Summary: «Literatura eliteko gauza bezala hartua da, eta ez da hala». A1 mailako euskara ikasle helduentzat Oihenartea ez hunki (Elkar) fikzioa idatzi du Salaberrik, Adur Larreak ilustratua. Euskararen mailaz, literaturaren funtzioaz eta egoera soziolinguistikoaz mintzatu da.

Elkar argitaletxeak Harian saila badu pedagogia liburuak plazaratzeko. Baditu helduen ikaskuntzarako materialak, baita irakurgai mailakatuak ere, ikasleen mailaren araberakoak. Ipar Euskal Herrirako halako idazlan baten galdea egin zuen argitaletxeak. Bea Salaberrik (Donamartiri, 1979), AEK-ko didaktika arduradun, irakasle eta idazleak bere gain hartu zuen. Oihenartea ez hunki fikzio lana idatzi du, hizkuntza ariketekin, eta Adur Larrea komikigilearen ilustrazioekin.

Nondik jin da Oihenartea ez hunki liburu xedea?

Eskaera joan den urtean izan zen. Elkarrek nahi zuen irakurgai berri bat plazaratu, Iparraldeko ekoizpen gisa, A1 mailako irakurgai bat [euskararen lehen maila da].

Aktualitateko gai bizia hautatu duzu istorioa eratzeko?

Garai hartan, Kanboko Marieniaren okupazioa zen, eta aste guziz ateratzen ziren etxe salmenta espekulatiboen salaketak. Paraleloan, etxea alokatzeko, jendeen arazoak baziren: alokairuak karioegi, edo anitzetan, etxerik ez zela bizitzeko. Atzeman nuen ideia ona zela hori berriz hartzea. Istorioan berean ez dut fitsik asmatu, gertakariak hor ziren. Egin dudana da gertakariari beste itzuli bat eman, pedagogikoa; istorioa sinplifikatuz, biziki ulergarria izateko. Idazteko orduan, A1eko hizkuntza maila izatea kasu eginez: adibidez, iragana ez da erabilia, aditz guziak egitura biziki sinplekoak dira; denak orainean. Bada anitz elkarrizketa.

AEK-ko didaktika arduradun eta idazle izateak laguntzen duke?

Pentsatzen dut biak osagarriak direla. Egia da irakaskuntzatik duzun esperientziatik badakizula zein gai edo nozio zein mailatan egin. Abantaila ematen du. Gero, Elkarren ere badute pedagogia talde bat, eta erraten dute: “Hori ez da pasatzen. Adierazpide hori ez da batuan sobera onargarria…”.

Halako idazlana ikaslearentzat parada ote da egun guzietako euskara batekin lotzeko?

Hemen euskara batua da. Sintaxia aski neutroarekin egina da, eta ez euskalkietan entzuten direnak, geografikoki nonbaitekoak direnak. Gero, segur da, erabiltzen ditudan formetan errazkiago erabiliko ditut hemengoak. Sortuko banu nire testu bat, eleberri batean-edo, ez nioke neure buruari muga hori emanen. Baina Hegoaldean erranen lukete euskara frantsestua dela, eta Iparraldekoek domaia dela, ez baitut baxenabarreraz idazten.

Ohar horiek egiten dira?

Eztabaida horiek ez ditut gehiago nire egiten. Batetik, sobera mugitu naizelako nire Baxenabarreko lurraldetik harat. Nire ustez, euskarak gero bat salbatu behar baldin badu, etorkizuneko forma euskara batutik gero eta hurbilago izanen da. Batuak anitz ekarri du. Ulertzen dut jendeak nahi dituela bere herriko formak salbatu, baina ez dut beti ulertzen; nago, batzuetan, ez denetz erreakzio bat. Egoera zein den ikusirik, ez dakit indarrik aski dugun gauza guzien egiteko. Euskalkia/euskara batua baino arrangura handiagoa sortzen dit hiztunek zer euskara maila duten. Ez da ikerketarik egiten horri buruz. Euskaldun direla erraten dutenak badakigu badirela kopuru bat, inkesten arabera, baina ez dakigu kapable direnetz idazteko eta nola idazten duten. Linguistikoki agertzen dira gauza batzuk: erdararen sartze gero eta handiagoa, hutsen normalizazioa, hiztegiaren pobretzea. Beldur naiz denborarekin txarrerat egin dezan.

Hala bilaka ez dadin, zein lirateke erronkak?

Badu hamabost urte hizkuntza politika bat martxan eman dela, ildo beretarik joan dena. Entseatu gara egiten ahal genuen guzia emanak ziren baldintzekin. Segur da ez dela aski. Gaur, beharko genuke hizkuntza politika publikoaren ikuspegi eta proiektu berritua, helburu zehatzagoekin, diru baliabide gehiagorekin, baliabide humano gehiagorekin. Behar genuke perspektiba bat luzera begira. Sentimendua dut bizirauten dugula eta beti garela iraupenaren sokatira horretan. Euskararen egiazko hizkuntza politikak behar du zerbait gehiago.

Euskal literaturak zer funtzio izan dezake testuinguru soziolinguistiko horretan?

De facto, literaturak baditu funtzio anitz: funtzio estetiko bat —hizkuntzaren forma batzuk, irudi batzuk bilduko ditu, beste hizkuntzek ez dituztenak—; berezko leku bat, gertakari batzuk deskribatzean bada zerbait lekukotasunaren mailakoa. Baditu transmisio funtzio guziak: sozialak, historikoak… Funtzio ideologikoa badu: idazle batek nahi duena erraten ahal du; ez du zernahi erraten ahal, baina bai nahi duena. Hori inportantea da. Besteek gure historia izkiriatuko dute nahi duten hizkuntzan eta nahi dutena erranen, baina guk ez dugu ahantzi behar gure aldetik kontatzea, gure hizkuntzan.

Funtzio hori zertan da Ipar Euskal Herrian?

Gauzak sortzen dira. Bada denetarik: antzerkiak idazten dituztenak, eleberriak, ipuinak, artikuluak idazten dituztenak. Sortzen da. Kantitatean guti, ene iduriko. Pentsatzen dut irakurleria badela. Gehiago beharko litzateke? Segur. Gero, literaturako plazak falta dira. Gero eta gehiago badira: mediateketako langileek idazleak jinarazten dituzte, dendetan ere bai; badira azokak —Ziburukoa bezala— eta ontsa da liburu sortzaileak, argitaletxeak joatea jendearengana. Baina idaztea ez da lan erosoa.

Erran nahi baitu?

Idatzi behar duzularik, behar duzu denbora atzeman, leku bat; erran nahi du beste gauza batzuk sakrifikatu behar dituzula ondoan, edo biziki luze joko duela. Hori guzia zure intimitatean egiten duzu, eta ez duzu dirurik horretarako. Gero, joan behar da argitaletxe baten xerka. Argitaletxe batek baietz erraten badu, edizio lanetan sartu behar duzu. Eta bada sustapen lana. Batzuetan, beste gauza guzien artean, literaturak ez du ikusgarritasunik. Azkenik, kritika, hemen, ez dugu; publikatzen ahal duzu liburu bat eta pasatzen ahal da nehork ikusi gabe. Iduritzen zait literatura kontsideratzen dela eliteko gauza bat balitz bezala, eta ez da hala.


Summary: Pandemiarik gabe eta bidean segitzeko gogoz. Nafarroako Bertsolari Txapelketa bihar abiatuko da, Iruritan. Lau final-laurden eta hiru finalaurreko eginen dituzte, abenduaren 2ko finalean ariko diren zortzi bertsolarien zerrenda osatzeko. 2021ean, Saioa Alkaizak jantzi zuen txapela. Osasun krisiak orduan eragindako ziurgabetasuna bazter utzi dute antolatzaileek.

Duela bi urte, txapelketa hasi genuenean, ez genekien amaitzerik izanen ote genuen ere”. Nafarroako Bertsozale Elkarteko kide Ander Perezek Nafarroako Bertsolari Txapelketaren 2021eko azken aldia antolatu zuteneko “ziurgabetasuna” oroitu du. Pandemiak baldintzatu zuen duela bi urteko txapelketa hori, neurri handi batean, eta, horregatik, “lasaitasuna” nabarmendu du bihar hasiko dena antolatzeko bideari buruz. Pandemia batek ezarritako mugarik gabe, abiatzeko gogoz dira.

Dena prest da, hain zuzen, aurtengo Nafarroako Bertsolari Txapelketan parte hartuko duten 24 bertsolariak kantuan has daitezen. Biharkoa izanen da antolatu dituzten lau final-laurdenetako lehendabizikoa, eta Iruritako gizarte gunean eginen dute, 17:30ean hasita.

Urriaren 14an, berriz, Vianako kultur etxeak hartuko du Nafarroako Bertsolari Txapelketako final-laurdenetako bigarren saioa, 17:30ean. “Txapelketaren historian lehendabiziko aldiz ariko gara herri horretan”, nabarmendu du Perezek. Nafarroako Bertsozale Elkartea ahalegina egiten ari da, hain zuzen ere, bertsolaritza bere ohiko eremuetatik kanpo eramateko, eta herrialdeko gero eta txoko gehiagotara zabaltzeko.

Antolatzaileak ahalegin bat egiten ari dira; eta bertsolaritza ere, kultur jarduera gisa, ari da bere tokia hartzen. “Pandemiak agerian utzi du kulturak duen garrantzia, eta bertsolaritza ari da bere aletxoa jartzen”, erran du Ander Perezek. Osasun krisiak plazak isildu egin zituen, baina oholtzak bete egin dira, berriz ere. “Bertso plaza berreskuratu dugu”. Plazak eta txapelketak eskutik egin behar dute aurrera, haren ustez: “Txapelketa da plazan egiten denaren isla; txapelketak ez du zentzurik urte osoan ez bada saiorik edo jaialdirik egiten”.

Hiru final jarraian

2021eko azaroaren 28an egin zuten Nafarroako Bertsolari Txapelketako azken finala, Iruñean, eta iaz, Bertsolari Txapelketa Nagusikoa hartu zuen hiriburuak, abenduaren 18an. Aurtengo abenduaren 2an, bertze final bat izanen da Iruñean: bihar hasiko den Nafarroako Bertsolari Txapelketarena, alegia. “Iruditzen zitzaidan gehiegi izan zitekeela jarraian hainbeste txapelketa, baina jendea gogoz dago. Aurkezpena egin genuenetik [irailaren 16an egin zuten, Atarrabiako kultur etxean], jende asko ari zaigu galdezka. Sumatzen dugu gogoz direla”.

Perez ere txapelketako zurrunbiloan sartzeko gogoz da. Iruritako eta Vianako saioak izanen dira final-laurdenetako lehendabizikoak; Uharten eta Leitzan eginen dituzte azken biak. Hurrengo fasean, hiru finalaurreko eginen dituzte: Altsasun, Agoitzen eta Lesakan; abenduaren 2an, berriz, finala eginen dute: Iruñeko Anaitasuna kiroldegian, 17:00etan hasita.

Ikusteko dago aurtengo txapelketak zer emanen duen; 2021ekoan egindako bideari so egin dio Perezek, eta nabarmendu du duela bi urteko finalak zenbait auziri buruzko “argazki moduko bat” eman zuela: batetik, Saioa Alkaizak txapela jantzi izana azpimarratu du —2021ekoa izan zen Alkaizaren lehen finala—; bertzetik, gazteek bertsolaritzaren oholtzetan toki gero eta nabarmenagoa dutela.

Alkaizak jantzi zuen azken txapela, baina Nafarroako Bertsolari Txapelketan nabarmena da, oraindik ere, genero arrakala. Aurtengo txapelketan 24 bertsolari ariko dira kantuan, baina haietako bost bertzerik ez dira emakumeak: Saioa Alkaiza, Idoia Granizo, Sarai Robles, Ekhiñe Zapiain eta Bittori Elizalde. “Etsigarria eta kezkagarria da”, erran du Perezek, egoera horri buruz. Txapelketan nahi duenak eman dezake izena, eta, ondorioz, Nafarroako Bertsozale Elkarteko arduradunen esku hartzea “mugatua” dela azaldu du elkarteko kideak. “Horrek ez du esan nahi gure ardura bazter utzi nahi dugunik. Kezkatzen gaitu egoerak”, erantsi du.

Kezka horren ondorioz, Perezek aipatu du Nafarroako Bertsozale Elkarteak feminismoa txertatu duela bere jarduera orotan eta, lan horri esker, urratsak egin direla elkarteko egituran eta bertso eskoletan, bertzeak bertze. Txapelketa, baina, eragin horretatik at gelditzen da, neurri handi batean. “Txapelketan bereziki nabarmena da genero arrakala; zerikusirik izanen du lehiaketarekin, jendaurrean agertze horrekin”.

Oraindik nabarmena den arrakala hori gainditzeko lanean segituko du Nafarroako Bertsozale Elkarteak, Perezek azpimarratu duenez. Bihar hasi eta abenduaren 2ra bitarte, Nafarroako Bertsolari Txapelketak hartuko ditu herrialdeko oholtzak. Bertsolariak kantuan hasteko prest dira; zaleak, gozatzeko gogoz.


Summary: «Ikastolen eta ofizialtasunaren festa izan dadin nahi dugu». Nafarroa Oinez ospatuko dute bihar Etxarri Aranatzen, hango Andra Mari ikastolak antolatuta. Iñigo Orella zuzendariak esan du «zirikatzaileak» izan nahi dutela, euskara erabiltzea sustatzeko.

Euskararen bozgorailua izanen da Etxarri Aranatz igandean. Hotsein lelopean, Nafarroa Oinez ospatuko dute herrian, Andra Mari ikastolak antolatuta. Iñigo Orella ikastolako zuzendariak (Berriozar, 1973) azaldu duenez, tokian tokiko euskalkiak sustatzea eta euskara Nafarroa osora zabaltzea daukate helburutzat.

Dena prest?

Gogo handiz eta ilusioz gaude, baina orain lan pila bat dugu, eta elur bola handi bat dator. Hala ere, oso pozik gaude kanpotik jasotzen ari garen harrerarengatik eta babesarengatik, eta ikastolako komunitateko jendearen inplikazioarengatik.

Auzolanean egindako besta bat da. Nola joan da prozesua?

Urte osoan, berrehun pertsona inguru izan ditugu hamalau batzordetan lanean. Igandean gehiago izanen dira; laurehun baino gehiago. Prozesu luzea da, eta gorabeherak egoten dira, baina jendea oso zintzoa da, eta asko inplikatu da. Nafarroa Oinez festaren eguna kenduta, egun gogorrenak sanferminak izaten dira. Izugarria izan zen egin genuen lana.

Nolakoa izan da prestaketa?

Hasierako lana ezkutuko lana da, barrura begira ibiltzen garelako. Iaz, Tafallako Nafarroa Oinez-en lekukoa pasatu zigutenean atera ginen argitara, nolabait. Ordutik, denetarik egin dugu: kirol jarduerak, hizkuntzari eta hezkuntzari buruzko jardunaldiak… Inklusibotasunari ere garrantzia eman nahi izan diogu.

Batzorde berri bat sortu duzue horretarako.

