Summary: Madrilek suspertze planaren lehen 9.000 milioi euroak jaso ditu. Dagoeneko horren zatirik handiena banatu die erkidegoei. Tapiak esan du abendura arte ez dela argituko Miñaoko baterien fabrikaren egitasmoa.

Europako Batzordeak Next Generation suspertze planaren lehen 9.000 milioi euroak eman dizkio Espainiari, Ursula von der Leyen Europako Batzordeko buruak astearte honetan jakinarazi duenez. Pedro Sanchezen Gobernuak eskatutako diru laguntzen %13 izango da hori: 140.000 milioi euro ditu adjudikatuak transferentzien eta kredituen artean, baina, oraingoz, itzultzekoa ez den zatia baino ez du eskatu: 70.000 milioi euro. Hemendik aurrera, sei hilean behin ordainketa bat jasoko du, betiere horretarako helburuak betetzen baditu. Espainiak ez ezik, Lituaniak ere 290 milioi euro jaso zituen atzo. Bi horiek gehituta, zazpi estatu kidek jaso dituzte lehen funtsak: Portugalek, Belgikak, Luxenburgok, Greziak, Italiak, Espainiak eta Lituaniak. Next Generation funtseko lehen diru laguntza jasoko dute EBko hamabi kidek. Beste seirenak ere onartuta dauzka Bruselak; Frantziarenak, adibidez: 5.100 milioi euro. EBk zorpetuta finantzatuko du bere plana: 2026 bitartean 800.000 milioi euro jasoko ditu merkatuetan.

Oraingoaz gain, Madrilek beste 10.000 milioi jasoko ditu abenduan. Ordurako, Bruselari hitzemandako 50 plan izan beharko ditu martxan. Espainiako Gobernuak jakinarazi duenez, arazorik ez du izango horretarako, gehien-gehienak onartuta edo abian dituelako dagoeneko. Guztira, 102 erreforma aurkeztu dizkio EBri, eta haren oniritzia jaso zuen ekainean. Zehaztu gabe utzi ditu bi nagusiak —lan merkatuarena eta pentsioena—, sindikatuekin eta patronalarekin negoziatzen ari delako.

Ekonomia Ministerioak ohar batean azaldu duenez, Bruselak baimena eman aurretik «baliabideen zati bat» gauzatu ahal izan dute, aurrekontuen bitartez. Dagoeneko 7.250 milioi euro baino gehiago banatu dizkiete erkidegoei, trantsizio ekologikoan, etxebizitzan, hezkuntzan eta osasunean inbertsioak egiteko. Oraingoz, EBren funtsen 500 milioiren kudeaketa bermatu du Jaurlaritzak.

Baina inbertsio nagusiak argitu gabe daude oraindik. Gobernuak 25 eremu zehaztu ditu orain arte, eta 17.500 proiektu aurkeztu dira, baina epeak zabalik dago oraindik ere. Madrilek du azken hitza.

Euskadi Next du izena Jaurlaritzak aurkezturiko proiektuen zerrendak. Maiatzean eguneratu zuen azken aldiz, eta beste 88 egitasmo sartu zituen. Guztira, 276 izango dira (hemen denak), eta, horiek finantzatzeko, 6.400 milioi euro lortu nahi ditu EBren erresilientzia planetik. Ekarpen publikoa eta pribatua gehituta, 18.266 milioi euroren inbertsioak susta ditzakete. Nafarroako Gobernuak, berriz, 125 proiektu sartu ditu Nafarroa Suspertu planean, 3.400 milioi euroren kostua izango luketenak. Gobernuen planez gain, enpresek ere zuzenean eska diezazkiokete diru laguntzak Madrili.

Miñaoko bateria fabrika

Jaurlaritzaren egitasmo nagusietako bat zera da, Miñaoko teknologia parkean (Araba) kokatuko litzatekeen fabrika, auto elektrikoentzako bateriak egingo lituzkeena: Basquevolt. Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapenerako sailburuak astearte honetan adierazi duenez, abendura arte ez da jakingo azkenean Madrilek hautatuko ote duen. 707 milioi euroko aurrekontua du egitasmo horrek —217 Europatik etorriko lirateke—. Energiaren Euskal Erakundeaz gain, Iberdrola, Petronor, Enagas, Mondragon, Irizar, Ingeteam, Ormazabal, CIE Automotive eta Solarpack enpresen parte hartzea luke.

Radio Vitorian egindako elkarrizketa batean, Tapiak azaldu du «oso goiz» dela fabrika Miñaon kokatuko den ala ez ziurtatzeko, baina itxaropentsu azaldu da. Haren esanetan, Miñaoko egitasmoak «abantaila lehiakorrak» ditu antzeko egitasmoa aurkeztu dituzten beste erkidego batzuen aldean, eta azpimarratu du Jaurlaritza «buru-belarri» ari dela lanean proiektuan interesa duten enpresekin.

Horrez gain, Miñaoko parkearekin loturik, jakinarazi du Epsilonen egoitza zaharrean jartzeko proiektu egitasmo bat dagoela, baina ez du zehaztasun gehiago eman; esan du irailean egongo direla zerbait aurreratzeko moduan.


Summary: COVID-19aren aurkako txertoa hartu dutenek odola eman dezaketela argitu dute. Udan ere odola emateko eskatu du Espainiako Gobernuko Osasun Ministerioak.

Espainiako Gobernuko Osasun Ministerioak argitu duenez, COVID-19aren kontrako txertoa hartu dutenek ere eman dezakete odola, betiere osasuntsu badaude. Azaldu dutenez, azken egunetan mezu batzuk hedatzen ari ziren esanez ez dela gomendagarria txertoa jasotakoak emaile izatea. Osasun Ministerioak, ordea, gezurtatu egin ditu: «Txerto guztiek betetzen dituzte baldintzak txertatutako herritarrak ere emaile gisa onartzeko, osasuntsu badaude».

Hori horrela, txertatuta daudenak ere odola ematera animatu dituzte, «biziak salbatzen jarraitzeko». Gainera, ohartarazi dute odola falta dutela ospitaleetan.


Sudokuaren hauspotzailea hil da

Summary: Sudokuaren hauspotzailea hil da. Maki Kaji japoniarrak izena eman zion zenbakien bidezko igarkizunari, eta 1980ko hamarkadaren amaieran kaleratu zuen, estreinakoz, 'Nikoli' buru hausgarrien aldizkarian.

Sortu, ez zuen berak sortu, baina Maki Kaji japoniarra izan zen sudokuaren hauspotzaile nagusia. Buru hausgarrien zale amorratua zen, eta horien aldizkari bat bultzatu zuen, Nikoli izenekoa. 1980ko abuztua zen. Hain zuzen, horretan kaleratu zuten, aurrenekoz, sudoku bat, 1980ko hamarkadaren amaieran. Egun, mundu mailako fenomeno bat da zenbakien bidezko igarkizuna. Haren sustatzaile behinena joan den abuztuaren 10ean hil zen, minbiziak jota, Nikoli-k astelehenean plazaratutako ohar baten arabera.

Kajik buruhausgarria marka gisa erregistratu zezakeen, eta, horrela, etekin ekonomikoa atera ziezaiokeen jokoari. Ez zuen halakorik egin, ordea. BBC hedabideari 2007an adierazi zionez, ordainsari ekonomikoa baino garrantzitsuagoa zen ikustea jendeak jokoarekin gozatzen zuela. «Asko hunkitzen nau».

Nolanahi ere, ez dago argi sudokuak non duen jatorria. Teoria baten arabera, XVIII. mendeko matematikari suitzar batek sortu zuen; The New York Times egunkariak kaleratu izan duenez, ordea, mundu arabiarrera heldu zen VIII. edo IX. mendean, Txinatik abiatu eta India zeharkatu ondoren. Eta Frantziako zenbait egunkarik jokoaren aldaera bat argitaratu zuten XIX. mendearen amaieran.

Bertsio garaikidea

Bertsio garaikidearen sortzailetzat jotzen da Howard Garns arkitekto estatubatuarra. 1970eko hamarkadan asmatu zuen jokoa, eta Number Place izena jarri. Kajik 1984an ikusi zuen joko hura aurrenekoz. «Oso interesgarria eta dibertigarria zen». Baina izena ez zitzaion gustatzen. Eta sudoku izena jarri zion. Gaur arte.


Biziarazteko ahaleginetan

Summary: Biziarazteko ahaleginetan. Aspaldian, Banka, Aldude eta Urepele biltzen dituen ibarrak biztanle anitz galdu ditu. Azken urteetan egoera hobetu bada ere, zaila da biztanleria eta lekuko ekonomia mantentzea.

Nafarroa Behereko hiru herrik osatzen dute Aldudeko ibarra: Bankak, Aldudek eta Urepelek. Insee Frantziako Estatistika Institutuaren arabera, 1968. urtean Bankak 634 biztanle zituen; Aldudek, 718 eta Urepelek, 561. Berrogeita hamar urte berantago, 2018an, biztanle kontaketa egin zuten azken aldian, Bankak 347 herritar zituen; Aldudek, 327 eta Urepelek, 280: biztanleriaren erdia galdu du ibarrak mende erdi batez.

Hala ere, ematen du azken hamar urteetan kurba berriz goititzen hasi dela. Inseek argitaratu dituen 2013tik 2018ra bitarteko datuen arabera, Bankako biztanleria %2,97 emendatu da, eta Aldudekoa, %1,7. Urepeleko biztanleria, berriz, %8,2 apaldu da, eta zenbaki nahiko kezkagarria da herriarentzat. Dena dela, Bankaren eta Aldude herriaren demografiaren emendatzea gogoeta anitzen ondorio da. Erraterako, hiru herriko etxeek eta AIBA Aldudeko Ibarra Beti Aitzina elkarteko kideek elkarrekin egin dituzten proiektuen ondoriotzat jo dute biztanleria zenbait puntuz emendatu izana.

Azpimarratzekoa da ere, Aldudeko ibarrak biztanleen atxikitzeko edo lortzeko zailtasunak izanik ere, langabezia tasa zinez apala duela: %3koa. Ibarreko lanpostuak eta bertako ekonomia laborantzan oinarritzen dira nagusiki. Besteak beste, Kintoa zerriaren hazkuntza garatu dute ibarrean azken hamarkadetan, eta baita amuarrain hazkuntza ere.

Pascal Darrieumerlou AIBA elkarteko animatzailea da, eta lurralde hustuetan diren jarduera ekonomikoak, enpleguen sortzeko edo mantentzeko zailtasunak, eta garraioen arazoak esplikatu ditu, betiere «behetik gorainoko logikaren» garrantzia azpimarratuz. «Biziki inportantea da herri txikien problematiken entzutea eta hor izatea haien beharrei erantzuteko», segurtatu du. Pentsamendu horretatik abiatuz, hainbat gogoeta eraman ditu elkarteak, eta Darrieumerlouk uste du «dinamika eder bat» sortu dela haranean, elkartearen sorreraz gero.

AIBA elkarteak badu aitzinekorik: 1992tik 2012ra bitartean, ACVA Aldude Ibarreko Merkatarien Elkarteak haraneko ate irekiak antolatu zituen bi urtetarik behin. Gaur egun, ate irekiak antolatuak dira oraindik ere, eta «parada da ibarra ezagutarazteko, baita lekuko mozkin eta ekoizpenak agerian ezartzeko ere».

2006an, elkarteak ibarrean eragiteko behar gehiago ikusirik, hozka bat igotzea deliberatu zuen: urte oro gai berezi baten inguruko gogoetak plantan jarri zituen, aterabideak atzemateko eta eztabaidak sustatzeko helburuarekin. Hala, 2012an, ACVA zena AIBA bilakatu zen: orduraino, ekonomiaren, turismoaren eta laborantzaren gaietan soilik oinarritzen zen elkartea, baina beste arlo batzuetara zabaltzea ere erabaki zuen. Geroztik, ingurumena, gizarte langintza, kultura eta kirola ere sustatzen ditu elkarteak.

AIBA elkarteak lurraldeko hiru herriko etxeekin batera eramaten ditu proiektuak, ekonomia lokala mantendu eta sustatu ahal izateko. Erran bezala, 2006tik geroz antolatu dituzten ibarraren ate irekitzeen karietara ateratako gogoetak plantan ezarri dituzte proiektu jakin batzuen bidez. Pascal Darrieumerlouk argi ditu AIBAk tokiko ekonomia sustatzeko aitzinera eraman dituen ardatz nagusiak: lana eta zerbitzuak, garraioak, erakargarritasuna eta integrazioa.

Gai horien ildoan sortutako proiektuak anitz dira. 2016an, kasurako, garraioaren gaia landu zuten. Geroztik, Urepele eta Arrosa (Nafarroa Beherea) herriak lotzen dituen joan-jinkaria plantan jarri dute, eta egunero ari da, eta, duela gutxi, larunbat eta igandeetan ere erabilgarria da. Gainera, haranaren barruko auto partekatze sistema bat ere sortu dute, Txik Txak Kovoit webgune eta aplikazioaren bitartez. Hala, hurbileko zerbitzuak eskaintzea izan da helburua. Elkarteak bizikleta elektriko bat ere ezarri du herritarren esku, autoaren erabilera murrizteko nahikeriarekin.

Gainera, 2018an, AIBA elkarteak kanpaina bat eraman zuen 50 urtetik gorako ibarreko enpresaburuen ikustera joanez. Helburua segidarik ez zuten negozioei buruzko gai tabuen haustea izan zen. Izan ere, Darrieumerlouk azaldu du barnealdean «zaila» izan daitekeela familiako enpresa bat familiakoa ez den erosle baten esku uztea, hala nola laborantza etxaldeen kasuan. Kanpaina horren bidez, enpresa batzuek segida aurkitu ahal izan dute, ohiko familiako segidatik kanpo.

Era berean, bertako enpleguak sortzeko, Bankan eremu berri baten sortzearen ideia aipatu zuen AIBAk, Euskal Hirigune Elkargoarekin partaidetzan. «Pandemia garai honetan ontsa ikusi dugu lan egiteko manera berriak badirela; leku berri hori telelanaren bultzatzeko erabiltzen ahalko litzateke, gazteak haranetik bertatik lanean aritu daitezen, eta haien baitatik proiektu berrien muntatzeko baliabide egokiak ukan ditzaten», esplikatu du.

Horrez gain, 2020an, klima aldaketa, hidroelektrizitatea, elikadura baliabideen garapena eta ingurumenari loturiko beste gai batzuen inguruko gogoeta eraman zuen AIBAk.

Gerora begira, AIBAk etxebizitzaren inguruko lan bat eramateko xedea du. «Etxebizitzaren gaia lantzea ezinbestekoa da, aterabideak proposatu behar baititugu gazteak gure herrietan egon daitezen», erran du Darrieumerlouk. Haren arabera, ibarreko etxeen %19 hutsik daude. Etxe hutsen arazoari aterabideak atzemateko, Euskal Hirigune Elkargoarekin eta etxe berrikuntzan espezializatutako arkitektoekin lanean aritu dira azken urte eta erdian, «ahal bezain laster etxe horietan gazteak bizi ahal izan daitezen».

