Summary: «Heriotza presente edukita, bizitza hobeto eraman daiteke». Heriotza eta dolua ditu ardatz Oskar Gazteluren azken saiakerak: 'Heriotzari aurrez aurre begira'. Identitateaz ere idatzia du aurretik, psikologian formatua dago, eta Larrabetzuko sorreraren historiari ere erreparatu dio.

Ezagutzeko beharragatik idazten du Oskar Gazteluk (Larrabetzu, 1964). Identitateaz jardun zuen Nire bizitza ni barik lanean (Arabako Foru Aldundiaren argitalpenak, 2019), eta doluaz dihardu azken obran: Heriotzari aurrez aurre begira (Erein, 2022). Jakintzaren arrastoan, beste hainbat arlo izan ditu jomuga: Larrabetzuko historia eta psikologia, besteak beste.

Zergatik erabaki zenuen heriotzaren inguruko lan bat egitea?

Prozesu luzea izan da; duela lauzpabost urte hasi nintzen. Orain dela hamalau urte, Claudio Naranjo psikiatrarekin Psikologia Integratiboa ikasten hasi nintzen. Helburua zen norberaren buruarekin gustura egotea, eta besteekin eta munduarekin harreman egokia izatea. Denok egiten dituzten galderak egin nizkion neure buruari: zer egiten dudan munduan, zertarako nagoen, nor naizen, eta zergatik amaitzen den hau dena. Konturatu nintzen bizitzaren lehenengo partean izakia zabaltzen doala, era hedakor batean, baina ailegatzen da puntu bat non hasten zaren barrura begira: “Non nago ni?”. Heriotzak mugatu egiten du ibilbide hori.

Mendebaldeko kulturak bazter egiten dio heriotzari, diozunez.

Mendebaldeko gizartean, oso txarto ikusita dago heriotzaz berba egitea; tabu bat da. Hitz egite hutsagatik hura ekarriko bazenu bezala. Agurrak ere urruntzen dira: esate baterako, beilatokiak, behintzat nire inguruan, gune industrialetan daude. Hasi nintzen irakurtzen, materiala biltzen, eta bitartean ingurukoak hil egiten dira, gu hilko garen moduan. Horrek prozesua azeleratzen du. Konturatu nintzen heriotza presente edukita bizitza hobeto eraman daitekeela. Ingurukoekin ere beste harreman bat dago: heriotzak berpiztu egiten dizu ingurukoekiko lotura.

Heriotza presente izatea izan da liburuaren hauspoetako bat?

Bai. Izan ere, dokumentazioa eta liburuak kontsultatuta, konturatu nintzen gure gizartean, orain ez hainbeste denbora, heriotzarekin bat egiten zela. XX. mendearen lehen zatiaren aurretik, badaude lekukotza batzuk. Esaterako, [William] Douglassen Muerte en Murelaga-n agertzen da nola hitz egiten zen lasai-lasai heriotzari buruz, inolako beldur barik; umeek gaubeletan jolastu egiten zuten, eta, orain dela mende batzuk, emakumeek elegiak kantatzen zituzten gaubeletan. Integratuta zegoen heriotza, bizitzaren parte bat zen. Gizartea hilezkorra da, baina pertsona hilkorra da: norbait joatea zauri bat bezala da, eta gizartea saiatzen da zauria ixten bere mekanismoekin; horregatik joaten ziren laguntzera baserri batetik bestera, baserriko lanak egitera, landa bideak errespetatzen ziren gorpua elizara eramateko… Euskal gizartean, heriotzak markatzen zituen harreman sozialak.

Soilik euskal gizartean?

Beste lekukotza bat da Joan Didionena. Hark esaten du AEBetan ere, konstituzioan agertzen denez zoriontsua izan beharra dagoela, zokoratu egin dela heriotza. Eta, horren ondorioz, dolua egiteko prozesua askoz zailagoa da. Lehengo errituak eraztun babesle bat bezalakoak ziren: konfiantzazko jendea inguruan zegoen, eta egin zitekeen negar, berba, barre… Baina gaur egun hori ez da ematen: jendeak ez du onartzen triste egon zaitezkeenik; pozik egon behar duzu.

Dolua indibidualizatu egin da?

Gizarte honetan, antibalio bat da. Ekoizleak eta kontsumitzaileak gara; heriotzak mugatu egiten du hori dena, ez du uzten hori garatzen. Gure gizartea da oso nartzisista, era pertsonal eta kolektiboan. Bakoitzak berea egin behar du, inork ahuldaderik ikusi gabe.

(Psikologiaren inguruko interesa. Oskar Gaztelu idazleak Psikologia Integratiboa ikasi zuen Claudio Naranjo psikiatrarekin. Irudian, Naranjo eta Gaztelu La Casa Grande herrian (Espainia), duela zortzi bat urte. oskar gaztelu)

Errituen garrantzia nabarmentzen duzu liburuan. Zergatik?

Errituak direlako egitura bat non ez duzun ezer pentsatu behar; babes toki bat ematen dizute. Errituetan, doluaren prozesua martxan ipin daiteke. Sinbologiaz beteta daude. Sakonak iruditu ez arren, atzean aspaldiko lanketa bat dago, sustraia daukate.

Esaten duzu erritu klasikoek ez badute balio, berrietara jo behar dela. Zeintzuk lirateke erritu berri horiek?

Gizarte elizkoi bat izan gara, baina jada ez; umezurtz geratu gara. Elizak ere aurreko errituetatik edan du. Ez dira errituak ezabatu behar, berregituratu beharko lirateke. Elizaz kanpoko errituak ere badaude: adibidez, zeremonia zibilak. Gorbeian eduki nuen bat: lagun bat joan zen, eta oso erritu polita egin zen, kanta batzuk arbolen artean… Holako leku sakratu batzuk topatu behar dira; sakratuak ez du esan nahi erlijiosoa. Baina pertsona bat doanean, ondo agurtuta badoa, guk ere irabazten dugu. Ez dagoenean agurtuta ere, baliagarria izan daiteke.

Dolurako, ezta?

Dolurako. Pertsona hori zure barruan geratzen da. Barne epaileak hori exijitzen digu, baina inoiz ez da berandu. Dolurako, aukerak daude beranduago ere bai. Nire aita orain dela 31 urte hil zen, eta uste dut dolua orain dela gutxi egin dudala. Azkenean, norbere buruarekin ondo geratzea da inportantea. Eta, horretarako, erritu batzuk egin behar dira.