Esan ohi dugu ikastola plurala garela eta ikasle guztiek daukatela lekua. Horregatik, Nafarroa Oinez-en ere islatu behar da inklusibotasunaren aldeko apustua. Altsasuko Nafarroa Oinez egin zenean, jardueretako batzordearen azpibatzordean lantzen zen inklusioa, eta aurten, lehenengo aldiz, izaera propioa dauka. Egin ditugun gauza guztietan, aniztasunaren ikuspegitik euren ekarpenak egin dituzte.

Nafarroa Oinez antolatzen duzuen laugarren aldia da; urtez urte ikasten da?

Denbora joan da lehena egin zenetik, eta Nafarroa Oinez izugarri aldatu da lan egiteko moduan eta helburuetan. Azkeneko aldiz 2009an antolatu genuen, eta, pertsona horietako batzuk ikastolan dauden arren, gehienak berriak dira. Bietan egon naiz, eta aldatu da dezente, bizirik dagoen eta etengabe eguneratzen den besta bat baita.

Nolako besta izanen da?

Herria inguratzen duten hiru gune egonen dira. Ibilbidea motza izanagatik, saiatu gara jarduera ugari antolatzen. Uste dut oso polita eta osatua gelditu dela egitaraua. Mimoz prestatu dugu.

DBHko eraikina berritzeko behar duzue dirua; zer behar dauzka eraikinak?

Eraikinak eraldaketa sakona behar du. 1960ko hamarkadako eraikin bat denez, isolamendu aldetik oso gaizki dago, teilatua ere bai, eta mugikortasuna ezin da ongi bermatu; ez dugu igogailurik, eta, sarreran eskailerak daudenez, malda bat jarri genuen iaz. Berogailu sistema ere aldatu nahi dugu, eta ekologikoagoa eta jasangarriagoa den sistema bat jarri.

Helburu ekonomikoez gain, zer beste helburu dituzue?

Hotsein Sakanako hitz bat da, eta aldarrikatu, deitu edo zarata egin esan nahi du. Egunero erabiltzen dugun hitz bat da. Horren bidez, adierazi nahi genuen euskararen arnasguneetan gaudela. Arnasguneetan gauden eragile askoren kezka da ezagutza handia badela baina erabilera moteldu dela. Horregatik, zirikatzaileak izan nahi dugu. Horrez gain, ikastolen hezkuntza eredua aldarrikatu nahi dugu. Bokazio publikoa dugu, auzolanean eta herrigintzan oinarritzen gara, eta euskararen eta gure hezkuntza proiektuaren transmisioan lanean ari gara.

Ofizialtasunari ere garrantzia eman nahi izan diozue.

Zoritxarrez, Nafarroan zonifikazioa dugu, eta nafar guztiok ez ditugu hizkuntza eskubide berberak. Horregatik, aldarrikatzen dugu Nafarroa osoan egon behar dela euskaraz bizitzeko eta ikasteko aukera. Nafarroan, D eredua ez da %30era heltzen, eta hamar ikasletik lauk ez daukate kontakturik euskararekin. Eredu publikoan lan handia egiten ari dira egoera horri buelta emateko, eta uste dugu publikoarekin elkarlanean norabide berberetik joan behar dugula. Euskaltzale guztiak batu nahi ditugu, ikastolon festa izateaz gain ofizialtasunaren festa izatea ere nahi baitugu.

Hamabi ikaslerekin hasi zen Etxarri Aranazko ikastola. Nolakoa izan zen sorrera?

Frankismo garaian sortu zen, eta guraso eta herritar talde batek sortu zuen, uste zutelako beharrezkoa zela beste hezkuntza eredu bat; euskara eta euskal kultura erdigunean jartzen zituen eredu bat. Baliabiderik gabe hasi ziren, eta baldintza gogorretan, baina, oztopo guztien gainetik, aurrera egin zuten. Gaur egun, laurehun ikasle inguru ditugu.

Zer eskaintzen dio ikastolak Sakanari?

Egia da Sakanan D eredua nahiko zabalduta dagoela, baina beste ekarpen batzuk ere egiten dizkiegu hezkuntzari eta hizkuntzari. Ikuspegi nazionala dugu, eta gure proiektu pedagogikoa denon eskura jartzen dugu.


Summary: Alderdi guztiek arbuiatu dituzte Buesaren omenezko monolitoari eta hilobiari egindako erasoak. Herenegun monolitoari eraso zioten, eta bart gauean gorozkiekin eta pintura beltzarekin estali dute Buesaren hilobia. EH Bilduk ez du Gasteizko Udaleko adierazpen instituzionala babestu, 'gaitzespen' hitza agertzen zelako. EH Bilduk galdetu dio Urkulluri biktima guztiekin «partziala» ote den; Urkulluk zalantzan jarri du EH Bilduk garbi ote duen indarkeria oro «injustua» izan zela.

Bi egunen buruan birritan eraso diote PSE-EEko agintari Fernando Buesaren memoriari —ETAk hil zuen, 2000. urtean—. Herenegun, haren omenezko monolitoari pintura beltzarekin eraso zioten Gasteizen, eta bart gauean gorozkiekin eta margoarekin estali dute haren hilobia. Erasook salatu dituzte alderdi politiko guztiek, hala sare sozialen bidez nola hitzez. Gasteizko Udalak adierazpen instituzional bat kaleratu du gertatutakoa gaitzesteko. Haatik, erdarazko gaitzespen hitzean katramilatu da eztabaida, eta EH Bilduk ez du testua babestu. Gasteizko Udaleko gainerako alderdien babesa izan duen testuan esaten dute erasoak «onartezinak» direla, eta «biktimen sentsibilitatea eta memoria gutxiesten» dituztela. Era berean, elkartasuna agertu diete Fernando Buesaren eta Jorge Diez ertzainaren sendiei. EH Bilduko iturriek BERRIAri azaldu diotenez, testuaren edukiarekin erabat ados zeuden, baina ez gaitzespen hitza jasotzearekin. Hitz hori ez agertzeko eskatu die EH Bilduk gainerako taldeei, baina aurka agertu dira EAJ, PSE-EE eta PP. Gauzak horrela, EH Bilduk ez du adierazpena babestu, eta ez da onartu. Atzo, Rocio Vitero EH Bildu taldeko bozeramaileak erasoen aurkako «arbuio irmoa» agertu zuen, eta jokaera horiek «lekuz kanpo» daudela gaineratu. EH Bilduko koordinatzaile nagusi Arnaldo Otegik, berriz, erasoen aurkako «erabateko arbuioa» agertu du sare sozialetan idatzitako oharrean. Otegik salatu du «onartezinak» direla erasoak: «Gertakari horien izaera eta jatorria ezezaguna da, eta benetako probokazioa dira gure herriko bizikidetza demokratikorako», idatzi du. Otegik gogoratu du EH Bildu engaiatu egin zela biktimak umiliatuko zituen edozein jarrera arintzeko, eta konpromiso hori berretsi du gaur. «Erabat arbuiatzen ditugu gertakari horiek guztiak, pentsarazten baitigute gure herrian bizikidetza horrela bortxatzen dutenek zer bilatzen duten eraso horiekin». Gaineratu du biktima guztien memoria errespetatzea «oinarrizko baldintza» dela bizikidetza eraikitzeko.

Etxerat elkarteak ere «erabat gaitzetsi» ditu Fernando Buesaren eta Jorge Diezen memoriaren aurkako erasoak. «Gure konpromisoa biktima guztien errekonozimenduaren eta bizikidetza demokratikoaren alde da», adierazi du.

Erasoak gaitzetsi ditu Iñigo Urkullu lehendakariak ere. «Gaitzespen irmoa» agertu du Urkullluk, eta ohartarazi halakoek «berriro biktimizatzen» dituela hildakoa, haren sendia eta euskal gizartea. Erasoak «biolentzia politikoa» aldarrikatzen duten «taldexka» batzuei egotzi dizkie, eta dei egin die talde horien gainean eragina dutenei bide hori alboratzeko eskatzeko. Idoia Mendia lehendakariordeak esan du erasoek erakusten dutela oraindik bide luzea egin behar dela memoria eta hezkuntza esparruetan. Halaber, «urtetan terrorismoa legitimatu zutenei» galdegin die ez daitezela isilik geratu.p>

EAEko Arartekoak ere «zeharo gaitzetsi» ditu erasoak. «Intolerantziaren eta gizagabetasunaren adierazle larri horiek bizikidetza demokratikoaren kontrako erasoak dira, eta, bereziki, terrorismoaren biktima guztien kontrakoak», adierazi du ohar batean Manuel Lezertua arartekoak. Elkartasuna adierazi nahi die Buesaren eta Diezen familiei.

Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan, talde denek izan dituzte ahotan azken bi egunetako erasoak. Besteak beste, Carlos Iturgaiz EAEko PPko presidenteak salatu du erasoak «lotsagarriak» eta «nazkagarriak» direla. Miren Gorrotxategi EP-IUren bozeramaileak gogor gaitzetsi ditu erasoak, eta talde guztiei eskatu die gauza bera egiteko: «Astakeria hori gaitzestea eta horrelako egun gogorretan biktimen familiak babestea da Euskadik behar duen gutxienekoa».

Sanchez Corbiren domina

EH Bilduko legebiltzarkide Julen Arzuagak arbuiatu egin du Buesaren hilobiaren aurkako erasoa, eta Manuel Sanchez Corbi torturak egiteagatik zigortutako guardia zibilak jaso berri duen dominari buruzko galdera egin dio Urkullu lehendakariari Eusko Legebiltzarrean. «Biktima batzuen» alde egin ohi dituen adierazpen «ugariak» gogoratu dizkio Arzuagak Urkulluri, eta, Kepa Urra Bilboko Salveko kuartelean torturatutako biktimaren erreparazioa aintzat hartuz, domina horrekin bat al datorren galdetu dio lehendakariari.

Labur erantzun du Urkulluk: «Ez, ez da biktimek merezi dutena».

«Monosilaboa» eskertzen diola esan dio Arzuagak, eta zalantzan jarri du ea Urkulluk «torturatzaile bati emandako dominaren gaiari» erreparatuko ote zion gaia legebiltzarrera ekarri izan ez balu. Bilduko parlamentariak esan du ez dagoela «berdintasunik» biktima batzuen eta besteen erreparazioari dagokionez: «Zure adierazpenak eta isiltasunak entzuten ditut. Partziala zara?», galdetu dio Arzuagak Urkulluri.

«Galdetzen edo ziurtatzen ari zara?», erantzun dio lehendakariak. Egia, justizia eta erreparazioa biktima guztientzako nahi dituela azpimarratu du. Haien «aitortza» eta haiekiko «hurbiltasuna» beharrezkoak direla esplikatu du, eta galdera zehatza bota dio Arzuagari: «Zuek errespetatzen al dituzue irizpide horiek guztiak?».

Berriro esan du ez datorrela bat guardia zibil torturatzailearen dominarekin, eta garbi utzi du aitortu egin behar dela «torturaren injustizia, baina baita ETAren hilketen injustizia ere». «Guk garbi dugu, eta zuek?».

Manuel Sanchez Corbi torturak egiteagatik zigortu zuen Espainiako justiziak, 1992an. Kepa Urra atxilotuari egindako torturen auzian kondenatu zuten, baina Corbi ez zuten kargutik kendu edo zigortu; aitzitik, bere ibilbidean mailaz igotzen jarraitu du urte hauetan, eta UCOren buruzagi ere izan da. Bada, aurreko astean Zilarrezko Domina jaso du, Espainiako Auzitegi Nazionalak ezarria.


Bizitza irisgarriagoen beharra

Summary: Bizitza irisgarriagoen beharra. Basauriko Udalak neurriak hartu ditu herriko jaietan, autismoa duten haurrek barrakez gozatu dezaten: soinu karrankariak kendu ditu zenbait orduz. Ez da Bizkaian autismoa dutenei bizitza errazteko izan den ekimen bakarra. Apnabik ErrazTEA proiektua sortu du helburu horrekin.

Musika altua, argi jokoak eta soinu karrankariak, abiadurarekin, birekin eta jauziekin uztartzen dira herriko jaietan hain ohikoak diren barraketan. Umeek haietaz gozatzen dute, eta irri eta algarak igar daitezke jai giroan. Haurrengan efektu zirikatzailea duten kanpo estimulu horiek, baina, ez dute irribarre bat margotzen aurpegi guztietan. Izan ere, autismoa duten pertsona askok ez dute ondo ulertzen zer gertatzen ari den haien inguruan, eta, gozatu beharrean, sufritu egiten dute. Errealitate hori kontuan izanik, zenbait udalerrik neurriak hartu dituzte jai inguruetan herritar guztiek haietaz goza dezaten.

Hori egin dute, adibidez, Basaurin. Gaur zortzi, irailaren 29an, San Migel auzoko jaietako egun herrikoia ospatu zen, eta zenbait orduz autismodunentzako kaltegarriak izan daitezkeen soinuak kendu zituzten. Neurria “jai inklusiboagoak izateko” bidea dela esan du Berta Montesek, Basauriko Jaietako zinegotziak. Neurria ez dute behin bakarrik ezarriko; bihar hasiko dira San Fausto jaiak, eta beste bi egunez ezarriko dituzte: hilaren 11n eta 16an.

Basaurikoa ez da adibide bakana, azken urtean inklusio kognitiboaren alde beste proiektu batzuk eraman baitira aurrera Bizkaian. Ekainean, autismoa dutenentzako gune eta zerbitzu eskuragarriagoak eta lagunkoiagoak lortzeko proiektua jarri zuen martxan Apnabi elkarteak: ErrazTEA. Egitasmoaren xedea erakunde publikoei zein pribatuei haien komunikazio espazioak eta euskarriak adimen urritasuna edota autismoa dunentzako ulerterrazak eta lagunkoiak diren baloratu eta horretarako moldatzea da.

Autismoa dutenentzako testuinguru irisgarri bat sortzea oso garrantzitsua dela uste du Apnabik. Datuek diotenez, munduan ehun umetatik bat espektro autistaren barruan dago. Espektro hitzak berebiziko garrantzia du, nahasmendua ezin baita ulertu beste hainbat gaixotasun bezala, autista bakoitzak era ezberdin batean azaleratzen duelako. Maider Ugarte ErrazTEA proiektuko teknikariak azaldu duenez, autismoa garapen urritasuna da: “Normalean, zentzumenetan eragiten die; horregatik, oso ohikoa da soinuek eta argiek kalte egitea”. “Autismoa dutenek zailtasunak dituzte haien inguruarekin eta pertsonekin erlazionatzeko”, gaineratu du Alvaro Fernandezek, ErrazTEA proiektuko lantaldeko kideak.

Oztopo ugari

Taldeak egiten dituen proposamenak balioztatzen ditu Fernandezek; izan ere, autismoa du hark. Lantaldean autismoa dutenak dituen Euskal Herriko lehen egitasmoa da ErrazTEA. Gizartea “geroz eta inklusiboagoa” dela dioen arren Fernandezek, Apnabik abiarazitako proiektuetan parte hartzen hasi zen arte ez du gogoan noizbait galdetu ziotenik ea zer behar den mundua euren beharretara moldatzeko.