Biztanle kopurua emendatzeko, berriz, integrazioaren gaia lantzen du AIBAk, kanpotik etorritakoen etorrera errazteko asmoz. Darrieumerlou: «Demografiaren berriz abiarazteko, ibarrekoak ez diren jendeen behar handia dugu ere, eta horien integratzea ezinbestekoa da».

Aldudeko ibarraren parte diren Aldudeko eta Bankako herriek demografiaren hobetze bat izan duten arren, Urepeleko herria biztanleak galtzen ari da oraindik ere. Herriko auzapez Xole Airek dioenez, «zahar anitz bada, sortze anitzez gutxiago, eta gazteak ez dira hainbeste herrian egoten».

Haren ustez, gaur egun, herriak bi desafio nagusi gainditu behar ditu: «Gazteak atxikitzea, eta jende berriari ongietorria egitea, urte guzian». Ibarrean bertan enpleguak izanik ere, orokorrean, «lanera heldu dena beheiti doa berriz, Baigorrira edo Orzaizera». Haraneko hiru herrietarik, «Urepelek sufritzen du gehienbat». Azalpen geografikoa eman dio Airek arazoari: «Ibarreko herririk urrunduena da. Ederra da, segur, baina hori ez da aski».

Hala ere, auzapezak badu esperantza. «Gazte andana bat herriko etxean sartu dira, Urepelek lan altxatzen du, eta entseatzen gara zerbitzuak plantan ematen. Baina egia da ez bazira laboraria ez dela lan handirik Urepelen», aitortu du. Zerbitzuetan ere eskasiak badira: kasurako, ez da medikurik, eta saltegi ttipi bakarra ibar osoarentzat. Airek dio horiek garatu behar direla gazteak bertan egon daitezen: «Zerbitzuak garatzekoak dira, baratzezain baten instalatzeko proiektua ere plantan jarri da, eta horren itzulian dinamika bat sortuko dugu, lanpostuekin ere, beharbada», erran du.

Beste proiektuetako bat haur eta gazteei animazioen eskaintzea da, «beti ibarretik atera behar baitute, Orzaizera edo Donibane Garazira». Arazo horren aterabidea proposatu berri dute ibarreko hiru herrietako herriko etxeekin. Izan ere, duela aste batzuk, Gaintiar Gazte elkartea sortu zuten Banka eta Aldudeko herriekin batera. Elkarte sortu berria Urepelen kokatu dute. «Aste honetatik goiti, bertako haurrei eta gazteei animazioa eskainiko zaie bi Urepeldar gazte diplomadunekin», azaldu du Airek.

AIBA elkarteari dagokionez, Urepeleko auzapezak gauzak argi ditu: «Uste dut hiru auzapezak ados garela gai horrekin: AIBA motor bat da gure ibarra biziarazteko, proiektu eta gogoeta bultzatzaile baita. Gogoeta horietarik, gero, obratzen ahal diren proiektuak sortzen dira. Biziki garrantzitsua da AIBA eta herriko etxeen arteko lotura».

Gainera, AIBAk alderdi politikorik ez ukaitearen garrantzia azpimarratzen du Airek. Haren aburuz, horri esker «herriko etxean sartzen ahal ez den edo sartu nahi ez duen herritarrak inplikatzeko» tresna egokia da.

Bihar: Nafarroako Pirinioak.


959: Galdutako biztanleak

Summary: 959: Galdutako biztanleak.

Demografia apaltze handia izan du Aldudeko ibarrak. Frantziako Estatistika Institutuaren arabera, 50 urtez, 1968tik 2018ra bitartean, herritar kopurua erdiz beheititu da. 1968an, 1913 herritar bizi ziren hiru herrietan. 2018an, 954 herritar zenbatu zituzten Banka, Aldude eta Urepelen. Orotara, beraz, 959 herritar galdu dituzte.


Summary: Gerd Mueller Cruyffen lekua hartzear egon zenekoa. Herbehereetako izarra fitxatzeko zituen zailtasunak kontuan hartuta, Bartzelonaren zuzendaritza Alemaniako aurrelari zendu berria fitxatzear egon zen 1973ko udan. Estatu arrazoiek eragotzi zuten.

Igandean hil zen Gerd Mueller futbolaria. 1960ko hamarkadaren amaierako eta 1970eko hamarkadaren hasierako munduko golegile nagusia izan zen, eta Bartzelonak fitxatu egin nahi izan zuen, 1973ko udan. Berez, Johan Cruyff erostea zen Bartzelonako klubaren zuzendaritzaren helburua, baina, hori egiteko zituen zailtasunak aintzat hartuta, beste alternatiba bat bilatu zuen, eta alemaniarra fitxatzen ahalegindu zen. Bi aldeak ados zeuden, baina, azken orduan, bertan behera geratu zen fitxaketa, estatu arrazoiak medio. Uztailaren 13a zen. Hilabete pasa geroago, 1973ko abuztuaren 18an, Cruyffek Bartzelonarekin sinatu zuen. Esan daiteke, beraz, Alemaniako Errepublika Federaleko agintarien esku hartze hura gertatu izan ez balitz, futbolaren azken 50 urteotako idatzitako historia bestelakoa litzatekeela, neurri batean, behintzat.

Gertatutakoaren haria ez galtzeko, gertakariak modu kronologikoan kontatzea komeni da. Cruyff zen ordu hartan izar nagusia. Amsterdamgo Ajax taldearekin, 1971ko, 1972ko eta 1973ko Europako Kopak —egungo Txapeldunen Liga— irabazi zituen, eta Urrezko Baloi bat bazuen dagoeneko. Bartzelonak bi urte zeramatzan haren atzetik, baina negoziazioak katramilatuta zeuden 1973ko uda hartan. Mueller ez zen herbeheretarra bezain dotorea, ez, baina ez zen atzera geratzen. Alemaniako selekzioaren eta Bayern Munichen erdiko aurrelaria zen, partidako gol bat edo gehiago sartzen duten horietakoa, 1970eko Munduko Kopan eta 1972ko Eurokopan golegile nagusia izandakoa, eta 1970ean Urrezko Baloia irabazitakoa.

Mueller, Alemaniako Errepublika Federalak Munduko Kopa irabazi zuenean, 1974an. EFE

Uztailaren 11n, Europako klub nagusien arteko bilera bat egin zuten Zurichen (Suitza), eta Bartzelonaren ordezkariak Bayernekoekin eta Muellerrekin batzartu ziren. Mundo Deportivo kirol egunkariko kazetari Moreno de las Herasek deitu zion Bartzelonaren kudeatzaile Armand Carabeni, eta Carabenek albistea baieztatu zion: «Akordioa erabatekoa da; are, kontratua idatzita dago. Dena sinatzear zegoen, baina eragozpen batzuk sortu dira azken orduan, eta elkarrizketak bere horretan utzi ditugu». Kudeatzaileak gaineratu zuen jokalariaren esku zegoela azken erabakia, eta azken orduan atzera egiten baldin bazuen ezingo zela izan arrazoi ekonomikoengatik.

Muellerrek denbora eskatu zuen erabaki bat hartzeko. Hurrengo egunean, uztailaren 12an, Bild Zeitung Alemanian gehien saldua zen egunkariaren azalean izenburu hau jarri zuten: «Mueller Espainiarekin negoziatzen ari da. Falta zitzaiguna. Hiltzear da gure hamaikako nazionala?». Izan ere, kontuan hartu behar da uda hartan bertan Alemaniako beste izar batek, Gunter Netzerrek, Real Madrilekin fitxatu zuela, eta hurrengo urtean, 1974an, Munduko Kopa zela jokatzekoa Alemanian.

Ezin da jakin Muellerrek zenbat bilera eduki zituen uztailaren 12 hartan, baina bi, gutxienez, bai. Batetik, Bavierako Finantza ministro Ludwig Huberrekin; eta, bestetik, Helmut Schone Alemaniako selekzioaren hautatzailearekin. Uztailaren 13an, Alemaniako prentsarekin mintzatu zen selekzioaren golegilea: «Bartzelonaren eskaintza tentagarri bat baztertu dut, eta Bayernen jarraituko dut». Kito.

Vilasecaren hitzak

Bartzelonaren zuzendaritzako kidea zen orduan Josep Lluis Vilaseca. Urte batzuk geroago, 2007an, Bartzelonaren museoaren esku utzi zuen garai hartako dokumentazioa. Horren harira elkarrizketatu zuten Catalunya Radio-n. «[Bayernen] Kirol zuzendariak esan zigun gobernuko norbaitek eduki zuela negoziazioen berri, eta, 1974ko Munduko Kopan Alemanian jokatzekoa zenez, barregarri ez gelditzeko mugitu ziren; espainiar batzuek eraman ez zezaten Bayernen eta selekzioaren erdiko aurrelaria», azaldu zuen.

Azkenean Cruyff fitxatu zuen Bartzelonak, diru gehiago ordainduta, Vilasecaren arabera: «Muellerren jokoak ez gintuen txunditzen, ezin zen Cruyffekin konparatu inondik inora, baina golak sartzen zituen. Golak sartzeko makina bat zen». Hurrengo hiru urteetan, 1974an, 1975ean eta 1976an Europako Kopa irabazi zuen Bayern Munichek; Cruyffek, bien bitartean, liga bakarra irabazi zuen Bartzelonarekin jokatutako bost denboraldietan.

Bi jokalariak aurrez aurre aritu ziren 1974ko Munduko Kopako finalean. Alemaniak 2-1 irabazi zuen, eta, hortaz, Alemaniako Errepublika Federaleko agintariak lasai geratu ziren. Muellerrek, gainera, gol bat sartu zuen, bere selekzioaren bigarrena.


Summary: Jakobsenek irabazi du Espainiako Vueltako laugarren etapa. Esprint batean erori, bizi-arriskuan ipini eta urtebetera nagusitu da txirrindulari herbeheretarra itzuli handi bateko etapa batean. Taaramae lurrera joan da segurtasun gunean, eta lidertzari eutsi ahal izan dio

Bizitzaren gorabeherak zer diren: Iazko Poloniako Itzulian eroriko oso larria izan eta urtebete pasatxora, Espainiako Vueltako laugarren etapa irabazi du gaur Fabio Jakobsenek (Deceuninck). Sekulako abiaduran osatu da holandarra. Zortzi hilabetez izan zen lehiatik kanpo, erorketaren ondorioak gainditu bitartean. Beste lau hilabete baino ez ditu behar izan sasoia findu, eta izan zitzakeen arrasto psikologikoak gainditzeko. Abaila batean itzuli da onenera, eta halaxe gailendu da gaur ere, azkarrenen arteko borrokan. Arnaud Demareri (Groupama) eta Magnus Cort Nielseni (Education) hartu die aurrea, eta hala, igandeko bigarren postua hobetu du. Bestalde, amaieran erori egin da Rein Taraamae (Wanty), lasterketako liderra, baina eutsi egin dio elastiko gorriari: azken hiru kilometroen barruan izan du ezbeharra.

Oso bukaerara arte itxaron du tropelak benetako lehia abiatzeko. Bertatik Joan Bouk (Euskaltel-Euskadi) eta Angel Madrazo eta Carlos Canalek (Burgos BH) egin dute ihes, baina haien ahaleginak ez du multzo nagusia batere mehatxatu. Lau minutuko aldea izan dute gehienez, eta onenek begien bistan zituzten jada oraindik 30 kilometro gelditzen zirela. Goizegi zen ihesaldia deusezteko, eta berriro alde egiten utzi diete, harik eta 13 kilometroren faltan harrapatu dituzten arte.

Lanean Groupama ari zen, eta Alpecinek eta Deceuninckek beste estutu bat eman diote erritmoari. Funtsean, haiek zituzten esprinterrik azkarrenak. Alex Aranburuk (Astana) eta Jon Aberasturik (Caja Rural) ere beren aukerak izan zitzaketen, amaierak goranzko joera izaki, baina oso gaizki kokatuta iritsi dira esprintera. Jakobsen, ordea, itsasi egin da Demareren gurpilera, eta frantziarra nagusitasunez aurreratu du azken ahaleginean. Aberasturi 13. izan da, eta 16. Aranburu. Bestalde, faboritoak batera eta atseden hartuta helmugaratu dira.

Bihar ere oso egun lasaia izan beharko lukete oilarrek, Tarancon eta Albacete artean jokatuko den etapan. 184 kilometroko saio etzana izango da, azkarrenentzako oso aproposa.


Summary: Landunak %4,5 gehiago dira Nafarroan, urteko bigarren hiruhilekoan. Nastaten arabera, 6.000 pertsona gehiago daude beharrean (+%2,2) urteko lehen hiruhilekoaren aldean; urte arteko tasan, berriz, 12.200 gehiago dira. Hala ere, 32.600 langabe zeuden Nafarroan 2021eko bigarren hiruhilekoan, iaz baino 2.100 gehiago

Ekonomiaren suspertzearekin batera hazten ari da enplegua Euskal Herrian, langabeziaren azken datuek erakutsi duten moduan. Nastatek, orain, landunak zenbat hazi diren eman du jakitera, eta urte arteko tasaren hobekuntza adierazgarria da, 2020ko bigarren hiruhilekoaren aldeari erreparatzen diona. Izan ere, %4,5 hazi da erakusle hori; edo beste modu batera esanda: 12.200 pertsona gehiago daude okupatuak Nafarroan aurtengo apiriletik ekainera doan epealdian iazkoan baino. 2021eko eboluzioa oso argia izan da, halaber, lehen hiruhilekotik bigarrena urrats handia egin baitu aurrera landunen kopuruak: 6.000 gehiago zenbatu ditu Nastatet, %2,2 gehiago.

Horiek horrela, langabezia %9,2 apaldu da azken hiruhilekoan, hau da, 3.300 pertsona gutxiago azaltzen dira langabeen zerrendan. Guztira, 32.600 langabe zeuden Nafarroan, 2021eko bigarren hiruhilekoan. Baina, hala ere, azken hamabi hilabeteetan 2.100 langabe gehiago daude, hau da, %7,1 gehiago.

Nafarroako eskualdeei dagokienez, Tuteran eta Erribera garaian erregistratu dira langabezia tasa handienak, %11,8koak. Tuteran puntu bat apaldu da azken epealdian, eta Erribera garaian sei ehunen igo da. Gizonen artean, Erribera garaian dago tasa handiena, %11,9koa eta Erdialdeko Nafarroako ekialdean apalena, %6,5ekoa. Emakumeei dagokienez, Tuteran daude langabe gehien, %11,9ko tasarekin, eta Erdialdeko Nafarroako ekialdean gutxien, %7,4ko tasarekin.