Ikas edota irakats daiteke heriotzari aurre egiten?

Printzipioz, doluak dira pertsonalak eta ezin dira besterendu. Bakoitzak dauka bere dolua egiteko era, eta sentitzen dena berezia izango da. Horrek ez du esan nahi ezin daitezkeenik tresna batzuk erabili bide horretan. Esate baterako, askotan saiatzen gara pertsona hori lasaitzen, esaten ez dela ezer pasatuko. Eta bigarren mailan gelditu behar dugu: bakoitzak bere prozesua egiteko eskubide osoa dauka, eta guk entzun egin behar dugu; horrek dolua arindu dezake.

Joan Didion aipatu duzu, literatur idazle gehiago ere aipatzen dituzu liburuan. Literaturak nola laguntzen du prozesu horretan?

Normalean, norbait doanean, hitzik gabe geratzen zara, barne emozioak oso zailak baitira adierazteko. Badaude pertsona batzuk daukatenak trebezia handiagoa idazten, eta bila daiteke idazleek nola adierazten duten hori, hitzak topatzeko hitzak ez dituen gauza bati. Azkenean, sormen mundu bat da. Joan Didionek, Xabier Letek edo Miguel Unamunok asko sufritu zuten, eta horretaz idatzi zuten. Gertatzen zaiguna ezagutzeko bide bat da literatura. Dolua bakarrik pasatzen da, baina, aldi berean, unibertsala da.

Oraingoa eta zure aurreko lana saiakera estilokoak dira. Zelan definituko zenuke zure estiloa?

Bietan bilatu dut pasatzea ez jakitetik jakitera. Horrek ez du esan nahi orain dakidanik. Baina, hasi nintzenean, ezer gutxi nekien heriotzaz. Helburu bat ipintzen duzu. Nire bizitza ni barik identitatearen bilaketa da: nor naizen, zer egiten dudan, zergatik errepikatzen ditudan patroi batzuk. Norbera ezagutzea da. Delfoseko orakuluan [Grezia] ipintzen zuen bezala: Ezagut ezazu zure burua. Eta hori bizitzarako gako bat da. Bi liburuak ikasbidaia bat bezala dira, baina bidaia hau ez da inoiz Itakara heltzen, betiko delako. Orain, oso interesatuta nago poesian. Uste dut poesia dela gertatutakotik hitzera arteko lasterbide bat.

Larrabetzuko historia ere jorratu duzu. Zer, batez ere?

Sustraietara jo dut. Guk arbasoak ditugu; ni jaio nintzen errota baserri batean. Gaur egun, Larrabetzu Bilbo Handiaren inguruan dago, baina sasoi batean nekazari eta abeltzain munduan mugitzen zen, eta errotak izan ziren nolabaiteko protoindustria bat garai hartan. Gizakia, errota eta ura. Ura inportantea da energia iturri bezala. Hasi ziren errotak sortzen, kudeatzen ura non moztu… Bildu nuen hiribilduaren eta burdinolen sorrera. Asmoa zen nire baserriaren historiarekin bat eginda, gure inguruko historia kontatzea. Mendi goiko belarra hobea zen, animaliak egoten ziren, lehenengo baselizak goian egin ziren; jaitsi eta hormak ipini ziren: horrela sortu zen hiribildua. Erdi Aroko sasoi ilunetatik ateratzen hasi ginen burdinolekin, merkataritzarekin, azokekin…

Nola aldatu da?

Nire aitaren garaikoek behiak eduki zituzten, eta kale nagusian animaliak zeuden. Momentu honetan, gutxi dabiltza nekazaritzan eta abeltzaintzan; hiri handi baten barneko herri bat da. Kontraste handia dago, jende eta joera berriak datoz… Eta gatazkak, ideia berriak uztartu arte.

Neurolinguistika ere jorratu izan duzu.

Sasoi bateko lanketa bat izan zen. Sistema bat da aztertzen duena zer hitz edo komunikazio erabiltzen den eta horrek zer-nolako eragina daukan gure mundu neurologikoan. Oso erabilgarria da pertsonekin lan egiteko. Ni irakaskuntzakoa naiz. Ikasi nuena da, alde batetik, beti komunikatzen dugula, eta komunikazioa oztopatzen duten hiru elementu daudela: orokortzea, ez esatea eta desitxuratzea. Hitzak ez dira errugabeak. Pertsona batek bere buruaz esaten duenak eragina du.

Zergatik utzi zenuen?

Bere fasea bete zuen. Hizkuntzaren tresna bat da, baina gero sartu naiz gehiago Claudio Naranjoren Psikologia Integratiboan. Guk umetan patroi bat hartzen dugu, eta Naranjok dio zazpi urteetarako gure nortasuna eginda dagoela. Bederatzi eneatipo handi batzen ditu, izaerari dagozkionak: batzuk, oldarkorrak dira; beste batzuk isilak, lotsatiak, taldekoiak… Izaera bakoitzak baditu gauza positiboak, baina baita hutsuneak ere. Bakoitzaren patroia ezberdina da, eta gertaera baten aurrean erreakzio ezberdinak ditugu.

Proiekturik duzu esku artean orain?

Hasi naiz poesia idazten. Eta enteogenoei buruz idatzi nahi dut. Kontzientzia aldatzeko erabiltzen diren substantziak dira enteogenoak: ayahuasca, adibidez; edo perretxikoetako psilozibina. Guk kontzientzia bat daukagu, animaliek ez dutena: desagertzearena. Psilozibinarekin, batzuek lortu dute sentitzea naturarekin bat direla. Prozesu naturala ematen da: jaio, hazi, ernaldu eta hil. Sentitzen dute berriro sartzen direla prozesuan. Enteogenoen inguruko materiala biltzen ari naiz, eta ikerketak jarraitzen. Ez dira legalak, momentuz.


Summary: Hazkunde negatiboa aurreikusten dute enpresen erdiek baino gehiagok. Laboral Kutxaren enpresen konfiantzari buruzko azken txostenak adierazi du bakarrik %2,8k uste dutela beren egoera hobetu egingo dela urteko azken hiruhilekoan.

