Summary: A-25a, mobilizazio feministen eta adierazpen instituzionalen artean. Mugimendu feministak deituta, manifestazioak eginen dituzte Euskal Herriko hiri eta herrietan. Elkarretaratze instituzionalak goizean izanen dira.

Indarkeria matxistaren aurkako aldarriak Euskal Herriko herri eta hiriburuetako karrikak hartuko ditu bihar. Alde batetik, Euskal Herriko Mugimendu Feministak kaleak hartzera deitu du: Beldurraren eta kontrolaren aurrean, justizia feminista! Antolatuta gaude! lelopean, indarkeria matxistaren «hamaika formak» salatuko dituzte, eta autodefentsa feminista aldarrikatuko dute. Gizonei ere mintzatu zitzaizkien herenegun Bilbon eginiko agerraldi nazionalean: «Dagokizuen ardura hartzeko exijitzen dizuegu. Utzi erasotzaile eta konplize izateari. Azaleko diskurtsoek ez dute balio praktikan ezer ez bada aldatzen».

Hegoaldeko hiriburuetako protestak bihar iluntzean eginen dituzte; Baionakoa, berriz, larunbatean. Donostiako manifestazioa Bulebarretik aterako da, 19:00etan; Gasteizkoa, San Anton plazatik, 19:00etan; Iruñekoa 20:00etan hasiko da, Gazteluko plazatik abiatuta; Bilbokoa, 19:00etan, Jesusen Bihotzetik; Baionakoa, azkenik, hilaren 26an eginen dute, 19:00etan, Herriko Etxeko plazatik aterata.

Adierazpen instituzionalak

Mugimendu feministaz gainera, Euskal Herriko erakunde, indar politiko, sindikatu eta gizarte eragile ugarik ere bat egin dute emakumeen aurkako indarkeria desagerrarazteko nazioarteko egunarekin.

Eusko Jaurlaritzak eta Emakundek, adibidez, 10:00etan eginen dute elkarretaratzea, Lehendakaritzako eskaileretan. Han izanen dira, besteak beste, Iñigo Urkullu lehendakaria eta Miren Elgarresta Emakunderen zuzendaria.

Nafarroako Gobernuak, bestalde, adierazpen instituzional bat onartu du gaur, eta iragarri du elkarretaratzea eginen duela bihar, 12:00etan, Nafarroako Jauregiaren aurrean. Idazkian, Maria Txibite lehendakariaren gobernuak nabarmendu du helburutzat daukala «etorkizunean indarkeria desagerraraztea, eta emakumeen eta gizonen arteko berdintasun eraginkorra lortzea». Horrez gain, sentsibilizazio kanpaina bat ere abiatu dute, indarkeria matxista kasuetan emakumeen jarritako salaketak zalantzan jar ez daitezen: «Herritarrak bultzatu nahi ditugu norberaren sinesmenei eta jarduerei buruz hausnartzera: zergatik jartzen ditugu zalantzan emakumeen salaketak? Zergatik jartzen ditugu askotan arreta eta susmoa biktimarengan, eta zergatik saiatzen gara erasotzailea errugabetzen? Gizarte demokratikoa garenez, pentsamendu eta iritzi horiek aldatu behar ditugu, jarrera eta delitu matxistak justifikatzen baitituzte».

EAEko Arartekoak ere agiri bat argitaratu du, azaroaren 25ean «generoagatiko bereizkeria irmoki gaitzesteko». Ohar horretan, arartekoak gogorarazi du emakumeen aurkako indarkeria «giza eskubideak erabat eta larriki urrazea dela, mundu osoan hedatua dagoela eta euskal gizartean ere bizirik dirauela». Azken urteetan, indarkeria mota horri aurre egiteko legezko tresnak ugaritu eta hobetu direla uste du erakundeak, baina hala ere, azpimarratu du «emakume eta neska-mutil gehiegik jasaten dituzten indarkeria matxistako egoerak ezingo direla irauli, baldin eta pertsonen berdintasunaren aldeko borrokan gizonen eta mutilen konpromiso eta lankidetza aktiboa sustatzen ez bada».

Euskal Herriko hiriburuetako udalek ere adierazpen instituzionalak argitaratuko dituzte azaroaren 25aren karira. Donostiako Udalak bihar eginen du horren irakurraldi ofiziala, 12:00etan, udaletxean. Eudel Araba, Bizkai eta Gipuzkoako udalen elkarteak ere adierazpena ondu du, zeinean aldarrikatzen baitu «emakumeen eskubidea espazio publikoa berdintasun baldintzetan erabiltzeko eta horiez gozatzeko, herritartasun osoari dagokien eskubideak bermatze aldera eta, hitz batez, norberaren askatasun indibidual eta kolektiboaren garapena bermatzeko». Eudelen irudiko, toki administrazioei dagokie, beren politika publikoen eta hiri plangintzaren bidez, espazio publikoak emakumeen aurkako indarkeriarik gabeko leku lagunkoi bihurtzea».

Alderdiak eta sindikatuak

Erakunde publikoez harago, talde politikoek, sindikatuek eta eragile sozialek ere deialdiak eta adierazpenak egin dituzte, indarkeria matxistaren aurka. LAB sindikatuak, adibidez, elkarretaratzea eginen du bihar 11:00etan, Iruñean, Nafarroako Gobernuaren egoitza nagusiaren aurrean, Enpresetan indarkeria matxistarik ez. Protokoloa orain! lelopean.

Geroa Bai koalizioak ere «konpromiso sendo eta tinkoa» agertu du «benetako berdintasunarekin eta indarkeria matxistaren edozein moduren deuseztapenarekin». Koalizioaren arabera, «emakume eta neska gazteen aurkako indarkeria oinarrizko eskubideen urraketa da, bai eta diskriminazioaren adierazpenik krudelena ere, emakumeengan neurrigabeko eragina duelarik, emakume izate hutsagatik». Ohar bidez, Geroa Baik gogora ekarri ditu aurten indarkeria matxistagatik hildako emakumeak; «bereziki Sara Pina, urtarrilaren 7an Tuteran (Nafarroa) labankadaz hildako emakumea». Elkartasuna adierazi die, halaber, biktima guztien senitarteko eta lagunei.

Zurekin Nafarroak [Nafarroako Ahal Dugu-k, NEB Nafarroako Ezker Batuak, Batzarrek eta independente talde batek osatutako koalizioak] idazkia kaleratu du. Sentsazio «gazi-gozoa» dutela nabarmendu dute oharrean: «2000. urtean, NBE Nazio Batuen Erakundeak azaroaren 25a ofizialki izendatu zuen mundu osoan emakumeen aurkako indarkeria salatzeko eguna, eta hura erauzteko politikak aldarrikatu zituen herrialde guztietan. Hogei urte geroago, arazoaren tamaina jasanezina da oraindik, emakumeen giza eskubideak larriki urratzen ari baitira». Hori dela eta, esan dute koalizio ezkertiarraren ardatz nagusietako bat berdintasuna lortzea dela: «Mugimendu feministaren urratsak jarraitu nahi ditugu. Eztabaida mediatiko interesatuengandik urrunduta, ekintza instituzional transformatzaileak sustatu nahi ditugu: 2022-2025 aldian indarkeria matxistei aurre egiteko estrategia edo 10/2022 Lege Organikoa, sexu askatasun integrala bermatzeko. Eta Nafarroan, Berdintasunaren Nafarroako Institutuaren sorrera, eta gizonen eta emakumeen arteko berdintasuna lortzeko plan estrategikoa».

Itaiak ere mobilizaziora deitu du gaurko. Hainbat herritan egingo dituztenez gain, protestak antolatu dituzte Bilboko Indautxu plazan (19:00), Donostiako Trinitate plazan (19:30), Iruñeko Udaletxe plazan (19:00) eta Gasteizko Andre Maria Zuriaren plazan (18:30).

Azkenik, Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak, Oneka Euskal Emakume Pentsiodunen Plataformak, Blanca de Navarra elkarteak eta Prostituzioaren Abolizioaren aldeko Emakumeen Nafarroako Plataformak ere babesa adierazi diete mugimendu feministak antolatutako protesta eta mobilizazioei.


Summary: Garraioetako kenkariei urtebetez eusteko eskatu du Eusko Legebiltzarrak. Vox ez beste talde guztiak bat etorri dira eskaerarekin.

Eusko Legebiltzarrak Eusko Jaurlaritzari eskatu dio 2023an ere eutsi diezaiola garraio publikoetako txartelei aplikatzen dieten %50eko kenkariari. Neurri hori indarrean dago egun, eta 2022ko abenduaren 31ra arte iraungo du, baina orain Legebiltzarrak eskatu du urtebetez luzatzeko.

Proposamena Elkarrekin Podemos-IUk eta EH Bilduk adostu dute, eta Vox ez beste talde guztiak horren alde agertu dira. EAJk ere bat egin du eskaerarekin, baina nabarmendu du beharrezkoa dela Espainiako Gobernuak ere neurriari eustea hori aurrera atera ahal izateko. Izan ere, garraio publikoetako txartelei aplikatzen zaien %50eko hobari horretatik %30 Espainiako Gobernuak hartzen du bere gain, eta %20 Eusko Jaurlaritzak ordaintzen du.

Onartutako eskaeraren arabera, sei hilabete igarotakoan neurria berriro aztertuko litzateke, beharrezkoa izaten jarraitzen ote duen ikusteko.


Summary: Abortu eskubidea Konstituzioan sartzeko lehen urratsa egin dute Frantzian. Ipar Euskal Herria ordezkatzen duten hiru diputatuek, Vincent Bruk, Florence Lasserrek eta Iñaki Etxanizek, lege proposamenaren alde egin dute.

Frantziako Asanblea Nazionalaren gehiengo zabal batek abortatzeko eskubidea Konstituzioan sartzearen alde egin du gaur. Frantzia Intsumisoa alderdiak proposatu du ekinbidea, eta Errepublika Martxan Emmanuel Macronen alderdiarekin adostu du gero. Asanbleako 337 diputatuk eman dute aldeko botoa, eta 32k kontrakoa.

Ipar Euskal Herria ordezkatzen duten hiru diputatuek, Vincent Bruk, Florence Lasserrek eta Iñaki Etxanizek, lege proposamenaren alde egin dute.

«Egun historikoa da, abortatzeko eskubidearen aldeko etapa garrantzitsua, emakumeak beren gorputzaren jabe izan daitezen», esan du Eric Dupond-Moretti Justizia ministroak. Frantzia Intsumisoko buru Mathilde Panotek ere txalotu egin du emaitza, eta adierazi du «omenaldi bat» ere badela, Poloniako eta Hungariako emakumeei begira, «herrialde horietan oso mugatua baita haurdunaldiaren borondatezko etetea».

Konstituzioa aldatzeko prozesu luzea

Frantziako Konstituzioa aldatzeko prozesua luzea eta konplikatua da: beharrezkoa da lehendakaritzaren onespena izatea eta parlamentuko bi ganberek aldaketa babestea —Asanblea Nazionalak batetik, eta Senatuak bestetik—. Horren ostean, gainera, Kongresuak —bi ganberetako diputatu eta senatarien ezohiko batzar batek— hiru bosteneko gehiengo zabal batez berretsi behar du behin betiko testua. Beste aukera bat da erreferendum bat egitea, baina bi ganberek lege proiektuaren alde bozkatu behar dute aurretik.

Horrek esan nahi du testua Asanblea Nazionalak onartuta ere bide luzea egin beharko duela erreformak abortatzeko eskubidea Frantziako Konstituzioan sartu aurretik. Orain arte, hori egiteko mozioak atzera bota izan ditu Frantziako Senatuak.

1958an onartu zenetik, 24 aldiz aldatu da Frantziako egungo Konstituzioa; azkena, 2008an. Besteren artean, moldaketak egin izan dira sufragio unibertsalerako eskubidea legez aitortzeko —1962an—, eta errepublikako presidentearen agintaldiak elkarren segidako bi legealdira mugatzeko.


Summary: Bardeako sutea Espainiako armadaren bonba batek piztu zuela baieztatu du Madrilek. Bardeako Europa mailako kontserbazio bereziko eremuari eragin zion suak, eta lau hektarea erre zituen.

Susmoa baieztatu da: Poligonoaren Aurkako Asanbleak urrian 5ean salatu zuen Espainiako armadak lehergailuekin eginiko maniobrek sortu zutela Bardean hiru egun lehenago pizturiko sua. Nafarroako agintariek ez zuten esan nola piztu zen sua, baina Espainiako Gobernuak baieztatu egin du Espainiako armadako hegazkin batetik botatako bonba batek eragin zuela sutea.

EH Bilduko diputatu Jon Iñarriturik emaniko erantzun laburrean ez dute ia beste informaziorik eman. Suteak lau hektarea erre zituela azaldu du Madrilgo Gobernuak, «tiro eremuaren mugen barruan».

Urriaren 3ko astean, tiro eta bonbardaketa praktikak programatu zituen Espainiako armadak Bardean.

Egun horretan bertan piztu zen sua, eta, arratsaldean, haizea aldatu egin zen, eta horrek sua zabaldu zuen. Orduan, beste helikoptero bat jarri behar izan zuten itzaltzeko lanetan. Azkoiengo (Nafarroa) suhiltzaileekin indartu behar izan zuten taldea. 22:00etarako amatatutzat eman zuten sua. Besteak beste, zuhaixkak erre ziren sutean.

«Hauek dira Europa mailako kontserbazio bereziko eremu batean tiro poligono bat edukitzearen kalte larriak», adierazi zuen taldeak orduan, gertaera salatzeko zabalduriko agiri batean. Horien arabera, ez da ulertzekoa kontserbazio bereziko eremu batean tiro ariketak egitea. Suteak ingurumenean eragin dituen kalteak azaldu zituen. Gogoratu zuten ingurune horretan dagoela Portugalgo pirripioa (Chersophilus duponti) hegaztiaren Nafarroako populazio bakarrenetako bat. Horrez gain, adierazi zuten landarediak, intsektuek eta anfibioek kalteak pairatuko zituztela.

Espainiako armadak benetako munizioa erabili izana salatu zuten. «Leherkaririk gabeko maniobrak arriskutsuak badira, are arriskutsuagoak dira benetako munizioarekin eginikoak». Horrez gain, erakunde militarraren «erabateko isiltasuna» deitoratu dute, ez baitu informaziorik edo azalpenik eman gertatutakoaren inguruan.

Konponbidea eskatu zieten Bardeako batzarrari eta Espainiako Defentsa Ministerioari, eta lan gehiago egiteko Nafarroako Gobernuari eta Aragoikoari (Espainia), «populazioak pairatzen duen arriskuarengatik».


Summary: Euskadiko zazpi kirol federaziok eskatu dute nazioarteko erakundeetan ordezkaritza izatea. Igeriketakoak, piraguismokoak, squashekoak, xakekoak, mahai tenisekoak, eskrimakoak eta automobilismokoak egin dute eskaera.

