, baina pandemiaren ondorioei egotzi diete. EAJren izenean Elena Letek adierazi du pandemia ez dela amaitu, eta oraindik osasun sistemaren egunekoan igarri egiten dela. Hala ere, ezinbestekotzat jo du Osakidetzak osasun asistentzia optimizatzeko plan bat egitea, itxaron zerrendak murrizteko. Hain justu, EAJk eta PSEk hitzartutako zuzenketa batean jasota dago eskaera hori. Bilkuraren amaieran egingo da bozketa, eta zuzenketa hori onartuko du Eusko Legebiltzarrak.


Summary: NBEk 'Ikusezina den baliabidea ikusaraztea' leloa aukeratu du Komunaren Nazioarteko Egunerako. Etzi izango da Komunaren Nazioarteko Eguna, eta baliabide horren garrantzia azpimarratzea du xede. Munduan 3.600 milioi pertsona inguruk ez dute ongi saneatutako komun bat erabiltzeko aukerarik.

Bederatzi urte daramatza Nazio Batuen Erakundeak (NBE) Komunaren Nazioarteko Eguna egiten. Aunitzendako txikikeria bat dirudien arren, munduan 3.600 milioi pertsonak ez dute ongi saneatutako komun bat erabiltzeko aukerarik, eta horrek zuzenean eragiten die osasunean. Errealitate horiek argitara ateratzeko erabiltzen da egun hori, saneamenduarekin lotutako mundu krisi horren aurkako neurriak hartu daitezen.

Ikusezina den baliabidea ikusaraztea leloa erabili du NBEk aurten. Esaldi horren mezu nagusia da modu egokian kudeatutako saneamendu batek lurpeko urak babesten dituela giza gorotzarekin kutsatuak izatetik. Izan ere, etxeetan erabiltzen den uraren erdia lur azpitik hartutako ura da, eta, komunetan saneamendu egokia ez badago, ur horiek giza gorotzarekin kutsa daitezke. Zehazki, munduan, 2.000 pertsona inguruk ur kutsatua erabiltzen dute.

Horrek ondorio nabarmenak ditu: egunero, bost urte baino gutxiago dituzten 800 ume inguru hiltzen dira osasunaren kalterakoa den ura kontsumitzeagatik, egokia ez den saneamenduarengatik edo higiene eskasagatik.

Hiru ideia azpimarratu ditu NBEk: saneamendu egoki batek lurpeko urak babesten dituela, komunak eta saneamendu sistema edozein aldaketa meteorologikori aurre egiteko modukoak izan behar direla, eta Garapen Jasangarriko seigarren helburua betetzeko ezinbertzekoa dela saneamenduari lotutako neurriak hartzea. Hala, Antonio Guterres idazkari nagusia honela mintzatu da gaiaz: «Ez dago denborarik galtzeko. Gogoz lan egin dezagun ura eta saneamendurako oinarrizko giza eskubidea errealitate bihurtzeko, leku guztietan».


Summary: EAEk 1.472 milioi euroren kupoa ordainduko dio Espainiako Estatuari. Plastikozko ontzien eta hondakinen gaineko beste bi zerga foru ogasunen esku geratu dira. Energia konpainien eta bankuen gaineko zerga bereziak ere foru ogasunek biltzeko akordioa iragarri du EH Bilduk.

Datozen bost urteotan Euskal Autonomia Erkidegoak Espainiako Estatuari ordaindu beharreko kupoari buruzko akordioa izenpetu dute gaur goizean, Madrilen. Haren bitartez, adostu dute 1.472 milioi eurorena izango dela oinarri urteko behin-behineko kupoa.

Zenbateko hori gaur egun ordaintzen duenaren «oso antzekoa» dela nabarmendu dute Eusko Jaurlaritzak eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako foru aldundiek. 2021. urtean, esaterako, 1.403 milioi izan ziren.

Espainiako Estatuak Euskal Autonomia Erkidegoari ematen dizkion zerbitzuengatik jasotzen duen ekarpena da kupoa. Zerbitzu horien artean daude armada, monarkia, atzerriko ordezkaritza eta azpiegitura batzuen kudeaketa (portuak, aireportuak, trenbideak...), besteak beste.

Eskumen horiek Espainiako aurrekontuetan dutenaren %6,24 ordainduko du EAEk aurrerantzean ere; zenbaki hori 1981eko negoziazioan finkatu zuten, hura baitzen Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiaren barne produktu gordinean zuten pisua. Orduz gero, jaitsi egin da —ez da %6ra iristen—, baina ez da aldatu, eta ez dirudi Jaurlaritzak eta aldundiek aldatzeko gogo handia dutenik, badakitelako saiakera horrek Kontzertu Ekonomikoaren aurkako beste eraso sorta bat ekarriko lukeela.

Zerga berriak diputazioentzat

Ekonomia Itunaren Batzorde Mistoaren bileran, beste bi zerga utzi dituzte foru ogasunen esku: berrerabili ezin diren plastikozko ontzien gaineko zerga berezia, eta hondakinak zabortegian uztearen eta erraustearen gainekoa. Halaber, berotegi efektuko gasak isurtzen dituzten enpresek ordaintzen duten zergan egindako egokitzapenak sartuko dira Kontzertuan. Plastikozko ontziak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan egiten direnean ordainduko ditu haren egileak; zaborren kasuan, zabortegiaren kokapenak erabakiko du zerga non ordaindu behar den.

Zerga txikiak dira horiek; Jaurlaritzak kalkulatu duenez, urtero 75 milioi euro ekarriko dizkiete urtero kutxa publikoei, haien diru sarreren %0,5 baino gutxiago.

Beste zergak

Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia eta Ogasun sailburuak azaldu du aurreragorako utzi dituztela beste bi zerga berri: energia konpainien gainekoa eta bankuen gainekoa. Aste batzuk daramatza bere sailak Espainiako Gobernuarekin zerga horien eskumena negoziatzen, baina EH Bilduko diputatu Oskar Matute iragarri du berak lortu duela zerga horien eskumena Hego Euskal Herriko erakunde propioen esku geratzea.