Egoera okertzen ari dela dioten abisuak bolo-bolo dabiltza egunotan. Nazioartean, erakunde ugarik aurreikusi dute azken egunetan ekonomiaren eboluzioa okertu egingo dela, ekonomia handien gobernuetatik hasita. NDF Nazioarteko Diru Funtsak ere okerrera marraztu du etorkizuna berriki. Zoom egin eta etxera etorrita, Adegi Gipuzkoako patronalak joan den astean ohartarazi zuen enpresen konfiantza oso behera doala. Eta uste hori berretsi du orain Laboral Kutxaren enpresen konfiantzari buruzko txostenak: Araba, Bizkai eta Gipuzkoako enpresen erdiek baino gehiagok uste dute urteko azken hiruhilekoan hazkunde negatiboa izango dutela. Ez dira %3ra iristen beren egoera hobetuko dela uste dutenak.

Fakturazioari dagokionez, galdetutako enpresen %26,4k uste dute jaitsi egingo zaiela urteko azken zatian. %58k, berriz, uste dute eutsi egingo diotela; eta %17 inguruk esan dute gehiago fakturatuko dutela. Jardueraren eboluzioari buruzko erantzunak ere oso zatikatuak daude: %7,5ek diote hobetu egingo dela; %34,3k okertu egingo dela; eta %58,3k berdin jarraituko duela. Eskaerei buruz ere galdetu die Laboral Kutxak, eta soilik %12,2k uste dute eskaeren bolumena handitu egingo zaiela, baina aurreikuspena ez da hain okerra alor horretan, ia %60k uste baitute orain arteko bolumenari eutsiko diotela.

Errentagarritasuna eta enplegua

Eta zer-nolako isla izango dute aurreikuspen horiek enpresen errentagarritasunean? Bada, soilik %4,3k uste dute irabazien tartea handitu egingo zaiela urteko azken hiruhilekoan; %95,7en ustez errentagarritasunak behera egingo du edo maila berean jarraituko du.

Enpresen konfiantza maila onargarri batzuetan egotea garrantzitsua da enpleguari eusteko eta enplegu berria sortzeko. Zer diote enpresek enpleguaz? Gehien-gehienek ez dute aldaketak egiteko asmorik. Alegia, %81ek uste dute ez dituztela lantaldeak murriztuko. Are, %6ek esan dute lantaldea handituko dutela; eta %13k, berriz, lantaldea txikitu egingo dutela.


Summary: Onkologikoa berriz «monografikoa» izan dadin nahi dute. Minbiziari aurre egiteko prozesu osoa Onkologikoan egiten zen lehen; pazienteek eta langileek diote orain ez dela hala. Gaur, 12:00etan, manifestazioa egingo dute Donostian.

Gaur Donostian egingo duten manifestaziorako Onkologikoa monografikoa eta bizirik leloa aukeratu dute Donostiako Onkologikoko langile batzordeak eta pazienteen elkarteak. Izan ere, “elkarri lotutako” bi arazo horiek plazaratu nahi dituzte. Batetik, iruditzen zaie Onkologikoak minbizian ardaztutako “izaera monografikoa” galdu duela, eta lehengo eredua “berreskuratu” nahi dute. Bestetik, Onkologikoaren eta Osakidetzaren arteko lotura akordioa sinatu zutenetik ia lau urte pasatu diren arren, azaldu dute oraindik ez dakitela zer gertatuko den eraikinarekin eta langileekin. Horren guztiaren ondorioak agerikoak direla diote: itxaron zerrendak luzatzea, probak egiteko toki batetik bestera ibili behar izatea, eta, minbizi kasu batzuetan, baita heriotza tasa altuak izatea ere. Bulebarretik aterako da manifestazioa gaur, 12:00etan.

Elena Ginea eta Sandra Barkaiztegi Onkologikoko pazienteek eta Mikel Lizarralde paziente baten senideak azaldu dute zertan ikusten duten “izaera monografikoaren” galera. Kontatu dutenez, lehen, proba guztiak Onkologikoan bertan egiten zituzten. “Ni, adibidez, prebentzio probetara etorri nintzen, eta segituan esan zidaten zer nuen. Ordutik, dena hemen egin didate, berehala; ebakuntzak ere bai”, esan du Gineak.

Ez da hala izan Barkaiztegiren kasuan. Minbiziari aurre egiteko tratamenduan, herriko osasun zentroan ateratzen zioten odola bezperan; Onkologikoan kontsulta zuen egunean, kontsultaren aurretik, Donostia Ospitalean egiten zizkioten beste zenbait proba, eta, ondoren, “ordubeteko edo biko itxaronaldia” izaten zuen askotan. Entsegu kliniko batean ere parte hartzen zuenez, kontsultaren ondoren beste proba batzuk ere izaten zituen batzuetan Donostia Ospitalean. “Ni indartsu nengoen, eta egin nezakeen, baina ahulago dagoen norbaitek, agian, ez”.

Itxaron zerrendak dira pazienteen beste kezketako bat. Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak orain bi aste Eusko Legebiltzarrari emandako datuen arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan 23.831 pertsona zeuden uztailean presazkoa ez zen programatutako ebakuntzaren bat egiteko zain, pandemia aurretik baino %27 gehiago. Gaineratu zuen pandemian prebentzio probek izandako geldialdiaren eraginez litekeena dela datozen urteetan “nolabaiteko eragin negatiboa” igartzea minbizia duten pazienteen bizirik irauteko tasetan. Lehendik ere tasa horiek ez direla batere onak diote pazienteek. “Espainiako Epidemiologia Zentroaren arabera, Gipuzkoak gainditu egiten ditu Espainiako batez besteko heriotza tasak: gizonetan, ohikoenak diren 25 minbizia motetatik hemezortzitan; eta emakumeetan, 25etik hamaseitan”.

Gogoratu dute bizkortasunak izugarrizko garrantzia duela minbizia kasuetan. “Nire emazteari proba atzeratu egin zitzaion COVIDagatik; gero ez zen ezer ikusten; gero zerbait ikusten zen, baina ‘ona’ zela jartzen zuen; eta luzatzen eta luzatzen, azkenean korrika eta presaka egin behar izan zioten ebakuntza, eta bularra kendu behar izan zioten”, esan du Lizarraldek.

Ginearen bikoteak ere minbizia du, eta “amorratuta” daudela esan du. “Minbizia izateaz gain, esan diote arrisku handia duela beste tumore bat agertzeko ere, eta ebakuntza egitea komeni dela. Urtebete inguru gaude zain, eta oraindik ez digute datarik eman”. Ginea Onkologikoko pazientea izan da, baina haren bikotekidea, ez. “Nik jasotako tratua eta harena konparatzen ditut, eta ez dute zerikusirik”.