Landunak, eskualdeka

Landunei begira jarrita, berriz, Iruñerrian dago jarduera tasa handiena, %61,6koa; aurreko epealdiko datua zertxobait hobetu da, beraz. Nafarroako Ipar-mendebaldeak erakusten du jarduera biziena ondoren, %56ko tasarekin, azken hiruhilekoan 1,82 puntu igo ondoren. Gizonen artean, Iruñerria da landun gehien dituen eskualdea, %64,6ko tasarekin, eta Lizarraldea da jarduera apalena duena, %57,5eko tasak islatzen duenez. Emakumeen artean, berriz, Iruñerria azaltzen da berriro emakume landun gehien dituen eskualde gisa, %58,8ko tasarekin, eta tasa apalena duena Lizarraldea da, era berean, %47,9ko tasarekin.


Summary: Olatz Rivera da FIFAko epaile nagusi izango den lehen euskal emakumea. Epaileak adierazi du «ez zuela espero» maila igoera eta, aurretik «bide luzea» duen arren, «oso pozik eta hasteko gogotsu» dagoela.

Olatz Riverak (Bilbo, 1996) hemezortzi urterekin egin zuen epaile izateko lehen ikastaroa, eta, orain, FIFA Nazioarteko Futbol Federazioko epaile nagusi izendatu dute. Ez da izango nazioarteko partidetan ariko den lehen aldia, duela bi urte egin baitzuen nazioarteko debuta laugarren epaile gisa; baina maila igoera hori «ez zuela espero», adierazi dio Riverak Euskadiko Futbol Federazioari.

Nazioarteko partidetan epaile nagusi izango den lehen euskal emakumea da, eta azaldu du «oso pozik eta hasteko gogotsu» dagoela. Jakin badaki aurretik «bide luzea» duela, baina aitortu du «emakumezkoen zein gizonezkoen futbolean aurrera egiten jarraitu» nahi duela. Norgehiagokei dagokienez, berriz, Riverak ez du «lehentasun berezirik», eta adierazi du egokitzen zaion partida «ondo» egokituko zaiola. Eta gaineratu duenez, «dena ondo badoa», etorkizunean izango du «partida politak arbitratzeko aukera».

Itugarpe, Bizkerre eta Arratia taldeetako futbol jokalari gisa hasi zuen bere ibilbidea Riverak, eta gero egin zuen epaile izateko jauzia. 2020an urteko epailerik onenaren Marca saria jaso zuen, eta orduan adierazi zuen «gizonezkoen Hirugarren Mailara igotzeko eta nazioarteko partidak arbitratzeko lanean» ari zela.

Epaile bizkaitarrak Euskadiko Futbol Federazioari adierazi dioenez, gaur egun, hasi zenean baino «askoz emakume gehiago» dabiltza arbitratzen, eta nabarmendu du «bidea erraza ez den arren» epaile horiek aurretik «etorkizun handia» dutela.


Summary: Energiaren demagogia eta mezu argien beharra.

Estatuko tenperatura altuen ondorioz, kontsumo energetikoa handitu egin da, eta, hala, energiaren kostuaren inguruko liskar politikoa sortu da. Udako liskar horren zaratak duela egun batzuk Klima Aldaketari buruzko Adituen Gobernuen arteko Taldeak jendaurrean jarri zuen Panelaren analisi interesgarria eta beharrezkoa ezkutuan utzi du.

Dimentsio globala duten tentsio handiko bi alderdi, zeinak tokiko eremuarekin eta etxekoarekin lotuta baitaude: energia –haren sorkuntza, kontsumoa eta kostua–, ongizatearekin eta industria-garapenarekin bete-betean lotuta dagoena, bai eta klima-aldaketarekin dugun erronka handiarekin ere. Eta, horren aurrean, zarata publikoa areagotu egiten da, salaketen gurutzatze batean oinarrituta, kontraste zorrotzerako aukerarik gabe eta elkarrizketa bat lasai izateko aukerarik gabe, kontuan hartuta hori dela, hain zuzen, hainbesteko garrantzia duen gai horrek behar duena.

Planeta osoan eragina duen mundu-mailako arazo baten aurrean gaude. Asko dago jokoan, eta errealitate energetikoak Euskadik ere aurre egin behar dien inkoherentzia batzuk azaleratzen ditu.

Energiaren kostuaren formula ez da kontu erraza, eta konplexutasun horretan ari da demagogia politikoa, hain zuzen, pagotxa aurkitzen. Gai lerrakor horretan murgildu aurretik, ikuspegi konstruktiboa eman nahi nuke, eta, horretarako, hobekuntza garrantzitsuko zenbait alderditan jarri fokua.

Azken asteotako egoeran ekaitz perfektua eragiten duten zenbait baldintza bizitzen ari gara: klimatizazioko eskari elektriko handia tenperatura altuen ondorioz; beherakada ekoizpen eolikoan; gas naturalaren prezio altua, eta CO2aren prezioaren goranzko joera.

Lehen bi motiboen ondorioz, ziklo konbinatuetatik datorren energia (aldizkako energia berriztagarrietarako babes-energia) ohi baino gehiago integratu behar da. Sorkuntza mota horrek prezioen mendekotasun handia du, bai lehengaiaren prezioarena –gas naturala, besteak beste– bai isuritako CO2aren tonaren prezioarena. Bi prezioak altu daude; beraz, orduko megawatt-en (MWh) sorkuntzak zentral horietan gaur egun kostu altua du. Zentral horiek energia elektrikoaren eskariari erantzuteko beharrezkoak direnez, eguneroko merkatuaren erreferentzia-prezioa markatzen dute.

Euskadin, Arabako lurraldean une jakinen batean izan ezik, ezin dugu esan bero gehiegi egin duenik, eta, halere, aipatutako alderdi guztiek gure elektrizitatearen prezioan ere badute eragina. Ondorioz, hausnarketa eta ondorio garrantzitsuak ditugu; izan ere, Euskadin, ia ez dugu energia eolikorik sortzen (ustezko kontrako jarrera batek eragotzita), gure lurpean eskuragarri dagoen gas natural bati uko egin diogu, eta CO2aren kostua, logikoa denez, gero eta handiagoa da, klima-aldaketaren mehatxuen aurkako borrokarekin bat datorren trantsizio energetiko batengatik ordaintzea dagokigun prezioa izanik.

Trantsizio energetikoa eta klimatikoa badatoz. Edo egiten ditugu edo egiten dizkigute. Eztabaida bideratu behar da; izan ere, Euskadin, energia gutxi ekoitzi eta asko kontsumitzen dugu, eta desberdintasuna beste batzuek ezartzen diguten prezioan erosten dugu. Gure etxeetako argiaren fakturan du eragina, bereziki kalteberenean, eta gure enpresenean eta haien lehiakortasunean.

Herrialde industriala gara. Gure enpresek merkatu elektrikorako sarbidea baldintza lehiakorretan behar dute; izan ere, gure ekonomiaren zati handi bat eta kalitatezko enplegu asko horren mende daude.

Lehen hausnarketa. Mota guztietako berriztagarriak areagotu behar ditugu (eta biltegiratze-soluzioak), parke eolikoak eta fotovoltaikoak barne. Euskadik energia berriztagarrien ekoizpen oso txikia du, eta emaitza horrek ez du zentzurik munduan puntakoa eta lehiakorra izan den sektore industrial energetikoa sortzeko gai izan den herrialdean. Sorkuntza eolikoaren Euskadiko ekosistema teknologiko-industrialak teknologia liderra du, eta ingurumen aldetik berritzaileak diren soluzioak eskaintzen ditu, zeinak nazioarte-mailan esportatzen baititugu, baina Euskadin motibo soziopolitikoengatik ezartzeko gai ez garenak.

Bigarren hausnarketa. Gasaren inguruan hartutako erabakiarekin kontsekuenteak izan behar dugu, berriztagarriek behar duten osagarria baita, harik eta energia modu jasangarriagoan biltegiratzeko irtenbiderik izan arte. Euskadik baztertu egin du bere gasaren kudeaketara jotzea, nahiz eta gas naturalaren erosotasun-sistemara egokituta jarraitu eta inportatutako gasaren prezioak ekonomia- eta ingurumen-kostu handiagoa duela jakin.

Hirugarren hausnarketa. «Kutsatzen duenak ordaindu behar du» printzipioari jarraikiz eta CO2aren emisioaren kostua ikusita, zergatik ez dugu ahalegin handiagoa egiten «aurrezpen energetikoaren» printzipioan? Egunotako eztabaidan, Estatuko puntu askotan beroak izan diren jardunaldietan, inork ez du ikuspegi hori sartu, eta erronka har liteke, eta energiaren kontsumoaren murrizketa planteatu. Energiarik onena kontsumitzen ez dena da. Energia-efizientzia neutraltasun klimatikoaren eta deskarbonizazioaren erronkari aurre egiteko funtsezko elementuetako bat izan da eta izaten jarraituko du. Hori da EEE-Energiaren Euskal Erakundearen sorrerako helburuetako bat, eta Euskadi eta Euskadiko industria erreferente dira horretan.

Euskadin, duela 40 urtetik hona, EEE izateak dakarkigun indarra dugu. Erakunde horrek, energiaren kostuaren arauketan esku hartzeko gaitasunik ez badu ere, jakin du Euskadiko sistemak petrolioaren eta ikatzaren eratorrien mendekotasuna murritz dezan laguntzen. Gas naturalaren banaketa- eta garraio-sistema bat finkatzeak, Euskadiko geografia osotik eskala txikian eta handian teknologia berriztagarriak sustatzeak eta, batik bat, energia-efizientziaren aldeko apustuak berotegi-efektuko gasen emisioa % 27 murrizten lagundu dute, eta, ondorioz, kostu energetikoak murrizten. Hala egin du, industriara bideratutako dimentsio handiko jarduketa eta programekin, tokiko administrazioarekiko elkarlan publiko-pribatuan, eta etxeetan sartuz, galdara, leiho, etxetresna elektriko edo ibilgailuetako renove laguntzen bidez.

Azken batean, egiturazko ekarpen horrek herritarren bizi-kalitatean izan du eragina; izan ere, onura ekarri du, halaber, kutxa publikoetan, eta hobekuntza, ingurumenaren kalitatean. Erakunde publiko hori gizartearen zerbitzura dago, eta jakin du industria-egiturarekin elkarlanean jarduten, eta entzuten ari garen ideia guztietan jarraitzeko moduko eredutzat har liteke.

Ez dago zalantzarik, eztabaida sakona eta zintzoa behar da elektrizitatearen tarifaren eta energiaren merkatuaren funtzionamenduaren inguruan, baina ez du ematen adabakiek eta udako gau bateko ideiek egiturazko irtenbiderik ekarriko dutenik.

Giroa gehiago ez berotzearren, beharbada zuhurtasuna eta erantzukizun politikoa beharko genituzke, ez dagokion lekuan nahaspilarik ez eragiteko. Gizarteak eskertuko du ahalegina egitea gertatzen ari denaren inguruko irakurketa arduratsua egiteko eta, batik bat eta nagusiki, energia izeneko konplexutasun horren sektore eta pertsona kalteberenekin irakurketa solidarioa egiteko.


Summary: Burdin Arokoak izan litezkeen aztarnak aurkitu dituzte AHTaren lanetan, Tafallan. Gune egituratu bat topatu dute, esparru baten parte izan daitekeena. Uste dute hortik gertu garai bereko beste esparru bat egon litekeela. Halere, gainazaleko geruzak baino ez dituzte aztertu oraindik

Bigarren Burdin Arokoak (K. a. 400-100) izan litezkeen aztarna batzuk aurkitu dituzte Tafallako La Gariposan (Nafarroa), AHT abiadura handiko trenaren lanen eremuan, Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez. Gune egituratu bat aurkitu dute, esparru baten parte izan litekeena, eta ikertzaileek uste dute handik gertu garai bereko beste esparru bat egon litekeela. Gainazaleko geruzak baino ez dituzte aztertu oraindik: ez dute aurkikuntzaren azalera osoa analizatu, ezta egituren munta eta kronologia ere.

Adif Espainiako Trenbide Azpiegituren Administratzailea drainatze lanak eta miaketa arkeologikoak egiten ari da AHTarentzat aurreikusitako ibilbidean. Behaketa horietako batean aurkitu dituzte aztarnak. Hain zuzen, Nafarroako Inbentario Arkeologikoak mugatutako gune baten ekialdean kokatzen dira egiturok: zedarritutako eremua erromatarren garaiko etxalde baten kokalekua izan zen.

Aurkikuntzaren gunea hesitu egingo dute laster (5.000 metro koadro inguru), Nafarroako Gobernuko Kultura Sailak aztarnak ikertuko baititu. Adifek adierazi duenez, ohikoak izaten dira gisa horretako aurkikuntzak trenbide azpiegiturak eraikitzen direnean; ez du uste eragina izango duenik AHTrentzat aurreikusitako ibilbidean.


Summary: 'Nomadland'-ek jasoko du Fipresci sari nagusia Donostiako Zinemaldian. Jaialdiaren inaugurazio ekitaldian banatuko dute. Finalistak izan dira Druk; Quo Vadis, Aida?; What Do We See When We Look at the Sky?; eta Bad Luck Banging or Loony Porn.

Fipresci Prentsa Zinematografikoaren Nazioarteko Federazioko kideek 2021eko filmik onenaren sari nagusia emango diote Chloe Zhaok zuzendutako Nomadland pelikulari. Mundu osoko 633 kritikarik hartu dute parte bozketan. Jaialdiaren inaugurazio ekitaldian banatuko dute saria.

2020ko uztailaren 1etik aurrera estreinatutako filmak egon dira lehian, eta, irabazleaz gain, lau finalista egon dira: Thomas Vinterbergen Druk —Europako filmik onenaren saria eta gizonezko aktorerik onenaren Zilarrezko Maskorra irabazi zituen iaz Donostiako Zinemaldian, eta nazioarteko filmik onenaren Oscar saria eman diote aurten—; Jasmila Zbanicen Quo Vadis, Aida? —Veneziako Zinemaldian parte hartu zuen iaz, eta nazioarteko filmik onenaren Oscar sarirako izendatu dute—; Alexandre Koberidzeren Ras vkhedavt rodesac cas vukurebt? / What Do We See When We Look at the Sky? —Berlinalen lehiatu zen iaz, eta Fipresci saria lortu zuen han—; eta Radu Juderen Babardeala cu bucluc sau porno balamuc / Bad Luck Banging or Loony Porn —Urrezko Hartza aurtengo Berlinalen—.

Nomadland Zhaoren hirugarren film luzea da. Songs My Brother Taught Me (2015) eta The Rider (2017) egin zituen aurretik. Nomadland Perlak sailean erakutsi zuten iaz Donostiako Zinemaldian, Veneziako Zinemaldian Urrezko lehoia irabazi eta gero. Filmak sari ugari jaso ditu aurten; besteak beste, filmik onenaren, zuzendaririk onenaren eta emakumezko aktorerik onenaren Oscar sariak.

Dena atzean utzi eta, karabana zahar bat lagun duela, AEBetako errepidean barrena bizi den emakume baten istorioa kontatzen du filmak. Frances McDormandek jokatzen du protagonistaren rola. Gidoia Zhaok berak idatzi zuen, Jessica Bruderren izen bereko liburuan oinarrituta.