Espainiako Kongresuak Kirolaren Legea onartu zuen azaroaren 3an. EAJk baiezkoa eman zion legeari, PSOErekin ituna egin ostean. Bertan, selekzioek nazioartean ofizialki lehiatu ahal izateko bete beharreko baldintzak zehaztu zituzten. Horren arabera, «autonomia erkidego» bateko selekzioak nazioarteko txapelketetan lehiatu ahalko dira kirolak lurralde horretan «sustrai historikoak» baldin baditu, kirol bakoitzari dagokion nazioarteko federazioak onartzen badu, eta «autonomia erkidego» horretako federazioa Espainiakoa baino lehen sortu bazen.

Itunaren berri eman zen egunean bertan jakinarazi zuten gutxienez bi kirolek betetzen zituztela nazioartean lehiatzeko baldintza horiek: pilotak eta surfak. Bi kirol horietako Euskadiko federazioek aspaldi egina dute eskaera nazioarteko federazioan ordezkaritza izateko, baita futbolekoak, mendiko kiroletakoak, herri kiroletakoak, boxeokoak eta halterofiliakoak ere. Batzuk ezezkoa jaso dute jada, eta beste batzuk, ordea, zain daude oraindik.

Beste zazpi gehitu zaizkie. Euskal Kirol Federazioen Batasunak (EKFB) jakinarazi duenez, Euskadiko beste zazpi kirol federaziok egin dute eskaera nazioarteko erakundeetan ordezkaritza izateko eta haiek antolatutako txapelketetan parte hartzeko. Hauek dira eskaera egin duten kirol federazioak: igeriketakoa, piraguismokoa, squashekoa, xakekoa, mahai tenisekoa, eskrimakoa eta automobilismokoa.

Gaur eman dute horren berri, Bilboko Itsas Museoan egindako agerraldian. EKFBk sustatutako Basque Sport ekimenaren barruan egin dute. Han izan dira Gorka Iturriaga Eusko Jaurlaritzako Jarduera Fisikoaren eta Kirol zuzendaria, Angel Gurrutxaga EKFBko presidentea, Leire Gerenabarrena EKFBko kudeatzailea eta eskaera egin duten zazpi federazioetako ordezkariak.

«Bide luze baten hasiera»

Iturriagak azaldu duenez, zazpi federazio horien eskaerak «bide luze baten hasiera» besterik ez dira, baina erantzun egiten dio euskal gizartearen zati handi batek duen nahiari: kirol jardueran nazioartean ordezkaritza izateari. Azpimarratu duenez, eskaera horiek ez doaz ez inoren, ez zerbaiten aurka: «Gure kirolaren eta kirolarien alde doaz. Gure kirolak nazioartean ordezkaritza izatearen bidea hasia zegoen, eta Eusko Jaurlaritza bide horretan ari diren federazioen bidelagun izango da».

Gurrutxagak, berriz, esan du EKFBren helburua dela Kirol Legea betetzea, eta horrek diola EKFBk «euskal kirol selekzioak sortzea eta garatzea babestu eta sustatu» beharra duela, baita horiek «txapelketa nazionaletan eta nazioartekoetan lehiatzea ere».

Basque Sport ekimenaren barruan dago zazpi federazio horiek egindako eskaera. Horri erreparatu dio Gerenabarrenak. «Ona da euskal kirolarentzat eta kirolarientzat: haietako gehienei aukera eman diezaieke nazioarteko kirol esperientziak bizitzeko; haien kiroletan dagoen lehiakortasunagatik, agian, ez lukete halakorik bizitzeko aukerarik izango».


Summary: EBk bosgarren bilera bat beharko du gasaren prezioari muga jartzeko. Europako Batzordearen proposamena baztertu dute kide gehienek, eta Espainiak dio «adostasun zabala» dagoela muga aldakor bati buruz.

Ezohiko lau bilera egin dituzte Europako Batasuneko Energia ministroek gasari gehienezko prezio bat ezartzeko sistema adosteko, eta lauek porrot egin dute. Bosgarrena abenduaren 13an egingo dute, eta EBko jarduneko lehendakaritza baikor azaldu da horri begira. «Ez dugu xanpain botila ireki, baina hozkailuan sartu dugu», esan du Josef Sikela Txekiar Errepublikako Energia ministroak.

Baikortasun horretarako arrazoiak zeintzuk diren, ordea, ez dago batere argi. EBko gobernuak oso zatituta agertu dira gaiaren inguruan, eta gaurko bileraren atarian egindako adierazpenetan ez da inolako aldaketarik azaldu beren jarreretan.

Alde batetik daude gasari gehieneko prezio bat ezartzea defendatzen duten gobernuak. Hamabosten bat dira, eta horien artean Espainia eta Frantzia daude. Beste aldetik daude, berriz, defendatzen dutenak gasari muga bat jarriz gero gasontziak Europara beharrean Asiara joango direla.

Batzuek zein besteek Europako Batzordeari pasatu zioten pilota: muga zenbatekoa izango zatekeen eta zein baldintza izango zituzkeen zehazteko eskatu zioten, eta asteartean aurkeztu zuen bere proposamena. Argi eta garbi, eszeptikoen alde agertu da Brusela. «Zuhur jokatu dugu», argudiatu zuen atzo Kadri Simson Energia komisarioak.

Zuhurtasun horrek kritika gogorrak eragin dizkio komisarioari. «Adar jotzea», «txiste bat», eta antzeko erreakzioak eragin ditu gasari muga jarri nahi dizkiotenen aldetik, Simsonek jarritako baldintzekin oso zaila dirudielako inoiz gasaren prezioa muga bat jartzea.

Izan ere, komisarioak hiru baldintza proposatu ditu: gasaren megawatt ordua 275 eurora iristea TTF erreferentziazko merkatuan, maila horretan bi astez egotea, eta GNL gas natural likidotuaren prezioa baino 58 euro baino handiagoa izango balitz hamar egunez.

Inoiz bete ez diren baldintzak

Ideia bat egiteko, abenduan entregatu beharreko gasa 130 eurotik behera zegoen atzo TTF merkatuan, Bruselak proposatutako mugaren erdi prezioan. Abuztuan baizik ez zuen gainditu 270 euroren muga, eta hiru baldintza bete ziren horretarako: Errusiak Nord Stream 1 gasbidea itxi zuen, EBko herrialdeak gasa erruz erosten ari ziren beren biltegiak betetzeko, eta gasa erretzen duten zentral termikoek lana lepo zuten, haize ahulak energia eolikoaren ekarpena txikitu zuelako.

Kritikei erantzun nahian, Simsonek azaldu du prezioen hurrengo gorakadak beste baldintza batzuk izango dituela. Hurrengo udaberrirako eta udarako espero du Bruselak, orduan bete beharko baitira berriro neguan hustutako biltegiak, eta, 2022an ez bezala, Errusiako gasaren ekarpenik ez da izango orduan. Une hori iristen denean, EBk beste gas kontsumitzaile handiekin —Asiako herrialdeak— lehiatu beharko du gasontziak erakartzeko, eta horrek prezioen gorakada ekarri beharko luke.

Ribera ere, baikor

Batzordearen proposamenaren aurrean, gasari gehienezko prezio aldakor bat ezartzeko «adostasun nahiko zabala» dagoela ziurtatu du Teresa Ribera Espainiako Trantsizio Energetikorako ministroak. Baina adostasun hori erabatekoa izan aurretik, Riberak eta beste ministro batzuek geratu egin dute atzoko bileran mahai gainean zeuden beste bi gairen onarpena: energia berriztagarriak ezartzeko baimenak erraztea eta elkartasun neurriak. Abenduaren 13ko bileran onartuko dituzte, haiei buruzko eztabaida bukatutzat eman baitute.

Beste gai bat oraindik ez da iritsi Energia ministroen mahaira, estatu kideek EBn dituzten ordezkari edo enbaxadoreen esku jarraitzen baitu: Errusiako petrolioari gehienezko prezio bat jartzea. Asteazkenean eztabaida luzea izan zuten gai horren inguruan, baina adostasunik ez zen izan. 65-70 dolar arteko muga eztabaidatu zuten, baina txikiegia da Errusia zigortu nahi dutenentzat (Polonia), eta handiegia petroliontzi asko dituztenentzat (Grezia eta Zipre).


Summary: ELA nagusitasunez gailendu da Mercedesen hauteskunde sindikaletan. Bederatzi ordezkari lortu ditu, lehen zituenak baino bi gehiago. LAB eta ESK sindikatuek ere emaitzak hobetu dituzte, ordezkari bana irabazita. Gehiengoa izango dute langile batzordean.

Aldaketa nabarmena izan da Mercedes-Benzen Gasteizko lantegiaren panorama sindikalean. ELA nagusitasunez gailendu da bozetan, bederatzi ordezkari lortu baititu, orain arte zituenak baino bi gehiago. Hazkunde hori ez da bakarrik iritsi, ordea, LAB eta ESK sindikatuek ere lortu dutelako etekinaren zati bat: ordezkari bat gehiago lortu dute biek ala biek. Gauzak horrela, langile batzordearen kontrola erdietsi dute hiru sindikatuek, ez dutelako beste inoren babesik beharko.

Bi ordezkari galdu ditu UGT-k, eta ez du lortu uztailean zuzendaritzarekin eta beste sindikatuekin egindako akordioari etekina ateratzea. Ekintzak ere bi ordezkari galdu baititu, eta ez du ordezkaritzarik lortu PIM Plataforma Independenteak. Orain arte zituen lau ordezkariei eutsi die CCOOk, bestalde. Aurreko hauteskundeetan giltzarri izan zen CCOO, UGT-rekin zuen aliantza historikoa hautsi eta sindikatu abertzaleekin lerratu baitzen gehiengoa osatzeko. Lan hitzarmenaren negoziazioetan, ordea, blokez aldatu eta itunaren alde egin zuen.

Hain zuzen ere, uztaileko bozketak zauri bat ireki zuen sindikatuen eta langileen artean, aurrez aurre jarri baitzituen bi bloke. Baietzaren aldekoek irabazi zuten erreferendum hura, baina 600 botoko aldea baino ez zen izan elkarren artean. Bada, ukaezina da bozketa hark (eta gatazkak, oro har) hauteskundeotan izan duen eragina, ezezko blokeak babes handiagoa izan baitu. Edo bestela esanda, akordioaren aldekoen erabakia zigortu dute. Baiezkoaren blokeak (UGT, CCOO, Ekintza eta PIM) 11 ordezkari izango ditu, eta 18 izango ditu ezezkoarenak.

Bada, langile batzordearen presidentetzari eutsi egingo dio Igor Gebarak (ELA). 2016An hartu zuen agintea. BERRIAri azaldu dionez, «irauli historikoa» eman da, eta argi adierazten du langileak ez daudela konforme lan itunan berriarekin, eta batez ere, orduan gehiengoa zuten sindikatuek negoziazioa kudeatzeko izan zuten moduarekin. «Langileak ez zituzten kontutan hartu, eta hori salatu dute orain: aintzat hartu ez ezik, parte hartzea nahi dute». Gogorarazi du haiek hasieratik izan zutela jarrera hori, informazio emanez eta batzarrak deituz, eta uste langileek hori «eskertu» egin dutela.

Gebararen ustez, agertokia «konplikatua» da orain Mercedesen. 2026ra bitarte lan baldintzak finkatuta badituzte ere, lan itun hori sinatu zutenak gutxiengoan daudelako orain. Bada «hausnarketa» egitera behartuko du zuzendaritza, haren esanetan. «Zuzendaritzak erabaki beharko du orain ELA, LAB eta ESK alboratzen jarraitu nahi duen, edo gurekin kontatu eta negoziatu nahi duen».

Boto telematikoa, gako

Ia 5.000 langile zeuden botoa ematera deituta, eta %87 inguruk egin dute azkenean. Azken urteetan Gasteizko plantako langile kopurua zertxobait gutxitu denez, bi ordezkari gutxiago izango ditu langile batzordeak hurrengo lau urteetan: 31 izan ordez 29 izango ditu. Ekoizpen lerroan kendu dituzte bi ordezkari horiek. Gune horretan sindikatu abertzaleak gehiago izan dira azken urteetan, baina aldaketak ez die eragin, bistan denez.

Boto telematikoa zen beste berrikuntza. Bigarren aldia zen botoa emateko sistema hori zutela, baina uztailean ez bezala, gutxik egin dute horren aldeko hautua oraingoan: 550 inguru izan ziren lan itunaren bozketan modu hori erabili zutenak, eta 60 inguru izan dira orain. Sindikatuek abertzaleek irregulartasunak salatu zituzten orduan, eta hauteskunde hauetan ere erabiltzeko eskatu zuten.


Summary: Mondragonen «presioak» salatu ditu Oronak ere. Abenduaren 16ko ezohiko batzarrean erabakiko dute igogailu enpresako kooperatibistek Mondragon taldean jarraitu nahi ote duten.

Orona kooperatibak abenduaren 16rako deitu du ezohiko batzar bat, bere bazkideek erabaki dezaten Mondragon taldean jarraitu nahi duten. Egun horretan ere egingo dute batzarra Ulmakoek, asmo horrekin berarekin.

Oronako kontseilu errektoreak taldetik ateratzeko eta «subiranotasun osoa berreskuratzeko» proposamena aurkeztu du, baina bazkideek dute azken hitza. Kooperatibista horiei beraiei «presio» egitea egotzi dio Oronako kontseiluak, agiri baten bidez. «Esku hartze onartezina» iruditu zaio. «Oronak beti defendatu du kooperatiben eta hura osatzen duten bazkideen subiranotasuna, eta horregatik arbuiatu nahi dugu kooperatibismoan oinarrietan lekurik ez duen edozein esku hartze».

Hernaniko kooperatibak azaldu du azaroaren 15az geroztik berrogei saio egin dituela bere proposamena bazkideei azaltzeko, eta batzarraren aurretik beste hainbat egingo dituela.

Oronaren aurretik, asteartean, Ulmako kontseilu errektoreak ere oso agiri gogorra plazaratu zuen Mondragon taldearen aurka. Kooperatibaren autonomiari «eraso» egin eta erabakitzeko eskubidean «eskua sartu» izana leporatu zion.


Summary: Atzerako eragina izango dute bortxa matxistak umezurtz utzitakoei Jaurlaritzak emandako laguntzek. Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun sailburuak jakinarazi du 2023ko lehen seihilekoan onartuko dutela dekretua. Urtean 5.000 eurorainoko laguntzak jasoko dituzte onuradunek.