Onkologikoan jaso duten gertuko arreta nabarmendu dute pazienteek, jasotako goxotasuna. “Txikia izanda, beti tratu familiar bat izan du, estilo jakin bat. Punta-puntakoa izan da, gertukoa, baliabide aldetik ona. Eta dena pikutara doala ikusten dugu”, azaldu du Ginea pazienteak ere. Kezka horrek bultzatuta, apirilean elkarte bat sortu zuten.

Dena “deslokalizatuta”

Langile batzordeak ere hainbat kontu “salatu beharra” sentitzen du. Ane Urzelaik, Kepa Vicariok eta Jon Galfarsorok eman dituzte azalpenak. Guztiaren gainetik, nabarmendu dute behar baino askoz gutxiago erabiltzen dela Onkologikoa. “Ospitalizazio gune bat ia hutsik daukagu: ehun ohetik, hamabost-edo egongo dira okupatuta. Ebakuntzarik ere ia ez dugu egiten. Dena deslokalizatu digute”, dio Galfarsorok.

Datorren urtean beteko ditu 90 urte Onkologikoak. Kutxa fundazioarena da, nahiz eta sare publikokoak izan diren gaixo gehienak hasieratik —gaur egun, ia guztiak—. Eusko Jaurlaritzak 2018ko abenduan sinatu zuen lotura hitzarmena Onkologikoarekin, eta osasun sare publikoari lotutako zentro bilakatzea adostu zuten. “Ia lau urte pasatu dira, eta guk ikusten duguna da hemen oso-oso gauza gutxi egiten dela”, gaineratu du Vicariok. Urzelairen esanetan, urologian, adibidez, bi hilabetetik urtebetera luzatu dira itxaron zerrendak, eta mamografo batzuk ere itxita izaten dituzte arratsaldeetan. “Diagnosi batzuk, agian, une horretan ez dira txarrak, baina bai handik zortzi hilabetera. Horregatik, funtsezkoa da azkartasuna”.

“Osasungintza publikoan gertatzen ari den guztia” gogora ekarrita, eta Sagarduik aipatutako itxaron zerrendak ere aintzat hartuta, langileek uste dute “onartezina” dela halako baliabide bat hain gutxi erabiltzea. “Ebakuntzen zain hainbeste jende egoteak dakar heriotzak gehitzea. Bitartean, honen moduko zentro bat hain gutxi erabiltzeak diru publikoa xahutzea esan nahi du”, dio Vicariok. Langile batzordearen ustez, agintzen ari diren horiei erantzukizunak eskatu behar zaizkie: erantzukizun zibilak, penalak… Gai horri heltzeko asmoa dutela ere iragarri dute.

Langileen esanetan, gaur egun kimioterapia eta erradioterapia tratamenduak, eta ebakuntza bakan batzuk egiten dituzte Onkologikoan. Eta aurrerantzean ere hala izango den susmoa dute. “Ospitale-anbulatorio bat bihurtu nahi dute hau, kimioterapia eta erradioterapia tratamenduak emateko, eta medikuntza nuklearrerako bakarrik erabiltzeko”.

Langileen esanetan, hori ez da minbiziaren aurkako borrokarako benetako erreferentziazko zentroa izatea. “Benetan zentro monografiko bat izatea hau da: mediku kontsulta bakarrean egitea kontsulta, diagnostikorako proba, emaitzen irakurketa, eta zer dagoen ikusita, tratamendua edo behar izanez gero, ebakuntza. Lehen, hala egiten genuen, eta hori berreskuratu behar dugu”.

Eta horretarako garaia hau dela uste dute: Osakidetzaren eta Onkologikoaren arteko lotura prozesua. “Filosofia horrek gorputza prozesu horretan hartu behar luke”. Alabaina, kontrakoa ikusten dute. Prozesua hasi aurretik ere zerbitzu batzuk kendu zizkietela azaldu dute. “Baina binkulazioarekin guztiz azkartu da desitxuraketa hau”.

Gaur-gaurkoz, Donostiako Onkologikoaren guztia Osakidetzak ordaintzen duela azaldu dute. “Fundazioak ez du autonomiarik. Osakidetzak agintzen digu zer egin behar dugun”. 2019ra arte, Onkologikoan jardueraren memoria egiten zutela ere kontatu dute. “Handik aurrera, ez, datuak penagarriak direlako. Haien aitzakia da ez gaudela prestatuta ebakuntza handietarako, baina egin ditzagun txikiak; beti egin izan ditugu”.

Guztiz integratu gabe

Jendeak uste du Onkologikoa jada Osakidetzan integratuta dagoela, baina zehaztu dute ez dela horrela. “Falta da laneko integrazioa eta estrukturala; hau da, zer gertatzen da eraikinarekin eta zer langileekin?”. Kutxa fundaziokoak dira gaur egun Onkologikoko langileak, ez Osakidetzakoak.

Era berean, ez dakite osasungintza publikoan nola kokatuko diren ere: ESI propioa osatuko duten, edo Donostialdeko ESIaren barruan sartuko diren. “Sailburuak esandakoen arabera, badirudi ESI propio bat sortzea dela asmoa, baina Donostia Ospitalean erreparo batzuk sortzen ditu horrek, uste baitzuten haien parte izango ginela”. Egokiena zer iruditzen zaien galdetuta, ez dakitela erantzun dute. Gaiak badu garrantzia, adibidez, sektore publikoko langileen lan egoeran eragina izaten duelako ESI aldaketa batek.

Azaldutako horrek guztiak eragindako beste joera bat ere ikusten dute bai langileek, bai pazienteek: aseguru pribatuak izaten ari diren hazkundea. “Esaten dizute ez dakit zenbat hilabetean ez dizutela probarik egingo. Zer egiten duzu? Pribatura jo”, kontatu dute pazienteek.

Pribatizazio horri dagokionez, Euskal Autonomia Erkidegoan osasungintza publikoan ardurak izan dituzten batzuek gaur egun osasunari lotutako enpresa pribatuetan dituzten karguak ere aipagarriak iruditzen zaizkie; besteak beste, Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak izandako Jon Darpon eta Jon Azua jarri dituzte adibidetzat, osasungintza pribatuko enpresetan gero izandako karguengatik. “Eta okerrena da enpresa pribatu horiek aurrekontu publikoetako dirua lortzen dutela”.