Haren ustez, Basaurin egin duten ekintza “oso onuragarria” da gizartearentzat, oro har, eta, bereziki, autismoa duten haurrentzat: “Egia da barraketan klaxona eta antzeko soinuak egoten direla eta autismoa dugunok asko gogaitzen gaituztela. Autismoa dugunok aske bizitzeko eta gizartearen parte izateko, garrantzitsua da egunerokoan dauden oztopoak desagerraraztea”.

Ez dira soinuak soilik. Fernandezek dio bera “ohitu dela” soinu “gogaikarriekin batera” lan egitera, baina bere kide askok “pairatu” egiten dituztela. Hari argiek eragiten diote gehien. Horregatik, azpimarratu du kontzertuetan eta diskoteketan ezin dela egon. Su festek ere eragin kaltegarria dute haiengan, eta, horregatik, ongi baloratzen dituzte bestelako aukerak eskaintzen dituzten udalak. Portugaleten, adibidez, aurtengo apirilean hiriak 700 urte bete zituela ospatzeko, droneekin eskaini zuten ikuskizuna.

Informazio eskubidea

Ugartek ohartarazi du argi eta soinuekin dituzten arazoak ezagunenak badira ere, ez direla bakarrak, ezta garrantzitsuenak ere: “Haien ingurunea eta haren inguruko informazioa ulertzeko moduan helaraztea ezinbestekoa da haien eskubideak errespeta daitezen”. Horregatik, “inguruan dagoen guztia ulerterraza” izateko urratsak egin behar direla uste du. Are gehiago, Ugarteren iritziz, informaziorako eskubide unibertsala ez bada guztiz ziurtatzen, irisgarritasun kognitiboaren beharra dutenen eskubideei “kalte egiten diete gehien”.

Apnabiko kide eta ErrazTEAko teknikari Ugartek azpimarratu duenez, ezintasuna are agerikoagoa egiten da inguruarekin erlazionatzen direnean; beraz, informazioa plazaratzeko erak erraztu edo zaildu egin dezake pertsonen autonomia: “Guneak kognitiboki irisgarriak egiten baditugu, haien inguruko informazioa era ulerterrazean plazaratuz, autismoa dutenen autonomia eta independentzia handitzen dugu, ez dutelako behar beste pertsonaren baten laguntzarik”.

Idatzizko informazioa ondo jasotzen dela ziurtatzeko, ezaugarri batzuk izan behar dituela gaineratu du Fernandezek: “Hitzak, adibidez, ezin dira lerro bukaeran moztu, gidoia jarri eta hurrengoan hasi, galdu egiten garelako”. Irakurtzeko zailtasun horiek egunerokoan nabaritzen ditu Fernandezek “liburu bat edo prentsa” irakurtzen dituenean, esaterako. Baina horiek ez dira egoera bakarrak. Autista horrek salatu du garraio publikoa erabili behar dutenean ere informazioa ez daukatela kognitiboki eskuragarri.

Metro ulerterraza

Garraio publikoan, metroak garrantzi handia du. Bilboko aurtengo Aste Nagusian, adibidez, 2.309.761 bidaiarik erabili zuten zerbitzua. Baina guztiek ezin izan zuten autonomia osoz erabili. Izan ere, ErrazTEAko kideak konturatu dira irisgarritasun fisikoan aurrerapausoak eman badira ere, irisgarritasun kognitiboa ez dagoela ziurtatuta; batez ere, planoetan. Hori dela eta, Bilboko Metroko arduradunekin harremanetan jarri ziren, eta, gaur egun, elkarlanean dabiltza zerbitzu irisgarria eskaini ahal izateko.

Fernandezen ustez, ulertzeko zailtasun “asko” saihesteko, metroko planoak “argiago” adierazi beharko luke lineek nondik nora egiten dituzten bidaiak. Plentziatik, kasu baterako, soilik Etxebarriraino heltzen da metroa; beraz, Basauriko geltokira edo hango auzo Arizkora heldu nahi izanez gero, trena aldatu behar da. Aldaketa hori non egin daitekeen “argi” adieraztea eskatu du Alvaro Fernandezek.

Halako eskariei piktogramak —irudiak— gehitu dizkiete, lehen begi kolpean informazioa helarazteko; kalera irteteko igogailurik dagoen edo ez, besteak beste. Dagoeneko Metroko arduraduei egin diete proposamena. Ugartek dio elkarlanean dabiltzala orain, proposamena findu eta aurrera eraman ahal izateko. Izan ere, planoan informazio hori adieraziko balitz, autismoa dutenek euren bidaia aurretiaz planifikatzeko aukera izango lukete.

Planoa ez da Bilboko Metroarekin batera egin duten lan bakarra. Ugartek dio azpiegiturak irisgarriak izatea garrantzitsua den arren, ezin direla alde batera utzi bertako langileak: “Autismoa dutenek asko erabiltzen dute garraio publikoa; beraz, funtsezkoa iruditzen zaigu bertako langileak sentsibilizatuta egotea”. Horretarako, metroan lan egiten duten segurtasuneko beharginentzako sentsibilizazio tailerrak antolatu zituzten, eta autismodunak ulertzeko eta haiengana zuzentzeko tresnak irakatsi dizkiete. Fernandez egon da formakuntza horiek ematen.

Metroa ez da ErrazTEArekin batera lan egin duen Bilboko enpresa bakarra. Itsasmuseumek ere parte hartu du ekintzetan. Museoak irisgarri bihurtzea gizartera gerturatzeko beste pauso bat dela uste du Ugartek. Balearen begia erakusketan zegoen informazioa moldatu egin zuten horretarako. Fernandezek esan du “askotan”zail egiten zaiela museoetan azaltzen dietena ulertzea, eta, hortaz, azalpen “labur eta argiak” soilik ematea gomendatzen du: “Autorearen izena, koadroaren data eta azalpen labur bat nahitaezko informazioarekin, hori soilik agertu beharko litzateke, betiere irakurketa irisgarriaren ezaugarriak errespetatuz eta esaldi motzak erabiliz”.

Konponbideen bila

“Espazioak denon gozamenerako eta erabilerarako moldatzean dago konponbidea, ez espazio banatuak sortzean. Bestela, ez da lortzen benetako integrazioa eta irisgarritasuna “, azaldu du Ugartek. “Benetako gizarte inklusioa, gune eta ekintza berdinetan parte hartzean dago”. Aurrerapausoak eman dira, baina “gauza asko egiteke” daudela ohartarazi du teknikariak: “Mundu irisgarri batean bizi garela uste dugu, baina benetan irisgarritasuna behar dutenekin harremanetan jartzen zarenean konturatzen zara ez dela horrela”.

Fernandezen iritziz, oso garrantzitsua da jendeak autismoa dutenen jokabideak ulertzea eta haiekin nola jokatu behar den jakitea: “Ez ditugu zentzu biko duten bromak gustuko, ez ditugulako ulertzen eta benetan dabiltzala uste dugulako”.


Euskara, fokuen argitik at

Summary: Euskara, fokuen argitik at. Gipuzkoako zinema eta antzerki aretoetan apala da euskararen presentzia. Gaia landu duten eragileek salatu dute laguntza instituzionala falta dela arlootan euskara bultzatzeko. Zineman eta antzerkian aritzen diren aktoreek, berriz, euskaraz lan egiteko oztopoak nabarmendu dituzte.

Bukatu da Gipuzkoa zinemaz blaitzen duen jaialdia, Donostiako 71. Zinemaldia, baina antzoki eta zinema aretoen ateek zabalik diraute, udazkenarekin batera herritarrak berriro eserlekuak betetzen hasten diren neurrian. Hala ere, ez dira asko Gipuzkoako antzezleku eta zinema aretoetan euskaraz ikusi ahal izango diren lanak, herrialdeko biztanleen %57,5ek hizkuntza horretan hitz egiten duten arren. Sektoreko langileak kexu dira, irizten baitiote instituzioen babesa falta dela euskarazko ekoizpenak sustatzeko, eta euskaraz lan egitea “zaila” dela diote.

Pantailak Euskaraz taldeak eta Hizkuntz Eskubideen Behatokiak egindako ikerketa baten arabera, euskarak %1,99ko presentzia izan zuen iaz zinema komertzialetan. “Fikziozko film bakar bat ere ez zen estreinatu 2022an euskaraz. Hiruzpalau dokumental eta animaziozko film bat baino ez”, dio Alex Aginagalde Pantailak Euskaraz-eko kideak. “Euskarazko ekoizpena horren txikia izatearen arrazoia da, batetik, gure herria ez dela handia, baina, bestetik, ez dagoela berariaz euskarazko ekoizpenak sustatzeko laguntzarik”, gehitu du Aginagaldek.

Ekoizpen horietarako laguntzak bateratuak dira Araba, Bizkai eta Gipuzkoarako, eta Eusko Jaurlaritzak ematen ditu: 2,5 milioi euro jartzen ditu horretarako. Baina diru laguntza horiek edozein hizkuntzatan egiten diren ekoizpenetarako eska daitezke, eta horrek ekarri du, esaterako, iaz ekoizpenerako jarritako diru laguntzen %70 gaztelerazko proiektuei eman izana. “Euskarak, gehienez, %10 puntuatzen du, baina hori ez da nahikoa erakundeek euskarazko ekoizpena benetan sustatzeko. Beharrezkoa da euskarazko ekoizpenerako diru laguntza propioak izatea”, esan du Aginagaldek.

Berdintasun eske

Aitziber Garmendia aktore zaldibiarra bat dator; uste du “benetako inbertsioak” egin behar direla euskararen alde. Zineman, telebistan eta antzerkian aritzen da Garmendia, eta iritzi dio gaztelerari “foku eta diru gehiago” ematen zaizkiola. “Denen artean saiakera egin beharko litzateke bi hizkuntzen arteko berdintasuna lortzeko, gutxienez”. Helburu horretara bidean, kontsumitzaileen erantzukizuna ere nabarmendu du: “Alde guztietatik hartu behar dugu erantzukizuna, baita euskaraz kontsumitzeko ere”. Dena den, Garmendiak uste du euskal ikusleen artean “militantzia indartsua” dagoela: “Euskaraz kontsumitzearren, badira ikusle batzuk beti hor egongo direnak. Ikusleria horrek txalo zaparradarik handiena merezi du. Gure sostengua ikusle horiek dira, eta ez bakarrik lanbideari dagokionez, kulturari eta hizkuntzari dagokionez ere bai”.

Iker Galartza amezketarra ere antzerkian, zineman eta telebistan ibilia da, baina, azken urteotan, bere proiektu propioa sortu du: Gure Zirkua, lehenengo euskal zirkua. “Euskaraz izango ez balitz, ez litzateke Gure Zirkua izango. Beste proiektu bat izango litzateke”, esan du ikuskizunaren zuzendari eta aktoreak. Hark, Garmendiaren antzera, uste du ikusleen hizkuntza ohiturek nabarmen eragiten dutela: “Gu, orain, Tafallan [Nafarroa] gaude zirkuarekin, jende gutxirekin. Badakigu Hernanin edo Arrasaten egongo bagina, biharko emanaldia beteta egongo litzatekeela, eta hemen edukiera erdia ere ez zaigu bete. Baina guk hori bagenekien aurretik, eta berdin-berdin etortzen gara, ilusio guztiarekin eta normal”. Garmendiak adierazi du badirela plaza batzuk askoz ere euskal hiztun gehiagokoak, baina horrek ez lukeela “oztopo” izan beharko herri ez hain euskaldun batean euskaraz aritzeko: “Oztopo nagusia guk jartzen dugu. Niri Euskal Herriko edozein herritan gazteleraz antzezteak inpresioa eragiten dit oraindik, eta ikusi dut behin baino gehiagotan hori normalizatzen dela. Utz diezaiogun hori normalizatzeari: Euskal Herrian euskaraz egitea da normalena”.

Kulturaren Euskal Behatokiak bildutako datuen arabera, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 1.224 antzerki emanaldi egin dira guztira aurtengo bigarren hiruhilekoan —horietatik %32,8, Gipuzkoan—, eta antzerki emanaldi horien %35,7 izan ziren euskaraz. “Zoritxarrez, askotan zera gertatzen da: udalek, antzezlanak euskaraz erosi ordez, gazteleraz kontratatzen dituzte. Batzuetan, bi hizkuntzatan erosten dute, baina, askotan, gazteleraz baino ez”, kexatu da Garmendia.

Dena den, antzerkia euskaraz prestatuta ere, errentagarria izateko gaztelerara itzuli behar izaten dute askotan. “Antzezlan bat euskaraz prestatzen dugunean, 50 bat emanaldi egin ditzakegu. Baina horri segida eman nahi badiozu, erdarara itzulita bi aldiz lan gehiago egiteko aukera daukazu: Nafarroako hegoaldera joan, edo Salamancara, Burgosera zein Soriara [Espainia]. Hau da, 50 emanaldi egin ordez 120-130 egiten dituzu”, azaldu du Galartzak.

Gure Zirkuaren emanaldi guzti-guztiak euskaraz izaten direnez, artistak behartuak daude “etengabe gauza berriak sortzera”. “Frantzian, esaterako, espektakulu bera 4-5 urtez egon daiteke bueltaka, eremu handia delako. Baina hemen, Iruran emanaldia izan baduzu, ez zara Anoetara gauza berarekin joango. Guri urtebete irauten digu espektakulu batek. Gero, gauza berriak sortu behar ditugu baldin eta berriro leku beretan antzeztu nahi badugu”, adierazi du Gure Zirkuko zuzendariak. Zineman ere gaztelaniara itzuli behar izaten dira askotan filmak, Aginagalde Pantailak Euskaraz taldeko kideak azaldu duenez: “Euskarazko film bat egiten denean, Espainian banaketa lortzeko beharrezkoa da film hori gaztelerara bikoiztea, Espainiako zinema aretoetan ohituta daudelako filmak espainieraz ikustera. Jatorrizko bertsioa ematen dute areto batzuetan, azpidatziekin, baina gutxi dira halakoak. Euskal Herrian bertan ere, zinema areto batzuek gaztelerara bikoiztutako bertsioa eman dute, eta ulergaitza da hori”.

Euskara, argien bestaldean

Pantaila eta antzezlekuetan euskara entzuteko egin beharreko bidea, ordea, ez da erraza. Aktoreen artean, adibidez, hizkuntza irizpideei dagokienez, parametro ezberdinak erabiltzen direla dio Garmendiak: “Iruditzen zait garrantzi handiagoa ematen zaiola gaztelaniaz ondo jakiteari, euskaraz ondo jakiteari baino. Proiektu batean baino gehiagotan esan izan didate gazteleraz hitz egitean azentu oso markatua daukadala, eta gauza asko aldatu behar izan ditut. Euskara maila oso apala duten aktoreak kontratatzeko orduan, aldiz, hizkuntza ez dute hain kontuan izaten”. Hala ere, uste du ez dela euskara maila apala duten aktoreen erantzukizuna, erabaki horiek hartzen dituztenena baino. “Guri gazteleraz exijitzen zaigun maila euskaraz ere exijitu beharko litzateke”, gehitu du Garmendiak.