Auzitegiek eta administrazioak babesik gabe utzi dituen indarkeria matxistaren biktimei arreta eskaintze aldera, Berdintasunerako Legearen barruan, indarkeria matxistagatik umezurtz gelditurikoei laguntzak jasotzea erabaki zuen Jaurlaritzak duela hilabete batzuk. Gaur, indarkeria matxistaren kontrako eguna dela-eta, elkarrizketa eman du Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak Radio Euskadin, eta, han jakinarazi duenez, diru laguntza horiek martxan jartzeko lanean ari da bere departamentua. Esan du dekretu bat prestatzen ari direla bortxa matxistaren ondorioz umezurtz geratutakoei diru laguntzak emateko, eta espero duela 2023ko uda aurretik martxan jartzea. Dekretuaren bitartez, onuradunek urtean 5.000 eurorainoko diru laguntzak jaso ahalko dituzte, eta laguntza horiek atzerako eragina izango dute. Ez du zehaztu, ordea, zenbatekoa izango den atzerako eragin hori, baina argi utzi du umezurtz gertatutakoei «ahalik eta babesik handiena» emateko helburuarekin ari direla lanean.

Ikusi gehiago: 115 emakume eta 11 ume hil ditu indarkeria matxistak 2003tik

Indarkeria matxistaren aurkako egunari dagokionez, berriz, Artolazabalek ezinbestekotzat jo du lan egitea andreen aurkako bortxaren kontra, «hurrengo belaunaldia berdintasunarena» izan dadin.


Artxiboetan barna sartzeko

Summary: Artxiboetan barna sartzeko. Baionako mediatekak zutik eman 'Bilketa.eus' ataria berritu dute. 26.000 dokumentu biltzen ditu digitalizaturik, eta ikerketa bide berriak eskaintzen ditu. Bilatu nahi den hitz oro kausi daiteke edozein dokumentutan. Liburu zaharrak, ikonografiak, prentsa zaharra… denetarik atzeman daiteke.

Bilketa.eus ataria osoki arraberritu dute. Baionako mediatekak akuilatu Interneteko leiho horrek euskal funtsa deitzen den artxibotik dokumentu aldi handia biltzen du digitalizaturik, eta nornahik aise miatzeko gisan dira. Artxibategi anitzetako bildumen bateratze bat bezala egin du.

2015ean ireki zuten Baionako mediatekatik Bilketa.eus ataria. Aurten jauzi berria eman dute, goitik behera berriz eginez, Baionako mediatekako euskal saileko Marie-Andree Ouretek erran duenez: «Berriz egina izan da osoki, eta dituen edukiak ere aldatu dira. Gehitu zaizkio anitz, anitz dokumentu; bereziki, numerikoak». Aitzineko bertsioan ez ziren arras 1.500 dokumentu; oraingo honetan, 26.000 dokumentu inguru bildurik dira.

Dokumentu batzuen bistaratzeko jauzi teknikoa egin du atariak. Besteak beste, digitalizatua izan den prentsa zaharraren erakusteko. «Prentsa zaharra dokumentu berezia da. Atariak berak behar du gisa hartarat egina izan bistaratzeko. Egitura berezia du, liburu bat baino konplikatuagoa dena. Sarean sartzeko behar izan dugu beste atari bat ezarri». Halaber, irudi ikonografiko batzuekin, Ouretek zehaztu duenez: «Bereizmen handiko irudiak direlarik, ezin genituen sarean eman».

Ondorioz, ikonografia frankoz emendatu dute eskaintza. Horrez gain, Parisko BNF Frantziako Liburutegi Nazionalarekin duten partaidetza dela medio, han digitalizatu euskal funtsa guzia sartu dute. «Duela hamar urte ez zituzten eginak». Berriki arte, beraz, BNFk bere barneetan atxikitzen duen euskal literaturako lehenbiziko liburu argitaratua, ikur bilakatu dena —Bernat Etxepareren Linguae Vasconum Primitiae—, ez zuen digitalizatua. Baionako mediatekarekin egin hitzarmenari jarraikiz, digitalizazio gastuen erdia bere gain du Parisko egiturak. BNFk duen Gallica atarian, Baionako funts numerizatua —mediatekakoa, Ikasena, Euskal Museokoa, nagusiki— ikusgai jarri dute, Bilketa.eus-ek Gallica-ko euskal funtsa jarri duen bezala. «Atari berriarekin aski urrun joan gara haien funtsa gure atarian emateko maneran».

Luzaz, euskal funtsa zerrendatu, lematizatu, sailkatu eta digitalizatu gabe egon da BNFn, beste hainbat artxibategitan bezala. Orain Parisen atxikia den gehiena egina dela dio Baionako mediatekan numerizazioaz eta Bilketa.eus atariaz partez arduratzen den Peio Jorajuriak: «BNFk egin du lan hori, eta baditugu andana bat sartuak. Gero, eskuizkribuetan bada oraindik lantzekoa». Jakinik, BNFk partaidetzak badituela beste mediateka eta artxibategi batzuekin. Hala nola Okzitania Tolosako liburutegiarekin. «Han badituzte Gallica-ren bidez ikusten ahal diren euskal funtseko 212 dokumentu», gehitu du Jorajuriak. Baina bada oraino miatzekorik, Ouretek dioenez: «Ezin dezakegu erran itzulia egin dugunik», nahiz Okzitania Bordelen, Pauen eta Tolosan, eta Parisen berean, badenaren berri handizki badakiten.

Beste ekarpen tekniko guztiz baliagarria dakar bertsio berriak erabiltzailearentzat: dokumentuetan beretan hitzak bilatzen ahal dira. Hitz bat joz, non agertzen den ikus daiteke. Konparazione, jende deiturak, leku izenak, edo beste.

‘LINGUAE VASCONUM PRIMITIAE’

Bernat Etxeparek 1545ean argitaratu liburuaren bertsio zaharrena osoki ikus daiteke Bilketa.eus atarian. «Guretako garaipen bat da», erran du Jorajuriak. Liburua argazkitan harturik ikusten ahal da hostoz hosto. Horrez gain, badu bulta bat atariko eramaileek dokumentuari datxekiola esplikazio artikulu bat argitaratua dutela. Etxepareren liburuari buruz, duela zenbait urte egin zutela oroitarazi du Jorajuriak: «Artikulu oso bat badugu esplikatzeko zergatik interesgarria den; testu zati batzuekin, itzulpenekin. Focusa egin genuen bakarrik Kontrapas-i buruz».

Azken xehetasun bat. Linguae Vasconum Primitiae-ren (LVP) bertsio zahar horren azala ageri da atarian. Azal horren gainean noble arma edo ikur bat bada. Aurelia Arkotxa euskaltzain eta unibertsitarioak aztertu zuen. Armarria, haren arabera, Bourbon Condeko Luis I.a kalbindarrarena da (1530-1569). Conde hori Joana Labrit Nafarroako erreginaren koinata zen. Joana, Margaritaren alaba zelarik. «Iduri luke LVP-k printze Condea baino lehenago beste jabe bat ukan zukeela. Norbaitengandik errezebi ote zuen oparitzat liburua? Joanarengandik? Eta Joanak berriz Margarita Heptameron-en autorea eta ebangelisten zaintzailea zenarengandik? Jakina da Margaritak liburutegi onak bazeuzkala Nafarroako bere lurretan», dio Aurelia Arkotxak liburuak ukan dukeen ibilibideaz.

Hori hala balitz ere, beste galdera bat utzi du zintzilik Aurelia Arkotxak berak bere ikerketan: «Noiz iritsi ote den liburua Bibliotheque Royalera, gaur Bibliothèque Nationale de la France deitzen den lekura?». Barneko titulu orrian agertzen den kolore gorriko zigulutik, Arkotxak dio erran daitekeela LVP 1735. urtearen inguruan sar zitekeela Bibliotheque Royale errege-liburutegian.

DONIBANE LOHIZUNEKO ARRADA

Zortzi mapa dira. Mende eta aro desberdinetakoak. Zortziek Donibane Lohizuneko arrada eta portu ingurua irudikatzen dute. Lehenbizikoa 1.600. urtekoa da. Azkena, gaur egungoa.

Mapek Donibane Lohizune eta Ziburu arteko arradak izan duen bilakaera agerian ematen dutela dio Jorajuriak: «Herri baten historia kontatzen ahal da hauekin. Donibane Lohizunen, itsasoan desagertu diren auzoak badirela, adibidez. Zubia ere, mende guztiz urrunago ematen dute».

Mapa gehienak BNFko bilduman atzemanak izan dira.

MOURGUIART BIHI SALTZAILEA

Eskualduna kazetaren 1922ko hazilaren [azaroa] 17an, ortzirale egunez atera zen zenbakiko iragarki bat aipatu dute Ouretek eta Jorajuriak, egin dituzten hautaketa adierazgarrien artean. Dokumentu digitalizatuetan nahi den hitza jorik intereseko den gauza oro atzeman daitekeela erakusteko. «Dena interesgarri da, hondarrean. Behar da hautatu», dio Ouretek.

Baionako «Mourguiart» bihi saltzailearen publizitate bat da. Molde eta hiztegiarendako azpimarratu du Ouretek. Hazi mota zerrenda bat dakar: Ogi garbitua hazitako, trefla, luzerna, paucha, zingila, allubria, ilhar-chehe, baba eta lore mota orotarik saltzen da saltegian. «Jada, hiztegiaren aldetik, bikaina da. Eta jende batzuendako egun guzitako gauza zen». Oureti ohargarria zaio Baionako saltegia zela, eta ez bakarra Eskualduna-n iragarkia ezartzen zuena. «Bazen, beraz, publiko euskaldun hori. Bazen harreman bat hizkuntzaren barna egiten zena. Pentsa daiteke Baionako karriketan, orduan, euskara gehiago entzuten zela gaur baino; ez zuten Ahobizi txapa ematearen beharrik…».

Beste xehetasun franko eta ikerketa gai agertzen dira kazetetan: ferietako kabala primetako sari eramaileak nor ziren, eskoletako emaitzak, enkantean saldu etxaldeak edo lurrak. «Anitz jende izen ateratzen da; toponimia bada —etxe, auzo izenak—. Anitz gauza ikasten ahal da pertsona eta bizimoldeei buruz», dio Ouretek.

Arlo berean, baina ez hizkuntza berean, Je Journal de Saint-Palais frantsesezko kazeta digitalizaturik da, osoki. 1902tik. Ez zen bakarrik Donapaleuko eta Amikuzeko berriez osatua, Jorajuriak gogorarazi duenez: «Kontatzen du barnealdeko bizi osoa: Amikuze, Zuberoa eta Baxenafarroa kasik osoki». Bilatuz kausi daitezke denborako Donapaleuko auzitegiko epaiak, besteak beste.

ELIZANBURU, CERQUAND, WEBSTER

Beste perla franko agertzen dira digitalizaturik. Dokumentu zaharren bitxikerietan barna ibiltzea gustuko duen zalearen doi.

Bilketa.eus atariko arduradunek Jamattitt Elizanbururen (1828-1891) eskuko kaiera azpimarratu dute. Elizanburuk eskuz idatzi bertsoak eta partizioak ikus daitezke.

Halaber Jean-François Cerquand (1816-1888) ikerlari frantsesak XIX. mende hondarrean argitaratu euskal ipuin bildumak ikus daitezke, lehenbiziko bertsioan.

Wentworth Webster (1828-1907) linguista ingelesaren eskuizkribuak ere bistaratzen ditu atariak. Hor ere ipuinak dira bildurik, Julien Vinson hizkuntzalari frantsesak (1843-1926) egin euskarazko zuzenketak agertzen direlarik dokumentuan.


Itoiz musika taldearen lehen zantzuak

Summary: Itoiz musika taldearen lehen zantzuak. Doxa ekoiztetxea Itoiz musika taldeari buruzko ikus-entzunezko bat prestatzen ari da, eta pelikularen azken zatia grabatzen ari dira: fikziozko atala. Indar Trabes zirela jotako lehen kontzertua fikzioan irudikatu dute Mutrikuko (Gipuzkoa) Venezia diskotekan.

Denboran atzera egin; 1970eko hamarkadara, zehazki. Kartel bat: Ikasbidaia. Ibiza. 50 peseta. Indar Trabes rock kontzertu. Bost gazte Mutrikuko Venezia diskotekako oholtzan, gitarra, piano eta bateria artean, fokupean. Parean, zaleak, kantari eta gorputzak dantzan. Eta elkarren arteko sintonia inguruabarrean. Hotz da kalean, goxo barruan. Bat, bi, hiru, lau makilakada, eta hasi da kontzertua, musikak blaitu du aretoa. Gogoz dira ikusleak; lotsati hasieran musikariak. Txalo eta aupa arteko harrerak eman die hauspoa, eta askeago sumatzen dira orain. I will sing kantaren doinuek hartu dute lokala. «Primeran egin duzue, berriro egingo dugu». Doxa ekoiztetxea Itoiz taldeari buruzko ikus-entzunezko bat prestatzen ari da, eta pelikularen azken zatia ari dira grabatzen: fikziozko atala. Taldearen kontzertu bat irudikatu dute; Venezia diskotekan jotako aurrenekoa, hain zuzen.

«Itoiz izan baino arinago, Indar Trabes izan zen, gazte-gaztetxoak zirenean. Eta, gaur [atzo], Indar Trabesek jo zuen lehenengo kontzertua grabatuko dugu. Ondarroako [Bizkaia] institutuak antolatutako jaialdi bat izan zen, ikasbidaiarako dirua lortzeko», azaldu du Larraitz Zuazo zuzendariak. Kontzertua «berreskuratu» dute, Juan Carlos Perezen laguntzaz, eta orduan jo zuten lehen abestia «berregin», Mutrikuko hainbat gazterekin. «Prozesua oso polita eta ilusionagarria izaten ari da».

Filmatu aurretik, jende andana dabil diskotekan, hara eta hona. Kamerak zer eta nola grabatu debatitzen ari dira; halako planoak, hortik enfokatuta, kolore honekin. Soinu probak ere egin dituzte, eta argia egokitu. Musikariak eta zaleak garai hartan bezala karakterizatzeko ahalegina bistakoa da: jantziak, makillajea… 70eko hamarkadako ukitua, giroa, hartu du diskotekak. Aktoreei azalpenak eman, eta hasi dira; eztanda egin du aretoak.

«Abesti hau inon grabatu gabekoa da; instrumentuen artean ditugun bi gitarrak orduan erabili zituztenak dira», adierazi du Zuazok. Taldearen aurreneko urratsak fikzioan irudikatu nahi izan dituzte, «lehenengo garaikoak, gutxiago ezagutzen direnak». Igandean amaituko dituzte grabaketa lanak, eta, elementu guztiak bilduta, muntatzeari ekingo diote. Ainhoa Andraka eta Zuri Goikoetxea produktoreen arabera, espero dute pelikula maiatzerako edo ekainerako amaitua izatea.

Jon Galarraga Mutrikuko gaztea ari da Juan Carlos Perezen rola antzezten, eta harentzat «ohorea» dela nabarmendu du. «Niretzat, Itoiz beti izan da talde inportantea; beti egon da nire bizitzan». Musika talde bat du, eta azaldu du kontzertua amaitzeko beti jotzen dutela Itoizen kanta bat.

Haren osabaren bidez jakin zuen pelikularen berri —Antton Fernandez, Itoiz taldeko piano jolea izandakoa—, eta castingera apuntatzea erabaki zuen. «Prozesu berri bat izan da niretzat, baina oso gustura nabil».