Fipresci sari nagusia 1999. urtean sortu zen. Honako film hauek irabazi dute, besteak beste: Pedro Almodovarren Todo sobre mi madre-k (1999), Paul Thomas Andersonen Magnolia-k (2000), Jean-Luc Godarden Notre musique-k (2004), Michael Hanekeren Das weisse band-ek (2009), Abdellatif Kechicheren La vie d'Adèle-k (2013), Maren Aderen Toni Erdmann-ek (2016) eta Alfonso Cuaronen Roma-k (2019). Iazko zinemaldian ez zuten saririk eman, koronabirusaren krisiaren ondorioz jaialdiak eta estreinaldiak bertan behera utzi zituztela eta.


Summary: Hego Euskal Herrian astebetez luzatu dituzte indarrean diren murrizketak. COVID-19aren hedapena murrizte aldera, neurriei eutsiko diete Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak. Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak onartu egin du etxeratze agindua abuztuaren 26ra arte luzatzea.

Koronabirusaren hedapenari aurre egiteko asmoz Hego Euskal Herrian indarrean diren neurri murriztaileak gutxienez astebete gehiagoan egongo dira indarrean. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak gaur jakinarazi dute eutsi egingo dietela neurrioi, pandemiaren bilakaera ez delako oraindik aski ona.

Labi EAEko Babes Zibileko Planaren batzorde teknikoak gaur goizean erabaki du astebetez luzatzea Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan indarrean dauden neurri murriztaileak. Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak azaldu duenez, abuztuaren hasieratik bilakaera epidemiologikoa hobera egiten ari da, bereziki azken hamalau eguneko intzidentzia metatuak beheranzko joera hartu duelako, baina Labik uste du «zuhurrena» dela neurri murriztaileei eustea, jaitsiera hori finkatze aldera. Izan ere, tasa hori handia da oraindik ere: 507koa da egun. Uztailaren 29an, 873koa zen tasa metatu hori, eta, ordutik, %40 jaitsi da. Hala ere, aldagai hori ez da nahi beste hobetu, eta, Bizi Berri Planaren arabera, hirugarren mailan dago oraindik erkidegoa. «Hobeto gaude, baina ez gaude ongi», ohartarazi du Sagarduik. Bereziki kezkatzekoa da azken asteotako kutsatzeek ospitaleetan eragindako presioa eta hildakoen kopurua. Osasun sailburuak jakinarazi duenez, oraintxe 331 lagun daude ospitaleratuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta horietatik 75 daude ZIUetan, larri. Sagarduik jakinarazi duenez, Osakidetzaren ZIUetan koronabirusak jota dauden 75 gaixoetatik 49 txertorik jaso ez duten herritarrak dira. Azken astean, 35 lagun hil dira gaitzarekin.

Datorren asteko ostegunean bilduko da berriro Labiren batzorde teknikoa, egoera aztertzeko.

Etxeratze agindua, hilaren 26ra arte

COVID-19aren hedapena murrizte aldera, neurriei eutsiko diete Nafarroan ere. Santos Indurain Nafarroako Gobernuko Osasun kontseilariak iragarri duenez, Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak onartu egin du etxeratze agindua abuztuaren 26ra arte luzatzea, Nafarroako Gobernuak egindako eskaerari erantzunez. Horrenbestez daturik okerrenak dituzten herrietan debekatuta egongo da kalean ibiltzea 01:00etik 06:00etara asteburuetan, jaiegunetan eta herriko festetako egunetan. Indurainek Marian Nuin Osasun Publikoaren eta Lan Osasunaren Institutuko zuzendari kudeatzailearekin batera egin duen prentsaurrekoan ziurtatu duenez, beharrezkoa da gaueko mugikortasuna murriztea, datuek intzidentziaren «egonkortze bat» erakusten badute ere «zuhurtziaz» jokatu beharra dagoela irizten baitio. Datuak hobetzeko bidean txertaketak duen garrantzia nabarmendu du Indurainek, aurreko olatuen eta oraingoaren arteko desberdintasuna txertoak markatu duelakoan. Hala erakusten dute Nuinek emandako datuek ere: azken olatuan, txertaketaren bidez, heriotzen %89, ospitaleratzeen %80, ZIUetako ospitaleratzeen %70 eta sintomadun kasuen %46 eragotzi dira. Herritarren erantzun ona goraipatzearekin batera, Indurainek adierazi du «azken bultzada bat» falta dela, eta, ahalik eta herritar gehienak txerta daitezen, beste neurri bat iragarri du: gaitza igarotakoak txertatzeko epea bi hilabetera murriztu dute, eta ez dute sei hilabete igaro arte itxaron beharrik izango. Gainera, azaldu duenez, orain arte txertoari uko egin diotenei ere berriz deituko diete, hartzeko aukera eskainiz.


Summary: 43 gaixo hil dira Hego Euskal Herrian aste honetan COVID-19ak jota. Beste 900 lagunek eman dute positibo COVID-19a atzemateko probetan.

COVID-19a atzemateko 8.978 proba egin zituzten, atzo, Hego Euskal Herrian, eta horietako 900ek eman dute positibo. Hala, positibo tasa %10ekoa da. Bizkaian atzeman dituzte positibo gehien, 374 izan baitira. Gipuzkoan 207 lagunek eman dute positibo, Araban 152k, eta Nafarroan ere 152 kasu atzeman dituzte. Gainera, Hego Euskal Herrian bizi ez diren beste hamabost lagunek ere eman dute positibo.

Ospitaleetako egoerari erreparatuz gero, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak emandako datuen arabera, beste 58 herritar erietxeratu zituzten atzo. Hala, guztira 435 paziente artatzen dituzte Hego Euskal Herriko ospitaleetan koronabirusak jota. ZIUetan, orotara, 102 paziente daude, herenegun baino lau gehiago. Ipar Euskal Herriko datu zehatzik ez bada ere, gaur goizean, Michel Glanes Baionako ospitaleko zuzendariak France Bleu irratian adierazi du 43 paziente artatzen dituztela gaitzagatik, eta ospitalea «tentsio» egoeran dagoela adierazi du, deitorez.

Dena den, ospitaleetako datuek okerrera egin dute azken asteetan, eta, heriotzetan ere eragina du: Hegoaldean, %53,5 emendatu da koronabirusak jota hil diren herritarren kopurua, aste bakarrean. Abuztuaren 9tik 15era, 43 lagun hil ziren gaitzarekin. Aurreko astean, abuztuaren 2tik 8ra, 28 pertsona hil ziren.


Summary: Txantreako gune urdina «inposizio» bat dela salatzeko manifestazioa egingo dute gaur. TX auzo ekimenak salatu du «interesdunak kontuan hartu gabe, behar bezala informatu gabe eta erabakian parte hartzen utzi gabe» hartu dutela erabakia, baina Enrique Maia alkateak adierazi du ez duela atzerapausorik emango. 20:00etan abiatuko da erabakiaren aurkako protesta.

Gune urdina jarri nahi dute Iruñeko Txantrea auzoan; marrak laranjaz eta horiz margotuta daude dagoeneko, eta herritarrek irailaren 1ean hasi beharko dute aparkatzeagatik ordaintzen. Udalaren erabakiak hautsak harrotu ditu, eta hainbat herritar gune urdina ezartzearen kontra mobilizatu dira.

Duela hilabete batzuk, esaterako, TX auzo ekimena sortu zuten, besteak beste, erabakia «interesdunak kontuan hartu gabe, behar bezala informatu gabe eta erabakian parte hartzen utzi gabe» hartutako «inposizio» bat dela salatzeko. Izan ere, Txantreako egoiliarrek, merkatariek eta ostalariek adierazi dutenez, auzoan ez dute aparkatzeko arazorik.

Plataformak hainbat egitasmo eta mobilizazio bultzatu ditu dagoeneko. Auzoko hainbat kolektibotako ordezkariek, adibidez, 4.389 sinadura bildu dituzte, udalari «prozesu parte hartzaile bat» eskatzeko. Arartekoarengana ere jo dute, eta, TX ekimenak atzo jakinarazi zuenez, Nafarroako Arartekoak arrazoia eman die auzoko bizilagunei. Navarra Sumari proposatu dio «bizilagunekin informazio eta partaidetza prozesu bat» abian jartzea, «interesdun guztiek beren kezkak, oharrak, alegazioak edota alternatibak adierazteko aukera» izan dezaten.

Maia, bere erabakiari so

Hala ere, Enrique Maia Iruñeko alkateak adierazi du ez duela atzerapausorik emango: «Nik errespetu handia diot Arartekoari, baina guk irizpide teknikoen arabera jokatu behar dugu». Gaineratu du Txantrea «autoak erakartzen dituen auzo» bihurtuko litzatekeela, eta, beraz, «infernu» bilakatuko litzatekeela.

Aparkaleku mugatuaren kontra beste zenbait protesta egin dituzte. Bart, esaterako, laranjaz eta horiz margotuta zeuden marrak kolore gehiagoz margotu ditu norbaitek. Horrez gain, gaur arratsaldean, 20:00etan, manifestazioa egingo dute Sabicas plazatik abiatuta, «Stop gune urdina» lelopean. TX auzo ekimenak adierazi duenez, protesta «jendetsua» izango da.


Summary: 2019an handitu egin zen soldata milioiduna zuten bankarien kopurua Europan. 4.963 izan ziren milioi bat eurotik gora irabazi zutenak, aurreko urtean baino %0,51 gehiago. Ingalaterrako bankari batek 64 milioi euro irabazi zituen.

Europako bankari aberatsek ez zuten krisirik nozitu 2019an. EBA Europako Banku Agentziaren arabera, urte hartan handitu egin zen milioi bat euro baino gehiago irabazi zuten bankarien kopurua. Europan 4.963 izan ziren diru sari hori jaso zutenak; aurreko urtean baino %0,51 gehiago, hain zuzen.

Txostenaren arabera, bankari aberats gehienak Erresuma Batuan bizi dira: 3.519, guztien %71. Hori bai, urte hartan, %2,6 jaitsi zen kopuru hori, hainbatek lekualdatzea erabaki baitzuten. Handik kanpo, Alemania izan zen bankari milioidun gehien hartu zituen herrialdea: 492. Hurrengo, Frantzia eta Italia, 241ekin. EBAren ustez, bi dira antzeko kopuru bat mantendu izanaren arrazoiak. Batetik, hainbat bankuk izandako emaitza onak; eta, bestetik, finantza erakunde handiek eginiko barne berrantolaketa lanak.

Txostenaren ezaugarriak ikusita, ezin da Euskal Herriaren kalkulurik egin. Hego Euskal Herrian egon daitezkeenak, baina, Espainiaren barnean zenbatzen ditu. Espainian, 2019an, 163 bankarik irabazi zuten milioi bat baino gehiago. Horien %60,1ek milioi bat eta bi milioi euroren artean irabazi zuten. 30ek irabazi zuten bi eta hiru milioi euro artean, eta hemezortzik, berriz, hiru eta lau milioi artean. Europan gehien irabazi zuen bankaria Ingalaterran bizi zen, eta 64 milioi euro irabazi zituen urte hartan.

Txostena irakurri nahi izanez gero, hemen (ingelesez).


Summary: Haitiko lurrikaran hildakoak 2.189 dira gutxienez. Ariel Henry Haitiko lehen ministroaren arabera, herrialdea «fisikoki eta mentalki suntsituta» dago; gutxienez 12.268 pertsona zauritu dira, eta 332 desagertu. 600.000 dira laguntza behar dutenak.

Iturri ofizialek datu berriak eman dituzte gaur: dagoeneko 2.189 pertsona hil dira Haitin joan den larunbatean gertatutako lurrikararen ondorioz. Richter eskalan 7,2 gradukoa izan zen astindua, eta erreskate lanetan ari direnek 32 pertsona atera dituzte hondakinen artetik; gutxienez 332 desagertuta daude oraindik. Gainera, Grace ekaitz tropikalak bilaketa lanak zaildu ditu. Zaurituak 12.268 dira, eta laguntza behar dutenak 600.000. «Dena galdu duten familiak kontaezinak dira, eta, literalki, uholdeen ondorioz hankak uretan dituztela bizi dira orain», ohartarazi du Unicefek Haitin duen ordezkariak, Bruno Maesek.

Kaotikoa da egoera, eta ospitaleak gainezka daude. NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, 500.000 haurrek zailtasunak dituzte elikagaiak jasotzeko, ur edangarria eskuratzeko eta babesleku bat edukitzeko. Berri agentziek jaso dituzten lekukotzen arabera, Les Cayesetik kanpo —batez ere hiri horri egin dio kalte lurrikarak— bizi direnek ez dute oraindik laguntzarik jaso. Hango lider erlijioso baten esanetan, ez dute horretarako «ez dirurik, ez baliabiderik». Ariel Henry Haitiko lehen ministroaren arabera, herrialdea «belauniko» dago, eta adierazi du Haiti «fisikoki eta mentalki suntsituta» dagoela.

NBEren Munduko Elikadura Programak esan du herrialdeko agintariekin lanean ari dela herritarrak artatzeko. Baina Grace ekaitzak zaildu egin du arta hori, haren ondorioz mendialdean dauden eskualdeetako errepideak ez daudelako erabiltzeko moduan.

Horrez gain, Xavier Adsara NPH Gure Anaia Txikiak fundazioko Europarako presidenteak azaldu duenez, Gangs izeneko talde paramilitarrek nazioarteko laguntza iristen den eremuetarako sarbideak kontrolatzen dituzte. Adsararen arabera, NPHren helburua «zauritutako herritarrei laguntzea eta senideak galdu dituztenei laguntza psikologikoa ematea» da. Baita lurrikararen ondorioz dena galdu dutenei «janaria eta aterpea» ematea ere. NPHren ordezkariak adierazi du «eremua oso ondo ezagutzen duten profesional haitiarrak» dituztela, eta «funtsezkoa dela bertakoak izatea talde paramilitarrekin harremanetan jartzeko». Adsarak, gainera, Haitin «medikuak eta sendagaiak» falta direla salatu du.

«Elkartasuna» adierazteko mezua

Hilabeterako larrialdi egoera ezarrita dago Haitin, eta behin-behineko lehen ministro Ariel Henryk herritarrei eskatu die «elkartasuna» adieraz dezatela. Azken urteetan hainbat natura hondamendi gertatu dira Karibeko uharte horretan. 2016an, esaterako, handik igaro zen Matthew urakana, eta azpiegituren %90 txikitu zuen. 2010ean gertatutako 7 graduko lurrikarak, berriz, 200.000 hildako eragin zituen, eta nola azpiegiturak hala ekonomia bera birrindu egin zituen.