Gipuzkoako Hitza Onkologikoko arduradunekin hitz egiten saiatu da gaiari buruz, baina ez du lortu.


Summary: «Esaten zuten Tafallan ez zela egiten euskaraz, eta begira orain». Gaur eta bihar ospatuko dute aurtengo Nafarroa Oinez, Tafallan. Garces de los Fayos ikastolak hartuko du jaia, laugarrenez. ‘Erdian erein’ dute leloa; asmoa da euskara aurrerantzean ere loratzea erdialdean.

Euskararen baratze izanen da Tafalla asteburuan. Erdian erein lelopean, Nafarroa Oinez ospatuko dute herrian, Garces de los Fayos ikastolak antolatuta. Landatutakotik fruituak jasotzea espero dute antolatzaileek, eta balio izatea ingurua euskalduntzeko haziak ereiteko, hazten segitzeko. Ikastolako lehendakaria da Aritz Azkarate (Iruñea, 1981).

Zer moduz jaiaren atarian?

Oso pozik gaude, zoriontsu. Hau da hitza: zoriona. Sekulako gogoa dugu egindako lanaren fruituak jasotzeko eta jendeak nola gozatzen duen ikusteko.

Nolakoa da prestaketa aldia?

Lan handikoa. Lizarrakoek eman ziguten lekukoa, orain urtebete, eta ordutik ibili gara lanean. Ordurako, sortuak genituen Nafarroa Oinez antolatzeko batzordeak, eta ziztu batean jarri genituen martxan. Aldi honetan, gainera, festa ez da mugatu Nafarroa Oinez jaira, ez da mugatuko igande batera. Jarduera ugari antolatu dugu urte osoan: herri kirolen txapelketak, adibidez.

Zerk bultzatu du erabaki hori?

Ikastolak ez ditu soilik Tafallako ikasleak hartzen. Erdialdeko herri askotatik etortzen dira: Erriberritik, Artaxoatik, Orbaibartik, Miranda Argatik… Iruditzen zitzaigun herriek ikasleak ekartzen dizkiguten gisan, guk ere eman behar geniela zerbait bueltan.

Laugarren aldia da festa Tafallan eginen dela. Ikasten da, ala neurri berean da erronka gogorra?

Beti da nekeza. Jende askok parte hartzen du, eta denbora, indarra, ahalegina eta ilusioa behar dira. Gogoa ere bai. Pozgarria da laugarrenez antolatzea, baina, era berean, ideia bat ere badatorkizu burura: aurreko hiru aldietan ederki atera zen dena, jendea beti atera izan da pozarren, eta aurten, beraz, ezin gutxiago izan. Aurreko aldietan bezain ongi atera beharko da dena, gutxienez.

Igandean bakarrik ez, gaur ere izanen da festarik.

Musika izanen da herrian, eta tailerrak, eta eskulangileak, eta erraldoiak… Dena dela, antolatutakoak goiz bukatuko dira iluntzean. Nahi dugu bihar izatea egun handia. Jendeak ez dezala energia guztia bezperan gastatu!

Biharko egitarauaren gakoak?

Oinez festa oso urbanoa izanen da, herriko kaleetan oso sartua. Bi kilometro eskaseko zirkuitua da, lau eremu daude, eta horietatik bakarra dago herriaren kanpoaldean-edo, batez ere gazteentzat dena. Dena dela, biziki saiatu gara, eta nahi dugu festa adin guztietarako gozagarria izan dadila. Kontzertuak bai, baina baita puzgarriak ere, adibidez.

Ospakizunak beti izan ohi dira egun egokiak atzera begirakoetarako; mende erdia betea denean, zer esanik ez. Ez da hala?

Oso urte berezia da. 52 urte bete ditu Tafallako ikastolak. Orain dela bi urte bete genuen mende erdia, baina pandemiak ez zigun utzi ospatzen, eta orain ari gara horretan. Adibidez, ekainean mila lagunetik gora elkartu ginen bazkaltzera. Izugarriak dira halakoak, ikusten baituzu indarra sobran duzula oraindik. Eta, batez ere, ohartzen baitzara eginiko lanak merezi izan duela eta merezi duela lanean segitzea.

Nork erein zuen hazia Tafallako ikastola sortzeko?

Bereziki oroitarazi nahian gabiltza azken hilabeteotan: zortzi familia ausart izan ziren, Tafallan euskaraz aritzea aski zaila zen garai batean. Zer esanik ez zer zen orduan euskarazko eskola bat sortzea. Bada, saiatu ziren, baita lortu ere, eta, beraz, merezi dute aitortza. Ez haiek bakarrik, jakina. Gero, beste familia batzuk ere batu zitzaizkien, eta gauza asko lortu dira ondotik ere. Belaunaldi bakoitzak berea, hesiak saltatuz eta zangotrabak saihestuz.

Zein izan dira oztopo nagusiak?

Batetik, legeari lotutako kontuak. Zortzi familiak ikastola abiarazi zutenean, alegala zen. Eskola publikoko zuzendariak sinatu behar izaten zituen gure ikasleen aktak. Zorionez, hori erregularizatzea lortu zen gero. Bestalde, bazen beste oztopo bat: ikastolari etiketa asko jartzen zitzaizkion.

Zer gisatako etiketak ziren?

Aurreiritziak. Esaten zuten Tafallan ez zela egiten euskaraz, soilik ideia politiko batzuekin lotua zegoela; eta begira orain. Zorionez, orain onartuago dago, eta badago herria euskalduntzeko eta euskara berreskuratzeko nahia.

Zertarako behar duzue dirua?

2011ko Nafarroa Oinez festan bildutako diruarekin eraikin bat eraiki genuen, eta azpiegitura horiek ongi egokitzen dira XXI. mendeko hezkuntzara. Toki zabalak, argitsuak eta irekiak dira, ia hesirik gabeak. Sekulakoa lortu zen, baina horrek zulo sakonak egin zituen ekonomikoki, eta zail egiten ari zaigu zorrak ordaintzea. Zama hori arindu nahi dugu, eta ikastola egokitzen segitu.

Zertan datza egokitzapen hori?

Gaur egungo hezkuntzak deus gutxi du ikusteko orain dela hamar urtekoarekin, pedagogikoki. Eskolak ezin dira behar bezain ongi eman areto itxi-itxietan.