Hiru zati

Pelikulak hiru linea narratibo izango ditu; taldeko kideei eta inguruko jendeari egindako elkarrizketa «sakonak», dokumentalaren grabaketa eta fikziozko zatia. Horretarako, artxiboko materiala inguratzen ibili dira. Zuazo: «Artxiboan bilatzea ez da batere erraza izan. Batez ere, dokumentalak hasierako urteetara egiten duelako bidaia bat, eta ez zegoelako ezer. Bilaketa lan handia egin da, eta lortu ditugu argitaratu gabeko abesti, argazki eta abarrak. Pozik gaude, baina ez da erraza izan».

Dokumentalean Itoiz taldearen «esentziarako» bidaia bat proposatzen dute, Juan Carlos Perezen eskutik, eta bilatutako artxiboetan barrena. Tartean, kasete bat ere badago, Perezek Jose Garate Foisis lagunarekin grabatutakoa, 15 urte zituztela: «Bertsioak dira hor, baina baita gero Itoizekin joko zituzten kanta arrakastatsuak ere», esplikatu du Andrakak. Kasetean «Udako Sesioak» ageri da idatzita, eta hortik dator dokumentalaren izena: Itoiz. Udako Sesioak.

Produktoreen arabera, prozesua «inspiratzailea» ari da izaten. «Azkenean, konexio bat dago Juan Carlosen eta esentziaren artean. Sormen pultsio bat dago, geldiezina. Hori guztia ikus daiteke daukagun artxiboan. Birsortzea oso polita eta inspiratzailea da».

1988ko maiatzaren 10ean eman zuen azken hatsa musika taldeak, Bordelen, Eysines kulturgunean emandako kontzertuarekin. Euskal rockak ordura arte izandako talde estimatu eta arrakastatsuenetako baten amaiera izan zen. Eta taldeak arrasto handia utzi du euskal musikan. Badago, ordea, gutxiago ezagutzen den garai bat, eta istorio hori kontatzea izan da filmaren helburua: taldearen hastapen faseen berri ematea.


Summary: Sustrai Colina: «Lanketa guztiak abiatzen dira pertsona gisa zaren horretatik». Sustrai Colina Bertsolari Txapelketa Nagusiko finalista izan da azken bost aldietan. Aurten, finalerdien lehen itzuliko saioa irabazi du, eta gaur Baionan kantatuko du, bigarren itzulian. Gogo «handiz» ariko da.

Bertsolari Txapelketa Nagusiko finalean 2001ean sartu zen lehen aldiz Sustrai Colina (Urruña, 1982). Beste lau final jokatu ditu geroztik. Aurtengo txapelketan, finalaurrekoen lehen itzulian, lehen postua erdietsi zuen. Bigarren itzulia Baionako Laugan jokatuko du, gaur, 17:00etan.

Gaztetik hasi zinen Bertsolari Txapelketa Nagusian. Zer garaitan heldu zaizu txapelketa hau?

Uste dut orain duela 21 urte kantatu nuela lehen finalean; geroztik, nahi ala ez, gehiago ala gutxiago, bizitza markatuz joan zaidan zerbait da Txapelketa Nagusia, aldi oro eskatu baitit lan egin beharra, aitzinekoa hobetu nahia. Nire bertsolari bizitzan pauso bat aitzina emateko aitzakia ere izan da. Aldiro halako inarrosaldi bat ekarri dit. Pertsonak ere bagara, eta, batzuetan, zure bizitza pertsonalak beste lehentasun batzuk jartzen dizkizu, eta kemen handiagoa edo txikiagoa ematen dizu Txapelketa Nagusi baten ahaleginari aurre egiteko. Horiek erranda, berrogei urterekin harrapatzen nau, pandemia bat pasatu berri, esperientzia pixka batekin, eta gogo eta gose handiarekin. Azken urteetan, oso gustura nabil plazan; iruditzen zait gero eta hurbilago nagoela bertsotan ukitu nahi nituzkeen gauzak ukitzetik, eta horrek motibatzen nau lan gehiago egiteko.

Batzuek txapelketan deskubritzen dituzte belaunaldi berriak. Zuretzat ere berriak dira?

Gazteetan ere, bereiziko nituzke belaunaldiak: Alaia [Martin], Nerea [Elustondo], Oihana [Iguaran], Julio [Soto], Saioa Alkaiza…; belaunaldi hori gurekin dabil plazetan astero-astero. Horien iritsiera uste dut aurrekoan ere antzeman zela, baina plazetan aspaldi gertatua zen. Alde horretatik, txapelketak notario lana baizik ez du egin: ebidentea zen egoera bat instalatu du. Gero, bada benetan gaztea den belaunaldi bat, agian berriagoa dena: Joanes Illarregi eta Aitor Bizkarra…; 25 urtez azpiko jende hori bada berriagoa plazan, nahiz eta badabilen. Txapelketan bai, salto handi bat ematen ari dira publikoari begira, baita bertso mailaren aldetik ere. Lehen itzuliaren ondoren, Joanes Illarregi finaleko postuetan dago, eta, bigarren itzulia hasi berritan, Aitor Bizkarrak aukera izugarria du borroka horretan egoteko. Holako emaitzak dituzten bertsolarien defentsa ez da egin beharrik.

Azken finaletan egon zinen. Maila horretako gazteak ikusteak presioa eragiten dizu?

Niretzat motibazio bat da. Belaunaldi batek ikusteko modu bat, gauzak egiteko modu bat ekartzen du. Haien kezkak, haien bertsoa ulertzeko moduak, eta batzuetan zuretzat baliagarriak diren gakoak atzematen dituzu haiengan. Bestalde, uste dut beren mundua, ideologia eta bizipenak ekartzen dituztela, eta horrek aukera paregabea ematen dizu konektatua egoteko munduari eta datorrenari. Askotan erraten da transmisioa goitik beherakoa dela, baina nik uste dut transmisioa behetik gorakoa ere badela, eta gazteagoek guri ere gauza asko erakusten dizkigutela. Niretzat sekulako motibazioa eta, nonbait, ohore puntu bat ere bada jende horrekin oholtzan egotea. Xantza badugu atzetik ostikoak jotzeko prest datozen belaunaldiak datozelako; uste dut hobeak egiten gaituela bertsolari bezala eta pertsona bezala.

Lanketa feministaren fruituak agerikoak dira bertsolaritzan ere. Gizon batzuen bertsoetan ere agerikoa izan da. Zuk lanketa berezi bat egin duzu?

Jakina! Hitz egiten da bertsoaz, baina esango nuke bizitzako kontu bat dela. Nik emakume batzuk baditut ondoan, eta saiatzen naiz haiengandik ikasten eta haien kezkak zeintzuk diren ikusten. Horren arabera ere, nire jarrerak eta egin moldeak berrikusten saiatzen naiz. Ez da bertsolari baten zeregina bakarrik; gizon guztien edo gehienen obligazioa dela esanen nuke. Irrigarria iruditzen zait, beste alde batetik: ematen du iraultzailea dela bakarkako lan batzuetan gizonezko batzuek negarrari buruz kantatzea. Hori berrikuntzatzat hartzen bada, nire ustez erakusten du zein urrun geunden eta nondik abiatzen garen, eta zein zurruna eta zein estankoa izan den bertsolaritza edo gizontasuna ulertzeko manera. Baina lanketa guztiak abiatzen dira pertsona gisa zaren horretatik, edo izan nahi duzun pertsona horretatik, edo zure baitan dituzun korapilo horietatik. Munduan gizonekin soilik bizi ez naizen heinean, noski, feminismoak zer pentsatu handia ematen dit, aurrera egiteko tresnak ematen dizkidan bezala.


Summary: Europako Parlamentuak esan du Puigdemontek «segur aski legez kanpo» eskuratu zuela eserlekua. Generalitateko presidente ohiaren defentsak adierazi du sedizio delituaren erreformak «agerian» uzten duela buruzagi independentistek «jazarpen politikoa» pairatzen dutela.

Carles Puigdemont Kataluniako Generalitateko presidente izandakoaren eta Toni Comin eta Clara Ponsati Kataluniako Gobernuko kontseilari ohien immunitateari buruzko auzi saio erabakigarria egiten ari da EB Europako Batasuneko Auzitegi Orokorra. Europako Parlamentuko abokatu Norbert Lorenzek hartu du lehen hitza, eta esan du ganberak «behar bezala» tratatu dituela auzi jartzaileak. «Europako Parlamentuak eserlekua izateko baimena eman zien [eurodiputatu katalanei] 2020ko urtarrilean, ziur asko legez kanpo eskuratzeko aukera emateraino, EBko Auzitegi Orokorraren epai baten arabera», zehaztu du Lorenzek saioaren hasieran, eta erantsi Europako Parlamentuak ez duela «inoiz» jaso buruzagi independentistak Espainian parlamentari «izendatzeko edo hautatu izanaren jakinarazpenik».

Talde komunitarioko Auzitegi Orokorraren 2022ko uztailaren 6ko epaiari lotzen zaio EBko ganberaren defentsa. Epai horrek atzera botatzen zuen Puigdemontek Europako Parlamentuaren aurka aurkeztutako helegitea, eurodiputatu gisa ez onartzeagatik. Horrela, EBko Auzitegi Orokorrak iritzi zion Europako Parlamentuak ez zuela «beste erremediorik» buruzagi independentistei europarlamentari izaera ukatzea baino, Espainiako Hauteskunde Batzorde Zentralak ez zituelako sartu Espainian hautatutako ordezkarien zerrendan.

Ikusi gehiago: Puigdemonten immunitateari buruzko auzi saio erabakigarria gaur

Hala ere, epai horrek ez zuen ondorio juridikorik izan; izan ere, 2019ko abenduaren 19a baino lehen, EBko Justizia Auzitegiak adierazi zuen ERC Esquerra Republicanako presidente Oriol Junquerasek eurodiputatu gisa aitortua izan behar zuela, Espainiako Hauteskunde Batzordeak Europako azken hauteskundeetako emaitzak ofizialki argitaratu zituenetik, hau da, aurreko ekainaren 13tik.

Gonzalo Boye presidente ohiaren abokatuak Puigdemont, Comin eta Ponsati eurodiputatu izateko bidea urratzen duen epaian oinarritu du bere hitzaldia. EBko Auzitegi Nagusian argudiatu du sedizio delituaren erreformak «agerian» uzten duela buruzagi independentistek «jazarpen politikoa» pairatzen dutela, Espainian prozesu subiranistaren aurka epaitu ahal izateko. «Agerikoa eta nabarmena da Espainiako hainbat ministrok eta gobernuko presidenteak berak, [Pedro] Sanchez jaunak, esan dutela Zigor Kodearen erreforma Puigdemont Espainiaratzea lortzeko dela», adierazi du Boyek, eta, jarraian, auzia aztertzen ari diren magistratuei galdera hau egin die: «Ezagutzen duzue Zigor Kodea aldatzearen truke euroagindua lortzea helburu duen EBko kide den estaturik? Nik hau [Espainia] bakarrik ezagutzen dut».

Boyek argudio hori azpimarratu du, esanez bai bera bai Puigdemont Pegasus programarekin «zelatatu» zituztela. Zehazki, nabarmendu du ekintza hori Europako Parlamentuak «ezagutzen» duela, auziaren inguruan sortu duen ikerketa batzordean aztertzen ari baita. Hain justu, Europako Parlamentuko Ikerketa Batzordeak txosten bat egin berri du Pegasus softwarearen bidezko espioitza auziari buruz, eta lehen zirriborroak zehazten du ez dutela egiaztatu zelataturiko Kataluniako buruzagi independentistak «mehatxu» zirenik Espainiako Estatuaren segurtasunarentzat. Bide horretan, Sophie in 't Veld Herbehereetako eurodiputatu liberalak idatzitako zirriborroaren arabera, ez dirudi espioitza kasuek «berehalako eragina izan zutenik edo segurtasun nazionalerako edo estatuaren integraziorako berehalako mehatxua izan zitezkeenik».

Ikusi gehiago: Europako Parlamentuak ez du egiaztatu zelatatutako kataluniarrak «mehatxu» zirenik Espainiaren segurtasunarentzat

Eurodiputatuek immunitate parlamentarioari eutsi behar diotela babesteko, politikari katalanen aurkako «jazarpen politikoaren» argudioa babesteaz gain, Puigdemonten defentsak sedizioaren indargabetzea azaldu du, EBko estatu kide guztietan tipifikatuta ez dagoen delitu bat delako, eta, beraz, Boyeren arabera, horrek ez luke baliozkoa izan behar atxilotzeko eta bere burua entregatzeko Europako agindua betetzeko.

Ondorioak aztertzeko beharra

Espainiako Zigor Kodearen erreforma gauzatzen bada, hiru eurodiputatuek izango lituzketen ondorioak «aztertu» beharko liratekeela esan du, bereziki Ponsatirenak, Boyeren esanetan: sedizio delitua egozten diote hari; Puigdemonti eta Comini, berriz, delitu horrez gain, diru publikoa bidegabe erabiltzea leporatzen diete.

Bestalde, defentsak zalantzan jarri du Espainiako Auzitegi Gorenak judizial eskuduna izatea Europako Parlamentuak 2021eko martxoan hiru politikari independentistak Espainian epaitu ahal izateko onartu zituen erregu eskaerak tramitatzeko. Aldi berean, Boyek Europako Parlamentuari leporatu dio Puigdemont eta Junts Per Catalunyako beste bi eurodiputatuei immunitatea kendu aurretik ebaluatu ez izana. Azkenik, defentsak zalantzan jarri du immunitateen etendura bermatu zuten txostenak idazteko ardura duen Europako Parlamentuko Auzi Juridikoen Batzordearen «inpartzialtasuna».


Hizkuntza jasangarriak

Summary: Hizkuntza jasangarriak. Busturiko Urdaibaiko Ekoetxeak erakusketa batean bildu ditu 11 hizkuntzatan emandako testu batzuk eta haien euskarazko itzulpenak: 'Hizkuntza indigenak, Ama Lurra zaintzen'. Abenduaren 18ra bitartean bisitatu ahalko da.

Ardatza izan daiteke artaburua, bi buruko arranoa, arbola garai bat; izan daitezke jainkotiar edo lurtar; izan daiteke su sakratu bat ere, komunitateari aterpe eta babes ematen diona, eta kideen arteko loturak, iragana eta etorkizuna baldintzatzen dituena. Mitoak askotarikoak dira, unibertsalak, eta, aldi berean, tokian tokikoak; gizarteen bizkarrezurra dira, eta helaraz daitezke; are, kontatu eta idatz daitezke baita hizkuntza gutxituetan ere, jatorri eta mintzaira mordoa baitituzte istoriook. Horietako 11 bildu dituzte Busturian, Urdaibaiko Ekoetxean: maputxe, guarani, huni kui, kichwa, nasa, q’eqchi’, k’iche’, kaqchikel, mayata’an, nawat eta euskal herritarren ele zaharrak ezagutu ahalko dira abenduaren 18ra bitarte, Hizkuntza indigenak, Ama Lurra zaintzen erakusketan.