Idoia Sagastizabal EAJko diputatuak azaldu duenez, bere taldeak egindako zuzenketa bat hartu dute oinarri PSOEk eta EH Bilduk zerga berrien legegaiari beren zuzenketa propioa egiteko. «Bitxia da ez digutela utzi zuzenketa horretan parte hartzen», gaineratu du.

Matutek esan du Madril prest dagoela eztabaidatzeko zerga horiek behin betikoak bihurtu behar ote diren. Matutek zehaztu du gaur iragarritako konpromisoak ez duela esan nahi EH Bilduk derrigorrez Espainiako aurrekontu proiektuaren alde bozkatuko duenik.

Kupoari buruzko aurreko akordioa 2017koa da, eta amaiera eman zion hamar urteko desadostasun garai bati. Gatazka ongi itxi zuen Gasteizko gobernuak, Ogasun Ministerioak onartu behar izan zuelako diru sobera eskatu ziola.


Bilbok nori egiten dio mesede?

Summary: Bilbok nori egiten dio mesede?. Altuna III.ak eta Ezkurdiak gustuko pilotak aukeratu dituzte igandeko finalerako. Biek ala biek bizien alde egin dute. Ia 300 sarrera gelditzen dira txarteldegian, guztien %10.

«Bilbon edo Iruñean jokatu alde handia dago, pilotaleku oso ezberdinak dira». Gorka Altunaren begi klinikoaren diagnosia da, Bilboko Bizkaia pilotalekuko kontrakantxatik eginikoa. Bertan eseriko da igandean lehengusuari aholku emateko. Pilotalekua bi pareta eta zoru gogor bat baino gehiago da. Hura eraikitzeko aukeraturiko harriak zein arkitektoen gutiziek ezaugarri oso ezberdinak eransten dizkiete kantxei. Baina, partida aldatzeko adina? Joseba Ezkurdiak baietz uste du, Jokin Altunak ezetz. Hala azaldu dute biek lau eta erdiko txapelketako finalerako pilota aukeraketan.

Ikusi gehiago: Jokin Altuna, Aspeko pilotaria: «Oso-oso pozik nago; ez da erraza barneratzen»

Ezkurdiak lau eta erdiko bi final irabaziak dizkio Altunari (22-17, 2018an, eta 22-16, 2019an). Biak ala biak Iruñean jokatu ziren, Nafarroa Arenan. Final haien ondoren Altunak onartu zuen deseroso aritu zela. Aukeraketan, baina, bere orduko hitzak zehaztu ditu, eta batez ere azpiegitura erabiltzeko arazoez ari zela nabarmendu du: «Pilotaleku azkarrena Gasteizkoa da, han irabazi nion iaz Ezkurdiari [22-10]. Gu biok edozein pilotalekutan gara pilotari handiak. Ordukoan deseroso nengoela esan banuen, Nafarroa Arenan astean zehar entrenatzeko aukera gutxi izan genuelako zen. Hau negozio bat da, baina halako xehetasunak zaindu behar dira. Hori da Bizkaia pilotalekuak duen abantaila handia».

Ezkurdiak, aldiz, eragin ahalmen handiagoa aitortu dio pilotalekuari:«Nafarroa Arenak niri egiten dit mesede, eta Bizkaiak Altunari». Baina zergatik? «Iruñeko kantxak erritmo handiagoan jokatzeko aukera ematen du, zorua biziagoa da. Bizkaiak, aldiz, defentsan jarduteko aukera gehiago ematen ditu». Datu adierazgarria da Altunak Bilbon irabazi dituela bere ibilbideko sei txapelak. Dena den, Ezkurdiak nabarmendu du pilotalekua ez dela aitzakia.

Baten bolea, bestearen sakea

Bizi jokatu beharko du Ezkurdiak, eta bere sakea zukutu. Haren hitzetan, txapelketa honetan hobekien egin duen lana baita. Eta horretarako pilota egokiak aurkitu dituela esan du, 105,6 eta 106,4 gramokoak. Altunak, aldiz, 105,5 eta 106,5 gramokoak aukeratu ditu. Biek oso bizkor egin dute entresaka, minutu gutxi batzuk nahikoa izan dituzte galbahea pasatzeko. Altunaren iritziz, lau pilotak antzekoak dira, «biziak, sorta guztia bezala». Ezkurdiarentzat, aldiz, Altunaren bat motelagoa da. «Ez oso motela, baina erabili hala higatu gelditu daiteke», iragarri du.

Elkar ezin hobeto ezagutzen duten bi pilotari dira, ez alferrik lau eta erdian hamar aldiz neurtu dituzte indarrak. Ezkurdiak argi du aurkaria airez sar dadin eragotzi behar duela, «bestela galduta nago», onartu du. Era berean, kantxaren erdia hartzearen garrantzia nabarmendu, are gehiago Altunaren aurka. Amezketakoak, aldiz, aurkariaren sakea aipatu du. «Batzuetan eskua sartzeak beldurra ematen du. Errestoa ondo egin ezean badakizu hurrengo pilotakada okerragoa izango dela». Hala ere, ezin da horrekin itsutu: «Tantoa zuzenean egiten badit ezin naiz urduritu, ondoren beste tanto bat dator eta hura da garrantzitsuena».

Sarrera garestienak

Altuna da faborito apustuetan, alde handiz gainera. Ezkurdiak uste hori berretsi egin du, «txapelketa guztietan bera da faborito nagusia». Altunak, berriz, ez dio garrantzirik eman. Pilotalekuko harmailek itxura ona izango dute, baina ez dira beteko. Bizkaia pilotalekuak 3.000 eserleku ditu, eta ia 300 sarrera daude oraindik txarteldegian. Gehienak kantxako harmailako azken koadroetakoak dira, 100 eta 120 eurokoak, hurrenez hurren. Eserleku horiek betetzeko arazoa kronifikatzen ari da, are gehiago lau eta erdiko finalean. Bizkaia pilotalekuak kontra kantxa oso zabala da, eta han atzetik ez da ondo ikusten. Enpresek erreparatu beharko liokete.


Summary: Epaileak eutsi egin dio bihotz kirurgia Basurtutik ateratzeko prozesua eteteko erabakiari. Arabako administrazio auzitegiak ez du onartu Eusko Jaurlaritzaren helegitea, eta Basurtuko unitatea ixteak «kalteak» eragin ditzakeela berretsi du; gaineratu du Jaurlaritzak kalte horiek «mespretxatu» dituela. Autoaren arabera, auziari buruzko epai irmoa hartu bitartean zerbitzua desegiteak eragina izango luke haren berregitean.