Summary: EAEko zerga bilketa 2019ko mailan da berriz. Jarduera ekonomikoa eta bereziki kontsumoa suspertu izanak eragin du igoera. Aurten, hiru ogasunek jasotakoa %25 handitu da

Urteko lehen zazpi hilabeteetan zerga bilketan izandako gorakada agerian uzten ari da COVID-19ak eragindako krisi ekonomikoaren gogorrena pasatzen ari dela, eta, beraz, jarduera ekonomikoa eta kontsumoa abiadura hartzen ari direla. Urtarriletik uztailera bitarteko zerga bilketaren emaitzak 2019ko epe berean izandakoen antzekoak dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Orain arte, 8.520,6 milioi euro bildu dituzte hiru ogasunek, 2019ko uztailean baino bederatzi milioi gutxiago, baina aurreko urteko epe berean baino %24,67 gehiago. Gipuzkoan handitu da gehien: %34,7. Bizkaian, %21,1, eta Araban, %20,5.

2020an, martxoaren erdialdeko itxialdiak erabat baldintzatu zuen orduko bilketa; horri gehitu behar zaio pandemiaren ondorioei aurre egiteko aldundiek hartutako zenbait neurriren eragina: zerga batzuen ordainketak urteko bigarren erdirako atzeratu zituzten, adibidez. Horrek guztiak 1.700 milioiko zuloa eragin zuen ogasunetan uztailera arte; 2.000 milioi eurokoa urte amaieran. Aurten, bestelakoa izaten ari da joera: datuek erakusten dute ogasunak beren onera itzultzen ari direla, 2019ko mailara.

Zerga guzti-guztien bilketa handitu da, baina, bereziki, BEZarena eta zeharkako beste zergena (hidrokarburoak, alkohola, tabakoa...). Aurten, administrazioek pertsonen joan-etorriei eta jarduera ekonomiko batzuei jarritako mugak eta debekuak ez dira iazkoak bezain gogorrak izan, eta horiek malgutu izanak eragin nabaria izan du, kontsumoan bereziki. Araban %23,3 handitu da zerga horien bilketa; Bizkaian, %20,9, eta Gipuzkoan, %27,3.

Datu ez-homogeneoak

Zerga zuzenen bilketan ere izan da igoera, oraingoz: PFEZ pertsona fisikoen errentarenean eta, neurri apalagoan, sozietate zergarenenean. Kontuan hartu behar da bi zerga horiek aurreko urteko irabaziak zergapetzen dituztela, eta ez aurtengoak, eta gogoratu behar da, halaber, iazko bilketak nabarmen egin zuela behera, ordaindu beharreko errenten bilketa eta beste zerga batzuen ordainketak atzeratu egin zirelako. Horregatik, urte batetik besterako konparazioak ez dira homogeneoak.

Hala, Araban, uztailera arte % 16,2 gehiago bildu dituzte zerga zuzenekin. PFEZarenean %19,8ko igoera izan da. Sozietate zerga, berriz, %1,5 hazi da. Bizkaiko Ogasunak, berriz, % 19,8 gehiago bildu du zerga zuzenekin. PFEZarena %21,5 handitu da, baina sozietateena %5,3 jaitsi da. Litekeena da jaitsiera horrek lotura izatea aldundiak iaz zerga horretan ezarri zituen kenkariekin eta epeak malgutu izanarekin. Horiek hala, Arabako Ogasunak egin duen bezala, Bizkaikoak ere nabarmendu du bi zerga horien bilakaera orokorra kanpaina amaitzean egiaztatu ahal izango dela.

Gipuzkoan, berriz, %47,9 igo da zerga zuzenen bilketa: PFEZarena, %40, eta sozietateena, %22. Aldundiak azaldu duenez, igoera garrantzitsu hori ulertzeko kontuan hartu behar da 2020an PFEZaren kanpainen eta ondarearen gaineko zergaren diru sarrerak abuztuan kontabilizatu zirela, eta oraingo ekitaldian, uztailean.

Gainera, aldundien arteko bigarren doikuntza egin da, eta Bizkaikoak beste bi ogasunei emandako kopurua % 39,8 handitu da: 581,2 milioi eman dizkio Gipuzkoari, eta 209 milioi Arabari.


Summary: Philipsen nagusitu da, eta Elissonde lider jarri da. Belgikarrak esprintean irabazi du Vueltako bosgarren etapa, eta frantziarrak maillot gorria kendu dio Taaramaeri, azken kilometroetan izan den erorikoa tarteko. Bardet eta Nieve zauriz josita iritsi dira

Jasper Philipsenek (Alpecin) badaki irabazten. Hala ari da erakusten Espainiako Vueltan. Garaipenek ihes egin zioten Frantziako Tourrean:âhiru bider izan zen bigarren. Haatik, Espainiako proban koska bat egin du gora. Hiru esprint besterik ez dira jokatu orain arte, eta horietatik bi irabazi ditu ziklista belgikarrak. Gaur, nagusitasunez gailendu da Albaceten, Fabio Jakobsenen (Deceuninck) aurretik. Holandarrak ezin izan du bezperako garaipena berritu, oso atzetik abiatu behar izan baitu esprinta.

Philipsenen pozari Kenny Elissonderena (Trek) batu zaio. Izan ere, ezustean, maillot gorria eskuratu du txirrindulari frantziarrak. Eroriko batek eragin du lider aldaketa. Oso etapa lasaia ari zen izaten, haizearen mehatxua gorabehera, baina bukaerarako 12 kilometroren faltan eroriko jendetsua izan da tropelaren aurrealdean. Kaltetuenak Romain Bardet (DSM) eta Mikel Nieve (Bike Exchange) izan dira. Urratuz beteta amaitu dute etapa. Ion Izagirre (Astana) ere minberatuta iritsi da helmugara. Rein Taaramaek (Wanty) ez du asfaltoarekin talka egin, baina moztuta eta lidergoari eusteko aukerarik gabe gelditu da. Atzo erori egin zen, baina ondoriorik gabe, azken hiru kilometroen barruan baitzegoen. Maillot gorriak ez dio batere zorte onik eman.

Oier Lazkanok (Caja Rural), Xabier Mikel Azparrenek (Euskaltel-Euskadi) eta Pelayo Sanchezek (Burgos BH) osatu dute eguneko ihesaldia. Hiru lagunek nekez apurtu zezaketen tropelaren legea, eta, zazpi minutuko aldea ere lortu duten arren, esperotako gidoia bete da bukaeran. Lazkano iritsi da urrutien;âhelmugatik 15 kilometrora harrapatu dute. Tropela nahiko bizi zihoan, esprinterren taldeak soka tenkatzen hasiak baitziren. Haizeak gogor jotzen zuen, baina ez saihetsetik, eta, hartara, ez dute lasterketa apurtzerik lortu.

Entresaka erorikoak eragin du. Galbahea gainditu dutenek itxaron egin diete atzetik zetozenei, eta batera helmugaratu dira Bardet ez beste faborito guztiak, Philipsen buru izan duen tropelean. Belgikarrak hirugarren garaipena du Vueltan, eta hamargarrena ziklista profesional gisa. Bezperan, ez zen ongi kokatu; atzo, aldiz, esprinta bikain prestatu zion Alpecin taldeak.

Esprinterrek errematatzaileei utziko diete bihar tokia. Etapa laua izango da oro har, baina Cullerako gainean izango du helmuga. Hirugarren mailako mendatea da hori, motza –1,9 kilometro da luze– baina gogorra –%9,4koa du batez besteko pendiza–. Vueltan ohikoak bihurtu dira halako bukaerak, eta biharkoa aski izan daiteke liderren arteko buruz buruko lehia ikusteko. Haien artean joka liteke etapa, baina iheslariek ere zeresana eman dezakete.


Summary: Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako urtegien betetze maila %70tik behera jaitsi da. 175 hektometro kubo dituzte urtegiek. Azken hamarkadan aste honetako batez bestekoa 188 hektometro kubokoa izan da. Iaz 183,3 hektometro kubo ur zituzten; hau da, betetze maila %72,6koa zen.

Euskal Meteorologia Agentziak adierazi zuen uztaila «oso lehorra» izan zela, eta hori Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako urtegien betetze mailan nabaritu da: %70etik behera jaitsi da; hain zuzen, %69,4koa da. Trantsizio Ekologikorako eta Erronka Demografikorako Espainiako Ministerioaren datuen arabera, 175 hektometro kubo ur dituzte EAEko urtegiek. Azken hamarkadan aste honetako batez bestekoa 188 hektometro kubokoa izan da. Iaz 183,3 hektometro kubo ur zituzten; hau da, betetze maila %72,6koa zen.

Uribarri Ganboakoa (Araba) da EAEko urtegirik handiena. 146 hektometro kubo ur hartzeko gaitasuna du, eta uneotan 101 ditu bilduta; hau da, betetze maila %69koa da. Urrunagakoa da (Araba) bigarren handiena. 72 hektometro kubo ur har ditzake, eta 48 ditu orain: betetze maila %66,6ko da. Albinako urtegian, Araban, hiru hektometro kubo ur daude bilduta; hau da, betetze maila %60koa da.

Ibai Eder urtegiaren (Gipuzkoa) egoera hobea da. 11 hektometro kubo ur hartzeko gaitasuna du, eta %82raino dago beteta. Urkulukoa (Gipuzkoa) %80raino dago beteta.


Summary: Afganistandik irtendakoak Europara iritsi aurretik ekin nahi du Bruselak. Eskualdetik atera aurretik artatzea da konponbidea, Johanssonentzat. Talibanak Abdullahrekin eta Karzairekin bildu dira. Herrialdeko banderaren aldeko protestetan hiru lagun hil dituzte matxinoek.

Mendebaldeko estatuak beren herritarrak eta haiekin lan egindako afganistandarrak hegazkinetan ebakuatzen ari dira oraindik ere. Batzuek, dozenaka, eta beste hainbatek, ehunka. EB Europako Batasuneko kideak, ordea, gerora Afganistandik irits daitezkeen migratzaileengan jarri du arreta. Hala adierazi du Ylva Johansson Barne komisarioak, EBko Barne ministroekin bildu ostean: «Litekeena da Afganistango ezegonkortasunak migrazio presioaren gorakada eragitea. Beraz, jokaleku guztietarako prestatzen ari gara».

Batasuneko kide bakoitzak berekin Kabulen lan egindako afganiarrak eta haien familiak jasotzeko konpromisoa hartu du. Horrez gain, Bruselak estatu kideei eskatu die EBrekin lan egindako beste 500 lagun ere jasotzeko. Hortik aurrera, baina, estatu kideek ez dute ikuspegi bateratu bat Europara irits daitezkeen migratzaile afganiarrekin izan behar duten jokabidearen inguruan. Alemaniako kantziler Angela Merkelek asteartean aurreratu zuen hori: «EBren ahulguneetako bat da asilo politika bateratu bat ez izatea».

Hala, migratzaileak «EBko mugetara iritsi aurretik» ekin beharra nabarmendu du Johanssonek: «Bide irregular eta deskontrolatuetatik EBrako bidea hartzea eragotzi behar dugu». Azken egunetan, EBko hainbat gobernu eta estatuburuk ere «migrazio fluxu irregularrak» eteteko beharra nabarmendu dute, eta horiekin bat egin du Barne komisarioak. Haren esanetan, Afganistanen jarduten duten erakundeei eta herrialde harekin muga egiten duten estatuei laguntzea da konponbiderako bidea; «batez ere, Pakistani, Irani eta Tajikistani, baina baita Turkiari ere». Izan ere, hainbat agintarik herrialde harekin 2016an eginiko migrazio akordioa berritzeko beharra adierazi dute. Batasunera irits daitezkeen afganistandarren inguruan, berriz, Johanssonek azaldu du Bruselak «harrera kuotak handitzeko» eskatu diela estatu kideei, batez ere, emakumeak eta neskatoak jaso ditzaten: «Nire ustez, argi dago Afganistango emakumeak eta neskak arrisku egoera baten aurrean daudela. Harrera bide irregularren gainetik jartzeak genero dimentsio bat du kasu honetan».

UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren arabera, urtea hasi zenetik 550.000 lagun baino gehiago desplazatu dira Afganistanen, baina ez dira asko azken asteetan herrialdeko mugak zeharkatu dituztenak. Halere, erakundeak uste du egoera «bilakaera azkar bat» izaten ari dela, eta litekeena dela kopuruak nabarmen gora egitea.

Mugakide horietako bat da Iran. Teheranek jakinarazi duenez, oraingoz ez da ezohiko mugimendurik egon inguruan, baina neurriak hartzen hasi da irits daitekeenaren aurrean. Irango Gobernuak adierazi du pasabideak itxi dituela, eta Afganistanekiko mugan behin-behineko harrera guneak ezarri. Hala, muga igarotzen dutenak itzularazteko agindua dute segurtasun indarrek. Neurria egoera «egonkortu» arte egongo da indarrean. Gobernuak herrialdeko krisi ekonomikoarekin eta migratzaileen iritsierak COVID-19ak eragindako osasun egoera larrian izan ditzakeen ondorioekin arrazoitu du erabakia. Iranera sartuko balira ere, migratzaileek zaila dute Europarako bidea hartzea. Izan ere, Turkiak muga indartu du. Duela aste batzuk hasi zen horma bat eraikitzen, gerta zitekeenaren esperoan.

Abdul Ghani Baradar talibanen Dohako bulego politikoko burua eta bere taldea asteartean iritsi ziren Kandaharrera, 1996tik 2001era bitarte Afganistango Emirerri Islamikoaren hiriburu izan zenera. Talibanen negoziatzaileek ez dute denbora galdu, eta ordezkaritza bat HCNR Adiskidetze Nazionalerako Kontseilu Nagusiko presidente Abdullah Abdullahrekin eta Hamid Karzai Afganistango presidente ohiarekin bildu da Kabulen. Haien buru izan da Anas Haqqani, bulego politikoko kide eta Sirajuddin Haqqaniren anaia. Azken hori talibanen buruzagietako bat da, eta Haqqani Sarea talde armatuko burua.

Elkarrizketa horien inguruko xehetasunik ez da argitaratu, baina Tolonews albiste agentziak jakinarazi du «gobernu inklusibo baten» sorrera izan dutela hizpide. «Gakoa da nola ezarri daitekeen denek onartuko duten gobernu inklusibo bat, gizartearen garapenerako bidean», azaldu dio agentziari Gul Rahman Qazik, Karzairen laguntzaileetako batek.

«Itzaletatik» ateratzen

Talibanek Tolonewsi jakinarazi diote laster emango dutela gobernu berri bat osatzeko bidean gainerako indar politikoekin eta nazioarteko aktoreekin adostutakoaren berri. Baliteke hori talibanen buruzagi nagusien agerraldiarekin batera egitea. Izan ere, horiek «itzaletatik» ateratzeko prest daudela azaldu dute matxinoek. Horiek, Sirajuddin Haqqaniz eta Baradarrez gain, taldeko lider Haibatullah Akhundzada eta Mohammed Yaqoob —erakundeko lehen lider Mohammed Omarren semea— lirateke.