Liburu batek hauspotu zuen mostra. Garabide elkarteak eta Munduko Hizkuntza Ondarearen Unesco Katedrak ikastaroak egiten dituzte indigenekin, hizkuntzen biziberritzea ardatz, eta, tarteka, hango lider batzuk etortzen dira Euskal Herrira horietan parte hartzeko, Ines Garcia Azkoaga EHUko irakasleak azaldu duenez. 2018an, Mondragon Unibertsitatean antolatutako Kultur Ekoizpenaren Tailerrean, hogei indigena egon ziren hiru hilabeteko ikastaroa egiten. Tarte horretan, besteak beste, marrazki eta kontakizun sorta bat egin zuten, «irudikatzeko euren komunitatearentzat adierazgarria zen zerbait, euren ohiturei, kulturari eta mitoei lotuta, euren mundu ikuskera islatzeko».

Lan «eder» horiei erreparatuta, erabaki zuten kontakizun eta ilustrazioak liburu batean biltzea, parte hartzaileen lanari aitortza egiteko asmo hutsarekin, hasieran. Istorioak jatorrizko hizkuntzan argitaratu zituzten, eta, parean, euskarazko itzulpena ipini zuten. Baina iruditu zitzaien proiektuak merezi zuela aparteko lanketa bat, istoriook erakusten baitute «zer-nolako hizkuntza aberastasuna dagoen munduan, eta denek ez dutela mundua berdin ikusten». Hori hala, «apustu pedagogikoa» gehitu zioten aurreneko helburuari: helarazteko ez ezik, irakasteko asmoa bildu zuten.

Erakusketa izan zen horren emaitza. Liburuko kontakizunak eta marrazkiak hainbat paneletan islatu dituzte, eta, horiekin batera, eskoletarako fitxa didaktiko batzuk ari dira lantzen, eta tarteka egiten dituzte ikastaroak eta bisita gidatuak. Horrez gain, mostra ibiltaria denez, kontakizunotan gordetako informazioa zabaltzen ari dira. Iaz ekin zioten erakusketari, eta Euskal Herriko zenbait lekutan egon da dagoeneko: Tolosan (Gipuzkoa) izan zen Ekoetxeak hartu baino lehen, eta Otxandion eta EHUren Donostiako campusean egongo da aurrerantzean, oraindik zehaztu ez dituzten datetan.

Askotarikoak dira kontakizunak, Garcia Azkoagak azaldu duenez. «Batzuek kontatzen dute euren herriko mito tipiko bat, herri guztietan dauden horietakoa; beste batzuek, ohiturekin lotutako kontakizunen bat; batek elikagaiei buruz hitz egiten du, eta haien garrantziaz… Oso desberdinak dira, ez dago ildo bakarra; ez dira gauza jakinak». Formaren aldetik ere, begi bistakoa da aniztasuna: parte hartzaile batzuek poesiara jo dute, bestetzuk prosara; badira xehetasunetan sakontzen dituzten ipuinak, baita motzak eta zuzenak direnak ere; badira literarioagoak, orobat, eta estilo soilagokoak. «Kontuan izan behar da sarritan hizkuntza horietan ez dagoela idazteko ohiturarik», nabarmendu du Garcia Azkoagak.

Hizkuntza eta ekologia

Proiektuaren izenburuan, hizkuntzaren atzetik Ama Lurra dator. Izan ere, estuki lotuta daude biak ala biak, Garcia Azkoagak aldarrikatu duenez. «Komunitate indigenentzat oso garrantzizkoa da hori: hizkuntza ekosistemari lotuta egotea, txertatuta». Baina da zerbait orokortua. «Gure kultura modernoentzat lausotuta dago harreman hori», irakaslearen irudiko. Alabaina, kultura indigenetan «oso-oso errotuta» dago. «Zure komunitatean bizi zara, zure hizkuntzan, eta hizkuntza horrek ematen dizu ikuskera bat, inguruan duzuna izendatzeko modu bat. Ikasi egiten duzu, gauzak transmititzeko modu bat ematen dizu».

Hori horrela, komunitate bakoitzak baditu berezkoak diren ohiturak, izendapenak, landaretza… «Hizkuntza bakoitzak bere garrantzia du, oreka hori mantentzea ere inportantea da. Hizkuntza asko izateak mundua aberatsagoa egiten du, elkarren artean aberastu egiten gara denok», Garcia Azkoagaren esanetan. Eta hori jasangarritasunarekin lotu du. «Hitz egiten dugunean ekologiari buruz, beti pentsatzen dugu naturan, kontserbazioan… Baina hizkuntzak eta kultura ere sistema horren parte bat dira».

Izan ere, Hizkuntza indigenak, Ama Lurra zaintzen erakusketaren ardatza hizkuntza indigenak izan arren, bildumak badu loturarik euskararekin: batetik, euskal ele zaharrak ere ageri direlako; bestetik, orobat delako jasangarria euskararen sustapena, Garcia Azkoagaren hitzei erreparatuta. «Ekologia sustatu nahi badugu, tokian tokiko produkzioa sustatu nahi badugu, zergatik ez sustatu euskara? Tokian tokiko hizkuntza bat da ere bai, gure ekosistemaren parte da». Modu horretan ulertzen du berak. «Hizkuntza guztiak garrantzizkoak direla adierazteko modua da, bakoitzak baitu bere lekua munduan, eta tokian-tokian lotura eta garrantzia baitute».

Euskara izan da adibidea, baina baita akuilua ere. «Euskara izan da proiektuaren abiapuntu garrantzizkoena. Hau posible izan da euskararen biziberritzea egon delako, eta esperientzia hori esportatu ahal izan delako, nolabait. Euskararen izaera gutxitu horretatik ikasi dugunari esker iritsi gara hizkuntza indigenetara». Hain justu, ikastaroetan, marraztu eta kontatu ez ezik, lider indigenek euskararen biziberritzeaz ere solastatu zuten.


Summary: «Herri batzuk asko erdaldundu dira; hor egin behar dugu lan». Kezkak eraman ditu herritarrak Sakanako Euskaltzaleen Sarea osatzera. Erkuden Barandiaran da kideetako bat; nabarmendu du erabileran eta administrazioaren zerbitzuetan eragin nahi dutela.

Sakanako herritarrek Euskaraldiaren bultzada baliatu nahi dute osatu berri duten euskaltzaleen sarea zabaltzeko. Kezkak jarri ditu martxan, Erkuden Barandiaran kideak nabarmendu duenez (Altsasu, 1975). Norbanakoen eta erakundeen ardura jarri du sareak erdigunean.

Nondik dator Sakanan euskaltzaleen sarea osatzeko asmoa?

Euskararen inguruko zenbait eragilek deialdi bat egin zuten, Sakanako Mankomunitatearen bidez, udaberrian, eskualdean zer egin zitekeen jorratzeko. Hasieran, asmoa ez zen talde bat osatzea; kontua zen, besterik gabe, ideiak mahai gainean jartzea.

Zergatik erabaki zenuten sarea sortzeko urratsa egitea?

Udaberriko esperientzia horretan batzuek pentsatu genuelako bazegoela beharra, ez zela nahikoa ideia batzuk zerrendatzea, eta, batez ere, ezin genuela besteen esku utzi ideia horiek gauzatzeko ardura. Ondorioz, lanean jarraitzea erabaki genuen. Herritarrak parte hartzera deitu ditugu, hasteko.

Sakana osoa hartu duzue lan esparru?

Bai, hori da helburua. Lehendabiziko bileretan, dozena bat pertsona inguruk egin genuen bat, eta, egia esan, eskualde osoko jendea bazen. Eta hori inportantea da.

Euskararen erabileraren inguruko kezka dago sarea osatzeko behar horren atzean?

Bai, kezka handia. Erabilerari buruzko kezka nabarmena da, zalantzarik gabe, baina ez da bakarra. Aztertu dugu egoeraren bilakaera, eta garbi esan beharra dago hizkuntza eskubideen eta zerbitzuen esparruan ere atzera egin dugula, zenbait arlotan. Beraz, bi hari mutur ditugu: batetik, norbanakook hizkuntza erabiltzeko dugun ardura; eta, bestetik, administrazio publikoen erabakiak eta eskaintza.

Erabilerari buruz, eskualde osoan dago kezka?

Udaberriko saioa egin baino lehen, euskararen kaleko erabilerari buruzko 2021eko datuak jaso genituen, eta ohartu ginen gure susmoak baieztatzen zituela azterketa horrek: herririk euskaldunenetan eta populatuenetan behera egin du erabilerak. Hori oso kezkagarria da; erabilerak behera egitea nabarmen, adibidez, Urdiainen gisako herri batean: Ueman dagoen udalerri bat da, arnasgune bat. Gaztetxoenak, baina, gaztelaniara jotzen ari dira. Etorkizuneko heldu horiek orain gaztelaniaz ari badira, ez da berri ona: kezkatzeko modukoa da.

Lan egin behar da Sakanak euskaldun izaten segi dezan?

Bai. Garbi izan behar dugu atzera egin dezakegula, arrisku hori hor dagoela. Herri batzuk oso euskaldunak dira, baina beste batzuk asko erdaldundu dira. Hor egin behar dugu lan, galdutako espazio horiek berriz euskaldundu ahal izateko.

Administrazioaren ardura aipatu duzu. Zein da egoera?

Espainiako eta Nafarroako gobernuen esku dauden zerbitzu publikoetan, gure hizkuntza eskubideak ez daude bermatuta. Baina udaletan ere bada zer hobetu. Altsasun, adibidez, Iortia kultur etxea erreferentziazko zentro bat da, eta oso toki txikia egiten dio euskarazko ekoizpenari. Aisialdirako eskaintzen zaiguna eskasa da. Bilatu behar dugu, beste tokiren batera mugitu, askotan.

Gazteen artean badu eraginik horrek?

Baietz uste dugu. Kulturaren arloan gertatzen dena gertatzen da kirolaren esparruan ere, gainera. Nire semearen adibidea aipatuko dut: futbol taldeko kide guztiak dira euskaldunak, baina entrenatzailea ez; zorionez, entrenatzaileak euskaraz ez egin arren, jokalariek euskaraz hitz egiten segitu dute beren artean, baina ez da beti gertatzen. Gehienetan, denek jotzen dute gaztelaniara, eta giroa erdalduntzen da. Oraindik hori ez da salbuespen bat.

Egoera horren aurrean, nola eragin nahi du Sakanako Euskaltzaleen Sareak?

Bidea hasi berri dugu, eta herritar gehiagok gurekin bat egitea nahiko genuke. Asmoa da gure hizkuntza eskubideak aldarrikatzeko ekinaldiak antolatzea. Eta euskararen erabilera sustatzea. Finean, euskaraz bizi nahi dugu, leku eta txoko guztietan, ez bakarrik ikastetxean. Administrazio osoari eskatuko diogu gure eskubideak berma ditzala, eta herritarrei egin dezatela euskararen aldeko apustua.

Euskaraldiak eman dizue horretarako aitzakia, ezta?

Bai, martxan jartzeko une egokia dela uste dugu, Euskaraldiak emanen digula bultzada bat. Ariketa polita da, burua altxa dezagun. Euskaraldikoa nahi dugu urte osoan.

Autokritikarako tokia ere baduzue?

Bai, zalantzarik gabe. Migratzaileen auzian, adibidez. Kanpotik heldu direnei ez diegu gure hizkuntzaren berri ematen. Haien lehentasuna aurrera egitea da, eta gu ez gara joaten haiengana, gure egoeraren berri ematera. Gainera, ez dute erraza hizkuntza ikastea. Mankomunitateak, adibidez, diru laguntzak ditu, baina ikasleak ordaindu behar du hasieran. Arlo horretan ere egin nahi dugu lan mankomunitatearekin eta udalekin.

Sarea handitzea da asmoa?

Bai, hori da asmoa. Sinergiak aprobetxatzea.


Summary: «Arima pixka bat falta da orain, bai unibertsitatean eta bai hedabideetan». Bokazioz irakaslea dela aitortu du Joxerra Garziak, baina lan asko egindakoa da bai bertsolaritzan eta bai komunikabideetan. Erretiroa hartuta ere, ikastaroak eman eta eman ari da oraindik.

Bertsoak, kazetaritza, irakasle lana eta literatura. Gutxi-asko, lau erpin izan ditu Joxerra Garziaren (Legazpi, 1953) egunerokoak. Duela bederatzi urte erretiroa hartuta ere, «lanean-edo» jarraitzen du, batean eta bestean ikastaroak emanez. Aurtengo Bertsolari Txapelketa Nagusiari ezin izan dio gertutik erreparatu orain arte, baina pozik eta natural hartu du abenduaren 18ko Iruñeko finalean, ondo bidean, gutxienez bi emakume egotea: Maialen Lujanbio eta Alaia Martin.

Idazlea, kazetaria, irakaslea, gai jartzailea… Edonork ez dauzka hainbeste deskribapen izen-abizenen atzetik. Baten bat falta al da hor?

Ez dakit… Neure burua deskribatzeko, «komunikazioan aritua» naizela esaten dut azkenaldian. «Aritua», r-rekin. Izatez, uste dut irakasle izateko dudala bokazio handia. Maila guztiak pasatu ditut ia; 22 urterekin hasi nintzen ikastolan, eta unibertsitatean aritu nintzen gero. EITBn sartu-irtena egin nuen ondoren, irratian eta telebistan, baina, unibertsitatera itzultzean, nire bokazioa berreskuratu nuela sentitu nuen. Kazetaritza, eta irratia bereziki, oso xurgatzailea da; gai bat hartu, landu eta hurrengo egunean jada ezin duzu gai horretaz jardun. Unibertsitateak intelektualki askoz gehiago ematen du, eta ikasleekiko harremana ere azpimarratuko nuke. Hori bai, formalizatu egin da dena; teknikoki asko hobetu da, baina arima pixka bat falta da orain, bai unibertsitatean eta bai hedabideetan.

«Ohia» gehitu behar al zaie zure abizenaren ondorengo deskribapen gehienei?

Duela bederatzi urte, jubilatu nintzenean, HABEk [Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea] eta Asmoz-ek jendaurreko hizketei buruzko ikastaroak antolatu zituzten, eta, batzuetan, gehiegi ematera ere iritsi nintzen. Hortik beti sortzen zen beste ikastaro bat, eta horrela aritu izan naiz Hizkuntza Eskola Ofizialeko irakasleei eskolak ematen; Iralen [Irakasleen Alfabetatze Euskalduntzea] ere aritu izan naiz asko; LABeko zuzendaritzakoekin ere bai… Herri honetan, gainera, ez da egoten dei neutrorik; ikasle ohi batek Tuteratik [Nafarroa] deitzen dizu, eta, lagunekin egon beharrean, zeure burua Tuteran ikusten duzu ostiral arratsalde batean, euskararen salbazioa bermatzen.