Arabako Administrazio Auzitegiak ez du onartu Eusko Jaurlaritzaren helegitea, eta eutsi egin dio Basurtuko Ospitaleko (Bilbo) Bihotzeko Kirurgia Zerbitzua Gurutzetako Ospitalera lekualdatzeko proiektua behin-behinean eteteko erabakiari. Azaroaren 4an hartu zuen auzitegiak kautelazko neurria, medikuek abiatutako auzibidea argudiatu bitartean, argudiatuta prozesuak aurrera jarraitzeak «kalteak» eragin ditzakeela.

Gaur publiko egindako autoan, epaileak dio kautelazko neurriaren «premia» justifikatuta dagoela, zerbitzuaren lekualdatzea egiteko ezarritako data kontuan hartuta —Jaurlaritzak gaur itxi nahi zuen Basurtuko bihotzeko kirurgia zerbitzua—. Haren arabera, Basurtuko zerbitzua ixteak zuzenean eragingo dio zerbitzu horri auziaren gaineko epai irmoa ematen denean, hura ixtearen kontrakoa bada: «Ezin izango da berreraiki edo martxan jarri zerbitzu bera osasungile eta espezialista berberekin, ezta oraingo ezagutza eta esperientzia mailarekin ere». Ez du aintzat hartu, alde horretatik, Jaurlaritzaren argudioa, zeinaren arabera zerbitzu bat desegiten den modu berean berregiten baita.

Auzitegiaren arabera, gainera, ezin da baztertu zerbitzua desegiteak «kalteak» eragingo lizkiekeenik hainbati, ezta kalte horiek «atzeraezinak» izan liratekeenik ere. Langileei eragingo liekete, batetik, eta euren «jarduera adarraren konpetentzian galera» eragingo. Eta, bestetik, epaileak kontuan hartzen du Basurtukoa ospitale unibertsitarioa dela: «Dagoeneko ez luke bihotz kirurgiako unitaterik izango, unibertsitateko formazioan eta erresidentzia fasean eskari handikoa duen unitate bat. Horri gehitzen zaio ikerketa lanen galera. Kalteak antzekoak izango lirateke bihotz kirurgian, neumologian eta hemodinamikan esku hartzen duten diziplina anitzeko taldeentzat».

Jaurlaritzak, ordea, kalte horiek «mespretxatu» egin dituela dio, eta «zehaztasun falta» egotzi. Epaileak, baina, argudiatu du zehaztasun handiagoa ezin dela eman, itxierak zapuztuko lituzkeen helburuak ez daudelako plan jakin baten barruan, baizik eta osasun langile bakoitzaren «espektatiben» eta garatu nahi dituen "konpetentzien" barruan . Kalteak, gainera, ekonomikoki «konponezinak» liratekeela dio.

«Eraginkorrena», egungoari eustea

Kautelazko neurria mantenduta zerbitzuaren eraginkortasuna galduko litzatekeela ere argudiatu zuen Jaurlaritzak helegitean. Hari erantzunez, autoak dio Jaurlaritzak zerbitzuen «bateratzea» deitu dionak esan nahi duela Basurtuko bihotz kirurgiako unitatea ixtea. Haren ustez, hobe da dagoneko funtzionatzen duen eta eraginkortasuna erakutsia duen zerbitzu bat mantentzea, eraginkorragoa izango dela ziurtatuta ez dagoen beste sistema batera aldatzea baino. «Funtzionatzen duten gauzen egoera defendatzeaz gain, esango dugu, osasungintza publikoari dagokionez, interes orokorra dela bizitzarik ez galtzea, hori eragozteko baliabideak baldin badaude. Eraginkortasuna, modu ekonomikoan neurtua, helburu horren menpe egongo litzateke».

Irizpide hori kontuan hartuta, epaileak erabaki du lehentasunezkoa dela orain martxan den zerbitzua ez ixtea: «Hitz batean, baliabideak egun Basurtuko ospitalean daudenez, interes orokorrak, lehentasunez, ditugun baliabideak mantentzera garamatza, eta ez ixtera, lekualdatzera eta moldatzera».

Autoaren berri izan ostean, agerraldia egin du Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak, eta jakinarazi du berriz helegitea jarriko diotela neurriari, nahiz eta auzitegiaren erabakia errespetatzen duen. «Ezin diogu uko egin gure zerbitzuak hobetzea ekarriko duten neurriak aurkezteari», adierazi du, eta gaineratu du zerbitzuaren lekualdatzeak «irizpide zientifikoei» erantzuten diela. Beste leku batzuetan ere neurri bera hartu izan dutela argudiatu du; bestek beste, Espainiako komunitate autonomo batzuetan.


Summary: Zenbait protesta egin dituzte ikus-entzunezkoetan euskarazko edukiek duten presentzia urria salatzeko. Donostiako Parte Zaharreko gazte asanbladak eta Gazte Euskaltzaleen Sareak egin dituzte ekintzak

Azken egunetan zenbait protesta eta margoketa egon dira Donostian eta Bilbon, guztiak ikus-entzunezkoetan euskarak duen presentzia urria salatzeko. Lehenbizikoa Donostiako Parte Zaharreko gazte asanbladak egina da: hiriko zinema atari batean Zinema euskaraz esaldia margotu zuten. Taldeak bideoz grabatu zuen ekintza, eta Twitter kontuaren bidez zabaldu. «Film gutxi batzuk euskaraz ikus daitezkeen arren, euskararen presentzia pantailetan negargarria da», nabarmendu zuten txioan.

Gazte Euskaltzaleen Sareko kideek, berriz, Bilbora eraman zuten protesta. EITBren egoitzan 'Euskaraz behar dugu' mezua idatzi zuten folio txuri batzuen laguntzaz. Jarraian, egoitzaren aurrean bildu ziren, ETB2n ikus daitezkeen gaztelaniazko hainbat saioren logoen irudiak eskuan zituztela. Klak Gazte Ahotsa plataformak eman zuen ekintzaren berri, Twitterren argitaratutako bideo baten bidez.