Talibanek Karzaik eta Abdullahk gidatutako koordinazio batzordea hartu dute Afganistango gainerako indar politiko eta etnikoetara gerturatzeko bitartekaritzat. Badira, baina, hori onartzen ez dutenak. Oraintsu arte Afganistango presidenteorde izaniko Amrullah Salehk aldarrikatu du Axraf Ghani presidentearen ihesak utzitako hutsunea betetzeko «legitimotasuna» berea dela, eta talibanen aurkako «erresistentziara» batzeko deia egin du. Hura eta haren jarraitzaileak Panjxir eskualdean egin dira indartsu; hura da talibanen esku ez dagoen eremu bakarra.

Horrez gain, protestak egin dira hainbat hiritan, Afganistango bandera —beltza, gorria eta berdea— Emirerri Islamikoko ikurrinarekin —Xahada, islamiar fede profesa idatzita daraman oihal zuria— aldatu izana kritikatzeko. Manifestazio handiena Jalalabaden, Nangarhar eskualdeko hiriburuan egin zen, atzo. Han, talibanek gutxienez bi lagun hil zituzten tiroz, eta dozena bat zauritu, Khaama agentziaren arabera.

Argitu da, bide batez, non dagoen Ghani. Azken egunetan, hainbat hedabidek adierazi dute Tajikistanen ezkutatuta zegoela, Afganistango zenbait hegazkin eta helikoptero militarrek han lur hartu baitzuten igandean. Halere, Arabiar Emirerri Batuek jakinarazi dute beren herrialdean jaso dutela, «arrazoi humanitarioengatik». Talibanek beren azken agintaldian izan zuten aliatu bakanetakoa izan zen, 2001ean harremanak hautsi zituzten arte. Egunotan, berriz, Kabulen eta Mendebaldeko herrialdeen arteko lotura lana egiten ari dira herrialdeko aireportuak, besteak beste, EBko, AEBetako eta Erresuma Batuko hegazkinentzat.


Summary: Hegan ikasten ari den putrekume bat da Tolosan agertu dena. Asteazken gauean eraikin bateko etxe batean agertu zen putre bat, Tolosan; ostegun goizean atzeman dute. Handik mugitzeko lanean aritu dira basozainak eta suhiltzaileak. Beste zenbait herritan ere ikusi dituzte putreak azken egunotan.

Ez dela kezkatzeko eta beldurtzeko arrazoirik, hori azaldu dute Gipuzkoako basozainek. Sasoi honetan, putrekumeak habiatik irten eta hegan ikasten hasten dira, eta tarteka gertatzen da nekatu egiten direla, edo ez dakitela ongi hegan egiten oraindik, edo galdu egiten direla. Halako zerbait gertatu da Tolosan, Gipuzkoan. «Putre gaztea da, nekatuta egongo da, edo ez daki oraindik hegan ongi egiten», azaldu diote Gipuzkoako Basozainek BERRIAri. «Ez da kezkatzekoa edo beldurtzekoa. Seguru asko, bera egongo da beldurtuen».

Atzo arratsaldean, asteazkena, San Frantzisko kaleko etxe bateko azken solairuko balkoi batean agertu zen putre gazte bat. Kike Amonarrizek eta Aiora @probatxoa-k Twitterren jarri zituzten putrearen irudi ikusgarriak. Ez dira putreak askotan ikusten hiriguneetan bertan edo gizakiengandik horren gertu —Tolosako udaltzainek azaldu dute halako kasu bat gertatzen zaien lehen aldia dela—, eta bideoek harridura sortu dute sare sozialean:

Suhiltzaileak eta basozainak asteazkenetik bertatik saiatu dira putrea airera zedin. Gauean saiakera batzuk egin zituen berak ere, baina atzera balkoi berera itzuli zen, eta ostegun goizean han jarraitzen zuen putreak. «Nekatuta egongo zen», azaldu dute basozainek. Azkenean, basozain batek lortu du, balkoitik bertatik, putrea atzematea ostegun goizean, albiste honetako bideoan ikusten den bezala. Halakoetan, putrea harrapatu eta mendialdera eramatea, hori da konponbidea, basozainek azaldu dutenez, «ea han ama aurkitzen duten edo berrindartzen diren». Momentuz, Donostiako Arrano Etxera eraman dute animalia, indarra har dezan.

Dena den, sasoi honetan halakoak ikustea ez dela arraroa gehitu dute basozainek. Gipuzkoan, beste bi herritan gutxienez ikusi dituzte putreak azkeneko egunetan. Beasainen, herrigunean agertu zen beste kume bati lagundu zioten, eta Iker Salaberriak Twitterren jakinarazi du duela egun batzuk Lezon ere ikusi zutela putre bat.


Summary: Txertoa ezinbestekoa da Iruñeko kartzelan sartzeko. Salhaketa elkarteak kexa bat aurkeztu dio Espainiako Arartekoari, eta eskatu dio esan diezaiela baldintza hori ez dela legezkoa Espainiako Espetxe Erakundeei eta Iruñeko kartzelari.

IRUÑEA. Presoen aldeko Salhaketa elkarteak adierazi duenez, kanpoko profesionalei ez diete Iruñeko espetxera sartzen uzten COVID-19aren aurkako txertoa jarri izanaren ziurtagiririk ez badute. Haien hitzetan, abuztuaren 3an espetxetik mezu elektroniko bat bidali zieten kartzelan ekintzak egiten dituzten taldeei, eta bertan jakinarazi zieten sartzeko ezinbestekoa dela txertoa hartu izanaren egiaztagiria.

Hori horrela, nabarmendu dutenez, elkarteko kideek abuztuaren 11tik ezin izan dituzte astero egin ohi dituzten bisitak egin. Salhaketak ez du begi onez ikusten erabakia: «Salatu nahi dugu, espetxekoak ez diren profesionalek txertoa jartzea erabaki duten ala ez alde batera utzita, txertaketa ziurtagiria eskatzea zuzenbidearen guztiz kontrakoa dela».

Erantsi dutenez, txertatzea ez da derrigorrezkoa, eta kexa bat aurkeztu diote Espainiako Arartekoari, eskatuz Espainiako Espetxe Erakundeei eta Iruñeko kartzelari esan diezaiela baldintza hori ez dela legezkoa.


Materia, bere buruaz galdezka

Summary: Materia, bere buruaz galdezka. Belaunaldi bakoitzak berezko ukitua ematen dio garai bakoitzari, eta horien arteko transmisioak, hein batean, gizartea bera zizelkatzen du. Eragina are nabarmenagoa da zientzian. Jone Uria eta Jose Ramon Etxebarria ikertzaileak horren adibide dira: apaltasunez, unibertsoa ulertzea dute erronka.

Ingeniaria eta fisikaria da Jose Ramon Etxebarria. Jone Uria, berriz, matematikaria eta bertsolaria. Euskal Herriko ikerkuntzaren bi belaunaldiren ordezkari dira biak; aski ezagunak, gainera. EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Leioako campusean bildu direnean, berehala hizketan hasi dira. Bi kode partekatzen dituzte: euskara eta zientziaren lengoaia. Familiari eta unibertsitateko oroitzapenei buruz hasi da solasaldia, baina amaieran bestelako bidea hartu du: Ohmen legea maila subatomikoan ere berdintsu aplika ote daitekeen. Fenomeno prediktibo bat kaotiko bihurtzen denean, gauzak zaildu egiten dira, antza.

Joxerra, ezer baino lehen, zorionak 2020ko Manuel Lekuona saria jasotzeagatik. Tamalez, pandemia dela-eta, ez du oihartzun handirik izan.

JOSE RAMON ETXEBARRIA: Niretzat sari hori opari ederra izan da. Ez dit ardura oihartzun handirik jaso ez izanak. Nik badakit Eusko Ikaskuntza zer den, zer prozesu erabiltzen duten sariduna aukeratzeko; badakit saria eman didatela hainbat jenderen babesa jaso dudalako, eta horrek pozez betetzen nau. Ez da kontu puntual bat, bizitzan egindako lana aitortzeko baizik. Hala izanik, nola ez naiz ba pozik egongo!

Zergatik bideratu dituzue zuen bizitzak zientziaren arlora?

JONE URIA: Bada jendea txikitatik dakiena zer egin nahi duen; ez zen nire kasua izan. Nik ez neukan argi matematikaria izan nahi nuenik. Besterik gabe, zientzietako ikasgaiak gustatzen zitzaizkidan. Fisika gustuko nuen, baina, egia esanda, Batxilergoko bigarren mailan ez nuen oso irakasle ona izan. Kasualitate puntu bat badu nik matematika egin izanak. Gero, karrera egitean, gustatu zitzaidan, baina ez nuen espero matematika hain teorikoa edo abstraktua izango zenik.

ETXEBARRIA: Gure aita teknikari ona eta zientzia zalea zen. Zaletasuna umetatik neukan. Ikasketak erabakitzean, zer ikas zitekeen garai hartan? Eibarren bizi nintzen, eta Bilbon ingeniaritza zegoen. Gainera, familian bazegoen ingeniarien tradizio bat. Beraz, hurbileko kontua zen niretzat. Oso gustura ikasi nuen ingeniaritza, baina, karreraren amaieran, proiektua egitera nindoanean, arazo bat aurkitu nuen. Nik teknologia nuklearra ikasi nuen, baina ordurako kezka batzuk nituen gaiaren bueltan. Informazioa bilatzen hasi nintzen, eta teknologia nuklearraren arazoez konturatu nintzen. Euskal Herrian Lemoiz eraikitzeko proiektuari ekin zioten, eta ni ez nengoen ados horrekin. Orduan, aukera izan nuen zientzia fakultatera joateko, eta hor fisikaren munduarekin maitemindu nintzen. Ordudanik, niri bereziki irakasletza gustatu zait, ikasleekiko kontaktua izatea.

URIA: Gure etxean ere aita eta osaba ingeniariak dira. Eta, esan nuenean matematika ikastera nindoala, esan zidaten ea zertarako zen; nolabait, adierazi nahi zuten problemak konpontzen dituena ingeniaritza dela, eta matematika abstraktuegia dela. Daukazun ideologiaren arabera, ulertzen dut ere erosoago egon zaitezkeela abstrakzioan, konkrezioan eta aplikazioan baino, aplikazioak beti egin dezakeelako talka etikarekin.

Biak izan zarete irakasle, baina belaunaldi desberdinetan. Klaseak emateko modua asko aldatu al da?

URIA: Nik denbora gutxi daramat klaseak ematen, orain arte batez ere ikerkuntzan ibili naizelako, tesiarekin. Beste garai batean, tesia eta irakaskuntza batera uztartzen ziren. Orain, Eusko Jaurlaritzak ematen dituen bekekin, tesira bakarrik egon zaitezke. Horregatik, daukadan perspektiba bakarra da klaseak jasotzen nituenetik oraingora. Orain, teknologiekin, laguntza gehiago dago, plataforma digitalak daude, apunteak errazago eskuratu eta elkarbanatu daitezke... baina ez dut uste asko aldatu denik.

ETXEBARRIA: Nire kasua justu kontrakoa da. 1971n sartu nintzen unibertsitatean, eta garai hartan estatuan ikerkuntza erabat baztertuta zegoen. Fakultate honetara etorri ginen irakasle ia guztiak ez ginen doktore. Guretzat, lehenengo urteak irakaskuntza hutsezkoak izan ziren, baina bistakoa da unibertsitatean, irakaskuntzaz gain, ikerkuntza ere egin behar dugula. Nik bietatik egin dut, baina benetan disfrutatu dut irakaskuntzarekin. Beti sentitu naiz irakasle, ikertzaile baino gehiago. Irakasle izatea zerbait pertsonala da, eta ikertzaile izatea, berriz, kolektiboa.

On egiten al dio ikertzaileari irakaskuntzan ere aritzeak?

URIA: Nik esango nuke hori norberaren izaeraren araberakoa dela. Tesia egiteko, niri lagungarria izan zait tesira bakarrik egotea, baina heltzen da une bat non eskertzen den ere lurrera jaitsi eta jendearekin hitz egitea, klaseak ematea. Ikasleei zalantzak argitu behar dizkiezunean, askoz hobeto ulertzen dituzu zuk ere. Horrek niri lagundu didan arren, agian bada jende bat uste duena irakastea denbora galtzea dela.

ETXEBARRIA: Niretzat, zientziaren dibulgazioa funtsezkoa da gizarterako, batzuek mespretxatu egiten duten arren. Zientziari buruzko bestsellerrik handienak zientzialaririk onenetakoek idatzi dituzte, maila gorenekoek. Liburu bikainak idatzi dituzte, eta horiek ikasleak zaletu dituzte. Nik batzuetan ikasleei esaten nien ikusten nuela prestakuntza tekniko oso ona zeukatela, asko zekitela, nik baino askoz gehiago, gainera. «Baina, aizue, gutxi ulertzen duzue, e!», esaten nien. Nire kezka nagusiena zen ulertaraztea, egindako lanari buruz pentsaraztea, eta, horretarako, dibulgazio lana funtsezkoa da.

Beraz, dibulgazioa egiteak zientzialariari berari ere mesede egiten dio?

ETXEBARRIA: Bai. Irakasle zarenean, oso garbi izan behar dituzu gauzak, gero horiek transmititu ahal izateko. Tira, ez dut esango arte bat denik, baina bai oso garrantzitsua dela.

URIA: Ulertarazteko, modu desberdinak bilatu behar dituzu. Egia da ez nuela espero matematika karrera gero suertatu zen bezalakoa izatea. Horregatik, hain justu, lehenengo mailan ulertu nuen zer zen integral bat, deribatu bat edo bektore bat... Batxilergoan dagoeneko erabiltzen nituen arren. Manipulatzeko, batzuetan ez duzu zertan ulertu, baina, harago egin nahi baduzu, orduan bai, ulertu behar duzu.

ETXEBARRIA: Ulertarazi ez ezik, ikasleak motibatu ere egin behar dituzu. Ikasle mota asko daude; batzuek titulua atera besterik ez dute nahi, baina beste batzuek bueltak ematen dizkiote buruari. Motibatuta daude. Irakaslearen lana motibazio hori bultzatzea da, kezkak sortzea, eta pentsatzera behartzea.

Hedabideetan, egunero politika, kirola edota kultura jorratzen dira; zientzia, gutxitan. Garrantzia ematen al zaio zientziari?

URIA: Agian orain, pandemiarekin, dibulgazio gehiago egiten da, baina oso zentratuta biologian. Baina, bai, ematen du izugarrizko aurkikuntza egin behar dela zientziari buruz hitz egiteko, edo norbaiti sari bat eman behar diotela. Gainera, zientzialari asko gure gaietan zentratuta gaude. Horien inguruan asko dakigun arren, beti ez dugu ezagutza nahikoa beste gauza batzuei buruz hitz egiteko.

ETXEBARRIA: Gizartean mentalitate bat sortu behar da: pertsona bat ezin da kulturaduntzat hartu, orain arte izan den bezala, minimoki metodologia zientifikoa ezagutzen ez badu. Gauzak aztertzeko, metodologia bat jarraitu behar da. Gauzak diren bezalakoak dira, ez zuri gustatuko litzaizukeen bezalakoak. Metodologia zientifikoaren zabalkundea gizartera pasatu behar da. Zorionez, dibulgazioaren arloan bada talde da euskaraz lan bikaina egiten duena: Elhuyar. Maila goreneko adituak daude bertan, gauzak zehatz eta ondo azaltzen dituztenak.