Tafallaldean zer rol betetzen dute guraso ez-euskaldunek euskararen sustapenean?

Oso inportantea, euskaraz jakin ez arren kontziente baitira gure hizkuntza eta gure kultura defendatzeak duen garrantziaz, eta hala transmititu nahi baitiete seme-alabei. Horregatik jotzen dute gure ikastolara, ziur baitakite hemen hala eginen dela. Zorionekoak gara horregatik.


Summary: Eguzkia lagun izanen dute Nafarroa Oinez jaian. Nafarroa Oinez larunbatean eta igandean izanen da aurten, 'Erdian erein' lelopean.

Tafallako Garces de los Fayos ikastola izan da aurtengo Nafarroa Oinez jaiaren antolatzailea. 41. aldia da aurtengoa, eta bi egun iraunen du. Antolatzaileen erranetan, larunbaterako prestatu dituzten ekitaldiak familiendako pentsatuak daude. Erraldoiak, taloak, kontzertuak, artisauak eta liburu aurkezpenak egonen dira, bertzeak bertze. Igandea da, baina, egun nagusia. Lau gunetan banatu da jaialdia: Sustrai, Hazi, Zuhaitz eta Kimu. Adin guztiendako jarduerak egonen dira, eta musika izanen da protagonista. Musika talde eta bakarlari andana egonen da bertan, hala nola Patxi eta Konpania, The Trikiteens, Go!azen, Xutik, La Mala Pekora, DJ Bull, Skabidean, Rotten XIII eta Trikidantz. Lehenbiziko bi guneetan egonen dira txikienendako jarduera gehien. Egitaraua eguraldiak lagunduko du, bai larunbatean eta baita igandean ere 25 gradutik gorako tenperaturak izanen baitituzte Tafallan.

Antolatzaileek badakite gisa honetako jaialdiek ingurumenean eragina izan dezaketela. Hortaz, ingurumena zaintzeko zenbait aholku eman dizkiete festara joanen diren guztiei. Bertan kontsumitzeko, adibidez, edalontzi berrerabilgarria eramatea komeni dela adierazi dute antolatzaileek, ekitaldian sortuko diren hondakinak ahal bezain bertze murrizteko. Horrekin lotuta, nabarmendu dute hondakin guztiak birziklatu behar direla, bertan egonen diren edukiontziak erabiliz horretarako. Gainera, ibilbidean egonen diren animalia, landare eta gainerako natura baliabideak errespetatu behar direla adierazi dute antolatzaileek.

Garraioari ere egin diote erreferentzia, eskatuz ahal den heinean Tafallara autobusean, trenean edo auto partekatuan bertaratzeko. Hala, oroitarazi dute Renfek Iruñea eta Tafalla lotzen dituen ibilbidean ordutegi berezi bat prestatu dutela. 10:05ean, 11:00etan eta 11:55ean irteerak izanen dira. Eta 17:07an, 18:35ean eta 20:50ean, berriz, bueltak.

Erdian erein leloa da aurtengoa, eta ikastolaren 50. urteurrenarekin eta Tafallaren kokapenarekin lotura sinbolikoa du. Batetik, ikastolak mende erdia bete du, eta Tafalla Nafarroa erdialdean kokatuta dago; hortik erdian hitza. Bertzetik, euskararen alde hazia bota nahi dute antolatzaileek; hortik erein kontzeptua.

Garces de los Fayos ikastola

Nafarroa Oinez Tafallan ospatzen den laugarren aldia da aurtengoa. 1986an, 1997an eta 2011n ere bertan egin zen. Garces de los Fayos ikastola 1970ean sortu zen, zortzi familien lanaren emaitza gisa. Hasiera zaila izan bazen ere, egun 233 familia, 35 langile eta 318 ikasle daude bertan. Tafallako gazteek ez ezik, inguruko herri hauetakoek ere bertan ikasten dute: Amatriain, Amunarrizketa, Artaxoa, Artariain, Barasoain, Beire, Garinoain, Iratxeta, Larraga, Miranda Arga, Erriberri, Puiu eta San Martin Unx.


Summary: Inflazioak behera egin du irailean, baina elikagaiak gehiago garestitu dira. Kontsumo produktuen indizea %10,5etik %8,8ra jaitsi da, bereziki argindarrean eta garraio zerbitzuetan ezarritako deskontuengatik. Hala ere, azpiko inflazioak gora egin du berriz ere.

Bigarrenez jarraian, behera egin du KPI kontsumo prezioen indizeak Hego Euskal Herrian, eta irailean abuztuan baino handiagoa izan da jaitsiera, 1,7 puntukoa: %10,5etik %8,8ra egin du behera, INE Espainiako estatistika institutuak gaur kaleratutako datuen arabera. Bereziki, argindarraren merkatzeari zor zaio murrizketa, nagusiki Espainiako Gobernuak fakturan ezarri duen BEZaren jaitsieragatik, %10etik %5era. Eta garraio publikoan Madrilek eta Hego Euskal Herriko erakundeek ezarritako deskontuengatik.

Dena den, goranzko joera indartsuari eusten dio herritarren erosketa saskiaren elementu nagusietako batek: elikagaienak. Abuztutik irailera, beste koska bat egin du gora: 0,6 puntu. Eta iazko irailean baino %14,5 garestiago daude. 1996an abiatutako serie historikoan inoiz izandako igoerarik handiena da.

Argindarraren eta garraioaren prezioetan jaitsiera nabarmenak egon arren, azpiko inflazioa deiturikoak, energiak eta elikagai freskoak kontuan hartzen ez dituenak, erakusten du inflazioa oso goian dagoela oraindik ere. Gainera, abuztutik irailera berriz ere egin du gora, 0,2 puntu, eta %6,6an kokatu da.

Prezioen igoera hasi zenetik, mailarik altuenean dago azpiko inflazioa. Horrek erakusten du energien garestitzeak gainerako produktuetan eragindako prezio igoera mantentzen dela.

Lurraldeka, jaitsiera nabarmena izan da lauretan: Gipuzkoak du tasarik txikiena (%8,1); ondoren, Arabak (% 8,6) eta Bizkaiak (% 8,8); eta Nafarroa bi digitutik gertu geratu da (% 9,8).