Izan ere, hark aitortu du euskaraz “erosoago” sentitzen dela antzezle lanetan: “Duela hogei urte pentsatzen nuen jada 40 urterekin erosotasun berarekin ibiliko nintzela bi hizkuntzetan, baina ez da horrela izan. Euskaraz, esaterako, gaitasuna daukat testuarekin behar den bezala hasi ez banaiz hura moldatuz joateko, eta gazteleraz ez zait hori gertatzen. Hor dago ama hizkuntzaren indarra”. Kontrako aldetik begiratuta, Galartzak esan du artista euskaldunak aurkitzea ez dela “erraza”: “Badira zirkua egiten duten artista euskaldunak, baina ez da erraza aniztasuna bilatzea”. Adibide gisa, airean oihalei helduta akrobaziak egiten dituztenak aipatu ditu; halakoak “oso modan” daudenez, ikuskizun horretarako lan eskaintza bat jarri zuen abian: “Gutxi dira horrelakoak egiten dituzten euskaldunak, baina aireko akrobaziak egiteaz gain, esate baterako, kontortsioa ere egiten duen norbait bilatzen baduzu, bilaketa are gehiago konplikatzen da”.

Zaila, baina ez ezinezkoa

Oholtzaren gainean ibiltzen direnen artean, berriz, euskararen erabilera “nahiko handia” dela adierazi du Garmendiak: “Segun eta zer lekutan zabiltzan, eta zer konpainiarekin. Egia da gaztelania asko erabiltzen dela, baina nire inguruan, behintzat, handia da euskararen erabilera. Oholtzan ikusten dugunari atzean ere eutsi behar diogu; bestela, nolabaiteko maskara bat izango litzateke”. Dena dela, Garmendiak azpimarratu du berak eta ingurukoek hala nahi dutelako erabiltzen dutela euskara.

Aktore gisa euskaraz aritzeak “zailtasun gehigarria” duela aitortu du Galartzak, baina hizkuntzaren iraupenerako “ezinbestekoa” dela erabilera: “Egin egin behar da. Herri txiki bat da hau, eta gure eguneroko ogia izango da bizi garen artean. Beti jarraituko dugu eragozpenak gorabehera aurrera ateratzen”.


Summary: «Kontalaria naiz, eta ipuinak idazten sentitu naiz erosoen». Frankismoaren hondarrean eta inguru erdaldunean jaio zen Xabier Mendiguren, Beasainen. Euskara galtzear egon zen, baina, kontzientzia hartu, eta alfabetatu egin zen, literaturaren bidez. Letren munduko figuretako bat da.

Xabier Mendiguren Elizegi (Beasain, 1964) “gogotsu eta indar handiz” hasi zen idazten, 15 bat urterekin. Orduz geroztik, ia urtero argitaratu du lanen bat. Azkena, joan den irailean: Oso latza izan da. Elkar argitaletxeko editorea ere bada. “Urteko sasoi okerrena da hau guretzat. Denek egon nahi dute Durangon [azokan], eta ezin gara atzeratu”.

Nola gogoratzen duzu zure haurtzaroa?

Ez naiz Beasaingo erdigunekoa, langile auzo batekoa baizik. Orduan, nire haurtzaroa tailerrez inguratutakoa izan da. Gainera, kalean bizi ginen. Ez da oso originala, garai hartan bizi izandako guztiok kontatzen baitugu gauza berbera, baina eskolatik irtendakoan gure barriora itzultzen ginen; amari ogitartekoa eskatu, eta afalordura arte ez ginen itzultzen. Jolasa zen gure bizitzaren muina.

Barrioa, ez auzoa.

Batetik, nahita esan dut hitz hori, erabiltzen genuelako euskaraz ere. Eta, bestetik, nire liburu baten titulua delako: Gure barrioa 1975 [Elkar, 1998]. Justu, umetako oroitzapenak daude nobelatuta lan horretan.

Zure ingurua erdalduna zen? Euskaraz bizi zinen?

Beasain gaur egun baino askoz erdaldunagoa zen garai hartan. Ni bizi nintzen inguruan, familien erdiek egingo zuten etxean euskaraz, baina kalean den-denok egiten genuen erdaraz. Garai hartan, kalean ez zegoen euskaraz egiten zuen inor.

Jolasa bakarrik izango zenuten kalean. Ez irakurri, ez idatzi…

Garai haietan, nire kultur kontsumo bakarra telebista ikustea izango zen. Eta, akaso, igandean zinemara joatea.

Nolatan murgildu zinen letren munduan? Noiz hasi zinen irakurtzen eta idazten?

Nire kasua berantiarragoa da. Umea nintzela ez nintzen jabetzen horretarako trebezia edo bokazioa nuela; bai konturatzen nintzela testuak inolako zailtasunik gabe idazten nituela eta arlo horietan nota onak ateratzen nituela, baina uste nuen normala zela, denek zutela erraztasun hori. Gainera, nire etxean ez zegoen kultur tradiziorik: ni izan nintzen unibertsitatera joan zen lehen senitartekoa, ez zegoen liburutegirik, ez diskorik, ez horrelako ezer. Baina ez soilik nire etxean, auzo guztian baizik. Azken batean, baserrietatik fabriketara jaitsitako familietako seme-alabak edo Espainia aldetik iritsitakoen seme-alabak ginen denok. Gure kultura, alde horretatik, oso murritza zen. Baina, halako batean, 12 edo 13 urterekin, ez dakit noiz, jakin nuen herrian bazegoela liburutegi publiko bat, liburu asko zituena eta etxera eraman zitezkeena. Hor hasi nintzen.

Gogoan duzu zein zen irakurri zenuen lehen liburua?

Tintinen abenturak. Hori gelditu zait buruan, behintzat.

Eta idazten? Noiz ausartu zinen jauzia egitera?

Aurrerago izan zen, 15 edo 16 urterekin. Garai hartan Tolosan ikasten nuen, eta irakasle batek herrian antolatutako literatur lehiaketa baten berri eman zigun. Animatu, eta irabazi egin nuen; lehiaketa gehiagotan izena emateko indarra eman zidan horrek. Gogoan dut txapelketa bateko saria garai hartako 20.000 pezeta-edo [120 euro] zirela, baina ez dirutan, baizik liburuak erosteko. Irakasle bati aholkua eskatu nion, eta zerrenda bat egin zidan. Egia esan, formazio literario sendoa eskuratu nuen urte gutxian. Asko irakurtzen hasi nintzen, eta horrek markatu du nire ibilbidea.

Makina bat sari irabazitakoa zara. Zer esan nahi dute sariek?

Sarien inportantzia makaldu edo apaldu egin behar dugu: kirolean oso garbi ikusten da nor izan den lehena, nor bigarrena eta nor hirugarrena; artean, baina, bakoitzari idazle onena nor den galdetuz gero, batek bat esango du eta besteak, beste bat. Azkenerako, gustuak dira. Norberaren sentsibilitatea sartzen da hor. Batzuek besteek baino hobeto idazten dute, baina zaila da onena zein den esatea, ez baita gauza zientifiko bat. Orduan, irabazten baduzu, ongi, baina ez harrotu. Eta ez baduzu irabazten, ez jarri zalantzan zeure burua; igual, ona zara, baina epaimahaikideek ez dute jakin izan zure trebezia ikusten. Hori esango nioke idazle gazteren bati.

Sariren bati uko egingo zenioke?

Ni, sistematikoki, ez nago sarien kontra. Idazleok, eta beste arteetan ere berdintsu gertatzen da, oso diru gutxi irabazten dugu liburuetatik: 1.000 euro, 2.000, 3.000 agian…, baina urtebete pasa dezakegu liburua idazten. Eta idazle euskaldunei dagokienez, zer esanik ez. Horregatik, idazle gehienak amateurrak gara, beste lanbide bat dugu, eta geure denbora librean idazten dugu. Alde horretatik, sariena bada bestela jasotzen ez dugun diru ordain bat eskuratzeko modua. Baina badaude sistema hobeak edo demokratikoagoak: proiektuei emandako bekak. Bukatutako lanak saritzea baino gehiago, proiektuak neurtzea eta merezi duenari aukera ematea. Zabaltzen ari da sistema hori.

Ogibidez, editorea zara zu, Elkar argitaletxean.

Ez dago editore karrerarik, eta gutxi batzuk gara aukera hori dugunak. Kasualitatez hasi nintzen. 20 urte ingururekin, Argia aldizkarira joan nintzen, euskaltzale sentitzen nintzelako eta lagundu egin nahi nuelako. Zer egiten nekien galdetu zidaten, eta, ikusirik zertarako erraztasuna nuen, liburuen kritikak egiten jarri ninduten. Ordurako, hainbat liburu argitaratuak nituen nik neuk. Behin, Elkar argitaletxera jo nuen beste liburu batzuk argitaratzeko. Justu orduan, editore baten beharrean ziren han, eta, ikusirik alde batetik idatzi egiten nuela eta bestetik kritikak egiten nituela, lanpostua proposatu zidaten.

Noizko kontuak dira horiek?

1988. urtean hasi nintzen. 36 urte pasatu dira jada, nire bizitzaren erdia baino dezente gehiago.

Ez zara aspertu?

Egun bakoitza oso ezberdina da. Ia egun guztia irakurtzen pasatzen dut, baina liburu bakoitza diferentea da. Nafarroako Erriberan kokatuta dagoen nobela poliziako bat irakurtzen ari naiz orain; hor sartuta nago. Baina Karmele Jaioren maitasun erromantikoko istorio bat nuen atzo esku artean. Liburu bakoitzean buru-belarri aritzen zara, zuzenketak egiten, nola hobetu pentsatzen… Muina antzekoa da, irakurtzea baita, baina bakoitzak bere ezaugarriak ditu. Eta, horrez gain, badaude gauza txikiak ere: aurkezpenak, promozioak…

Ideia berriak badaude? Edo agortzen ari da imajinazioa?

Zorionez, ez da ari agortzen. Sormenaren krisirik ez dago. Idazle berriak badatoz atzetik, segitzen dute sortzen, ideia berriak dakartzate… Azken hamar urteotan erabateko aldaketa bat gertatu da, ordea, eta ez literaturan bakarrik, arte guztietan baizik: sortzaile guztiak emakumeak dira. Batetik, oso ona da hori; emakumeak baztertuta egon dira artearen hastapenetatik. Baina, bestetik, kezkatzekoa da; mutil gazteei ez zaie burutik pasatu ere egiten sortzea. Ingeniaritzara, informatikara, bideojokoetara… bideratzen dira, baina ez da ikusten mutilek idazten hasteko gogorik dutenik edo inguruak bultzatzen dituenik.

Eta irakurle krisirik badago?

Makal gabiltza irakurleetan. Irakurle onak dauzkagu, baina gutxi. Zergatik? Seguru asko, denbora faltan gabiltzalako, eginkizun gehiegirekin, eta estimulu askorekin: pare bat orduan ekintza bakar batean egoteko zailtasunak ditugu. Pantailaz inguratuta gaude. Ez da gauza bera pelikula bat etxean edo zinema aretoan ikustea, aretoan alboratu egiten baita inguruko dena, eta kontatzen ari diren istorioan zentratzen baitzara. Liburuekin, berriz, bakoitzak jarri behar du kontzentrazioa, eta geroz eta zailagoa da hori. Ez gurean bakarrik; esango nuke Mendebalde osoaren arazoa dela.

Euskara ere baldintza izango da…

Zailtasun areagotu bat dugu gai horrekin. Euskara kinka larrian dago, eta, literatura irakurtzeko, hizkuntzarekin eroso sentitu beharra dago. Kili-kolo dakizun hizkuntza batekin ezinezkoa da hori.

Zure lehen idatziak gaztelaniazkoak izan ziren, ezta?

Ikasketa prozesu guztia gaztelaniaz egin nuen, eta euskaraz erabat analfabetoa nintzen. Baina 18 urte bete nituenean kontzientzia hartu nuen, eta jabetu nintzen nire aitona-amonen eta gurasoen hizkuntza galtzen ari nintzela. Ez nintzen gai taxuzko bi ideia garatzeko, eta ez nekien euskaraz irakurtzen. Neure buruari esan nion ikasi egin behar nuela, eta euskaraz irakurtzen hasi nintzen; geroago, idazten. Nahikoa azkar egin nuen prozesua, neure kasa.

18 urte 1982an bete zenituen, frankismoa amaitu eta zazpi urtera, euskararen inguruko debekuak bukatuta eta kultur loraldi bete-betean. Testuinguru horrek izan zuen eraginik?

Erabatekoa. Euskal Herria herri zapaldua da, eta gure hizkuntza herri handietako hizkuntzek menderatua dago. Horren kontzientzia hartzen duzunean, pentsa dezakezu: “Niri bost axola”, edo “honi kontra egin nahi diot”. Nire kasuan, oso erabaki kontzientea da; erabaki kulturala da, politikoa, eta baita erabaki bital bat ere. Nire bizitza goitik behera baldintzatzen du, harremanak euskaraz egitea erabaki bainuen.

Denetik idatzi izan duzu: eleberriak, haur eta gazte literatura, antzerkia… Zein generotan sentitzen zara erosoen?

Kontalaria naiz, eta ipuinak idazten sentitu naiz erosoen. Narratiba da neure eremu naturala; batzuetan, umeentzat, eta beste batzuetan, helduentzat. Antzerkia ere gustatzen zait, baina zalantza dut benetan dominatzen ote dudan idazkera dramatikoa. Poesia ere idatzi dut, baina sekula ez dut argitaratu poesia libururik, uste baitut kaskarra naizela horretan. Prentsan ere garai batean asko idatzitakoa naiz. Artikuluren bat edo beste egin dut, baina saiakera luzerik, inoiz ez.

Zerk inspiratzen zaitu?

Ez dakit galdera horrek erantzun zehatz bat duen. Askotan, erdi brometan, erdi serio, esaten dut idazle batzuek kanporantz dituztela antenak, airean dauden istorioak jasotzeko, eta beste batzuek burua estutzen dutela, laranja bati zukua ateratzen zaion moduan. Esan nahi dudana da istorioak jaso ditzakegula kanpoan, gizartean gertatzen diren gauzetan, entzuten ditugun elkarrizketetan, kontatzen diguten pasadizo batean, pelikula bateko diapositiba batean… Eta, beste batzuetan, norbere oroitzapenak, ametsak, ezinak… nagusitzen direla. Bi bideak erabili izan ditut nik.

Gairen bati beldurrik badiozu?

Idazleak askatasuna behar du idazteko. Ezin du mugarik eduki, edo ezin da behartu nahi ez duena idaztera. Denok ditugu gustuko gaiak, eta horietara jotzen dugu. Harreman sentimentalak edo maitasun istorioak izan dira nire gai nagusiak, eta gure gatazkari eta arazo politikoei buruzkoak.


"Boxeolari izango nintzateke"

Summary: "Boxeolari izango nintzateke".