Bertso konturik ez duzu aipatu oraindik, baina Txapelketa Nagusia sartua da azken txanpan. Saioak ikusten ari zara?

Ikastaro bat tokatu zait tartean, eta ez dut astirik izan saioetara joateko. Gerora, saiatzen naiz entzuten, baina galbahea pasatuta. Urte asko izan dira bertsoekin: irratian lehenengo, telebistan gero… Karabana horretatik pixka bat aldenduta nago. Jubilatu ondoren, bi aldiz egin dut ustez betirako erabat utzita neukan gai-jartzaile lana: 2014an, Getarian, Juan Sebastian Elkanoren lehorreratze ekitaldian, eta iaz, Donostian, Bilintxen Menda bertso saioan. Artean lanean ari nintzela joan nintzen uzten gai jartzaile lana, lortzen nuen plazeraren eta sortzen zitzaidan ezinegonaren arteko desorekagatik.

Ba al dago bertso epaile izatea baino lanbide desatseginagorik?

Beti izaten da zarata epaileen inguruan, baina nik ez dut hain gaizki eraman izan kontu hori. Euskal Herriko Bertsozale Elkartearen sorreratik, nire esku utzi zuten epaileen formakuntza, eta gustura egin nuen. Guri tokatu zitzaigun bertso bakoitzaren bukaeran besoa altxatuta puntuak ematea. Ordurako, hamar bat bilera eginda geunden Loiolan [Azpeitia]; erdipurdiko bertsoak eramaten nituen nik, eta puntuak alderatzen genituen; bertso berari 7koa ematen zion batek eta 4koa besteak, pentsa! Baina gure esku zegoen guztia egiten genuen; tentsio handia geneukan, baina oso oroitzapen onak dauzkat. Epaileak pertsonak izaki, subjektibotasun handia dago epaitzean.

Nolatan sartu zitzaizun bertsoa zainetan? Etxetik jaso al zenituen euskara eta bertsoa?

Gu erdi erdaldunak izan gara etxean; erdaraz ikasi genuen. Legazpin jaio arren, Renfen lan egiten zuen aitak, eta Irunen bizi izan ginen 8 urte nituenetik. La Salle kolegiora joan nintzen, eta, unibertsitatera joan arte, Irunen ibili nintzen; Irun eta Hondarribikoa dut kuadrilla. 15 bat urterekin hartu nuen euskararekiko kontzientzia, eta gogoan daukat hasieratik sentitu nuela lilura edo obsesio moduko bat bertsoarekin.

Kazetaritza eta Filosofia ikasketak egin zenituen. Nolatan?

Nahiko ikasle onak ginen, eta kolegioan zientzia arloan aritu ginen denok. 15 urterekin, ordea, batxilergoko 6. mailan, Filosofia irakatsi ziguten, nahiko gaizki, baina gustatu egiten zitzaidala jabetu nintzen. Unibertsitate aurreko ikasketetan, berriz, matematika, fisika eta kimika ematen genuen. Unibertsitaterako, Fisika eta Filosofia aukeratu nituen, zalantzan, eta, egun batean, amak esan zidan kolegioko zuzendaria joan zela gure etxera, niri Filosofia ikasten ez uzteko esanez, nesken ikasketak zirelako. Deustun egin nuen Filosofiako lehen urtea, EUTGn [Donostia], eta Bartzelonara joan nintzen gero. 3. mailan nengoela, Kazetaritza ikasketak sortu zituzten Vella Terran, Bartzelonan, eta bi ikasturte urte bakarrean egin nituen. Hasieran, bukatu gabe utzi nituen Kazetaritza ikasketak, baina irratian hasi nintzenean bukatu nituen. Arrasateko ikastolan hasi nintzen irakasle, 22 urterekin, 8 urteko neska-mutikoekin.

Politikoki, urte gorabeheratsuak izan ziren zuen gaztarokoak. Nola bizi izan zenituzten?

Non erortzen zinen, horren arabera zegoen asko garai hartan. 3.000 euskaldun elkartu ginen Bartzelonan, Euskal Herrian unibertsitaterik ez zegoelako, eta oso ondo bizi ginen han. Polimilien ingurukoak ziren nire ondoko gehienak, EIA [Euskal Iraultzarako Alderdia] etorri zen gero, eta ni Euskadiko Ezkerran jada ez nintzen aritu sekula; ez zitzaidan gustatu. Gauza askotan ez zen oso garai inbidiagarria, Arrasaten irakasle gisa igaro nituen lau urteetan egun bakar batean ere ez nintzelako sartu kontrolik pasatu gabe. Ikaragarria zen; oso gogorra, baina oso bizia. Dena hankaz gora jarriko genuen sinesmena geneukan orduan.

Giro horretan, Alemaniara joatea erabaki zenuen zuk.

Euskal Herrian ezinezkoa zitzaidan distantzia hartzea, eta, autoa salduta, Alemaniara joan nintzen bi urterako, Munster ingurura. Politikoki eta arlo denetan galduta ikusten nuen neure burua, eta desmarkatu beharra sentitzen nuen. Ez nuen eskatu eszedentziarik ere Arrasateko ikastolan; banekien Alemaniatik bueltan lana izango nuela. Eta hala gertatu zen. «Filosofia irakasle bat behar da Tolosan», irakurri nuen etxera itzulita; autoa hartu, Tolosan aurkeztu, eta lanean ari nintzen hurrengo egunean.

Testuinguru horretan, nola iritsi zitzaizun Euskadi Irratira jauzi egiteko aukera?

Iragarki bat ikusita animatu nintzen. Lehen urtean, Sorgin afaria kultur saioa egin nuen Pello Zabaletarekin, egunero. Erreferentzialtasuna lortu genuen, eta Joxemari Oterminek [Euskadi Irratiko zuzendaria 1982tik 1991ra] espresuki esan zidan bertso erreferentzia Herri Irratitik Euskadi Irratira pasatu behar genuela. Debaldeko festa lehiaketa moduko bat egin genuen lehenengo, eta 1984an antolatu genuen Pernando Amezketarra Herriarteko I. Txapelketa; 21 herri aurkeztu ziren. Pellok eta biok kultur programa egiten genuen egunero, eta tokatzen zen herrira joaten ginen asteburuan. 31 saio egin genituen bost hilabetean.

Zuk behin baino gehiagotan entzun behar izan zenuen bertsoa ez zela telebistarako egokia, baina bide luzea egin zenuen Hitzetik Hortzera saioarekin.

Bertsozale Elkartekoak aspalditik ari ginen EITBn bertsolaritzako programa bat behar zela esaten, eta pausoa gu isil gintezen eman zutela uste dut. Nik ez nekien bideo bat zer zen ere. Baliabide gutxi geneuzkan, eta telebista irizpideekin oso txarrak ziren programa haiek, baina gustatu egin zitzaion jendeari. Bertso saio bateko irudia edo soinua oso ona izan gabe ere, ni emititzearen aldekoa nintzen beti, baina gorabehera dezente izan genituen errealizadoreekin.

Bide hura ez zen ondo amaitu.

Ez… 1993ko krisi garaian, Amatiño [Luis Alberto Aranberri] etorri zitzaidan magazin bat egingo ote nuen galdezka, eta baietz esan nion. Andoni [Egaña] eta [Xabier] Amuriza ziren lehenengo saioan; Sebastian [Lizaso] eta [Jokin] Sorozabal bigarrenean; eta gazteak eraman genituen hirugarrenean: Maialen [Lujanbio], Igor [Elortza], Unai [Iturriaga] eta Jexux Mari [Irazu]. Bernardo Atxaga zen gonbidatua, eta, halako batean, Unaik bota zuen: «Desinformazio gehiago orduero Euskadi Irratian». Zuzenean ari ginela, berehala iritsi zen zuzendaritzaren abisua, programa mozteko. Hilabetez ezkutatuta bezala egon nintzen. Elkartea zegoen tartean, eta ez nuen ezer esan nahi. Hori bai, kontratua sinatuta zegoenez, sei hilabetean jarraitu nuen programa egiten.

Berriz txapelketara jauzi eginda, Maialen Lujanbio zain dago finalean, eta Alaia Martinek bidearen zati handi bat eginda dauka jada. Alde horretatik ere berritzailea izan daiteke finala.

Denok sumatzen genuen baino polikiago iritsi da aldaketa; kostatu zaio bigarren emakume bati finalean sartzea. Gustatuko zitzaidakeen Oihana Iguaran finalean sartzea, baina bidean geldituko dela dirudi. Dena den, ez diot askorik erreparatu txapelketari, eta ezin dut iruzkin zehatzik egin.

Euskararen erabilerari dagokionez, arduratuta hitz egin izan duzu sarritan. Euskararen kaleko erabilera %14 ingurutik %12 ingurura jaitsi da azken bi neurketetan. Ezagutza lehenetsi da erabileraren kaltetan?

Oso argi daukat guk eman diegun euskarak gazteei balio diela unibertsitatean aritzeko, baina ez musean aritzeko, ziria sartzeko… Hori onartzen ez dugun bitartean, euskara produktuan berean daukagu arazoa. «Hizkuntza batek ez badio hobeto bizitzeko balio, hiztunak aldi berean esango dizkio kaixo eta adio»; hori da nire hausnarketetako bat. Hizkuntza kontuetan kalkulu guztiak ez dira egin behar hizkuntzatik bakarrik, baizik eta hiztunetik. Gazteek erregistro bakarra daukate gurasoekin, irakasleekin eta lagunekin hitz egiteko. Hizkuntza erregistro informaletan ere landuko duen eskola bat behar dugu, aurrera egingo badugu.

Zer gehiago daukazu emateko komunikazioari, ahozkotasunari, bertsolaritzari…?

Obsesioa. Militantzia. Hori bizi izan dugu guk, eta Bertsozale Elkartean gozamena zen nola asumitzen zen modu naturalean bertsolaritzaz gain herrigintza ere landu behar zela. Ezinezkoak ziren gauza asko egin genituen guk, baina “ez etorri bazterrak nahastera!” pentsamendua zabalduta dago gaur egun, eta pena da.


Summary: «Jantoki sozial bat izan daiteke zerbait duina». Kalean daudenen kopurua asko handitu da Donostian. Agus Rodriguez Donostiako Kaleko Afari Solidarioak egitasmoaren sustatzailearen esanetan, udalak bere gain hartu behar luke pertsona horien gaineko ardura, baina gaur egun eskaintzen dituen baliabideak ez dira aski.

Donostiako Kaleko Afari Solidarioak egitasmoak bi urte bete ditu. Agus Rodriguez (Donostia, 1972) eta Parte Zaharreko beste zenbait auzotar jabetuta zeuden zenbait lagunek Konstituzio plazako arkupeetan egiten zutela lo. Zertan lagun ziezaieketen galdetu zieten, eta zerbait beroa eskatu zieten. Horrelaxe hasi ziren afariak banatzen. Bi urtean, gau bakar batean ere ez dute huts egin, eta Parte Zaharrean ez ezik Egian eta Amaran ere ematen dituzte afariak gaur egun. Boluntarioek ordaintzen dituzte jakiak, eta etxean kozinatzen dituzte.

Batez beste, 150 afari ematen dituzue egunero Donostiako Parte Zaharrean, Egian eta Amara Berrin. Ohartarazi duzue eskaera gero eta handiagoa dela. Zer ikusten duzue kaleko afari horietan?

Eskaeran goranzko joera ikusten dugu, bai. Etortzen direnen profil nagusia 20-30 urte bitarteko gizonezko magrebtarrena da, baina bestelakoak ere hasi dira etortzen: bertan jaioak, adinekoak… Kalean egon ez arren baliabide ekonomiko nahikorik ez dutenei ere ematen dizkiegu afariak. Adibidez, Parte Zaharrean hiruzpalau adineko etortzen zaizkigu, ez dutelako behar adinako diru laguntzarik. Horrez gain, aipatuko nuke mugimendu handia dagoela afarietara etortzen direnen artean: gutxi batzuk egunero etortzen dira, baina, oro har, aldatu egiten dira erabiltzaileak. Aurtengo neguan ere jende gehiago etorriko zaigula uste dugu, eta, tartean, Donostian bertan jaiotako gehiago ere bai.

Afari horietan zer esaten dizuete erabiltzaileek? Zer etorkizun aurreikusten dute?

Kasuistika ezberdinak daude. Badira itxaropentsu daudenak: hona iritsi dira, ari dira ikastaroak egiten, eta badute aurrera egiteko esperantza, baina, oro har, etsipena da nagusi. Batzuek nahi dute hemen geratzea, baina ez dute baliabiderik eskura. Aterpeetan plaza bat lortzea, adibidez, oso zaila da, eta kalean bizitzea oso gogorra da: alde batetik, fisikoki da gogorra, baina bestelako arazoak ere ugari dira, hala nola Poliziaren etengabeko identifikazioak, mespretxua jende arruntaren aldetik, ikusezin sentitzea… Horregatik, gure konpromisoa otordu bero bat ematea baino gehiago da: giza berotasuna ere eskertzen dute etortzen direnek, jakitea badirela beren egoeragatik kezkatzen diren pertsona batzuk herri honetan.

Kale Gorrian-ek urrian egindako zenbaketan, kalean bizi diren 220 pertsona zenbatu zituen Donostian, 2018an baino 119 gehiago. Migratzaileek, adibidez, uste baino errealitate gordinagoa aurkitzen dute iritsitakoan?

Laguntza eta baliabide asko dauden ideiarekin iristen dira, baina ez da hala. Afaltzera egunero etortzen diren bik hamar urtetik gora daramatzate hemen, baina lan egiteko baimenik ere ez dute oraindik. Aurten izango lukete lan bat bilatzeko aukera, baina paperik gabe daude. Kalean daudenen datuak argi erakusten du Donostiako Udalak jartzen dituen bitartekoak ez direla nahikoak.

Besteak beste, jangela sozial bat martxan jartzeko eskatzen diozue Donostiako Udalari.

Guk bi eskaera nagusi egiten dizkiogu udalari: batetik, pertsona horien ardura bere gain hartzeko, eta jantoki sozial bat martxan jartzeko; eskaera nagusia hori izan arren, hori egin ezean, eta ez dugu ikusten halakoren bat jartzeko borondaterik, nahiko genuke gutxienez instituzioei dagokien lana egiteko prest gauden hiritarroi laguntzea, eta horretarako toki bat eskaintzea. Bigarren eskaera da aterpea neguko egun guztietan irekitzea, ez izotz arriskua dagoenetan bakarrik.

Baduzue harremanik udalarekin?