Bideoan azaltzen denez, jendeak «gero eta denbora gehiago igarotzen» du ikus-entzunezkoetan. «Testuinguru horretan, hizkuntza txikiek ez dute lekurik, ez dira hain errentagarriak. Txikiegiak gara lehiazko mundu erraldoi honetan». Nabarmentzen da, gainera, erakunde publikoek egoera zein den dakiten arren, ez dituztela «behar diren neurriak hartzen». Bideoan diote, gainera, beraiek lanean jarraituko dutela «pantailak euskaraz izan daitezen lortu arte».


Guztien krudelkeriaren kontra

Summary: Guztien krudelkeriaren kontra.

Joxe Mari Larretxea errefuxiatua bahitzea agindu zuela aditzera emateko adierazpen izugarriak egin zituen joan den azaroaren 6ko El Pais-en Jose Barrionuevo Espainiako Barne ministro ohiak. Poliziek egindako bahiketak, hilketak eta gerra zikina justifikatu zituen elkarrizketa horretan, eta portaera horiek, planteamendu politiko guztiak alde batera utzita, argi eta garbi gaitzetsi behar dira, etika ororen kontra baitoaz. Gertatutakoaren larritasuna ikusita, hausnarketa batzuk egin nahi ditut, Euskal Herrian bakea lortzeko lagungarri izango ditugulakoan.

Lehenik eta behin, argi eta argi geratu da, beraiek esanda, denok genekiena: Espainiako estatuak hainbat eta hainbat urtetan funtsezko giza eskubide guztiak urratu zituen ETAren kontrako borrokan. Hor ditugu Poliziak, Guardia Zibilak eta Brigada Politiko Sozialak egindako tortura eta izugarrikeria guztiak, manifestazioetan hildakoak, herriko jendearen kontrako errepresio gogorra, diskriminaziorik gabeko atxiloketak,… Errealitate gogor hori hemen dugu eta Espainiako agintariek, hamarkada luzeetan polizien torturen eta basakerien aurrean «gehiegikeriak» besterik ez zirela ziotenek, beste aldera begiratzen zutenek eta portaera horiek justifikatzen zituztenek, egindako ikaragarrikeriak onartzeaz gain, barkamena eskatu beharko diote Euskal Herriko jendeari, indar armatuen bortizkeria pairatu zutenei bereziki. Onarpen eta barkamen horiek guztiz beharrezkoak dira, guztion elkarbizitzan oinarritutako Euskal Herri libre eta baketsu bat lortu nahi badugu.

Bigarrenik, Barrionuevoren adierazpenen kontra izandako erreakzioak aztertu nahi ditut. PSOEko ordezkari batzuek, Denis Itxasok eta Eneko Anduezak batez ere, esandakoak gustatu zaizkit, ideologia guztien gainetik GALek egindakoa izugarrikeria izan zela eta ez zuela inolako justifikaziorik izan argi esan dutelako. Halaber, biktimen elkarte batzuek esan dutena izan dut gogokoa, sufritu duten guztiei zor diegun errespetuaren kontrako adierazpenak izan baitira Barrionuevorenak.

Hala ere, eta gaiaren garrantzi itzela kontuan hartuta, euskal gizartean kontrako erreakzioa, ezta alderdi politikoena ere, ez dela oso handia izan iruditzen zait. Nik ez dakit, egia esan, gure historiaren fase berri honetan zer gertatzen ari zaigun euskaldunoi, baina Barrionuevoren adierazpen izugarriek ez gaituztela behar bezainbeste sumindu pentsatzen dut. Badakit, herri eta komunitate garen aldetik, oraindik triste eta etsituta gaudela aurreko fasean bizi izandakoarengatik; baina, benetan diot, ez gara Barrionuevok esandako izugarrikerien garrantziaz jabetzen.

Hirugarrenik, ezker abertzaleak izandako erreakzioa aztertuko dut bereziki. Espainiako estatuak «bere urriaren 18ko adierazpena» egin behar duela esan du Arnaldo Otegik. Bada, ez nator Otegik esandakoarekin bat. Adierazpen horrek aurrerapen batzuk ekarri zituen arren, ez du bakearen gaia erdigunean jartzen eta gutxi da gure herriko jende askorentzat. Gainera, ETAk, azken urteetan batez ere, egindako ekintza krudelak ez ditu behar bezala gaitzesten, eta ekintza batzuek (Yoyes, Jose Mari Korta, Inazio Uria, Lopez de la Calle, Miguel Angel Blanco…) gaitzespen berezia merezi dute, ezker abertzaleak adierazpen horretan agertzen ez duena.

Hitz batean, egiazko bakea lortzeko benetako urratsa egin behar dute bi aldeek: poliziak egindako torturak gaitzetsi behar dituzte Espainiaren aldeko sentsibilitatea dutenek, eta ETAk, hasieran mugimendu askatzailea izan zela ukatu gabe, une batetik aurrera, azken urteetan bereziki, giza eskubideen kontra egindako urraketa guztiak gaitzetsi behar ditu ezker abertzaleak, sektore gogorrak batez ere.


Summary: Autobusa doakoa izango da Gasteizen hamabi urtetik beherakoentzat. Abenduaren 12an sartuko da indarrean neurria, Gorka Urtaran alkateak iragarri duenez. Joan den urrian, Eusko Legebiltzarrak atzera bota zuen neurri bera Araba, Bizkai eta Gipuzkoako garraio publikoan ezartzea, EAJren eta PSE-EEren botoekin.

Gorka Urtaran Gasteizko alkateak iragarri duenez, abenduaren 12tik aurrera hiriko autobus zerbitzua doakoa izango da 5 eta 12 urte bitarteko umeentzat. Hiriko autobusa doan erabili ahal izateko, azaroaren 21ean Gasteizko Udalaren webgunean erabilgarri jarriko dute doako garraio txartela eskuratzeko formularioa. Txartel hori 5 eta 11 urte bitarteko umeek erabili ahal izango dute, 5 urtetik beherakoentzat dagoeneko doakoa baita garraioa. Formularioarekin batera, garraio txartela lortzeko baldintzak eta eskakizunak zein diren jakinaraziko da. Aurreikusi dute neurriari esker 28.000 bidaiarik doan bidaiatu ahal izango dutela Gasteizen.