Jone, zuk BERRIAn idatzitako lehen zutabean horixe bera aipatzen zenuen, kultura zientifikoaren beharra...

URIA: Hala da. Izan ere, badirudi lotsarazteko modukoa dela ez jakitea Lehen Mundu Gerra noiz hasi zen, baina bigarren mailako formula bat ulertzen ez duzula esatea ez da lotsagarria. Bada nolabaiteko errazkeria bat hori esateko; sozialki onartuta dago esatea zientziari buruz ez dakizula ezer.

ETXEBARRIA: Zerbait ez dakizunean, esan egin behar duzu; ez da ezer gertatzen. Ikustea besterik ez dago telebistan agertzen diren tertuliakideen jokaera: edozein gai aurrean izanda ere, horri buruz hitz egiten dute. Ezin duzu erabili zure prestigioa ez dakizun gauza bati buruz informazio ezegokia emateko. Nik ezagutzen ditudan zientzialariek bederen ez dute inolako arazorik aitortzeko zerbaiten inguruan ez dakitela. Harrokeria oso arriskutsua da.

URIA: Askotan jendeak dena zaku berean sartzen du, eta galdezka etortzen zaizu, adibidez, ea guk zientzialariok zer ote diogun pandemiaren inguruan. Bada, ni ez naiz, noski, zientzialari guztien ordezkaria, eta gauza askoren inguruan zuk bezainbeste dakit. Zientzialari batek jakin behar du zer dakien eta zer ez dakien, eta dakienari buruz ere zalantza agertu behar du.

Ohiko joera dago bi kultura deritzenak bereizteko: zientziak eta humanitateak...

ETXEBARRIA: Humanitate deitzen diren horiek, letrak... horiek, funtsean, dena hartzen dute. Zientzia egiteko, hizkuntza behar da. Zenbat eta hobeto menperatu hizkuntza, orduan eta zientzia hobeagoa egingo duzu. Hobeto komunikatu eta zehatzago hitz egin dezakezu. Eduki behar da globaltasun bat, denetarik jakin, minimoki bada ere. Bestela, oso pertsona dimentsiobakarrekoak izango ginateke.

URIA: Ikasketetan ere horrela bideratzen da, eta ez dakit noraino den mesedegarria. Gogoratzen dut txikitatik bertsolaria izan nahi nuela, eta ematen zuen horretarako kazetaritza edo euskal filologia ikasi behar nuela. Badirudi automatismo moduko bat dagoela nonbait lerrokatzeko.

ETXEBARRIA: Horren adibide ederra Felix Zubia medikua da. Irratian askotan azaltzen da pandemiari buruzko azalpenak ematen, euskara ederrean. Oso azalpen zehatzak ematen ditu berak menperatzen duen gai bati buruz. Eta inprobisatu egiten du. Funtsean, hitz egitea inprobisatzea ere badelako. Bertsolariek egiten duten modu berean. Nik ez dakit zer esango dizudan bi minutu barru. Bertsolari izan izanak Zubiari erraztasuna ematen dio azalpen egokiak emateko.

Zuek biak bertsolaritzari lotuta egon zarete, ezta?

ETXEBARRIA: Ni bertsolaritzaren mundura 35 urterekin heldu nintzen. Mundu bat izan zen hori; hobby eta erronka modura hartu nuen. Baina, era berean, gauzak ulertzeko beste leiho bat ireki zitzaidan. Irakasle onak izan genituen. Xabier Amurizak gurekin esperimentatu zuen Hiztegi errimatua. Hori egin zuenean, kontziente izan zen dena irakas zitekeela.

URIA: Niri jende askok esaten dit bertsolaritzak nolabaiteko magia duela, zaila dela. Halere, beste edozein gauza bezalakoa da: hasten bazara entrenatzen, eta norbaitek esplikatzen badizu, ez zaizu hain zaila irudituko. Hori da metodoa: azaltzea eta ulertaraztea.

ETXEBARRIA: Ni harritu egiten naiz bertsolarien belaunaldi berri hauek egiten dutenarekin. Barrutik badakit nola egiten den, baina entrenamendua behar da, teknika ondo ezagutzea, informazioa edukitzea eta inprobisatzeko beldurrik ez izatea. Gauza bera gertatzen da hitz egitean. Eta gero, zer poza ondo ateratzen zaizunean! Bada, eskolak ematean, antzekoa gertatzen da. Klase on bat ateratzen zaizunean, kontu ederra da.

Demagun meteorito bat erotzear dela, eta aukera ematen dizuetela Ilargiko gotorleku batean formula bakar bat gordetzeko, ondorengoek izan dezaten. Zein aukeratuko zenukete?

ETXEBARRIA: Tira, meteoritoarena gerta liteke, bai, baina horrelako bat heldu baino askoz aurretik jakingo genuke. Gainera, gu ez gara ezer historia geologikoan. Funtsean, fisika da onartzea natura den bezalakoa dela, eta gu saiatzen gara nolakoa den ulertzen. Badakigu lege batzuk daudela, eta betetzen direla; hori badakigu orain arte arau horiek bete direlako. Badirudi naturak bere legeak dituela, eta lege horietara hurbil gaitezkeela matematikaren bidez. Formula batean jar daitezke lege horiek. Gu naturaren parte gara, baina natura da benetan balio duena. Pizti bereziak gara: pentsatzeko ahalmena lortu duen materia gara. Nola da hori posible? Badakigu horrela dela, baina esplikatzea zaila da.

URIA: Fisika da natura ulertzen saiatzea. Formula bat, finean, hurbilketa bat da, baina ez da perfektua. Matematika, berriz, bada abstrakzio hori beste mutur batera eramatea, eta ezartzea zer arau onartuko ditugun lege horiek manipulatzen joateko edo eraikitzeko. Nola kalkulatu, arrazoibidea nola egituratu, arau logikoak jarri... Hortik abiatuta, hasiko gara teoria bat eraikitzen, eta beste zientzietara eramaten.

Tranpa egin didazue, aizue! Ilargian metodo zientifikoa jarri duzue, ez formula bat.

URIA: Bai, kar-kar! Metodo zientifikoa ezagutzen badute, ondorengo horiek gero asmatuko dituzte formulak.

ETXEBARRIA: Ea, formulak nahi badituzu, niretzat garrantzitsuenak eta ederrenak sinpleenak dira. Bi aipatuko dizkizut. Bata Newtonen bigarren legea da. Indarra berdin masa bider azelerazioa. F = m · a. Hain sinplea izanda, sinestezina da zer potentzialitate daukan. Itzelezko kontzeptualizazioa du barruan. Bestea, Einsteinena: E = m · c2. Energia da masa bider argiaren abiaduraren karratua: horrek esan nahi du energia eta masa gauza bera direla. Ufa! Baina hori naturak erabaki du. Natura da epailea, esperimentua da epailea. Berak erabakitzen du zerbait ondo ala gaizki dagoen.

URIA: [Kazetariari] Elkarrizketa hasi aurretik esan didazu eskolatik bigarren mailako ekuazioak ebazteko formulaz baino ez zarela oroitzen. Bada, matematikariek hirugarren mailako ekuazioak ebazteko formularen bila abiatu ziren, eta itsusiagoa eta konplikatuagoa zen beste formula bat lortu zuten. Laugarren mailako ekuazioetarako berdin egin zuten. Itxaropena zuten maila guztietarako egongo zela halako formula bat. Baina [Evariste] Galois matematikariak gaia landu zuen, eta orain badakigu bosgarren mailatik aurrera ebazteko formularik ez dela existitzen. Batzuetan formulen bila tematzen gara, baina matematika ere gai da demostratzeko alferrik ari zarela horien bila.

ETXEBARRIA: Pi zenbakiaren historia ere hor dago. Bila eta bila ibili ziren frakzio batean adierazteko, harik eta ezinezkoa zela frogatu zen arte. Eta oso kuriosoa da ikustea zenbaki irrazional horiek funtsezkoak direla naturan dauden zenbait fenomeno esplikatzeko. E zenbakiarekin antzeko zerbait gertatzen da. Erradioaktibitatean, zenbaki hori funtsezkoa da gauza gehienak azaltzeko.

URIA: Natura horrelakoa da, bai. Zenbaki lehenekin berdin gertatzen da: horien banaketaren zergatia ez dakigu. Batzuetan ematen du ez jakitea kaltegarria dela. Baina, adibidez, kriptografian horrelako gauzak erabiltzen dira, zaila delako ebaztea. Formulak edukitzeak bere abantailak ditu, baina batzuetan ondo dator formulak ez edukitzea ere.

Ez dizue ikara ematen pentsatzeak pi edo e zenbaki horiek ez dutela amaierarik?

URIA: Esaten da pitagorikoen artean sekretua gordetzen zutela, eta norbaitek onartzen baldin bazuen zenbaki irrazionalak existitzen zirela, beren eskolatik kanporatzen zutela. Finitutasunaren kontzeptua hor dago, baina infinituarekin ere lan egin dezakezu. Funtsean, zuri balioko dizuna gero finitutasun hori izango da, gauza errealetan aplikatzeko.

Aurrekoan Newton eta Einstein aipatu dituzue. Haien teoriak erabat bateratzea ez da erdietsi oraindik. Lortuko al da noizbait fisika guztia batuko duen teoria bat?

ETXEBARRIA: Oraingoz, badakigu naturan lau interakzio mota daudela: interakzio grabitatorioa, elektromagnetikoa, interakzio nuklear ahula eta interakzio nuklear bortitza. Teoria oso ona da, baina ez du guztia esplikatzen, hutsune batzuk badira... baina ez da ezer gertatzen, asko dakigu. Orain dugun ereduak asetzen ditu fisikari gehienak, neurri batean bederen. Ikerketek aurrera jarraitzen dute, eta, noizbait eredua aldatu behar bada, egingo da.

URIA: Egia da agian kontraesanean daudela bi teoria horiek, baina balio dute puntu bateraino. Gai gara eskala handiko gauzak zehaztasun handiarekin deskribatzeko, eta baita eskala txikikoak ere.

ETXEBARRIA: Hain justu: oso txikia den mundua eta oso handia dena azaltzeko gai gara. Baina gu erdian gaude. Guretzat, errealitatea gure tamainakoa da. Gure mentalitateko logikarekin ezinezkoa da ulertzea zer gertatzen den atomoan. Beste fisika klase bat da.

URIA: Orain arte zehaztasunaren inguruan hizketan ibili gara. Bada, fisika kuantikoa probabilitatearen arabera diseinatuta dago. Kasurako, inoiz ez duzu jakingo elektroia non dagoen; soilik probabilitate batekin egongo dela toki batean edo bestean.

Eta horrek ez al dizue eragiten ezinegona? Ikeako altzariak muntatzeko, neurri zehatzak behar dira, ez probabilitateak!

ETXEBARRIA: Jende asko ibili da horrekin, erdi zoratuta, gaixotu arte. Fisikariak joan dira ikasten, baina apaltasun puntu batez. Hainbat mugarri izan dira, baina, kasu guztietan, matematikaren laguntzarekin.

Basque Center for... horietako bat egiteko diru mordoa emango balizuete, zein lerrotatik joko zenukete? Zer beharko luke euskal ikerkuntza sistemak?

ETXEBARRIA: Ikerketa zentroak egitea ondo dago, eta ikerkuntzan ari diren lerro guztiak baliagarriak dira. Baina batez ere artatu behar da daukagun ikertzaile multzo prestatua; finantzaketa duina behar dute ikertzen jarraitzeko. Hori egin, orain bezala publizitatea egiten ibili beharrean. Euskal Herrian oso ikerketa zentro onak ditugu, baina ikertzaile asko miseria egoera batean daude.

URIA: Erabat ados. Gainera, hemengo jendeari eta hemen egon nahi dutenei lekua eman behar zaie, kanpotik beti jendea erakartzen ibili beharrean. Nik zortea eduki dut, baina nire ikerketa lerroa erabat aldatu behar izan nuen hemen geratu ahal izateko.

ETXEBARRIA: Lehenik eta behin, etxetik hasi behar duzu. Etxea ondo finkatu, eta gero gerokoa etorriko da, zientzia berez unibertsala delako. Inoiz ez da egon Euskal Herrian hainbeste ikertzaile prestatu, baina potentzial hori guztia eskapatzen ari zaigu, zuloetatik. Zergatik? Ez dutelako aukerarik aurrera egiteko: laguntzaile modura daude, miserian eta egonkortasunik gabe.

Joxerra, zuk urteak eman zenituen pankarta baten atzean, antzeko zerbait eskatuz...

ETXEBARRIA: Pankarta famatuarekin, gu errebelatu egin ginen. Irakasle gazteen egoera oso latza zen. 17-18 urte lanean egon ginen, beti prekarioan. Legea gure alde zegoen, baina Espainiak ez zuen nahi. Oraingo irakasle eta ikertzaile gazteak antzeko egoera batean daude.

URIA: Ikertzaileak presiopean gaude, egonkortasuna emango digun curriculum bat lortzeko. Horretarako, artikulu asko argitaratu behar dituzu, maila goreneko aldizkarietan. 40-45 urte izan arte ez zara egonkortuko. Bitartean, meritu pilaketa absurdo batean ari zara.

Zure kasuan, Jone, gaztea izateaz gain, emakumea ere bazara. Gauzak hobetu al dira horri dagokionez?

URIA: Hobekuntzak egon dira; eredu gehiago ditugu, eta emakume zientzialari asko daude. Baina betikoa gertatzen da: adinean aurrera joan ahala, eta piramidea estutu ahala, emakumeak gero eta gutxiago agertzen dira. Katedradunak, ikerketa buruak... gehienak gizonezkoak dira. Zientzialarien artean ere botere harremanak daude, gizarte osoan bezala.

ETXEBARRIA: Iraultzarik handiena izan da gauza sinple bat: emakumeak eta gizonezkoak intelektualki eta ikuspegi guztietatik identikoak garela, baina hori ez dago sartuta jendearen mentalitatean.

URIA: Nik zera ikusi dut: mutila azkarra baldin bada, baina desastre hutsa, orduan jenio bat dela esaten da. Emakumeoi, ordea, gure lanean onak izateaz gain, eskatzen zaigu langileak eta txukunak izatea. Gainera, 35-40 urte izan arte ez duzu karreran egonkortzeko aukerarik izango, eta horrek emakume askotan ama izateko hautua baldintzatzen du. Egia da deialdi askotan hori aintzat hartzen dela, baina arazoa bere horretan mantentzen da.


Jone Uria

Summary: Jone Uria.

Bertsolaritzaren munduari lotuta egon da txikitatik, baina zientzia ere gustuko zuen. Azkenik, arlo horretara bideratu du ogibidea. BCAM Matematika Aplikatuen Euskal Zentroan ibilitakoa da, eta orain EHUko irakasle atxikia da. Zientziaren dibulgazioa jorratu du askotan, besteak beste, BERRIAn. Behin baino gehiagotan, bertsolaritza bera baliatu du zientziaren mundua gizartera hurbiltzeko. Tesian, zuhaitz forma duten grafoak ikertu zituen, multzo teoriaren barruan.