Bai. Duela bizpahiru aste egin genuen azken bilera. Udalak ikerketa lan bat ere eskatu zion enpresa bati. Zenbait egunetan guk egiten genuen lana ikusten egon ziren, zenbatu zituzten erabiltzaileak, elkarrizketatu zituzten… Gehienak gizarte larrialdietarako udal zerbitzuan izena emanda zeuden. Udalak, ordea, esan du bere alternatiba Otorduak programa dela; hau da, hirurogei lagunentzako hiriko jatetxeetan eskaintzen duen otorduen programa. Guk jarraitzen dugu esaten hori ez dela nahikoa. Udalaren esanetan, jantoki sozialek estigmatizazioa dakarte, eta aitzakia bat iruditzen zaigu hori: jantoki sozial bat izan daiteke zerbait duina, eta lanpostuak ere sor ditzake.

Aipatu duzu gutxienez otorduak prestatu ahal izateko toki bat nahiko zenuketela. Egun, Afari Solidarioak egitasmoan, boluntarioek ordaintzen dituzte jakiak, eta etxean prestatzen dituzte. Bi urteren ondoren, igartzen duzue nekerik?

Noski, eta gorabeherak egon dira. Batzuek utzi egin dute askotariko arrazoiengatik —ekonomikoak, familiakoak edo bestelako konpromisoak—, baina, zorionez, hutsuneak bete ahal izan ditugu, eta bi urte hauetan ez dugu hutsik egin egun bakar batean ere.

Beste auzoren batera zabaltzeko asmorik baduzue?

Ongi etorria izango litzateke, baina ez gaitezen nahastu: helburua izan behar du instituzioek beren gain hartzea pertsona horien gaineko ardura.

Abenduaren 28a egun berezia izango da zuentzat. Jon Maiaren Kantu bat gara ikuskizunean zuen lanaren berri emateko aukera izango duzue, Donostian (Kursaalean, 19:30ean), Irungo Harrera Sarearekin batera, eta sarreren dirua ere bideratuko zaizue.

Oso eskertuta gaude, eta jendea animatu nahi dugu kontzertura joatera, migrazioaren gaiak protagonismo berezia izango baitu. Horrez gain, gure lana ezagutu nahi duen oro ere etor dadila edozein egunetan, 20:30ean, Donostiako Parte Zaharreko Plaza Berrira, Egiako Teresa Kalkuta plazara edo Amarako Atano III.a pilotalekuaren kanpoaldera.


Summary: «Lehengo futbolariak naturalak ziren; oraingoak itxurak kezkatuta bizi dira». Irratiko lankideen artean San Mamesera joan ohi zen bakarra zelako hasi zen Sara Estevez futbol kronikak idazten. Kirol kazetaritzaren aitzindaria izan da Bizkaiko irratigintzan.

Athleticen historiari eta Bizkaiko irratigintzari estu lotuta dago Sara Estevez Caparros Maraton kazetariaren ibilbidea (Bilbo, 1925). Hil hasieran bete zituen 97 urte, baina burua oso argi du: urteak, izenak, gertaerak…, ez du ezer ahazten. Badaki aitzindari izan zela, baina ez zaio iruditzen aparteko ezer egin duenik. Duela lauzpabost urtetik, Bilboko adinekoen zentro batean bizi da, eta hango bizilagunekin komentatzen ditu orain futbol partidak. Nostalgiaz egin du errepasoa.

Nondik datorkizu futbolerako halako zaletasuna?

Ez dakit futbolerako aparteko zaletasunik izan dudan. Athletic gustatzen zitzaidan. Bilbotarren DNAren parte da hori. Gure familiaren lagun batzuen edo auzokoen, ez dut ondo gogoan zer ziren, katuen izenak ere futbolarien izenak ziren. Ume-umetatik familiako bat izan zen Athletic.

Ez zenuen kazetari izateko ikasi. Zelan iritsi zinen irratira?

Orduan Radio Bilbao baino ez zegoen Bizkaian. Gazteen Fronteak irrati akademia bat sortu zuen [Falangeren gazte erakundeak], antzerki jarduerak eta halakoak egin ahal izateko. Handik sortu zen Radio Juventud [1951]. Han egin ginen gu irratigintzako profesional. Gaur egungo irratiarekin alderatuta, oso ezberdina zen. Orain, esatariak entzuten ditut, eta pentsatzen dut ez dutela behar den prestakuntza jaso. Ez dakite hitz egiten. Ez duzu ulertzen zer esaten duten. Guri eskatzen ziguten lehenengo geure burua barrutik entzuteko, jakiteko zelan hitz egin behar dugun. Gaur egun, oso azkar hitz egiten dute irratian. Jose Luis Balbin [TVEko] kazetariak esaten zuen bizitza ez dela halako abiaduran pasatzen. Akademia hartan, profesional asko sortu ginen, gero beste irrati batzuetan ibili direnak.

Zerk bultzatu zintuen irrati akademia hartara joatera?

[1936ko] Gerra hasi zenean, nik Viuda de Epalza saria irabazi nuen, eta harekin batxilergoan ikasi ahal izateko beka jasoko nuen. Nik eskola publikoan ikasi nuen. Gerra bukatu zenean, urte hartan saria lortu genuenok dagoeneko ez genuen batxilergoa ikasi ahal izateko adinik. Hasieran, bulegotxo batean egin nuen lan. Gero, Erandioko kimika fabrika batean hasi nintzen idazkari, Unquinesan. Zuzendaritzako idazkaria nintzen, eta horretan ibili nintzen 1972ra arte. [Lan biak uztartu zituen]. Burua alai mantentzeko, akademia horretara joaten nintzen. Radio Bilbaoko zuzendariak astero egun batez saio bat egiteko aukera ematen zigun. Han ibiltzen ginen gero Radio Juventud sortuko genuenok. Bakoitzak bere arloa zuen. Behin galdetu zuten: «Futbolera nor joaten da?». Gehienak mutilak ziren, baina ni nintzen futbolera joaten zen bakarra, abonatua nintzen eta. [Orduan emakumeak ezin ziren bazkide izan, soilik abonatuak]. Modu horretan hasi nintzen Athletic jarraitzen irratirako. Orduan ere Athleticek lan handia eskatzen zuen.

Orduan ere hainbeste informazio sortzen zuen futbolak?

Bai. Gure eguna Athleticen gora-beherak jarraitzea zen. Gaur egun, agian, gehiegizkoa da. Ordukoa gertukoagoa zen. Ingelesen Zelaian hasi zen Athletic. Guk entrenamenduetara joateko aukera izaten genuen. Orduan ez zegoen dena hain estu lotuta. Agian, arratsaldean joan eta Zarra [Telmo Zarraonandia] ikusten zenuen bera bakarrik entrenatzen.

Gogoan al duzu lehen partida?

Coruñako [Galizia] Deportivoren aurka izan zen, 1945ean. Athleticek galdu egin zuen, baina gero urte hartan Ligako txapeldun izan zen. Orduko San Mamesen hamar pezeta ordaindu behar izaten zenuen sarrera orokorra. Lehen jokalaria zelaian agertzen zenerako, jauzi egin eta lehen lerrora joaten ginen orduko ume edo gaztetxoak. Dena zen ezberdina; ezin dira orduko futbola eta oraingoa alderatu.

Zelan idazten zenituen kronikak? Orduan ez zen kazetarientzako lekurik egongo.

Bazkide izan aurretik, ahal nuen lekutik. Gero, nire eserlekutik idazten nituen, koadernotxo batean oharrak hartuta. Ezkutuan hartzen nituen, inork ez zekielako irratiko kronikak idazten zituena emakume bat zela, ni nintzela. Partida bukatu eta berehala joaten nintzen irratira, kronika idaztera, gero lankide batek irakur zezan zuzenean.

Zergatik ez zenuen zuk irakurtzen? Paco Blancok jartzen zien ahotsa zure kronikei.

Orduan, mikrofonoan hitz egiteko ahotsak aukeratzen ziren, eta gizonenak izaten ziren normalean. Seguruenik ni ez nintzen gai hain ondo irakurtzeko nire testuak. Gaur egun ez zaio hainbesteko garrantzirik ematen horri, baina orduan, bai. Primeran irakurri behar zen. Ni erredaktorea nintzen hasieran. Urte asko igaro ziren ni hizketan hasi nintzen arte. UEFAko Kopan hasi nintzen gehienbat, baina ez askorik ere: kazetari batek egiten zuen partidaren kontakizuna, eta nik iruzkinak egiten nituen. Gero, futbolaz gain, gauza gehiago egin ditut, eta orduan bai. Radio Juventud Radio Nacional de Españaren parte izatera igaro zenean, erredakzioko burua izan nintzen, eta albistegiak egiten nituen: 08:00etakoa, hiru probintzietarako [Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa].

1973an jakin zuten entzuleek Blancok irakurtzen zituen kronika haiek zureak zirela, Sara Estevez zegoela Maraton ezizen haren atzean. Zergatik Maraton?

Eskolan kontatu ziguten Filipides soldadu greziarraren historia: Maraton hiritik Atenasera lasterka joan zela persiar armadaren garaipena iragartzera, eta albistea emandakoan hil egin zela. Kazetariok ere esfortzu hori egin behar izaten dugu askotan albisteak emateko, eta horregatik aukeratu nuen ezizen hori.

Bizkaiko Radio Juventuden arrakasta itzela izan zuen Stadium irratsaioko erredaktorea eta zuzendaria izan zinen. 1984an desagertu arte, herrialdeko irratigintzan gaueko saiorik entzunena izan zen.

Irratiko lehen zuzendariak erakutsi zigun oso bizkorra zela. Denek esaten zuten irratsaioak porrot egingo zuela, baina arrakasta itzela lortu zuen. Zergatik? Zuzendariak 22:00etan aireratzea erabaki zuelako, eta txikiteroak ordu horretan etxeratzen zirelako. Egin barre, baina horrek zer ikusi itzela izan zuen arrakasta hartan. Gure entzuleak gizonezkoak ziren; garai hartan, emakumeei ez zitzaien futbola hainbeste interesatzen.

Zelan egiten zenuten saioa?

Kolaboratzaile sare handia genuen. Athletic zen talderik erakargarriena, baina erregional mailako talde guztien informazioa ematen genuen, eta horrek erakartzen zuen jende asko. Partida pila baten berri ematen genuen domeka guztietan. Batzuetan gogorra egiten zen hainbeste emaitza entzutea, baina entzule bakoitzak bere taldeak egindakoa jakin eta entzun nahi izaten zuen, eta adi egoten zen.

Zelan lortzen zenuten informazioa? Orduan ez zegoen gaur egungo baliabide teknikorik.

Esaterako, ez dakit zer taldeko entrenatzailearen amaginarrebak konpromisoa hartua zuen gurekin suhiak esandakoa guri kontatzeko. Gaur egun dena oso mekanikoa da; gehiegi.

Aitzindariak izan zineten kirol tertulia egiten eta telefonoz jendea elkarrizketatzen.

Azkenerako kronika gehiegi ziren, eta ez genuen ez astirik egiteko, ez denborarik sartzeko, eta tertulia modura lantzen hasi ginen. Telefonoa asko erabiltzen genuen, erosoagoa zelako jendea elkarrizketatzea lortzeko. Ahalegintzen ginen talde guztiak berdin tratatzen, ez haserretzeko. Erregional mailako futbol partidak ere oso garrantzitsuak balira bezala hartzen genituen, entzule askorentzat Munduko Txapelketako finalaren parekoak zirelako. Noiz edo noiz arbitroa geure autoan eroaten genuen zelaitik, zaletuak jipoitzeko zain zituelako. Batez ere, Bermeon gertatzen zen hori, oso oldarkorrak ziren-eta hango zaletuak.

Askatasuna zenuten nahi zenutena egiteko eta esateko?

Oro har, bai. Gogoan dut behin esan nuela beste bati ostikoa eman zion jokalaria kaleratzea gehiegizkoa iruditu zitzaidala. Zuzendariak esan zidan hori ezin nuela esan. «Ez dut esandakoa aldatuko. Uste dut eskubidea duela huts egiteko. Debekatu ahal didazu nahi dudana esatea, baina ezingo nauzu behartu esan nahi duzuna esatera». Athleticek San Mamesera sartzea debekatuta zigortu gintuen irratietakook, nik esandako zerbaitengatik.

Futbolaz gain, beste kirol batzuk ere lantzen zenituzten irratsaioan. Esaterako, herri kirolak, eta euskaraz, gainera.

Aretxa I.a zen kronika horiek egiten zituena. Herri kiroletan aritzen zen. Oso ondo egiten zuen berba euskaraz eta gaztelaniaz, eta kronikak egitea proposatu genion. Hizkuntza biak txandakatzen zituen. Astelehenero bere tartea izaten zuen herri kirolez berba egiteko. Arrakasta itzela izan zuen tarte hark ere. Beste kirol batzuk ere sartzen genituen: eskubaloia, esaterako, ospea hartzen ibili zenean; gero ahuldu egin zen. Irratiak azkartasuna eta arintasuna zuen, eta askotariko kirolak lantzeko aukera ematen zigun. Prentsa idatziko lankideek arraro begiratzen gintuzten.

Futbola asko aldatu da ordutik, ezta? Zelan ikusten duzu egun?

Gaur egun jokalari batek tiroan huts egiten duenean, esaten dizute atzazkalak huts egin diola. Zelan atzazkalak huts egin? Gero ohartzen zara futbolariek hainbeste hobetu dutela teknika, non behatzak ere mugitzen dituzten, eskuetako atzamarrak bezala. Aldi berean, ikusi nahi nituzke egungo jokalariak ordukoen arropekin eta baloiekin jokatzen.

Athletic ere asko aldatu al da?

Izugarri. Lehengo jokalariak naturalagoak dira; oraingoak itxurak kezkatuta bizi dira, orrazkera arraro horiekin. Lehen jokalariak ezagutu egiten zenituen; egungo kazetariek kontatzen didatenez, oraingoek debuta egin eta aste bira ez dute elkarrizketarik eman gura izaten, euren burua ja izartzat daukatelako. Gaur egungo Athleticek asko kezkatzen nau. Hauteskundeek zur eta lur utzi ninduten. Jokalariei halako soldatak ordainduko badizkiezu, diru sarrerak handitu beharko dituzu ezinbestean. Adibidez, Williams anaiei ordaintzen zaiena gehiegizkoa dela iruditzen zait. Baina, tira, gero beste futbol talde batzuetako soldatak ikusten dituzu, eta izugarria da. Ez dut ulertzen.

Zer iritzi duzu gaur egun egiten den kirol kazetaritzaz?

Oihu egiten baino ez dakitela. Espektakulua bihurtu da. Uste dut esatariek pentsatzen dutela haiek direla protagonistak. Andreak ere badabiltza gaur egun zeregin horretan, eta gizonezkoen oihu berak egiten dituzte. Niri ez zait gustatzen. Gainera, ikusten dut oraingo kazetariak gehiago dabiltzala kirolarien hanka sartzeak bilatzen, haien arrakastak kontatzeko irrika izaten baino.

Andreak kirol esatari eta jokalari ere badira gaur egun.

Bai. Alde horretatik, aldaketa handia egon da. Baina, egia esan behar badut, ez dut askorik jarraitzen emakumeen futbola.

Orain ez zara zelaira joaten. Zelan jarraitzen dituzu partidak?