Gogoratu behar da joan den urrian Eusko Legebiltzarrak, EAJren eta PSE-EEren botoekin, atzera bota zuela hamabi urtetik beherakoentzat hiru lurraldeetako garraio publikoa doan izateko eskaera. EH Bilduk egin zuen eskaera, eta Elkarrekin Podemos-IUk babestu zuen, baina, proposamen hori onartu beharrean, jeltzaleek eta sozialistek aurkeztutako osoko zuzenketa onartu zuten. Hala, legebiltzarrak Jaurlaritzari eskatu zion garraio publikoaren operadore publiko guztiei proposatzeko tarifen deskontu sistema progresibo bat ezartzea. Astelehenean, berriz, Bizkaiko Batzar Nagusiek atzera bota zuten Bizkaibuseko bidaiak doakoak izatea hamabi urtetik beherakoentzat.


Alaia Martin nagusitu da Amurrion

Summary: Alaia Martin nagusitu da Amurrion. 676 puntu pilatuta gailendu da Martin finalaurrekoen bigarren itzuliko lehen saioan. Haren atzetik sailkatu dira Aitor Bizkarra (651,5), Oihana Iguaran (632,5), Onintza Enbeita (632,5), Agin Laburu (624) eta Miren Artetxe (595,5).

Gaurkoaz gain, beste bi finalaurreko jokatuko dira bigarren itzuli honetan: azaroaren 26an Baionan, eta abenduaren 3an Bilbon.

Bigarren bueltan pilatzen dituzten puntuak aurrenekoan egindakoei batuta, puntu gehien biltzen dituzten bertsolariak arituko dira finalean, Maialen Lujanbiorekin batera.


Summary: «Euskara, ondare linguistiko bat ez ezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere bada». Gorka Urtaran • EUDELeko elkarteburua eta Vitoria-Gasteizko alkatea

EUDEL Euskadiko Udalen Elkarteak bat egiten du Euskaraldiarekin. Elkartea bera eta elkarteko kide diren udalak arigune aktiboak dira, eta langileek ere Euskaraldian parte hartuko dute, ahobizi edo belarriprest moduan.

EUDEL elkartean beti dago bermatuta euskara, zerbitzu- eta lan-hizkuntzari dagokionez, ezta?

Bai. Euskara gure elkartearen eginkizunetako bat da 1982an sortu zenetik. Euskal udalgintzaren sustraietan dago euskararen ezagutza eta erabilera sustatzea, bai zerbitzu-hizkuntza gisa herritarentzat, bai lan-hizkuntza gisa gure langileentzat. EUDELen Bikain kalitate-ziurtagiria eskuratu genuen 2020. urtean.

Halaber, EUDELek langileen artean hainbat egitasmo bultzatzen ditu euskararen normalizaziorako. Zeintzuk dira?

Euskararen barne-plana onartu genuenetik, 2021ean, hainbat dira langileen eskura jartzen ditugun egitasmoak, eta urte osoan garatzen direnak: euskarazko trebakuntza-saioak, mintzamen teknikorako saioak, Euskara Planaren jarraipena, eta orain dela hilabete gutxi abian jarri dugun Eusle metodologia, euskaraz komunikatzeko ahozko ohiturak geure egite aldera. Gure asmoa da apurka-apurka lankide gehiago batzea proiektu horretara.

EUDELek bat egiten du Euskaraldiarekin arigune gisa; eta norbanako gisa, ahobizi eta belarriprest. Langileen erantzuna ona da?

Bai, oso ona. Aurtengo aldia ere ilusioz hartzen dugu. Ahobizi edo belarriprest figura uneoro daukagu bermatuta. Plantilla osoak parte hartuko du Euskaraldian.

Euskadiko udalen erantzuna ere ona da?

Erabatekoa. Euskal udalok arigune aktiboak gara 2018tik. Euskaraldia lehen aldiz egin zenetik, hartu izan dugu parte oso era aktiboan.

Euskararen erabilera sustatzeko bidean, EUDELek aurrerapausoak ematen jarraitu nahi du, udalerriekin bat, ezta?

Zalantzarik gabe. EUDELen erronketako bat da gure udalerrietan kohesio emozionala sustatzea, gure herriaren kide izatearen sentimendua indartzeko, gure komunitatearekiko konpromisoa indartzeko. Horren guztiaren ondorioz, gure onena ematen dugu. Solidarioagoak eta lehiakorragoak egiten gaitu. Euskara ere bada, euskal komunitatearen biltzaile nagusietako bat. Horrexegatik ere EUDELen bat egiten dugu euskararekin, ondare linguistiko edo kultural bat ezezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere badelako.

EUDELek euskararen erabilera sustatzen du bere kide diren udalerrietan. Zeintzuk dira sustapen hori aurrera eramateko EUDELek eskura dituen baliabideak?

EUDELeko Euskara Zerbitzuak laguntza ematen die, bai abian jarritako kanpaina, egitasmo eta proiektuen gaineko zalantzak argitzeko, bai eta euskara planak garatzeko ere, bereziki 5.000 biztanletik beherako udalerrietan. Era berean, Bikain kalitate-ziurtagiriari buruzko deialdien berri ere ematen die, eta udalak eta beren sozietateak Bikain deialdira aurkeztea sustatzen du.

EUDEL, erakundeen arteko lankidetzan ere aritzen da. Zertan datza Euskaltzaindiarekin duen lankidetza-hitzarmena?

2001ean, EUDELek eta Euskaltzaindiak lankidetza-hitzarmena sinatu zuten, Akademiak udalerriei onomastika alorreko aholkularitza teknikoaren zerbitzua emateko xedearekin: toki-izenen txostenak, toponimia-mapa, baserrien katalogoa, eta abar. Harrezkero, EUDELek toponimiaren azterketaren, ikerketaren eta hedapenaren garapenean laguntzen eta sustatzen du, eta toki-erakundeen eskura jarri zerbitzu hori. 2021ean berriztatu zen hitzarmena, udalek eskatzen zuten zerbitzua zela ikusita. 2021ean eta 2022an hogeita hamar bat udalek eskatu izan dute zerbitzu hori.