Idatzitako lanik kutunena? Ez dut begikorik. Bat esatekotan, azkena beti ['Oso latza izan da']. Eskuz idazten duzu? Lehen, eskuz idazten nuen beti, koaderno batean edo orri solteetan. Editore gisa, eskuz egiten dituzu zuzenketak eta bestelakoak? Ordenagailuan egiten dut lan, baina, sormenarekin lotura duen zerbait egitean, nahiago dut eskuz aritu. Boligrafoaren eta paperaren arteko ukitu hori behar dut. Idazle kutun bat? Asko. Zatarra iruditzen zait bat esatea, baina, esatekotan, Joxe Azurmendi. Irakurtzeko txokorik gustukoena? Eroso irakurtzea gustatzen zait. Ohean oso gustura irakurtzen dut, erdi eserita, erdi etzanda. Letren mundutik kanpo, zer lanbide izango zenuke? Boxeolari izango nintzateke, ikusitako pelikulengatik. Baina sekula ez dut serio landu beste ogibiderik.


Summary: Suhiltzaile azterketak euskaraz egiteko eskubidea aldarrikatu dute. Nafarroako suhiltzaileen herenak baino gehiago euskaldunak direla esan du LAB sindikatuak, «eta, hala ere, gobernuak gaztelania hutsean prestatzen ditu azterketak».

Nafarroako suhiltzaile zenbaitek azterketa teorikoa egin dute gaur, mailaz igotzeko. Euskaldunak dira probara aurkeztu direnetako asko, baina gaztelaniaz eginarazi diete azterketa osoa. Duela hilabete batzuk, gauza bera gertatu zen suhiltzaile izateko oposizioko azterketan: prozesu osoa erdara hutsean egin behar izan zuten hautagaiek. Hori salatzeko, elkarretaratzea egin dute gaur Cordovillako parkean (Nafarroa), LAB sindikatuak deituta.

«Mailaz igotzeko probak euskaraz egin nahi ditugu, baina Nafarroako Gobernuak ez dio erantzunik ematen eskaera horri», esan du Mintxo Astiz suhiltzaile eta LABeko ordezkariak. Oposizioko azterketak, lekualdatze lehiaketak eta mailaz igotzeko proba guztiak gaztelaniaz egin dituztela salatu du. «Eskaerak egin ditugu egoera horri konponbidea eman diezaioten, baina ez dugu erantzunik jaso». Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, adibidez, probak gaztelaniaz edo euskaraz egiteko aukera eskaintzen zaie hautagaiei. Nafarroan, «suhiltzaileen herenak» euskaldunak diren arren, gobernuak ez du aukera hori ematen.

Zonifikazioak kaltetuta

Lanpostua Oronoz herrian du Astizek, eremu euskaldunean, eta esan du hor hizkuntza eskakizunak indarrean direla. Ez, ordea, eremu mistoko edo ez-euskalduneko suhiltzaile parkeetan: «Altsasun, Oronozen eta Auritzen kontuan hartzen dute euskararen ezagutza azterketak egiteko garaian, baina Iruñerrira lekualdatzeko, adibidez, ez», esan du. Izan ere, lekualdatze lehiaketa gehienetan, euskara jakiteak ez du punturik ematen; bai, ordea, alemanak, frantsesak eta ingelesak. Nafarroa osoko herritarrek «zerbitzua euskaraz jasotzeko eskubidea» dutela gaineratu du Astizek: «Eta hori ez da bermatzen ari».

LAB sindikatuak ohar bidez salatu du «borondate falta» dagoela arazoaren oinarrian: «Suhiltzaile-kabo izateko azterketa teorikoa euskaraz egin ahal izateko, adibidez, nahikoa da galderak eta erantzunak itzultzea. Administrazioak berak erraz egin lezake hori Euskarabidea institutuaren bidez, horretarako borondaterik balego, noski. Baina, zoritxarrez, berriro ikusi dugu ez dagoela halakorik». Nafarroako Gobernuak euskaldunen hizkuntza eskubideak errespetatzeari «uko» egiten diola gehitu du LABek: «Bidegabekeria latza da, erabateko diskriminazioa».


Summary: Hungariak eta Poloniak EBko migrazio itunaren erreforma kritikatu dute. Orbanen esanetan, Budapest eta Varsovia «bortxatu» egin dituzte «migrazio krisiak» kudeatzeko hitzartutako aldaketekin. Von der Leyenek EBren hedatzea prestatzera deitu du.

EB Europako Batasuneko estatuburu eta gobernuburuek goi bilera informal bat egin dute gaur Granadan (Espainia), blokearen hedatze posible bati buruz eta migrazio politikei buruz eztabaidatzeko. Azken gai horri dagokionez, Hungariak eta Poloniak nabarmen kritikatu dute batasunak Migrazio eta Asilo Itunerako azken puntuaren gainean egindako erreforma, «migrazio krisi posible bati» aurre egiteko nola jokatu zehazten duena: neurri zorrotzagoak hartzea, eta asilorako baldintzak gogortzea. Eta horrek berekin ekarri du bilkurari buruzko deklarazioan gai hori ez aipatzea.

Hungariako lehen ministro Viktor Orbanek hitz gogorrak egin ditu bilkurara iritsi denean. Migrazio eta Asilo Itunerako akordioak Budapest eta Varsovia «bortxatu» ditu, haren esanetan, nahi ez duten zerbait onartzera «behartu» dituztelako. «Ez dago inolako aukerarik migrazio arloan inolako akordiorik lortzeko; politikoki ezinezkoa da».

Poloniako gobernuburu Mateusz Morawieckik ere ez dago batere ados «migrazio krisi batean» blokera iritsitako migratzaileak EBko estatu kideen artean banatzeko irizpideekin; ziurtatu du Alemaniaren eta Europako Batzordearen «agindu bat» dela akordioa. Morawieckiken arabera, Bruselak «legez kanpoko migratzaileak onartzeko plan bat» ondu du, eta hura onartzeko prest ez dauden herrialdeei «neurri drakoniarrak» ezarri dizkie. Lehen ministroak «segurtasunerako eskubidea» aldarrikatu du –Polonian parlamenturako hauteskundeak egingo dituzte bederatzi egun barru—.

Budapestek eta Varsoviak Migrazio eta Asilo Itunaren azken puntuari buruzko akordioaren aurka bozkatu zuten joan den asteazkenean; hori bai, ez ziren izan alde bozkatu ez zuten bakarrak: Txekia, Eslovakia eta Austria abstenitu egin ziren. Baina akordioa onartu egin zen, gehiengoz. Adostutakoa ez da araudi bihurtuko, zuzenean. Bruselak Europako Parlamentuari aurkeztu beharko dio orain, eta negoziazioak hasiko dira ondoren, Europako Batzordearen, Kontseiluaren eta europarlamentuaren artean. Pentsatzekoa da elkarrizketa korapilatsuak izango direla, ikusita desadostasunak sakonak direla.

Itunerako akordioaren arabera, EBko estatuetako gobernuek baimena izango dute krisi batean gainerako estatu kideei laguntza eskatzeko eta migratzaileekin neurri «zorrotzagoak» hartzeko. Horien artean, adibidez, asilo eskaerak aztertzen ari diren bitartean eskatzaileek mugan luzaroago egon behar izatea; eta, itzulera prozesua amaitu arte, asilorik lortzen ez duten migratzaileak luzaroago atxilo izatea —hamabi aste da epea gaur egun—.

Estatu kideen arteko elkartasun neurriei buruz, akordioak mekanismo «malgu bat» zehazten du, baina bete beharrekoa. Hala, krisiak kalte egindako estatuak laguntza eskatu ahalko die EBko gainerako herrialdeei asilo eskatzaileak hartzeko. Estatuek horiek hartzeari uko eginez gero, 20.000 euro ordaindu beharko dizkiote estatu kaltetuari, asilo eskatzaile bakoitzeko.

Ursula Von der Leyen Europako Batzordeko presidentearen iritziz, akordioa «aurrerapauso bat» da, legezko migrazioa erregularizatzeko eta legez kanpokoarekin «zorrotzago» jokatzeko. «Guk, europarrok erabakiko dugu nor datorren Europara, eta zer baldintzetan, eta ez trafikatzaileek», esan du, goi bilerara sartu aurretik. «Migrazio krisiei» buruzko puntuari buruz estatu kideek asteazkenean lortu zuten akordioa «arrakasta handia» dela uste du Batzordeko buruak, nahiz eta Polonia eta Hungaria aurka agertu diren.

Hain justu, gaur egungo egoera «krisi bat» dela adierazi dute Italiako lehen ministro Giorgia Melonik eta Erresuma Batuko gobernuburu Rishi Sunakek, biek izenpetutako eskutitz batean —Corriere della Sera-k argitaratu du gaur—. Ohartarazi dute astero milaka migratzaile sartzen direla EBn «legez kanpo», eta hori eragozteko neurri zorrotzagoak galdegin dituzte. «Legez kanpoko migratzaileen etorria geldiarazita lortuko dugu soilik gure herrialdeek historikoki izan duten asilo eta babes rola babestea».

Eta gero, eguerdi aldera, Italiako lehen ministroa Olaf Scholz Alemaniako kantzilerrarekin batzartu da afera horretaz aritzeko. Bilkuraren ostean, bi agintariek adierazi dute «pozik» daudela joan den asteazkenean adosturikoarekin.

Ukrainaren hautagaitza

Granadako goi bilera informala denez, bilkurak ez du erabakimenik izango landuko diren gaien inguruan, baina estatu kideak adierazpen bat adosten saiatuko dira. Migrazioaz gain, eztabaidatuko dituzten gaien artean izango dira Ukrainako gerra, energia segurtasuna eta EBren hedatzea.

Azken puntu horren gainean ere mintzatu da Orban gaur goizean, eta ohartarazi du Ukraina EBra batzeko aukerak «zalantza» asko dituela argitu gabe. «Gerran dagoen herrialde bat da. [EB] Inoiz ez da hedatu gerran dagoen herrialde batera; ez dakigu egiazko mugak non dauden, zenbat jende bizi den bertan». Hungariako lehen ministroak eskatu du «dokumentu estrategiko bat» onar dadila Ukraina kide bihurtzeari buruz erabaki aurretik, hura EBra gehitzeak izango lituzkeen ondorioei buruz. Horrez gain, galdetu du Frantzia prest ote dagoen atea irekitzeko nekazaritzarako funtsen zati handi bat hartuko lukeen kide bati.

Von der Leyenek azaldu duenez, hautagaiek «beren eginbeharrak bete behar dituzte EBn sartzeko», baina gaineratu du blokeak ere bere egitekoak dituela. «Batzordeak zenbait arlotako azterketa politikoak landuko ditu, gu ere prest gaudela bermatzeko». Nabarmendu duenez, merkatu bakarra da EBren «indargune nagusia», eta hura zabaltzeak «beti du balio erantsi handi bat».

EBk bere zabalkunderako egin behar dituen lanez mintzo, Europako Parlamentuko presidente Roberta Metsolak esan du batasunak garaia duela barne erreformei buruzko eztabaidak hasteko, hedatzearen proiektua «sinesgarria» egiteko. «Gaur egun 27rentzat ongi funtzionatzen duenak ez du ondo funtzionatuko 32rentzat, 33rentzat edo 35entzat». Metsolaren hitzetan, hilabete honen amaieran eta abenduan Europako Kontseiluak egingo dituen goi bileretan hasi behar luke eztabaidak. Nabarmendu du erreforma horiek zerikusi zuzena dutela EBren etorkizuneko autonomia estrategikoarekin.


Summary: Eusko Jaurlaritzak torturaren biktimak aitortuko ditu urriaren 31n. Arrazoi politikoekin lotuta tortura jasan dutenen aitortzarako eta erreparaziorako ekitaldia ekainaren 26rako antolatu zuten, Torturaren Nazioarteko Egunarekin batera, baina atzeratu egin zuten, Espainiako Gorteetarako hauteskundeengatik.

Badu eguna zehaztua Eusko Jaurlaritzak joan den ekainaren 26rako egin behar zuen ekitaldiak, torturatuei aitortza emateko antolatutakoak. Gobernuak urriaren 31n egingo du arrazoi politikoei lotutako torturak jasan dituzten biktimei erreparazioa emateko ekitaldia, Donostiako Kursaalean. Bezperan, urriaren 30ean, tortura pasarte horien baloraziorako batzordeak urteko txostena plazaratuko du Eusko Legebiltzarrean.

Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk jakinarazi gu gaur torturaren biktimei eskainiko dieten ekitaldiaren eguna zein izango den. Julen Arzuaga EH Bilduko legebiltzarkideak egindako galdera baten harira izan da. Koalizio abertzaleko legebiltzarkideak Buesaren hilobiaren aurkako erasoa arbuiatu ondoren, zehazki Manuel Sanchez Corbi torturak egiteagatik zigortutako guardia zibilak jaso berri duen dominari buruz galdetu dio Urkulluri, Eusko Legebiltzarrean. «Biktima batzuen» alde egin ohi dituen adierazpen «ugariak» gogoratu dizkio Arzuagak Urkulluri, eta Kepa Urra Bilboko Salveko kuartelean torturatutako biktimaren erreparazioa aintzat hartuz, domina horrekin bat al datorren galdetu dio lehendakariari.

Labur erantzun du Urkulluk: «Ez, ez da biktimek merezi dutena».

Baina Arzuagak hitza berriro hartu eta gero, bigarren txandan eman du ezagutzera Urkulluk Kursaalean egingo den ekitaldiaren berri. Izan ere, Jaurlaritzako lehendakariaren lehen txanda laburraren ondoren, Arzuagak «monosilaboa» eskertu dio, baina zalantzan jarri du ea Urkulluk «torturatzaile bati emandako dominaren gaiari» erreparatuko ote zion gaia legebiltzarrera ekarri izan ez balu. Bilduko parlamentariak esan du ez dagoela «berdintasunik» biktima batzuen eta besteen erreparazioari dagokionez: «Zure adierazpenak eta isiltasunak entzuten ditut. Partziala zara?», galdetu dio Arzuagak Urkulluri.

Galdera bati erantzunez

«Galdetzen edo ziurtatzen ari zara?», erantzun dio lehendakariak. Egia, justizia eta erreparazioa biktima guztientzako nahi dituela azpimarratu du, eta jakinarazi du ekainaren 26an torturaren biktimei egin behar zitzaien ekitaldiak baduela beste egun bat zehaztua: urriaren 31. Biktimen «aitortza» eta haienganako «hurbiltasuna» beharrezkoak direla esplikatu du, eta galdera zehatza bota dio orduan Arzuagari: «Zuek errespetatzen al dituzue irizpide horiek guztiak?».

Berriro esan du ez datorrela bat guardia zibil torturatzailearen dominarekin, eta garbi utzi du aitortu egin behar dela «torturaren injustizia, baina baita ETAren hilketen injustizia ere». «Guk garbi dugu, eta zuek?».

Manuel Sanchez Corbi torturak egiteagatik zigortu zuen Espainiako justiziak, 1992an. Kepa Urra atxilotuari egindako torturen auzian kondenatu zuten, baina Corbi ez zuten kargutik kendu edo zigortu; aitzitik, bere ibilbidean mailaz igotzen jarraitu du urte hauetan, eta UCOren buruzagi ere izan da. Bada, aurreko astean Zilarrezko Domina jaso du, Espainiako Auzitegi Nazionalak ezarria.