Jose Ramon Etxebarria

Summary: Jose Ramon Etxebarria.

Ingeniaritzan doktorea, fisika irakaslea eta zientziaren dibulgazioan aitzindaria da, eta bizitza osoa eman du ezagutza euskarara ekarriz. Euskaltzain urgazlea izanik, liburu andana idatzi eta euskaratu ditu, eta irakaskuntzan erabiltzeko material ugari ere prestatu du. Politikan ere aritu izan da, eta EHUtik kaleratua izan zen, irakasleei eskaintzen zieten kontratazio eredua ez onartzeagatik. Erretiratuta dagoen arren, wikilari lanetan eta hitzaldiak ematen jarraitzen du.


Summary: Europako dirua hasi da iristen Frantziara. 5.100 milioi euro jaso ditu lehen ordainketan, eta hortik finantzatuko dituzte Ipar Euskal Herriko proiektuak

Europako Next Generation Funtsen dirua hasi da iristen Frantziara, eta, ondo bidean, Ipar Euskal Herrian aurkezturiko egitasmoetako batzuk euroz ureztatzen hasi beharko luke. Frantziako Gobernuak 5.100milioi euroko lehen ordainketa bat jaso du, 2026. urtera arte hitzeman dioten diru kopuruaren %13, hain zuzen. 40.000 milioi jasotzea espero du guztira, eta, Bruno Le Maire Ekonomia ministroak zehaztu duenez, udazkenean iritsiko da hurrengo ordainketa, beste hainbestekoa.

Eta diru horretatik zenbat iritsiko da Ipar Euskal Herrira? Frantziak ekonomiaren berpizte plan propioa diseinatu zuen, France Relance izenekoa. 100.000 milioi euroko plana da, eta horietatik 40.000 Next Generation funtsen bitartez finantzatuko ditu. Ipar Euskal Herrian funts horietan interesa izan duten enpresa eta erakunde publikoek Pirinio Atlantikoen departamentuaren bitartez egin behar izan dute eskaera, eta azken galbahea Frantziako Gobernuak egin du.

Funtsak jasotzeko hautagai diren Ipar Euskal Herriko proiektuen inguruan tamaina ezberdinetakoak daude. Departamentuak, esaterako, lehentasun gisa ezarri zuen arrantza portuen berrikuntza, baita garraio jasangarriarekin loturiko beste batzuk ere, esaterako, Baionako bidegorri berria eraikitzea. Baionan, halaber, 807.000 euro eskatu dituzte katedraleko kapera bat berritzeko; Hazparnen (Lapurdi) alde zaharra berritzeko dirua eskatu dute, Lekuinen (Lapurdi) eliza berritzeko eta Maulen futbol zelai biosintetiko bat eraikitzeko. Enpresei dagokienez, hegazkingintza sektoreko hainbat daude hautagaien artean: Lauak Hazparnekoa (Lapurdi), Staero Baionakoa eta SPI Maulekoa. Aguila Tecnologies eta Technoflex Bidarteko (Lapurdi) enpresak ere zerrendan daude.


Summary: Hegoaldeko ZIUetan 105 paziente daude gaitzak jota. Osakidetzak eta Osasunbideak beste 849 kutsatu zenbatu dituzte.

Kutsatuei buruzko datuetan gorabehera handirik ez da egon azken orduetan, baina ospitaleetan gero eta ilunagoak dira datuak. Osakidetzak eta Osasunbideak argitaratutako informazioari erreparatuta, atzo beste 40 lagun erietxeratu zituzten COVID-19aren sintomak larriagoturik, eta ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan guztira 105 paziente daude birusarekin ospitaleraturik, larri. Guztira, oraintxe bertan, 420 gaixo daude gaitzak jota Hego Euskal Herriko erietxeetan.

Halaber, COVID-19aren transmisioari dagokionez, Hego Euskal Herriko osasun sistemek jakinarazi dute atzo beste 849 kasu positibo zenbatu zirela Hego Euskal Herrian egindako testetan. Guztira, PCR probak eta antigeno testak kontuan izanda, 8.929 proba egin ziren, eta, beraz, %9,5 izan zen positiboen portzentajea. Lurraldeka, Bizkaian 414 kasu izan ziren; Gipuzkoan, 153; Nafarroan, 147, eta, Araban, 119.


Hozitzea

Summary: Hozitzea. Anna Gas Serra (Bartzelona, 1996) Literatura Ikasketetan graduatua da Bartzelonako Unibertsitatean; egun, Psikologia ikasten ari da unibertsitate berean. Idazle gazteentzako Joan Duch poesia sariari esker argitaratu zuen bere lehen olerki liburua, Crossa d'aigua (Editorial Fonoll, 2017). Bigarrena, Llengua d'àntrax (Edicions del Buc), 2019an kaleratu zuen, eta, harekin, 2020ko Josep Maria Llompart poesia saria eskuratu zuen, AELC Idazle Katalanen Elkarteak urtero antolatzen duen Cavall Verd sariketan. 2018az geroztik, hainbat olerki antologiatan parte hartu du, eta haren lanak ingelesera, gaztelaniara, italierara eta galegora itzuli dituzte. 2020an Merce Rodoreda ipuin eta narrazio saria irabazirik, El pendòl (Edicions Proa) kaleratu du aurten, bere lehen ipuin bilduma.

Tomatearen zikloak 90 eta 150 egun bitartean irauten du, ereiten denetik biltzen den arte. Urtarril erditsuan, bi hazi erein zenituen loreontzi batean, eta, orain, martxo hasmentan, etsipenez begiratzen diozu loreontziari, ez baititu eman espero zenituen fruituak. Lehen zurtoinak kaskoa ateratzen hasia beharko zukeen lehenbiziko bortz-zazpi egunetan, eta, hala ere, lur etzea bertzerik ez duzu aurkitzen ontzia aztertzen duzun bakoitzean. Haziak zentimetro erdiko sakoneran sartu zenituen, argibideek ziotenari jarraikiz; loreontzia, berriz, etxeko txoko argitsu batean paratu zenuen hamabi gradutik beheitiko tenperaturarik jasan ez zezan, eta beti ahalegindu zara lurra heze egon zedin, baina ito gabe. Hazi bat hozitzen ez zaizun laugarren aldia da, eta pentsatzen hasia zara beharbada ez zaudela egina horretarako. Aitatxi, oraindik hemen balitz, tomate landare bilaka litekeen hori gainbegiratzera etorriko litzateke, eta, pentsakor, biboteari zimiko egin bitartean, argituko luke zergatik ez den sekula jaiotzen ereiten duzun deus. Bera baratze batez arduratu zen bizi guzian, eta zu neska txikia zinelarik baizik ez zinen bizi izan hartan. Gustura luzatuko zenituzkeen letxugen eta zerben bilketa, elkarri eskutik helduta kalabaza loreen artean emandako paseoak, bai eta, paseoa bukatutakoan, baratzean barna lasterka zenbiltzala, ureztatzeko mahukarekin bustitzen zintuzten aldi haiek ere. Mirari begetal bat gertatzeko aukerari atxikirik, ureztagailua hartu duzu, eta, loreontzira ur pixka bat bota duzularik, besoak huts egin dizu. Ahuleria gisako bat sigi-saga doakizu bularretik gorputz adarretaraino, bihotzean sortu eta modu mingarrian periferiarantz doan kilika temati bat balitz bezala. Ureztagailua leiho bazterrean utzi, sudurretik hats hartu, aireari segundo batzuez barren-barrenean eutsi, eta ahotik bota duzu.

Ariketa hori egin behar izan duzun azken aldiaz oroitu zara: gaur arratsaldean izan da, lanean. Ustekabean, ohartu zara eskolako komunak blaitzen dituen pixa usaina irensten ari zinela. Ez duzu astirik izan irakasleen komunera ailegatzeko, eta, beraz, aurkitu duzun lehenbiziko atearen gibelean ezkutatu zara, haur hezkuntzakoen neurriko komunaren ondoan. Izeba Laura, izeba Laura: hitz horiek durundi egiten zizuten buru barrenean, etenik gabe botatzen eta itzultzen duten teniseko pilota bat balira bezala. Zurtoin bat irudikatzen zenuen zure birikei oldartzen, birika parea airerik gabe utzi arte estutzeko borrokan. Izeba Laura, izeba Laura. Gaur, eskolak bukatu direnean, Janen aitak —zeina gizon zinez erakargarria baita— kontatu dizu semeak gauza zoragarriak erraten dituela bere irakasleaz eskolatik itzultzean; are, hainbertze estimatzen zaitu, ezen «izeba Laura» deitzen baitizu.

Balkoi txikiaren erdian dagoen aulkian jarri zara. Orain, Gemmari deituko zenioke, eta kontatuko zenioke Jan eta Ona jostetan aritu direla gaur, akuarelen ur zikina elkarri burutik beheiti botatzen. Arropa aldatu nahi izan diezula, eta haserretu egin zarela Onaren gurasoek sekula ez dutelako tenorez itzultzen arropa garbiaren poltsatxoa, zer gerta ere beti prest eduki behar duzuen hori. Ohar bat idatzi duzula Onaren agendan, haren etxekoei zurekin biltzeko eskatuz, aski delako. Neska gaixoa. Eta, orduan, Gemmari proposatuko zenioke elkarrekin garagardoak hartzera joateko ramblako ostatura; pintxoak eskatuta garagardoak luzatu eginen lirateke, eta, pintxoen ondotik, gin-tonicak etorriko lirateke, eta, gin-tonicen ondotik, zigarroak zure lagunaren etxeko terrazan.

Gemmari deituko zenioke oraintxe, baina esperoan gelditu zara, geroxeago hark deituko zaituelakoan; bien bitartean, bularreko dardarizoa ziztada bihurtzen ari da. Tomate landarearen lehenbiziko hostoa irudikatu duzu zure bi bularren artetik sortzen, burua mundura lehenbiziko aldiz ateratzen duen jaioberri bat balitz bezala. Orain, Gemma ostatuan izanen da, jangelan harekin lan egiten duten bertze begiraleekin. Zenbaitetan, haiekin joatera gonbidatzen zaitu, baina ahantzi egiten zaio maiz. Gemma hagitz despistatua izan da beti. Halakoa izan da eskolara elkarrekin joaten zineten garaitik: zure ogitartekoa eman behar izaten zenion orduan, berea galtzen zuelako. Eta berdin segitu zuen unibertsitatean hasitakoan ere: zuk amaitu eta zuzentzen zenizkion lanak, epea bukatu baino bi minutu lehenago aurkez zitzan.

Telefonoa joka hasi da etxe barrenean. Ziztuan altxatu, eta telefonoa hartu duzu, Gemmaren ahotsa aditzeko desiratzen. Baina Aina da. Laura, eder hori, zer moduz? Begira, gaur afaritxo bat eginen dugu Charorekin, Eliarekin eta gizonekin. Eta Cescen anaia ere etorriko da… Zer, gurekin afaldu nahi duzu? Hara, eskerrik asko, erantzun diozu, baina gaur ezin dut; arratsaldean haur bat zaintzeko eskatu didate, eta gauean berandu arte egon beharko dut harekin. Eskerrik asko. Bertze egun batean joanen naiz, seguru. Eta eskegi egin duzu, eta pentsatu duzu erraten ahal zeniola ama bisitatzera joatekoa zinela ere, edo ugalkortasun klinikan ordua zenuela. Garondoa izerditan duzu, eta izerdia berde-berdea da, saihetsen inguruan kiribildurik dituzun zurtoina eta hostoak bezalaxe. Zergatik tematzen dira zure landareak lur azpian gelditzen? Arreta ezin handiagoz, erabateko debozioz eta maitasun izugarriz zaindu dituzu. Pentsa zein dotorea izan zitekeen ez-landare hori, kolore gorri biziko zenbat fruituz erditu zitekeen. Eta, hala ere, deus ez. Loreontzia etxeko tokirik argitsuenean dago, ezin hobekiago zaindurik, goibelki hilik. Bularraldea meandro berdekaraz eta sustrai geldigaitzez osaturiko uhar bihurtu zaizu, eta irudi du hats hartzen duzunean barrenerantz zurrunga egiten duzula. Bularraldea zanpatu duzu esku ahurrekin, eta indarra egin duzu beheiti aldera, eta, ogia egiteko orea lantzen duenaren pare, itotzen zaituen hots errepika zorrotza zilborraren azpiraino jaitsarazi duzu poliki-poliki, iraitzi beharreko materia bihurtu eta kanporatzeko. Mina zilborretik hedatzen da orain.

Larrialdietara joan zara, gero eta hats gutxiago hartzen baituzu, hainbertze korapilorekin. Hitz baino keinu gehiagorekin, harrera mahaiko erizainari azaldu diozu bularraldean kilikak sumatzen hasi zarela, kilika horiek ziztada bilakatu direla, ziztadak uzkurraldi, eta uzkurraldiak, berriz, goragalea eragiten zizuten sabeleko kontrakzio. Itxarongelan, izerdi berdea botatzen ari zara oraindik, eta mukizapi pakete erdia erabili duzu hura idortzeko. Gemmari deitu izan bazenio, orain ez zinateke hemen egonen. Ramblako ostatuan egonen zinateke, edo haren terrazan, edo haren magalean, babesturik. Baina Gemmak sermoia egin zizunetik, eskura dugun denbora mugatua dela erranez, betebeharrak eta helduaroko askatasuna eta norberaren espazioa aipatuz, ez duzu harengana hurbiltzea ekar lezakeen ekintzarik egiten. Esperoan zaude. Medikuarekin ere berdin: haren esperoan zaude.

Azkenean, kontsultara deitu dizu, eta, labur-labur galdekatu ondotik, ekografia bat eginen dizula erabaki du. Zuretzat baso bat ilunpean alderik alde gurutzatzearen parekoa izan den tarte labur batez ibili zarete gela batera ailegatu arte, eta, han, etzateko, galtzak askatzeko eta kamiseta altxatzeko eskatu dizu medikuak. Sabela gelez estali dizu, eta zu aztertzen hasi da transduktorearekin: iraulka hasi zara tresnak eragindako presioagatik, zure barrenean labankada besta bat hazten ari baita.

—Dena behar bezala dago. Begira, haurdun zaude. Ikusten duzu horko hori? Ehun baskularra da. Ura eta elikagaiak garraiatu, eta gorputz adar guzietara banatzen ditu. Eta hor goitikoa? Bada, arantzak dira: ederki jakinen duzunez, hosto eraldatuak dira. Eguzkitik eta eraso diezaioketen harrapariengandik babestuko dute, eta idortu dadin eragotzi. Zorionak. Zenbait hilabeteren buruan, kaktus zinez osasuntsu bat izanen duzu!

Itzultzailea: BERRIAko euskara taldea