Lasaitua, laguntzengatik

Erregaien eta, bereziki, argindarraren eta garraioaren prezioen merkatzeak eragin du inflazioaren jaitsiera, bereziki azkenengo bienak. INEren estatistiketan etxeko gastuen atalean sartzen dira argindarra eta gasa. Abuztutik irailera 24 puntu jaitsi da, hein handi batean Espainiako Gobernuak hartutako neurriengatik —argindarraren BEZaren jaitsierak, elektrizitatea sortzeko gasaren prezioa mugatzea eta beste—. Dena den, iazko irailean baino %24,8 garestiago jarraitzen dute etxeko gastuek.

Garraio publikoaren kasuan, alor hori da urte batetik kontrako joera izan duen prezio bakarrenetarikoa, eta aldi handiarekin gainera. Iazko irailean baino %27,9 merkeago dago distantzia motz eta ertaineko garraio publikoa, gobernuek ezarritako deskontuengatik: %100era irits daitezkeenak aldiriko trenen hilabeteko bonuetan eta %50era artekoak autobusetan.

Erregaietan ere eutsi zaio hilabete batetik besterako merkatzeari. Gasolinagatik ia beste hamar zentimo gutxiago ordaindu da abuztutik irailera: 1,840euroan salerosi zen batez beste abuztuan, eta 1,746 euroan irailean. Horri gehitu behar zaizkio Espainiako Gobernuak ordaindutako deskontuak. Gasolioa, aldiz, apur bat garestitu da, bi zentimo. Erregaien prezioen jaitsiera etengabea izan da ekainetik, baina hori eteten hasi da. Urrian prezioak igotzen ari dira eta litekeena datozen asteetan gehiago gora egitea, LPEE kartelak, Errusiak eta haien aliatuek petrolio ekoizpena gutxitzea erabaki baitute, atzeraldi ekonomiko batek kontsumoa txikitu eta prezioa amiltzea eragotzi nahian.

Erosketa saskia

Argindarrarekin eta erregaiekin batera elikagaiek osatzen dute inflazioaren hirugarren hanka. Aurreneko bien igoera eten bada ere, hirugarrenak mugarik gabe hazten jarraitzen du. Beste 0,6 puntu igo da elikagaien prezioa, eta iazko irailean baino %14,5 garestiago daude. Hori bai, abuztutik irailerako igoera uda aurretik izandakoa baino txikiagoa da.

Gainera, oinarrizko elikagaietan izan dira igoerarik handienak. Horien buruan arrautzak eta olioa: iaz baino %27,2 garestiago daude. Eta jarraian esnea %25,4. Batez besteko inflazioaren gainetik daude barazkiak (%16,4) eta frutak (%13,5). Oinarrizko elikagaien artean igoera handienetarikoa izan duen produktuetako bat da azukrea: %18,7.

Haragien artean, behikia garestitu da gehien (%15,5), eta, ondoren, txerrikia (%13,2) eta oilaskoa (%12,9). Ardikiak izan du igoerarik txikiena: Hego Euskal Herrian %5,3. Nafarroan, gainera, iaz baino merkeago dago: -%3. Arrain freskoak eta izoztuak ere igoera handia izan dute: %10,4koa. Edarien kasuan, alkoholdunak %7,9 garestitu dira urte batetik bestera, eta besteak %10,9.

Igoera txikia izan duten produktuak aurkitzeko asko arakatu behar da INEren zerrendan, eta are gehiago behera egin duen bat topatzeko. Hori da komunikazio zerbitzuen kasua: %2,5 merkatu dira. Igoera txikia izan dute, baina igo egin dira tabakoa (%1,9), alokatutako etxebizitzak (%1,7) eta arropak (%3,2).


Summary: EAJ nagusi batzar nagusietan eta hiriburuetan, Soziometroaren arabera. Jeltzaleek gora egingo lukete boto portzentajean hiru herrialdeetan. EH Bilduk ere bai, jeltzaleek baino gehiago. PSE-EEk, Elkarrekin Podemosek eta PPk, aldiz, behera egingo lukete boto portzentajeetan.

Udal eta foru hauteskundeak egingo dira datorren urteko maiatzean Hego Euskal Herrian, eta Eusko Jaurlaritzako Prospekzio Soziologikoen Kabineteak boto asmoari buruzko inkesta bat argitaratu du gaur. Horren arabera, EAJk irabaziko lituzke hauteskundeak hiru herrialdeetan, eta baita Bilbon, Donostian eta Gasteizen ere. Gainera, hiru herrialdeetan hobetuko luke duela hiru urte lortutako boto portzentajea.

Zehazki, 2019an jeltzaleek botoen %29,69 eskuratu zituzten Araban, %43,48 Bizkaian eta %35,91 Gipuzkoan. Orain, Soziometroaren arabera, %30,5 lortuko lituzkete Araban (+0.8), %44,4 Bizkaian (+1) eta %36,6 Gipuzkoan (+0,7). Atzetik EH Bildu legoke hiru herrialdeetan: indar subiranistak botoen %23,2 eskuratuko lituzke Araban (+2,1), %22,4 Bizkaian (+2,5) eta %33 Gipuzkoan (+1,1). Beraz, guztietan egingo luke gora, eta jeltzaleek baino gehiago.

PSE-EE hirugarren indarra litzateke, baina beheranzko joera luke hiru herrialdeetan: Araban botoen %18,8 lortuko lituzke (-0,2), Bizkaian %14,4 (-2,2), eta Gipuzkoan %16,6 (-0,6).

PP laugarren indarra da Araban, botoen %14 bilduta (-1,1). Bizkaian eta Gipuzkoan, baina, bosgarren indarra litzateke; Bizkaian, gora eginda –%7,1, duela hiru urte baino 0,5 gehiago–, eta Gipuzkoan, behera –%4,4, duela hiru urte baino 0,3 gutxiago–.

Elkarrekin Podemos, berriz, laugarren indarra litzateke Bizkaian –%8,2, duela hiru urte baino 2,4 gutxiago– eta Gipuzkoan –%7, duela hiru urte baino bi puntu gutxiago–; eta bosgarrena Araban –%6,7, 2019an baino 3,2 gutxiago–.