Poliziari eta arrazoi politikoei lotutako indarkeria eta tortura kasuak baloratzeko legebiltzarreko batzordeak Arabari, Bizkaiari eta Gipuzkoari dagokien lehen txostena plazaratu zuen 2021. urteko ekainean. Agiri horrek 35 biktimaren berri eman zuen, eta haiei aitortza egin zitzaien Bilboko Euskalduna Jauregian. 1.017 eskaera jaso zituen batzorde horrek, nolanahi ere, eta batzordeak 55 aztertu zituen xehetasunez. Horien artean, 35 biktima aitortu zituen; 28 biktimaren estatus horiek egiaztatzen dituzten agiriak jaso zituzten Euskaldunan, biktimek eurek edo haien senitartekoek; beste zazpik uko egin zioten agiri hori jasotzeari.


Summary: Danimarkako ekonomia gizentzen ari den sendagaia. Herrialde bateko enpresa batek herrialdeak berak baino balio handiagoa izatea. Hori gertatu zaio Novo Nordisk Danimarkako farmazia taldeari, obesitateari aurre egiteko haren bi produktu mundu osoan biltzen ari diren arrakastarengatik.

Danimarkak sei milioi biztanle inguru ditu, eta multinazional indartsu batzuk: Lego jostailu fabrikatzailea, Carlsberg garagardo marka, Maersk itsas garraioko taldea eta Vestas haize erroten ekoizlea. Baina haietako inork ez du inoiz izan Novo Nordisk farmazia taldeak bezainbesteko arrakastarik. Lehenik, diabeteserako botika batekin, obesitatearen aurka ere erabilia: Ozempic. Eta, oraintsu, obesitatearen aurkako beste sendagai espezifiko batekin: Wegovy. Biek dute gauza komun bat: gosea kentzen dute.

Novo Nordiskek urrezko arrautzak erruten dituen oiloa du esku artean. Aurreko astetik, burtsan baliorik handiena duen Europako enpresa da, LVMH luxuzko konpainiaren gainetik (Louis Vuitton, Möet & Chandom, Christian Dior...). 410.000 milioi euroko balioa du farmazia taldeak, eta hori Danimarkako BPG barne produktu gordina edo herrialdearen ekoizpen ekonomiko guztia baino gehiago da —380.000 milioiko estimazioa aurten—.

Gainera, Novo Nordisk hainbeste hazi da, non herrialdearen ekonomia baldintzatzen ari den. Farmazia taldeari esker, Alemaniak eta Suediak duten krisi ekonomikoa saihestu du Danimarkak. Herrialdeko ekonomialarien arabera, haiek bezala orain atzeraldi teknikoan legoke farmazia sektorearen ekarpenagatik ez balitz. Hori kontuan hartu gabe, Danimarkako industriak %15eko jaitsiera izan zuen iaz.

Horrekin batera, medikamentu horien kanpoko salmentek hango diruaren —hau da, koroaren— balioa igoarazi dute, eta horrek diruaren balioa kontrolatzera behartu du herrialdeko banku zentrala, interes tasak behar baino gehiago jaitsiarazita. Izan ere, koroa euroari lotuta dago merkataritza errazteko, eta haren tasek EBZ Europako Banku Zentralak ezarritakoak baino txikiagoak izan behar dute. Horrek guztiak eragin du, halaber, Danimarkak Europako inflaziorik txikiena izatea: %2,4.

Euskal Herrian legezkoa

Baina zer dira bi medikamentu horiek? Ozempic obesitatearekin lotura duen diabetesari aurre egiteko hartzen da, eta Wegovy, berriz, obesitatearen aurkako beste sendagai espezifiko bat da. Biak injektatu egiten dira, eta astean behin hartzen dira. Bi sendagaiek gosea kentzen dute, jan ondoren askatzen den GLP-1 heste hormonaren eragina imitatuz. Farmazietan eta medikoaren errezetarekin bakarrik saltzen dira, baina azken urtean izugarri handitu da merkatu beltza, Interneten bereziki.

Hego Euskal Herrian, Ozempic 2017an legeztatu zen, 2 motako diabeteserako. Haren salmentak izugarri handitu ziren, gizentasunaren aurka ere errezetatzen ari zirelako; farmazietan agortu zenez, sendagaietarako agentziak Wegovy onartu berri du abuztuaren amaieran, eta 2024aren hasieran hasiko dira banatzen. Ipar Euskal Herrian, Ozempic 2019tik da legezkoa, eta Wegovy, berriz, 2021etik.

Sendagai horien inguruko zoramena mundu osora hedatu da, hein handi batean enpresak berak erabilitako marketin oldarkorragatik eta pertsona ospetsu ugariren babesagatik. Elon Musk dirudunak, adibidez, haren kontsumoa bultzatu du sare sozialetan. Aste honetan, Walmart saltoki handien buruak ohartarazi du AEBetan janari salmenta nabarmen murriztu dela sendagai horien ondorioz.

Nokia efektua

Baina nonbait harritu badira, Danimarkan bertan harritu dira. Iaz, herrialdeko hazkundearen bi heren farmazia industriatik etorri ziren. Eta Danimarkako Ekonomia Ministerioak bikoiztu egin du 2023rako hazkunde aurreikuspena, %1,2raino, bereziki Novo Nordisken bilakaerarengatik, aurreikuspen ekonomikoen txosteneko aipamen ugariak kontuan hartuz gero.

Dena den, panorama ez da hain ona gainerako sektoreentzat. Lehen seihilekoan, Danimarkako BPGa %1,7 handitu da, baina, joan den astean estatistika bulegoak argitaratutako txostenaren arabera, %0,3 murriztuko litzateke ekoizpen farmazeutikoagatik izan ez balitz. Sektoreak %8ko pisua du herrialdeko ekonomian.

Horiek hala, ez dira gutxi Nokiaren kasua gogorarazten dutenak. Urteetan, Finlandiako ekonomia baldintzatu zuen sakelako telefonoen enpresak. Mundu osoan saltzen ziren telefonoen %40 ekoiztera iritsi zen, eta herrialdeari BPGaren hazkundearen %25 ekarri zion 1998 eta 2007 artean. Bere goraldian, herrialdeko BPGaren %4 zen Nokia. Baina 2008ko krisiarekin batera Nokiaren krisia ere iritsi zen, hein handi batean iPhoneren eta beste marka batzuen konpetentziagatik, eta erorialdi horrek areagotu egin zituen herrialdearen arazo ekonomikoak, enpresarekin zuen menpekotasunagatik.

Iaz, Novo Nordiskek 23.000 milioi euroren salmentak egin zituen, aurreko urtean baino %26 gehiago, eta 9.000 milioiren irabazi garbiak izan zituen. Aurtengo lehen erdialdean, 14.500 milioiren salmentak izan ditu, iazko epe berean baino %29 gehiago. Konpainiak 80 herrialdetan ditu laborategiak, eta 59.000 langile ditu, bostetik bi Danimarkan. Ofizialki 40 milioi pertsonak kontsumitzen dituzte haren produktuak.


Summary: Erraustegiaren tramitazioan «prebarikazioa» egotzita deklaratu du Jaurlaritzako ingurumen baimenen arduradunak. Zubietako erraustegian ustez gertatutako ez-betetze larriei «ez ikusiarena egitea» leporatuta galdekatu dute, ikertu gisa, ia bi orduz.

Fiskaltzaren salaketa batean oinarrituta ikertzen ari dira Hipolito Bilbao Intxaurraga Eusko Jaurlaritzako Ingurumen Sailburuordetzako Kutsaduraren Prebentzio eta Kontrol Integratuko Zerbitzuko arduraduna, Zubietako erraustegiak ustez eragindako kutsadurari buruzko auzi batean. Funtzionario hori arduratzen da kutsatzeko ahalmen handia duten instalazioen ingurumen baimen bateratuak (IBB) emateaz eta kontrolatzeaz. Hala nola Zaldibarko zabortegian, Petronorreko findegian eta Gipuzkoako eta Bizkaiko hondakin erraustegietan egiten du lan hori. Prebarikazioa egotzi diote, eta eskatu dute ikertzeko ea ez ikusiarena egin zuen Zubietako erraustegiko ez-betetze larri batzuen harira. Halaber, argitzea nahi dute ea horiek zerikusia izan duten erraustegiaren inguruko lur eta uretan agertutako kutsadurarekin.

Herri akusazioaren, hots, GuraSOSen galderei erantzun die goizean Jaurlaritzako funtzionarioak, eta instrukzio epailearenei ere bai. Hain zuzen ere, GuraSOSek bidalitako oharraren arabera, ikertutako gizona saiatu da azaltzen egindako guztia bat datorrela legearekin. Herri akusazioko talde horren arabera, baina, «ez du susmoa uxatu», eta hori dela eta, epaileari eskatu dio —duela urtebete fiskaltzak egin bezala— abiatu dezala polizia ikerketa bat gai horri buruz.

Zubietako erraustegian instalatu zuten baimendu gabeko purga sistema bat da salaketaren oinarri, zeina gasak arazteko hobian izaten ari ziren kondentsazio arazoei aurre egiteko erabiltzen baitzen. BERRIAk eman zuen horren berri, 2022ko irailean, lantegian lanean aritutako behargin batek emandako dokumentazioan oinarrituta; besteak beste, purga hori erakusten zuten argazkietan.

Salaketa horietan oinarrituta, Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Ingurumen sailburuak agerraldi bat egin zuen Eusko Legebiltzarreko ingurumen batzordean, eta argazki bat erakutsi zuen, baina ez salaketa horri dagokion tokikoa. GuraSOSek jakinarazi duenez, gaur ikertuak aitortu du Tapiak erakutsitakoa eta ikerketaren oinarrian dagoena bi tutu ezberdin direla. Onartu du salaketaren abiapuntu izan den tutu hori badela, baina ziurtatu du legezkoa dela.

Eusko Legebiltzarreko ingurumen batzordeko ordezkaritza batek baimena eskatua du Zubietako erraustegia bisitatzeko, eta GuraSOSek jakinarazi du bisita laster egingo dela.

Gaurko deklarazioaren harira, herri akusazioko taldeak «ontzat» jo du ingurumen sailburuordetzaren jardunari buruzko ikerketa aktibatzea, baina gaitzetsi du urtebete baino gehiago igaro izana diligentziarik egin gabe. «Atzerapen hori bateraezina da ingurumen defentsa eraginkor batekin», ohartarazi du.

Fiskaltzak eskatutako diligentziak bideratzeko eta auzia «hutsean» ez ixteko ere eskatu du.


Summary: Katalunian salatu dute clickbaitak kazetaritza «mehatxatzen» duela. Kataluniako Kazetarien Elkargoak, Informazioaren Kontseiluak eta Kataluniako unibertsitateek agiri bateratu bat plazaratu dute.

«Clickbaita mehatxua da kazetaritzarentzat, oinarri etikoak urratzen dituelako». Ondorio hori plazaratu dute agiri bateratu batean Kataluniako Kazetarien Elkargoak, Kataluniako Informazioaren Kontseiluak eta Kataluniako unibertsitate guztiek. Ziberamua. Lerroburuetan amarruak edo sentsazionalismoa erabiltzea, klik gehiago eta publizitate sarrerak lortzeko. Hala definitu daiteke clickbaita edo klikbeita. Kontzeptua ingelesezko forman zabaldua dago munduan azken hamarkadan, eta Katalunian haren kalteez ohartarazi dute.

Agiri bateratuan, elkargoak, kontseiluak eta unibertsitateek nabarmendu dute clickbaita gero eta gehiago erabiltzen dela, publikoaren arreta bereganatzeko. «Jokabide horrek arriskuan jartzen du informazioen egiazkotasuna; herritarrei konfiantza galarazten die, eta kazetaritza fakultate guztietan funtsezkoak diren oinarrien aurka egiten du».

Agiriko eragileek onartzen dute albisteetako lerroburuek erakargarriak izan behar dutela, eta hori kazetaritzaren logikan sartzen dela. Baina ez edonola. «Arazoa batez ere sortzen da lerroburuak akatsa edo espekulazioa sustatzen duenean; askotan, desinformazioa eragiten du». Sinatzaileen arabera, clickbaiteko lerroburuak askotan «modu iruzurtian» daude idatziak. «Eta albiste barnean irakur daitekeen informazioak ez die erantzuten lerroburuan piztutako espektatibei».

«Egiazko informazioa» Agirian salatu dutenez, clickbaitak arazo asko eragin ditzake. «Esate baterako, iraulitako piramidearen ohiko egitura urratu egiten dute clickbaiteko testuek, interes eskasa duten informazioak albistearen hasieran jarriz. Ondorioz, irakurleak azkeneko paragraforaino jarraitu behar du irakurtzen, lerroburuaren gaineko azalpenak lortu arte». Praktika hori erabiltzen dute irakurleak albiste barnean denbora gehiago pasa dezan. Xedea, betiere, publizitate sarrerak handitzea da.

Kataluniako eragile horiek ohartarazi dute clickbaitaren emaitza diren edukiek mezua sinplifikatzen dutela. «Zehaztasun falta nabaria izaten da. Baina gero eta zabalduago dago praktika horrek eragin kaltegarria duela, hedabideen sinesgarritasuna galdu egiten da eta».

Agiriaren sinatzaileek aldarrikatu dute «kazetaritzaren funtsa» berreskuratu beharra dagoela. «Eta esentzia hori egiazko informazio kontrastatua eskaintzean datza. Kode deontologikoaren oinarriak betetzea ere funtsezkoa da».

Larritzat jo dute, bidenabar, kode deontologikotik urruntzea. «Horren eraginez, kazetaritzak bere oinarrizko funtzioak betetzeari uzten dio. Hartaz, gizartearentzat kalitatezko informazioa jasotzeko erreferentzia izateari uzten diote hedabideek». Ogibidearen «praktika onak» berreskuratzeko eskatu dute.

Ikusi gehiago: Clickbaitaren inguruko erreportajea


Summary: EH Bilduko Xabier Alkuaz izango da Nafarroako udal eta kontzejuen federazioko presidente. Aise gailendu zaio UPNko Alejandro Toquerori, 755 boto eskuratuta. Besteak beste, PSNko eta Geroa Baiko ordezkarien zein hainbat udaletako hautetsi independenteen botoak jaso ditu.

Bi hautagai zeuden Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioa gidatzeko: Alejandro Toquero UPNkoa eta Tuterako alkatea, eta Xabier Alkuaz Tafallakoa. Azkenean, Alkuazek lortu du babes gehien: 755 boz. Toquerok 443 lortu ditu.

Nafarroako bi indar munizipalisten arteko lehia izan da, eta PSNk EH Bilduko hautagaiaren alde egin du. 17:00etan hasi da batzarra, 18:45 aldera jakin da emaitza. Berez bi bozketa egin behar ziren. Lehenengoan gehiengo osoa ez du lortu Alkuazek, baina aldea hain handia izanik, batzarrak onetsi du lehen emaitza onartzea. Toquero bera ados egon da erabaki horrekin.