Horrez gain, euskara esparru instituzionalean txertatzeko ahalegina ere egiten du EUDELek. Herri-administrazioen arteko euskarazko harremanak areagotzeko egitasmoak asmo horri erantzuten dio?

Bai. Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzarekin, Emakunderekin, Uema-rekin, hiru foru aldundiekin eta hiru hiriburuetako udalekin elkarlanean, EUDELek parte hartzen du HAKOBA Herri Aginteen Koordinazio Batzordean, euskal udalerrien izenean. Helburu nagusia da herri-administrazioen arteko euskarazko harremanak areagotzeko proiektuak abian jartzea eta herri-erakundeen artean lankidetza indartzea. Adostutako egitasmo bateratuen artean, aipatzekoak dira euskara eremu sozioekonomikoan sustatzeko plana, euskara kirolean sustatzeko plana eta ESEPa (Euskara Sustatzeko Ekintza Plana) berritzeko estrategia-lerroen diseinua.

Aipagarria ere bada EUDELek parte hartzen eta laguntzen duela euskarari lotutako beste hainbat organotan. Horiek guztiak ere oso garrantzitsuak dira, ezta?

Halaxe da. Hauek dira EUDELen betidanik egin diren praktikak; eta abiapuntutzat hartzen dira, konpromiso irmotzat, euskara EUDEL Elkartean erabiltzeari eta bere presentziari dagokionez. Euskararekin lotutako beste hainbat organotan parte hartzen eta laguntzen du EUDELek: Euskararen Aholku Batzordea, Bikain euskararen kalitate-ziurtagiriaren Artezkaritza Kontseilua, HABEren Zuzendaritza Batzordea.

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.eudel.eus


Summary: Jaurlaritzak ukatu egin du hezkuntza akordioa hautsi izana. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek kritikatu egin dute 2 urtekoen ikasgelak ituntzeko eskaintza PP+C's-ri egin izana. EH Bilduk eskatu du hezkuntza akordioaren jarraipen batzordea urgentziaz bil dadila.

Eusko Legebiltzarreko lau alderdi nagusiek sinatutako hezkuntza akordioaren inguruan hautsak harrotu dira berriro ere. Atzo jakinarazi zuten Eusko Jaurlaritzak aurrekontuen negoziazioetan PP+C's-ri eskaini diola itunpeko ikastetxeetan 2 urteko haurren gelak ere ituntzea —ekaineko agindu batean ere jada jasota dago—, eta Haurreskolak partzuergoa doako izatea —hori ere jakinekoa zen–. Lehenengo neurriak ezinegona sortu die itunaren sinatzaileetako biri, EH Bilduri eta Elkarrekin Podemos-IUri. Gogor mintzatu da EP-IUren bozeramaile Miren Gorrotxategi Eusko Legebiltzarrean, eta Eusko Jaurlaritzari leporatu dio hezkuntza ituna haustea: «Gobernuak ekintza honekin ituna apurtu du». Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak, ordea, ukatu egin du halakorik gertatu denik, eta esan du «goitik behera» errespetatzen dutela dokumentua. EH Bildu ere kritiko agertu da, Ikoitz Arrese legebiltzarkidearen ahotik: «Ez dugu ulertzen eskaintza hau».

EP-IU izan da ezinegona erakusten lehenengoa. Gorrotxategiren esanetan, gehiegizkoa izan da 2 urteko haurren ikasgelak ituntzea. Izan ere, iruditzen zaio itunpeko ikastetxeen eremua zabaldu egingo dela horrela. Alabaina, oraingoz akordioan jarraitzen dutela zehaztu du: «Ez gaude akordiotik kanpo. Eusko Jaurlaritzaren ekintzen zain geratzen gara».

Dena den, zalantzan jarri du Hezkuntza Legeari babesa ematea bera ere; esan dutenez, ez baitaude prest 2 urteko umeen gelak ituntzea jasotzen duen lege bat onartzeko. Gainera, «desleialtasuna» ikusi dute, eta «onartezina» begitantzen zaie eskaintza «akordioaren antipodetan» dagoen talde bati egin izana.

EH Bildu ere ez dago konforme. Arreseren irudiko, «ulergaitza» da Jaurlaritzak PP+C's-ri eskaini izana itunpeko eskoletako 2 urteko gelak ituntzea, eta atzean «intentzio politikoak» egon daitezkeela iradoki du: «Eskaintza horrek mesfidantza eragin digu, ulergaitza delako; ez dugu ulertzen zertara datorren hezkuntza akordioa sinatu ez duen alderdi bati horrelako eskaintza bat egitea, ez dugu ulertzen zein den eskaintza horren intentzio politikoa, Jaurlaritzak bidali nahi duen mezua». Gainera, gogorarazi du neurri hori ez dagoela hezkuntza akordioan jasota, agindu batean baizik.

Horiek horrela, irizten dio egoera «oso nahasia» dela eta «gauzak ez doazela ondo»: «Akordioaren garapenean tirabira batzuk izan ditugu, eta atzokoak ez du batere laguntzen; egoera zaildu egiten du, mesfidantza sortzen duelako». Hori ikusita, EH Bilduk eskatu du itunaren jarraipen batzordea urgentziaz bil dadila. Datorren astean jarri nahi dute bilera. Bildarratz elkartzeko prest agertu da.

Neurri jakin batez harago, Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren balorazioa ere egin du Arresek. Adierazi du dokumentu horrek ez dituela «asebetetzen»: «Oraindik ere falta dira hezkuntza akordioan nuklearrak ziren hainbat kontu: adibidez, Euskal Hezkuntza Zerbitzua definitzea».

Sailak, bestelako iritzia

Oposizioaren kritikei erantzun die Bildarratzek, eta bestelako bertsio bat eman du. Haren hitzetan, «goitik behera» errespetatu dute ituna: «Berresten dut konpromiso argia dugula hezkuntza akordioarekin. Ez da akordiorik hautsi, eta ez da izan leialtasun faltarik».

Areago: neurriak akordioarekin bat egiten duela iruditzen zaio. Izan ere, besteak beste, uste du balekoa izango dela segregazioari aurre egiteko, «hezkuntza orekatua» eta doakoa izatea duelako xede, baita segregaziori ikasleak ikastetxeetara sartzen direnetik beretik aurre egitea ere.