Telebistaz ikusten ditut, ez zaizkidalako irratiko oihuak gustatzen, baina soinua kentzen diot. Telebistak hori du ona: ikusi egiten duzunez, ez duzu behar norbaitek gertatzen dena kontatzea.


Summary: «Hitanoa indartuz, tokiko euskalkia eta euskara bera indartuko ditugu». Oiartzunen, Euskaraldiarekin batera, Hikaldia ere egiten ari dira aurten, hitanoa sustatzeko eta indartzeko asmoz.

Oiartzunen, Euskaraldiarekin batera, aurten ere Hikaldia egiten ari dira, hitanoa sustatu eta indartzeko asmoz.

Euskaraldian, Oiartzunen zenbat entitatetan sortu dira ariguneak? Zenbat lagunek eman dute izena ahobizi eta belarriprest gisa?

AITZOL PEREZ DE SAN ROMAN URIA: 83 enpresa, elkarte, eragile eta establezimenduk eman dute izena aurten. Aurreko edizioan bezalatsu. Herritarrekin ere pozik gaude. Ez dugu gainditu 2.000 partaide izateko erronka, baina mugimendu handia izan dugu egunotan.

AITZIBER ARNAIZ GARMENDIA: Ez dugu datu zehatzik, baina gure irudipena da aurrekoetan baino gazte gehiago hurbildu zaizkigula.

Oiartzungo Udalak eta herriak bat egiten dute Euskaraldiarekin. Bultzatu beharreko ekimena da.

A.A.G.: Euskaraldiaren 2018ko lehen edizio hura baino lehen, 2017an Konpromisotik aD/Ritzera ekimena izan genuen Oiartzunen. Egia, Lasarte-Oria, Hernani eta beste herri batzuen bidetik ekin genion, eta gure irudi propioa landu genuen, baina ahobizi eta belarriprest figurak ezagutu genituen lehen aldiz herrian. Euskaraldiaren proposamena jaso genuenean, argi izan genuen bide berari jarraituta udala eta Ttur-ttur Euskaltzaleon Bilgunea batera joango ginela, hainbat ekimenetan egiten dugun moduan.

Beraz, herritarren erantzuna ona da.

A.P.S.R.U.: Badakigu badirela aurreko edizioetan izena eman eta oraingoan berretsi ez dutenak; seguruenik, gehienek pentsatu dute aurrekoan izena emanda nahikoa zela. Gainera, aurreko txapa ongi gordea zutenez, ez dute bila etorri behar izan. Etorri direnak eta ez direnak ariketa egiten aritzea da guretzat garrantzitsuena.

A.A.G.: Gure datuen arabera, hiru edizio hauetan 3.000 herritarretik gora izan dira noizbait Euskaraldian parte hartu dutenak.

Euskaraldiarekin batera Oiartzunen antolatu den Hikaldian parte hartzaile bakoitzari eman dioten Oiartzungo hitanoaren eskuliburua eta txapa. OIARTZUNGO UDALA

Oiartzungo Euskaraldiaren berezitasunetako bat Hikaldia da. Txaparen ondoan pegatina bat itsatsi duzue, hika aritzeko prest zaudetela erakusteko. Gainera, Oiartzungo hitanoaren eskuliburua eman diozue parte hartzaile bakoitzari. Hitanoa sustatzea garrantzitsua da?

A.P.S.R.U.: Herri askotan, urteak daramatzagu kezkatuta euskalkien eta hitanoaren galerarekin. Euskara batuak arazoak izan ditu transmisioan, eta zer esanik ez hitanoak eta euskalkiek. Eskoletan hitano batuaren inguruko irakaspenak egon badira ere, argi ikus daiteke hitanoak lotura handiagoa duela euskalkiekin. Eta hauen transmisioak eten nabarmena izan duela ere begi bistakoa da, are nabarmenagoa nokaren kasuan. Hitanoa indartuz, tokiko euskalkia eta euskara bera indartuko dugu.

A.A.G.: Azken urteotan, Oiartzunen hainbat ekimen antolatu ditugu Ttur-ttur Euskaltzaleon Bilgunetik udalaren laguntzarekin hitanoa sustatzeko: Hitano ikastaroak, Hikalaguna, duela bi urte lehen Hikaldia, eta orain bigarrena.

A.P.S.R.U.: Euskaraldia euskararen erabilera areagotzeko ariketa masiboa denez, uste dugu une egokia dela euskararen beste erregistroak ere lantzeko, hitanoa barne. Euskaraldiak berak duen dimentsio eta babes sozial eta instituzionalak jokaleku ezin hobea eskaintzen digu ariketa kalera ateratzeko.

Hikaldian, txapa propiorik ez, rolik ez, konpromisorik ez.

A.P.S.R.U.: Pegatina baten bidez hitanoaren inguruko gogo bat adieraztea izango da, saiakera bat. Pegatina hori daramanak gogo bat adieraziko du, eta aukera duen guztietan hika hitz egingo luke gai bada, edo, berari hika hitz egitera animatuko luke parekoa.

Behin Euskaraldia bukatuta, abenduaren 3an, Euskararen Festa antolatuko duzue. Ekitaldiaren nondik norako nagusiak?

A.A.G.: Goizez, 11:30ean, Oiartzungo hizkera erabiltzeko gida aurkeztuko dugu, eta, segidan, 12:30ean 35. Xabier Lete prosa eta poesia lehiaketaren sari banaketa izango dugu, osoko bilkuren aretoan. Arratsaldez, herriko hainbat eragileren emanaldiak izango ditugu, 17:30etik aurrera (dantza, bertsoak, musikariak…), eta afalondoan, Kuluxka Klan taldearen kontzertua. Hala ere, egitaraua oraindik zabalik dugu, eta baliteke ekintza gehiago izatea asteburuan. Bezperan ere, Oarsoarrak euskararen sariak banatuko ditugu Pasai Donibaneko Juanba Berasategi kulturgunean. Aurten, Oreretako Xixilio Maritxalar eta Oiartzungo Zuberoa jatetxea izango dira sarituak, haien ibilbidearengatik.

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.oiartzun.eus.


Euskara lan munduan sustatzen

Summary: Euskara lan munduan sustatzen. Bergarako 38 entitatek euskara lan munduan sustatzeko konpromisoa hartu dute, Harixa programako hitzarmena sinatuta.

Urriaren 25ean, Bergarako (Gipuzkoa) 38 entitatek euskara lan munduan sustatzeko Harixa programako hitzarmena sinatu zuten Miguel Altuna Lanbide Heziketako zentroan antolatu zen ekitaldian. 2021eko maiatzaz geroztik, hainbat eragile lanean aritu dira Harixa programaren barruan, eta lan-mahaiak egindako lanaren emaitzetako bat da hitzarmena.

Hitzarmenaren helburua da Bergarako enpresek euskara sustatzeko urratsak egitea, lan mundua ere euskarazko eremu bihurtzeko. Hitzarmenaren iraupena lau urtekoa da, eta Bergarako Udalak behar diren giza baliabideak jarriko ditu hitzarmenaren dinamizazioaz eta jarraipenaz arduratzeko.

Gorka Artola Bergarako alkateak ekitaldian azaldu zuenez, «askotariko eragileen arteko hitzarmen bat da. Elkarri esango diogu zer egiteko prest gauden, eta elkarri lagunduko diogu bidea egiten, Harixa programari jarraituz». Horrela, askotariko izaera eta egoera linguistikoa duten entitateak egonda, elkarri laguntzeko baliagarria izango da egitasmoa.

Artolak azpimarratu zuenez, Bergaran lan handia egin da lan munduaren euskalduntzean. «Hala ere, bizitzako beste esparru batzuekin alderatuta, lan munduarenean euskararen presentzia nabarmen ahulagoa da. Aipagarria da gaur egun 30 urte baino gutxiago dituzten eta Bergaran eskolatu diren herritar guztiek D ereduan egin dituztela Derrigorrezko Hezkuntzako ikasketak. Eskolaz kanpoko munduan (kulturan, kirolean, aisian...) ere aurrerapauso nabarmenak egin dira azken urteetan, eta nagusiki euskaraz funtzionatzen da».

Behar-beharrezkoa da, beraz, Artolaren esanetan, «eskolan egindako ahalegin horri jarraipena ematea, eta helduaroan euskaraz bizitzeko aukerak zabaltzea. Eta hor leku berezia izan behar du lan arloak, helduok bizitzan denbora tarte handiena igarotzen dugun eremuetako bat delako eta lan mundua gizarte harremanen (bikoteen, lagunen...) sorleku nagusietako bat delako».

Hitzarmena sinatu duten 38 entitateek oinarrizko konpromiso batzuk hartu dituzte. Halaber, entitate bakoitzak konpromiso propioak ere hartu ditu.

Oinarrizko konpromisoak

Hauek dira entitateek hartu dituzten oinarrizko konpromisoak:

• Enpresak Harixa programarako solaskidea izendatzea eta langileei hitzarmenaren berri zabaltzea.

• Enpresako hizkuntza egoeraren diagnostiko laburra egitea, talde teknikoak finkatutako ereduaren arabera eta haren laguntzarekin.

• Hitzarmeneko kideen arteko harremanetan euskara sustatzea eta gutxienez beste hitzarmenkideen euskarazko idatziak onartzea.

• Urterako egitasmoa zehaztea eta bertan, gutxienez, ekintza berri bat jasotzea.

Hitzarmena sinatu duten enpresa eta entitateen izaera eta hizkuntza egoera oso desberdina izanik, enpresa bakoitzak bere ibilbidea finkatuko du, urratsez urrats konpromiso berriak hartuz. Hona hemen erreferentzia gisa proposatzen diren konpromisoak:

• Lanbide Heziketako (LH) ikasleen egonaldiak euskaraz eskaintzea.

• Langileei zein LH dualeko ikasleei harrera egitean euskarazko baliabideen gida eskaintzea: euskara ikasteko aukerak, euskara praktikatzekoak...

• Hizkuntza paisaia euskaratzea.

• Langileei euskara ikasi edo praktikatzeko bideak eskaintzea: uler saioak...

• Ahozko erabilera sustatzea: Euskaraldiko ariguneak eta beste.

• Webgunea euskaratzea.

• Hizkuntza irizpideak finkatzea.

• Barne erabilerako dokumentazioa (kontratua, nomina...) euskaraz jartzea.

• Enpresak lana euskalduntzeko izandako esperientzia eta praktika onak zabaltzea.

Industria enpresa ez direnen konpromisoa

Industria enpresa izan gabe hitzarmena sinatu duten entitateek (ikastetxe, euskara elkarte, banketxe eta abar) konpromisoa hartu dute industria lantegiekin dituzten harremanetan euskara bultzatzeko, euren zerbitzuak euskaraz eskainiz, sustapen jardueretan lagunduz, eta abar.

Lazpiur enpresa da hitzarmena sinatu dutenetako bat. «Harixak eskaintzen diguna da pauso txiki eta irmoen bitartez berriz ere hartzea konpromiso hori, euskara dagokion lekura eraman eta ahalik eta gehien lanean txertatzea», Lazpiur enpresako Aroa Agirrezabalen hitzetan.

Enpresare enpresa bilguneko Alain Vivasek ere hitzarmenaren onurak azpimarratu ditu: «Euskara lan munduan sustatzeko egitasmoa izango da. Bestalde, gero, enpresen artean lagundu ahal izateko eta batak bestearekin ikasteko aukera edukiko dugu».

Ildo berean, Mujika burdindegiko Kristina Pozok argi dauka egitasmoa lantegietako giroa euskalduntzeko akuilu baliagarria izango dela: «Harixa programan sartu gara uste dugulako egunerokotasunean giro euskaldun bat lortzen lagunduko digula. Programak erdaraz ditugu, hornitzaile askorekin erdaraz lan egiten delako, eta lortu nahi dugu artikulu denak euskalduntzea, horrela eskarietan, albaranetan, fakturetan euskalduntzen joatea, poliki-poliki».

Azkenik, Miguel Altuna Lanbide Heziketa zentroan uste dute hitzarmenaren bitartez ikastetxeak enpresekin duen harremana euskaldunduko dela, Joxu Aranak nabarmendu duenez: «Harixa programarekin lortu nahiko genukeena da harreman hori formalizatzea eta ez bakarrik Miguel Altunako irakasle eta langileek enpresetako langileekin, baizik eta gure ikasleek, euskaraz ikasten duten ikasle guztiek eta euskaldunak diren ikasle guztiek, enpresetan euren egonaldiak euskaraz egiteko aukera edukitzea. Bai heziketa duala eta bai lan prestakuntza euskaraz egiteko konpromisoa hartuko dugu enpresen eta gure artean».

Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.bergara.eus


Summary: Ene Kantak taldeak Errigorarekin egindako abestiaren bideoklipa zabaldu du. 'Lurretik ahora, Errigora' izena du, eta egitasmo horren egitekoak eta balioak zein diren azaltzen du.

Ene Kantak taldeak atzo argitaratu zuen Errigorarekin elkarlanean egindako bideoklipa. Lurretik ahora, Errigora izena du abestiak, eta Nafarroa hegoaldeko herri egitasmoaren egitekoak eta balioak ditu hizpide. Nafarroa hegoaldeko produktuak Euskal Herri guztira zabaltzen ditu Errigorak, euskara ofiziala ez den eremuetan eragiteko; Nafarroa hegoaldean, adibidez.

Udaberrian, Eskutik eskura kanpaina antolatu zuten, eta oliba olio birjina estra eta kontserba sortak eskatzeko aukera izan zen. Udazkenean, berriz, Euskarari puzka kanpaina egin zuten, eta, haren bidez, Nafarroa hegoaldeko produktuz osatutako saskiak banatu zituzten.

Lurretik ahora, Errigora abestia taldearen Eragin, eragin! diskoan bilduta dago, bertze hamazazpi kantarekin batera. Taldeak dio «gorputzari, ahotsari, eskuei eta buruari eragiteko diskoa» dela. Diskoa salgai dago jada, eta bi formatutan eros daiteke: batetik, abestiak CDan eta bideoak DVDan; eta, bertzetik, abestiak eta bideoak USB giltza batean. Lehenbiziko formatuak 15 euro balio ditu, eta bigarrenak, berriz, 20.

Abestia zuzenean entzuteko aukera ere izanen da, Emozioen festa! ekitaldiaren emanaldi andana eginen baitu taldeak datozen hilabeteetan. Bihar, adibidez, Hondarribian (Gipuzkoa) izanen dira, 16:00etan eta 18:00etan. Abenduaren 17an, (Gipuzkoa) Tolosan ariko dira, eta bi emanaldi eginen dituzte: eguerdian lehenbizikoa, eta 16:00etan bigarrena. Abenduaren 23an eta 27an, Bilbon izanen da taldea ikusteko aukera; lau emanaldi eginen dituzte, 16:00etan eta 18:30ean. Azkeneko emanaldiak Iruñean izanen dira, urtarrilaren 2an, 12:30ean eta 17:30ean.