Hala, federazioko presidente izendatu dute Xabier Alkuaz eta txalo artean hartu dute batzarreko ordezkariek. Lehen hitz batzuk zuzendu die udaletako ordezkariei, batik bat jasotako babesa eskertzeko. Alkuazez gain, federazioko presidenteorde hautatu dute Toquero eta bigarren presidenteorde Maria Lekunberri, UPNkoa.

Udalen ordezkaritzak ez du zerikusirik Nafarroako Parlamentukoarekin, eta, udal maparen konplexutasunaren ondorioz. 1.547 ordezkari zeuden deituta gaurko batzarrera. Azkenean, 1.338k bozkatu dute. Kontuan izanik, hautetsi kopururik handiena independenteena da, eta orotariko joera politikoak daude haien artean. Dena den, funtsean UPN eta haren ingurukoak ez diren hautetsien babesa jaso du Alkuazek.

Gaurko emaitzak badu garrantzia politikoa. Batetik, udalen erakunde gorena da federazioa, eta haren arduradunak ildo politiko bat marka dezake. Lehen aldia da ezker abertzaleak ordezkaritza hori duena —2015eko legealdian, Geroa Baiko egungo parlamentari Pablo Azkona izan zen NUFK-ko presidentea—. PSNk legealdian izango duen ildoaren pista bat eman dezake gaurkoak.

Ikusi gehiago: Ibarrola arrapaladan

Beste 22 kide

Presidenteak eta presidenteordeak hautatuta, zuzendaritzako gainerako 22 kideak hautatzeko beste bozketa bat egin da. Hasierako zentzu berean joan da eta Alkuazen alde egin dutenek gehiengoa ziurtatu dute bertan. EH Bilduk, kasu, gutxienez, beste bederatzi ordezkari izango ditu: hala nola, Angel Unzue Agoizko alkatea, Dabid Anaut Leitzakoa, Berta Arizkun Burlatakoa, Irurtzungo Unai Razkin, Basaburuako Santos Etxegia, Garesko Itziar Imaz, Etxarri Aranazko Silvia Sesma, Lesakako Ladis Satrustegi eta Atarrabiako Mikel Oteiza.

Gainera, PSNk hiru kide izango ditu gutxienez —Susana Castanera Alloko alkatea, Tirso Calvo Ribaforadakoa, Alejandro Lopez Orkoiengoa— eta Geroa Baik bat bederen: Zizur Nagusiko alkate Jon Gondan. Cristina Ibarrola Iruñeko alkateak tokia izango du baita ere.

PSNk du giltza

PSNk izan du giltza. EH Bildu eta sozialistak azken unera arte aritu dira negoziatzen.PSNko Ramon Alzorrizek atzo onartu zuen UPNrekin ere aritu direla hitz egiten, eta atea irekita utzi zuen hortaz sorpresarako: «Horretan lanean ari gara». Alzorrizek onartu zuen sozialistek ez dutela ordezkaritza handirik udaletan, baina azpimarratu zuen «erabakigarriak» direla.

Azkenean, baina, EH Bilduren hautagaitzaren alde egin dute. Alzorrizek azaldu du ezinezkoa zela Toquerori botoa ematea: «Ez da posible egunero gu iraintzen eta Nafarroako Gobernuaren aurka ari diren alderdi eta pertsona batek gure botoa nahi izatea».

Hautatua izan aurretik, Alkuazek nabarmendu du «ahalik eta kontsentsu handiena» bilatuko duela bere jardunean. Amaieran, Alkuazek goraipatu du «ezkerreko gehiengo aurrerakoiak indartu» egin direla.

Bestelako irakurketa egin du Toquerok: «EH Bilduren besoetan erori da. Beste behin marra gorria zeharkatu du eta nahiago izan du EH Bilduren alde egitea», kritikatu zuen.


Summary: Sumarrek proposatutako amnistia legeak 2013tik zigortutakoei eragingo lieke. Plana asteartean aurkeztekoa da Yolanda Diaz Espainiako jarduneko presidenteordea. PSOEren arabera, dokumentua «errespetagarria» da, baina ez ditu sozialisten asmoak «islatzen».

Bi multzori eragingo lieke Sumarrek ondutako amnistia legearen planak: 2013ko urtarrilaren 23tik hona Kataluniako prozesu subiranistan parte hartzeagatik zigortutakoei, batetik; eta 2017ko urriaren 1eko erreferendumaren ondoren izan ziren istiluetan parte hartu zuten poliziei, bestetik. Espainiako jarduneko bigarren presidenteorde eta Sumarreko buru Yolanda Diazek jakinarazi duenez, hogei juristak hartu dute parte dokumentuaren lanketan.

Berez, Diazen asmoa zen Sumarren amnistia plana datorren asteartean aurkeztea, Bartzelonako Ateneoan. Baina El Periódico egunkariak gaur zabaldu ditu dokumentuaren zenbait xehetasun. Oraingoz, planak ez du «barkatu» ditzaketen horientzako kopururik zehazten. Hortaz, esaterako, jarritako zigorretik salbu geratuko lirateke Kataluniako presidente ohi Artur Mas —2014ko azaroaren 9ko galdeketa antolatzeagatik zigortu zuten—, eta Kataluniako presidente ohi eta JxC Junts per Catalunyako buru Carles Puigdemont.

Prentsa ohar baten bidez, Sumarri eskerrak eman dizkio JxCk: «Akordio batera iristeko adierazitako interesagatik eta ahaleginengatik». Planaren edukiaren inguruan, alderdi independentistakoek esan dute «sakon» aztertuko dutela, eta, gero, «ahal bezain laster» helaraziko dutela erantzun bat. Bada, baliteke erantzun horretan Sumarrek amnistia planean aipatzen ez duen izen bat agertzea; alderdiko presidente ohi Laura Borrasena, hain justu. Ustelkeria egozten diote Borrasi, baina, JxCren arabera, «errepresaliatuetako bat» da bera ere, eta eskatu dute amnistia plana hari ere aplikatzeko. ERC Esquerra Republicanak ere jaso du Sumarrek landutako amnistia planaren zirriborro bat, eta, JxCk bezala, esan dute «ondo aztertu ondoren» erantzungo dutela.

Dena den, oraingoz, Borrasi bakarrik ez, amnistia legeak ere ez lieke eragingo «gizateriaren aurkako» eta «zintzotasun moralaren aurkako» delituengatik zigortutako horiei, argudiatuta pertsona horiek «ankerkeriaz» jokatu zutela. Adibidez, amnistiatik kanpo geratuko litzateke 2017ko urriaren 1ean gomazko pilota batekin gazte bat begian jo zuen polizia agentea.

PSOE, gertu baina urrun

Uztailaren 23ko boz orokorretatik, Espainiako panorama politikoaren erdigunean egon da amnistia. Izan ere, horixe da Kataluniako alderdi independentistek —ERCk eta JxCk— beren botoen truke jarduneko presidente Pedro Sanchezi eskatu dizkioten baldintzetako bat; prozesu subiranistak eragindako errepresaliatuei amnistia ematea. Beste baldintza da autodeterminazio eskubidea baliatzeko urratsak egitea.

Halere, sozialistek ez dute euren burua «islatuta» ikusten Sumarrek aurkeztutako amnistia planean, PSOEko jarduneko Presidentetzarako ministro Felix Bolañosek adierazi duenez. Gero, gehitu du sozialistek hasieratik utzi dutela argi zera: amnistiaren inguruko negoziazioak PSOEren eta alderdi independentisten artekoak izango direla. Dena den, dokumentua «errespetagarria» dela iritzi dio.

Gaur-gaurkoz, Espainiako Kongresuan ordezkaritza duten alderdien babesa ziurtatu nahian dabil Sanchez. Izan ere, oraingoz, bere alderdiko 121 diputatuen babesa baino ez du. Horrenbestez, gainontzeko alderdien botoak ezinbestekoak ditu inbestidura saioan gehiengo osoa lortzeko —176 boto—, hau da: Sumarren 31, ERCren zazpi, JxCren zazpi, EH Bilduren sei, EAJren bost eta BNG Bloke Nazionalista Galiziarraren bat; 178 boto guztira. Asteazkenean hasi zituen negoziazioak, baina, oraingoz, inork ez dio behin betiko baiezkorik eman.


Summary: Zergatik txikiagotu da Mont Blanc mendia bi metro azken bi urteotan?. Europako mendirik garaienak bi metro galdu ditu 2021. urtetik hona: 4.805,59 metro dituela ondorioztatu dute aurten, hau da, orduan baino 2,22 metro gutxiago.

Datu harrigarri bat zabaldu da azken orduotan. Mont Blancek, Europako mendirik garaienak, bi metro galdu ditu 2021. urtetik hona: 4.805,59 metro dituela ondorioztatu dute aurten, hau da, orduan baino 2,22 metro gutxiago —4.807,81 metro zituen orduan—. Duela 22 urte hasi ziren mendiaren garaiera sistema zorrotzekin neurtzen, eta ordutik aurten da mendia txikien.

Atzo Chamonixen (Frantziako Alpeak) eginiko prentsaurreko batean aurkeztu zituzten datuok. Topografoak ez zeuden harrituta, edonola ere. «Mont Blancen tontorra duna bat bezalakoa da, mugitu egiten da, eta lehen ere neurtu izan ditugu bi metro baino gehiagoko gorabeherak haren garaieran», esan zuen UNGE ikertzaile taldeko buru Cecile Taffinek.

Albistea sua lur lehorrean bezala zabaldu da azken orduetan, baina zehaztapen bat egin behar da: halako aldaketak ez dira mendiaren harrian gertatzen ari, baizik eta haren gailurra estaltzen duen izotz eta elur geruzan. Izan ere, zientzialariek tontorreko izotzaren gainean jarritako gailuekin egiten dute tontorraren eredua. Beraz, duna bat badago Mont Blancen tontorrean, ez da harrizkoa, baizik eta elur-izotzezkoa.

Beraz, geologiaren bidez ez baizik meteorologia eta klimatologiaren bidez aztertu behar da zergatik ari den txikiagotzen Europako erraldoia.

Jean des Garets topografoak azaldu duenez, litekeena da udan euri gutxiago egin duelako gertatu izana jaitsiera. Euri gutxiago, elur eta izotz gutxiago. Horrez gain, aurten haizea maizago ibili da gailurrean, eta horrek higatu egin du elur eta izotz geruza. Normalean udan pilatzen da gehiena, batez ere orduan egiten duelako euria. Baina, aurten, geruza ez da ia aldatu ekainetik irailera, Farouk Kaddek topografo taldeko kideak azaldu duenez. «Normalean, Mont Blancek metro bat irabazten du ekainetik irailera, baina aurten ez da gertatu, egun batzuetan zerotik gorakoak izan baitira tenperaturak gailurrean, eta zero gainetik hamar graduko marka ere hautsi da».

Bi urtetik behin neurtzen dute mendiaren garaiera, eta, Garetsek ohartarazi duenez, baliteke mendia orain baino askoz garaiagoa izatea bi urte barru. Neurturiko altuerarik handiena 2007. urtean izan zuen: 4.810,90 metro.

Ikertzaileek ez dute ondoriorik atera nahi izan, are gutxiago klima larrialdiarekin lotu. «Datuak interpretatzeko lana zientzialariei utziko diegu», adierazi dute.

Mont Blanceko gailurraren gorabeherek gogora ekarri dute azken egunotan alpinismoaren munduan piztu den eztabaida: ikertzaile batek zalantzan jarri du hamalau zortzimilakoak igo dituzten mendizale gehienen balentria, argudiatuta ez direla igo Manaslu, Annapurna eta Dhaulagiri mendien tokirik altuenera. Ohorea ukatu die, esaterako, Edurne Pasabani, Juanito Oiarzabali eta Alberto Iñurrategiri.

Baina Alpinismo Elkarteen Nazioarteko Batasunak (UIAA) gaitzetsi egin du mendizaletasunaren historia auzitan jartzeko saioa.


Summary: Aiaraldeko langileak Glavistako 240 lanposturen babesean atera dira kalera. Autoglas-Glavistako 240 langile kaleratuak izateko zorian daude, eta eskualdeko hainbat eragilerekin batera manifestazioa egin dute Laudion.

Autoglas-Glavistako 240 langileak iazko azarotik daude ABEE enplegua aldi baterako erregulatzeko espedientean, eta aski dela esan dute gaur Laudion (Araba) egin duten manifestazioan. Enpresaren zuzendaritzak kaleratze kolektiboa egiteko eskaera egin zuen joan den astean, eta atzo Aiaraldeko beste langileen elkartasuna jaso dute gaur langileek.

Aitor Merino enpresa batzordeko kidea da, eta adierazi du eskualdeko hainbat fabrika, eragile eta kolektiboetako jendea gerturatu dela gaurko protestara, «eskualde mailako manifestazioa» eginaz. Manifestazioaren aurretik lantegian asteazkenetik itxita zeuden langileak atera dira Laudioko karriketan protesta egiteko. Merinok dio itxialdia hasi zenetik plantilla gogotsuago dagoela, gora-behera askoko hilabeteak izan baitira aitzinekoak.

«Uztailean bazirudien lanera itzuliko ginela, baina azkenean atzera bota zuten proiektua eta beherakada sortu zuen jendearengan. Langileekin soldata-zorrak dituzte, eta batzuek beste lan bat topatu dute. Bulegoetako batzuek kontua eskatu dute», dio Merinok.

Autoglas-Glavista finantzatzen zuen Partner Capital eta Guardian multinazionala ez dira mugitzen ari, eta Eusko Jaurlaritza negoziazioetan dabil soluzio bat topatzeko. Merinoren arabera, ez dute informazio askorik bilera horiei buruz, Lakuako ordezkariak oraindik ez baitira langileenekin bildu. Langileek oraingoz dakiten bakarra da Jaurlaritza presionatzen ari dela, Guardianen labe handia berritzeko dirulaguntzekin jokatuz esaterako, baina oraindik ez dakite ezer.

Merinok dio Guardianek ez duela jarrera aldatu: «Guardianek dio Autoglas-Glavista erosteko dagoen proiektua ez dela bideragarria, eta ez ditu lurrak eman nahi. Baina ez da egia, proiektua guztiz bideragarria baita, eta Eusko Jaurlaritza Guardianen argudioak eraisten saiatzen ari da».

Halako egoerei aurre egiteko tresna publikorik ez izatea deitoratu du: «Enpresa honek enplegua eta aberastasuna sortzen du herriarentzat, eta lotsagarria da hemendik 6.000 kilometrora Michiganen (AEBak) hartutako erabaki batengatik kalean geratzea».

Erraldoien borrokan kaltetuak

Autoglas-Glavistako langileena bi enpresa multinazionalen arteko tira-biretan kaltetutakoen istorioa da. Hainbat salerosketa, negoziazio eta iritzi aldaketen ostean, lanik gabe geratuko direnak Laudioko plantako 240 langileak izango dira.