Abiatu da Euskaraldia

Summary: Abiatu da Euskaraldia. Euskal Herriko bost hiriburutan hasiera ekitaldiak egiten ari dira. Hainbat kontzertuk ere girotuko dute gaua.

Euskaraldiaren hasieraren atarian, Euskal Herrian motorrak berotzen hasi dira. Arratsalderako egitarau oparoa antolatu dute bost hiriburutan, baita herri eta eskualde askotan ere. Baionan, Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean ahobizi eta belarriprest mordoa elkartu dira. Hasiera ekitaldiak ez ezik, kontzertuak eta emanaldiak ere izango dira hiriburuetan. 19:30ean, hiriburuetan txapa janzte bateratua egin dute parte hartzaileek.

Iruñean, jendea biltzen hasia da Zentral aretoan; txapak nonahi ikus daitezke. Topaguneko eta euskalgintzako kideez gain, ordezkari politikoak eta gizarte eragileak dira aretoan. Iñaki Sagardoi Euskaraldiaren Nafarroako koordinatzaileak hartu du hitza: «Euskaraldia elkarlanean egiten den egitasmo erraldoia da, baina zuek zarete herrietan, bailaretan, eskualdeetan, auzoetan euskarari hauspoa ematen diozuenak».

Baionan ere, Zizpa gaztetxearen goxotasunean elkartu dira ahobizi eta belarriprestak. Ekitaldiaz aparte, gero pintxo poteaz ere gozatu dute euskal giroan.

Lehen, goizaldean, Euskalerria Irratia belarriak goxatzen hasi da. Metropoli Forala saioa eskaini du Iruñeko Laba aretoan. Bertan izan dira Topaguneko eta administrazio publikoetako ordezkariak eta ahobizi eta belarriprestak. Oskar Zapata Euskaltzaleen Topaguneko Nafarroako zuzendariak ezin hobeki azaldu du Euskaraldiaren bezperako giroa: «Ilusioa sumatzen da herri eta txoko guztietan». Donostian ere, goizetik eguerdira bitartean, hiru mintzodromo antolatu dituzte, euskaltegietako ikasleak hitzekin ekiten hasteko.

Bihartik aurrera hasiko da benetan Euskaraldia. Hiriburuetako gaurko ekitaldiez gain, herri eta auzo bakoitzak beren egitarau propioa osatu dute datozen bi asteetarako. Kontzertuak, emanaldiak, poteoa, aurkezpenak... denetarik antolatu dute.

Ahobizi eta belarriprest

Azaroaren 18tik abenduaren 2ra bitartean, euskararen erabilera hauspotzera deitu dute antolatzaileek. Hala, aurki hasiko da euskaraz aritzeko garaia bai herrietan, bai kaleetan eta etxean eta txoko guztietan. Izan ere, Hitzez ekiteko garaia da Euskaraldiaren aurtengo leloa. Halaber, datozen asteotako esperientziak ere partekatu ahal izango dira sareetan, #HitzezEkiteko traola erabilita eta @euskaraldia Twitter kontua aipatuta.

Euskararen aldeko ariketa kolektibo bat da Euskaraldia, eta herritarrek hizkuntza ohiturak aldatzea du xede, euskararen erabilera handitzeko. Bi rolen artean aukeratu behar dute parte hartzaileek: ahobizi eta belarriprest. Ahobizi direnek konpromisoa hartzen dute euskara ulertzen dutenekin euskaraz mintzatzeko, eta ezezagunei lehen hitza beti euskaraz egiteko. Belarriprestak, berriz, euskaraz hitz egiteko gai izan ez arren haiengana euskaraz zuzentzea nahi dutenak dira.

Pertsonek ez ezik, mota guztietako eragileek ere parte har dezakete Euskaraldian, ariguneak sortuz. Euskaraz lasai hitz egiteko guneak dira, izan entitate barruan edo izan entitateak herritarrekin duen harremanean.

Hona hemen arratsalderako egitaraua, hiriburuz hiriburu:

Baiona (Zizpa gaztetxea)

18:00 Ate irekiera

18:30 Musika eta giroa

19:00 Ekitaldiaren hasiera eta txapa ezartzea

19:45 Pintxo potea

20:00 Ixabe taldearen emanaldia

Bilbo (Bilboko Alondegia)

19:10 Ekitaldiaren hasiera. Nerea Mazo eta Patxo Telleria arituko dira aurkezle lanetan

19:30 Txapa jartzea

19:40 Inun eta Yogurinha Borovaren kontzertua (Ibarrekolanda Institutuko lagunekin batera)

Donostia (Bulebarra)

18:00 Musika eta dantza herrikoia, Donostiako Udalaren Musika eta Dantza Eskolak antolatuta

19:00 Mirari Martiarena eta Idoia Torregarai umoristen saioa

19:25 Euskaraldiaren mezua irakurtzea, Tanya de la Cruzekin, Iñaki Salvadorrekin eta Sua Enparantzarekin

19:30 Txapa janzte bateratua, eta, jarraian, Mugan taldearen emanalditxoa

Gasteiz (Jimmy Jazz aretoa)

18:00 Ipurbeltz kale antzerkia

19:00 Ekitaldi nagusia

19:45 DJ Malandroren emanaldi ibiltaria

21:00 Lenoir eta Miceren kontzertua Hala Bedi tabernan

Iruñea (Zentral aretoa)

18:45 Ate irekiera

19:00 Ekitaldi nagusia: Olaia Intziartek, Broken Brothers Brass Bandek eta DJ Reimyk girotuko dute ekitaldia


Summary: Gerra zikinaren «inpunitatea» salatu du Sortuk Bilbon egindako ekitaldian. Lore eskaintza egin dute, Santiago Brouarden eta Josu Muguruzaren hilketak gogorarazteko

Datorren igandean 38 eta 33 urte beteko dira, hurrenez hurren, Santiago Brouard eta Josu Muguruza ezker abertzaleko kideak hil zituztenetik. Urteurrenak gogorarazteko, Sortuk lore eskaintza egin du Brouardek kontsulta zeukan tokian, eta «estatu terrorismoaren inpunitatea» salatu du.