AEB Amerikako Estatu Batuetako Guardian enpresa multinazionalarena zen Laudioko lantegia. Bi planta zituen: beira fabrika bat, 200 langile eskasekin, eta autoetarako kristalezko piezak egiten zituztena bestea, 240 langilerekin.

Baina, 2020an, pandemia betean, Guardianek Suitzako Partner Capital funts putreari saldu zion bigarrena, Autoglas Opco enpresaren bitartez. Hala, planta hori Autoglas enpresak kudeatzera pasa zen, baina Glavista markarekin jarraitzen zuen produktuak saltzen.

Erosketa horren ostean, lehen unetik hasi ziren arazoak izaten. Iker Olazabal ELAren Aiaraldeko Industria arduradunak adierazi du «likidezia arazo handiak» izaten hasi zela enpresa, eta inbertsoreek dirurik injektatzen ez zutela gehitu du: «Hiltzen utzi zuten». Lehengaiak lortzeko arazoak ere izan zituzten, eta arazo horiek ABEE enplegua aldi baterako erregulatzeko espedientea aurkeztera bultzatu zuen enpresa, 2022ko azaroan.

Lantegiak bazuen eroslerik

Iazko azarotik planta guztiz geratuta egon da, eta 2023ko martxoan, lantegia itxita eta langileak ABEEan zeudela ikusita, hartzekodunen konkurtsoa egin zuten. Bazirudien lantegiaren eta langileen etorkizuna kale gorrian zegoela, baina enpresa erosteko eskaintza bat egin zuen Guardianeko zuzendari ohi batek: Javier Garciak.

Inbertsoreak zituen, eta proiektu berriak enpleguari eta jardunari eutsiko zion. Hilabeteetako amesgaiztoaren amaiera zirudien, eta lanera itzultzeko data eta guzti zuten: uztailaren 4a. Hala ere, Olazabalen arabera, astebete lehenago dena pikutara joan zen, Guardianek ez baitzion Garciari lurra saldu nahi.

Proiektua aurrera eramateko Garciak zuen baldintza bakarra dena erostea zen: negozioa, lantegia eta lurra. Negoziatzen ibili dira, baina batak ez du lurra saldu nahi, eta besteak lurra bere izenean egon gabe ez du lantegia berriro martxan jarri nahi.

Olazabalen arabera, bai Guardianen eta bai Partner Capitalen asmoen arabera mugitu dira negoziazioak, eta uste du bien jarreragatik joango direla kalera 240 langileak. Eusko Jaurlaritza sartu da orain jokoan, baina Olazabalek ez du uste planta berriro irekitzeko aukera egongo denik.


Summary: Klima hondamendien ondorioz, 43 milioi haurrek emigratu behar izan dute 2016tik 2021era bitartean. Egunean 20.000 haurrek utzi behar izan dute beren herrialdea. Arrazoirik ohikoenak uholdeak, ekaitzak, lehorteak eta baso suteak direla ohartarazi du Unicefek, eta haurrak babesteko neurriak hartzera deitu.

Sei urteko epean —2016tik 2021era—, 43,1 milioi haurrek emigratu behar izan dute klima larrialdiak eragindako hondamendien ondorioz. Hortaz, egunean 20.000 lekualdatze izan dira batez beste. Unicef Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsak eman ditu datuok, argitaratu berri duen txosten batean. Orain arte datu horiek «ikusezinak» izan direla salatu du erakundeak.

Uholdeak, ekaitzak, lehorteak eta baso suteak dira haurren emigrazio gehienen eragile. Areago, uholdeek eta ekaitzek 40,9 milioi lekualdatze eragin zituzten —kopuru osoaren %95—. Unicefek azaldu du lehen «salbuespenezkoak» ziren ezbeharrak ohikoak direla orain, eta hori planeta «eraldatzen» ari den seinale dela. Joerak bere hartan iraunez gero, datozen 30 urteetan 96 milioi adingabek lekualdatu beharko dute uholdeen eraginez.

Txinan, Indian eta Filipinetan izan da exodorik handiena —orotara, ia 23 milioi haur—. Herrialde bakoitzaren tamaina kontuan hartuz gero, ordea, zenbait uharte txiki —Dominika eta Vanuatu, esaterako— izan dira ekaitzek gogorren kalte egindakoak. Hego Sudanen eta Somalian, berriz, uholdeek eragin dituzte exodorik handienak.

Hala ere, ikerketak ez du bereizketarik egiten prebentziozko ebakuazioen eta behin hondamendia pasatuta eginikoen artean. Txinan eta Indian izandako lekualdatze asko, beraz, arriskuei aurre hartzeko egin dira. Herrialde pobreagoetan, ordea, ez dute baliabide nahikorik prebentzioz jokatzeko, eta horietan izaten dira kalterik handienak. Unicefek Haiti eta Mozambike aipatzen ditu txostenean, laguntza gehien behar duten herrialde gisa.

Haurrengan «ondorio larriak» ditu exodoak: besteak beste, eragin baitezake hezkuntza albo batera uztea eta osasun arretarik ez izatea. Horiek hala, Unicefek munduko liderrei exijitu die azaroan eta abenduan Dubain egingo den klimari buruzko goi bileran (COP28) ondorioak konpontzeko eta datozen urtetarako hondamendien prebentzioa lantzeko.


Summary: Athleticek mendean hartu du azken sailkatua. Nagusitasunez irabazi du Athleticek Almeriaren aurka. Guruzeta, Dani Garcia eta Sancet izan dira golegileak.

Garaipen biribila lortu du Athleticek Almeriaren aurka. Sailkapeneko goiko postuei berriro eusteko eta denboraldi hasierako sentsazioak berreskuratzeko balio izan du partidak. Gorka Guruzetaren golak ireki du markagailua, hamargarren minutuan, eta ordutik aurrera Athletic izan da partidaren jabe. Bigarren zatian, erritmoa azkartu, eta erasoko jokaldi mordoa egin ditu talde zuri-gorriak. Behin betiko lasaitasuna 63. minutuan iritsi da etxeko taldearentzat, Dani Garciaren golarekin. Partida Oihan Sanceten golak biribildu du, 81. minutuan.

Athleticen bolada bikaina joan den astean amaitu zen. Lehenik, Getaferen aurkako berdinketarekin, eta, ondoren, Realaren aurkako porrotarekin. Horregatik, berebiziko garrantzia zuen talde zuri-gorriarentzat garaipenaren bidera itzultzeak. Testuinguru horretan, Almeria biktima ezin hobea zen etxeko taldearentzat. Sailkapeneko azken postuan eta garaipenik lortu gabe joan da San Mamesera. Athleticek bikain baliatu du aukera, eta 3-0eko emaitza oparitu die zaleei.

Valverdek ez ditu arriskuak hartu, eta ohiko hamaikakoa zelairatu du. Sancet, zigorra bete ostean, berriro itzuli da zelaira, eta talde zuri-gorriarentzat ezinbesteko jokalaria dela berretsi du. Taldekideek erasoko jokaldi gehienetan nafarra bilatu dute, eta haren hanketatik iritsi dira jokaldi onenak.

Lehen zatia ona izan da Athleticentzat, eta partida nahiko bideratua utzi du bigarren zatirako. Baina bigarren gola sartzea beharrezkoa zuten, eta bigarren zatiko hamahirugarren minutuan iritsi da. Gol berezia izan da; izan ere, Athleticen jokatu dituen 180 partidetan lehen aldiz sartu du gola Dani Garciak. Jokaldi ona izan da, eta buruz eginiko erremate batez sartu du baloia Almeriaren atean, Oscar de Marcosen erdiraketa baliatuta.

Sufritu gabe

Azkenean, partida erraza izan da etxeko taldearentzat. Valverderen jokalariek euren gustuko jokoa ezarri dute zelaian, eta Almeriak begiratu besterik ez du egin. Ez da aurkari izan partida osoan. Hiru erdilariek nahi izan duten moduan jokatu dute, zailtasunik gabe, eta baloiaren jabetzan gozatu egin dute. Gainera, Athleticek ez du Williams anaien bertsio onena behar izan, eta hala ere aukera mordo bat sortu dute kanpoko taldearen atean. Oihan Sancet golarekin itzuli da zigorretik, eta berriz sentipen onak izatea lortu du Athleticek, nazioarteko partidek behartuta geldialdia egiteko atarian.


Summary: «Zaintza sistema publiko-komunitario baten beharra» azpimarratu du mugimendu feministak. Agerraldia egin dute gaur Hernanin, azaroaren 30ko greba orokorrera eramanen dituzten aldarrikapenen berri emateko, eta herri akordioa aurkezteko.

«Pertsona guztiek bizi osoan askatasunez eta konpromisoz zaintza eskaintzeko eta jasotzeko duten eskubidearen alde egin nahi dugu». Hori da Euskal Herriko mugimendu feministak eta hainbat eragile eta sindikatuk egin duten herri akordioaren helburu nagusia. Hala, akordio horretan bildu dituzte azaroaren 30eko greba feminista orokorrera eramanen dituzten aldarrikapenak: hemezortzi, epe laburrerako, eta bost, epe luzerako. Bertzeak bertze, nahi dute zaintza duinen unibertsaltasuna eskubide bat dela aitortzea eta bermatzea, zaintza sistema publiko-komunitarioa garatzea, zaintza zerbitzuen pribatizazioa amaitzea, zaintzeko denborak bermatzea, pentsio duinak bermatzea eta lanen banaketa sexual eta arrazista amaitzea.

Gaur eman dute herri akordioaren eta aldarrikapenen berri, Hernanin (Gipuzkoa) egindako ekitaldi jendetsu batean. «Akordioaren bidez, zaintza eskubide unibertsal gisa aitortzeko eskaera egin, eta zaintza sistema publiko-komunitario berri baten beharra plazaratu nahi dugu», adierazi dute. Horrez gain, dei egin dute azaroaren 30eko greba feminista orokorrean parte hartzera: «Herriz herri, asanbladaz asanblada ari gara antolatzen, zaintza sistema publikoa definitzen eta gure bizitzak politizatzen. Denon bizitzak erdigunean jartzeko prozesua da hau, eta horri ekingo diogu».

Greba orokor feministak erdigunean jarriko du zaintza, antolatzaileen iritziz hori baita «bizimodu duina eraikitzeko oinarria». «Ez da unean uneko zerbait: zaintza beharrezkoa da bizitzako une eta eremu guztietan. Bizitza, ongizatea eta osasuna iraunarazteko eta kudeatzeko beharrezkoa», dio akordioaren testuak.

Gogoratu dute egungo sistema ekonomikoak ez duela kontuan hartzen hori, eta «kalteberatasuna» dakarrela jarrera horrek. Izan ere, zaintzaren beharra gizakiaren bi ezaugarrik uzten dute agerian, eta sistemak ez ditu aintzat hartzen. Batetik, pertsonak «ekomendekoak» dira, naturaren «erritmoen eta aberastasunen mende» daudelako: «Heriotza bizitzaren zati bat da, eta beharrezkoa da gure mugak eta zaurgarritasunak aitortzea, naturan beharrezkoak baitira, eta, aldi berean, kontziente izatea pertsonen garapen aukerak mugatuak direla». Bertzetik, akordioak dio pertsonak «interdependenteak» direla: «Pertsonok elkarren mendean eta beharrean bizi gara une oro, eta gure bizitzan kalteberatasun egoerak bizi ditugu».

Itzalean

Horiek horrela badira ere, zaintzak ekonomiari egiten dion ekarpena ofizialki ez da zenbatzen. Hala ere, akordioak dio lan horrek sistema ekonomikoa «sostengatzen» duela: «EAEko datuen arabera, ordaindu gabeko etxeko lanaren balioa barne produktu gordinaren %27,7 izan zen 2018an».

Errekonozimendu eskas horren ondorioz, inork ez ditu lan horiek egin nahi: «Hortaz, generoaren, arrazaren, klase sozialaren eta jatorriaren ardatzek zeharkatzen dute». Egoera Hego Euskal Herrira ekarrita, 182.000 lagun inguru dira etxeko lan ez-ordainduetan dihardutenak, gehienak emakumeak. Egoerarik larriena etxeko langile egoiliarrek jasan behar dutela dio dokumentuak: «Lautik bat egoera irregularrean dago, eta 24 orduko lana egiten du, aste osoan egunik libratu gabe». Eguneko etxeko langileen egoera ere ez da hobea, anitzek 70 orduko lanaldiak egiten baitituzte astean. Horietako anitzek lan bat baino gehiago dutenez, are zailagoa da sektorea profesionalizatzea.

Horrez gain, agerraldian azpimarratu dute zaintzarako zerbitzuak «erabat pribatizatuak» daudela, «zaintza hori jasotzen dutenen ongizatearen eta langileen lan baldintzen kontura».

Herri akordioak berak aitortzen du proposatzen duten eraldaketa «erradikala» izanen dela. Hortaz, funtsezkoa izanen da norbereraren «subjektibotasunean aldaketak sustatzea, pedagogia feministan oinarrituta». Hala, jasotzen du zaintza lanen «antolamendu soziala» eraldatzea beharrezkoa dela, eta hiru elementutan atzeman daitekeela premia hori: zaintza lanen aitorpen eta banaketa faltan, zaintzaileen lan baldintza «kaskarretan» eta arretaren kalitate «txarrean».

Izan ere, mugimendu feministak dio zaintzea ez dela emakumeen «obligazioa», kolektibizatu beharreko lana dela. Lanaren banaketa ez ezik, zaintzaren kalitatea bera ere hausnartu beharreko zerbait da, «zainduak diren pertsonen autonomia, premiak eta eskubideak» kontuan hartu behar dira. Horrez gain, planteatutako sistemaren eta osasun sistema publiko eta kalitatezkoaren lotura ere azpimarratu du: «Arlo publikotik finantzaketa eta kalitatea bermatu behar dira, eta profesionalizatutako zaintza lanak baldintza duinetan egiten ahal direla ziurtatu behar da».

Bi plano

Horiek horrela, aldaketa bi planotan pentsatuta egin behar dela azaldu dute: epe laburrean eta luzean. Batetik, egungo premiei erantzun behar zaie, «prekarioenen eta kolapsatuta dauden egoerei», zehazki. Bertzetik, luzera begiratu behar da, «sistema kapitalista, arrazista eta heteropatriarkala gaindituko dituen» bertze sistema sozial bat imajinatuz eta definituz.

Mugimendu feministak proposatzen duen sistema publiko-komunitario hori luzera begirako planteamendua da, eta, beraz, oraindik hausnarketarako bidea gelditzen da. Hala ere, horretan pentsatzen hasi dira jada, lau arlotan: «Autonomia sustatzea eta mendekotasun egoerei arreta egitea, haurtzaroa, zaintza bizitza osoan zehar, eta zaintza lurrarekin eta lurraldearekin lotuta».

Horrez gain, hizkuntzaren afera ere mintzagai du herri akordioak, mendekotasun egoeran dauden horien zaintzan bereziki garrantzitsua baita zein hizkuntzatan solastatzen diren. Hala, euskara ikasteko doakotasuna aldarrikatu du mugimendu feministak: «Norbere hizkuntzan zaindua izatea bideratzeko eta sektoreko langileei euskararako irisbide egokia emateko».