Sorturen Bizkaiko arduradun Paul Lakak esan duenez, Brouard eta Muguruza «estatu egiturek antolatutako gerra zikinaren biktima» izan ziren. Gogora ekarri ditu Espainiako Barne ministro ohi Jose Barrionuevok duela gutxi egindako adierazpenak, eta erantsi du adierazpen horietatik ondorioztatzen dela «gerra zikinaren atzean estatu arrazoia defendatzeko estatu egiturek antolatutako eta finantzatutako sare oso bat» egon zela.

Lakaren esanetan, Barrionuevoren hitzek ez dute ezer berririk ekarri: «Beti jakin dugu Estatua prest dagoela eskura dituen tresna guztiak erabiltzeko euskal independentismoaren aurka». Hala ere, Barrionuevok erakutsitako «inpunitatea» nabarmendu du Lakak: «Erabateko inpunitatez sentitzen diren horiek hori guztia erabat lasai esateko gauza dira. Azken batean, estatu arrazoia defendatzen dute, eta Estatuak defendatu egiten ditu».

Edonola ere, Sortuk uste du gerra zikinak ez duela lortu ezker abertzalea «isilaraztea»: «Haien balek eta legez kanporatzeko estrategiak ez zuten lortu gu politikoki zokoratzea. Alderantziz, ezkerreko independentismoa inoiz baino indartsuago dago».

Ekitaldiak igandean

Egiari Zor fundazioak Brouard eta Muguruza oroitzeko ekitaldiak egingo ditu igandean. Bilboko Ametzola parkean, 12:00etan lore eskaintza egingo dute Brouarden aldeko oroitarrian. Geroago, 12:30ean, ekitaldi politikoa egingo dute Errekalde plazan, eta han Triple A-k hildako Paulo Garaialderen alaba Pilar Garaialdek hitz egingo du.


Summary: Madrilek EH Bildurekin hitzartu du zerga berriak foru ogasunei ematea. Hego Euskal Herriko erakundeek kudeatuko dituzte energia konpainien eta bankuen gaineko tasa berriak. Madril Jaurlaritzarekin negoziatzen aritu da, baina akordioa EH Bildurekin egitea hobetsi du.

Politikan, zerbait egitea bezain garrantzitsua da egindako hori ongi saltzea. Arau hori garbi geratu da energia konpainien eta bankuen gaineko zerga berezien kasuan. Zerga horiek foru ogasunen esku uzteko akordio politiko bat beharrezkoa zen, eta horren tantoa EH Bilduri ematea erabaki du Espainiako Gobernuak, EAJren atsekaberako.

Espainiako Gobernuak bi tasa horiek iragarri zituenetik, argi zegoen negoziazio bat egon beharko zuela haren eta Hego Euskal Herriko erakundeen artean, zuzeneko zergak direlako proposatutakoak, eta halakoen gaineko eskumena Euskal Autonomia Erkidegoari ematen diolako Kontzertu Ekonomikoak; Nafarroako Foru Erkidegoari, berriz, Hitzarmen Ekonomikoak.

Zerga horiei dagokienez, izan ziren hasieran zalantza batzuk, Madrilek ez zituelako «zerga» gisa aurkeztu, «ondarearen prestazio publiko» gisa baizik. Formula hori egokia izan daiteke haren aurkako auzibideak eragozteko, baina beste ondorio bat izango luke: foru erakundeen eskuduntzari izkin egitea.

Eusko Jaurlaritzaren, Nafarroako Gobernuaren eta alderdi abertzaleen kexuen ondorioz, Madrilgo gobernuak irailean iragarri zuen tasa horren bilketa foru ogasunen esku geratzeko bideak negoziatuko dituela, eta horretan aritu dira azken asteetan. Bi aukera zeuden: zergak eskualdatzea, edo kalte ordain bat ematea.

Zergak luzatzeko aukera

Akordioa, baina, ez da gaur arte iritsi, eta iragarpena ez du egin euskal gobernuetako baten partetik, EH Bilduren eskutik baizik. Oskar Matute koalizio independentistako diputatuak azaldu duenez, Espainiako Kongresuan legegaia onartu eta hiru hilabeteko epean zehaztuko dute aldebiko batzordeetan nola geratuko diren zergak foru ogasunen esku.

Matutek gaineratu du Espainiako Gobernuak aztertu egingo duela zerga horiek iraunkorrak egitea, hasieran 2023. eta 2024. urteetarako baizik ez direla. Horrela, aberastasunaren banaketa hobetu egingo dela nabarmendu du Matutek.

EAJ: «Bitxia da»

Zerga horiek Espainiako Gorteetan aurrera egiteko beharrezkoak dira EH Bilduren botoak, baina baita EAJrenak ere, eta jeltzaleek ez dute nahi eskuduntzaren domina EH Bilduren paparrean soilik agertzea. Horregatik, Idoia Sagastizabal EAJko diputatuak ziurtatu du PSOEk eta EH Bilduk legegaiari jarritako zuzenketa bere taldeak egindako batean oinarritzen zela, baina kexu da ez dituztela harekin bat egitera deitu. «Bitxia da guri sartzen ez uztea». Edonola ere, Sagastizabalek ironiarekin txalotu egin du «41 urte geroago» EH Bildu Kontzertu Ekonomikoaren defentsan aritzea.

EAJko diputatuak zehaztu du zergei buruzko azken hitza batzar nagusiek eta Nafarroako Parlamentuak dutela.

Aldaketak proiektuan

Zerga horiek urtarrilaren 1ean jarri nahi ditu indarrean Espainiako Gobernuak, baina oraindik ez du haien tramitazioa bukatu. Bihar amaituko dituzte lanak Kongresuko Gai Ekonomikoen batzordean, eta datorren astean dira bozkatzekoak osoko saioan.

Azkenera arte aldaketak egon daitezke testuan. Gaur, esaterako, EAJren eta PdeCATen zuzenketa batzuk onartu dituzte, eta, horien ondorioz, argindar konpainien Espainiako adarrek soilik izandako diru sarrerak zergapetuko dituzte; gainera, kanpoan geratuko dira gas eta argindar tarifa arautuen bidez izandako diru sarrerak.