Hiriburuak ere, jeltzale

Hiriburuei dagokienez, EAJk irabaziko luke Gasteizen, Bilbon eta Donostian. Gasteizen, egungo zazpi zinegotziei eutsiko lieke, eta berdinduta legoke PSE-EErekin, sozialistek egungoak baino bat gehiago lortuko lituzketelako. EH Bilduk eutsi egingo lieke oraingo seiei. Bilbon, gehiengo absolutua izango luke EAJk; egun, hamalau zinegotzi ditu, baina beste bat lortuko luke. EH Bilduk ere bat gehiago izango luke (bost guztira), eta bi indar abertzaleek irabazitakoak PPk eta Elkarrekin Podemosek galduko lituzkete. Azkenik, Donostian, EAJk eutsi egingo lieke egungo hamarrei, eta EH Bilduk ere gauza bera egingo luke dauzkan seiekin. PSE-EEk, berriz, bat gehiago eskuratuko luke (sei guztira), Elkarrekin Podemosek dauzkan hiruretatik bat galduta.


Summary: ELAk helegitea aurkeztu dio Eusko Jaurlaritzak egindako espetxeetako laguntzaileen lan poltsen deialdiari. Sindikatuak espetxeetako transferentziaren «kudeaketa kaskarra» salatu du, eta Eusko Jaurlaritzari «benetako negoziazioa» eskatu dio lanpostuen zerrendaren eta lan baldintzen inguruan.

Eusko Jaurlaritzaren espetxeetako laguntzaileen lan poltsen deialdiari errekurtsoa jarri dio ELAk, «espetxe legeekin eta euskal administrazioarekin berarekin talka egiten duelako». Sindikatuak azaldu duenez, helegiteak hiru ardatz ditu: batetik, hizkuntza eskakizunen puntuazioa «ez da egokia, dagokion dekretuak ezarritako gutxieneko merezimenduak ez dituelako betetzen, euskal administrazioak berak egina izanagatik ere».

Bestetik, espetxeetako laguntzaile gisa jarduteko prestakuntza baldintzak ez dira betetzen, ELAren iritziz: «Espetxe Ikasketen Eskolan hiru hilabeteko prestakuntza eta beste hemezortzi hilabeteko prestakuntza behar dira. Prestakuntza falta hori 42,5 orduko hamar jarduera presentzialekin ordezkatu nahi da. Ondorioz, arrisku larrian jartzen ditu hautagaiak, langile taldeko gainerako kideak eta barnean direnak, ez baitute prestakuntza egokirik espetxeetan lan egiteko».

Horrez gain, ELAk nabarmendu du deialdian parte hartzeko gutxieneko adina 16 urte dela, eta zigortua izateko 18 urte izan behar direla: «Argi dago baldintza horrek ez duela inolako logikarik, eta arriskuan jartzen dituela neurri horren eraginpeko guztiak».

Hori dela eta, lan poltsen deialdiak dakarren «inprobisazio nabaria» salatu du ELAk, eta Jaurlaritzari eskatu dio aurre egin diezaiola lanpostuen zerrendari eta beharrezko langileez hornitzeko baldintzei buruzko «benetako negoziazioari».


Summary: Cate Blanchett aktoreak Kirmen Uriberen poema bat izan du inspirazio iturri. ‘Udako gau epela’ poemak ezin hobe azaltzen du 'Tar' filma, Blanchetten ustez. 'The New York Times Magazine' igandekarian egindako elkarrizketa batean aipatu du Uriberen lana.

Lydia Tar konpositore eta orkestra zuzendariaren ibilbideaz aritzean, Cate Blanchett aktoreak hitz gutxi behar ditu hura deskribatzeko: «Etengabeko arrisku sentsazio hori». Blanchett haren larruan jarri da Tar filmean (2022), Todd Field zuzendariaren azken lanean —emakumezkorik aktore onenaren saria jaso du Veneziako 79. Zinemaldian—. Duela ez asko, aktore australiar horri elkarrizketa bat egin diote The New York Times Magazine aldizkarian, eta hartan azaldu du Kirmen Uriberen poema bat inspirazio iturri izan zela Tarren pertsonaia sortzeko garaian.

17 segundo liburuko (Susa, 2019) Udako gau epela poema da hori, hain zuzen. Artikuluan bertan, kazetariak dio Blanchetten publizistak bidali ziola poema, galderei ekin aurretik irakurri behar zuela eta. Elkarrizketan, Kirmen Uriberen lerroak ekartzen dizkio hizpidera kazetariak, nahiz eta Blanchett ez hain ongi akordatu haietaz: «Orduan, dena adierazten zuen [poemak]. Orain, ezin dut gogoratu ere egin. Ez al da esanguratsua?». Poema berriz irakurrita, baina, gau epeleko bizipen horiek Tar filma ezin hobe azaltzen dutela deritzo aktoreak.

Duela urte eta erdi inguru irakurriko zuen Blanchettek Udako gau epela. The Paris Review aldizkariaren 2021eko udaberriko zenbakian argitaratu zuten, ingelesez. Elizabeth Macklinek itzuli zuen, In the Coastal Town titulua jarrita. Interpretazioak interpretazio, The New York Times-eko kazetariak droga mendekotasuna eta maskulinitatea aipatzen ditu artikuluan. Honela dio jatorrizko bertsioak:

Udako gau epela. Musika tabernatik. Neure barrura ihes egin nahi dut. Droga onbera sentitzen dut zainetan barrena. Badoa, badoa, sugeak ezagutzen baititu hobekien nire bazter ilunenak. Barrutik besarkatzen nauen gauza bakarra da. Lasai nago azkenean.

Elkarrizketa berean, zaila da Blanchettentzat poemak zertan eragin zion azaltzea; nahiago du Uriberen hitzek «beren kabuz» hitz egin dezatela, horien inguruan azalpenak eman ordez. «Betiko arazotzat» jo du dena esplikatu beharra, eta zentzu logiko bat topatzearena. «Hortxe dago guztia, guztia dago azalduta. Horregatik bidali nizun. Pentsatu nuen: ‘Nahikoa izango da. Gero, ez dut horretaz hitz egin beharko».

Ikusi gehiago: Kritika: '17 segundo'


Summary: Palestinako Al-Fatahk eta Hamasek adiskidetze akordioa sinatu dute. Bederatzi puntu jasotzen dituen itun bat adostu dute, Aljerren, 15 urteko zatiketari amaiera emateko helburuarekin. Dokumentuaren arabera, urtebeteko epean bozak antolatuko dituzte Israelek okupatuta dauzkan lurraldetan, eta PAE «herri palestinarraren ordezkari legitimo bakar» aitortzea dute xede.

Palestinako Al-Fatahk eta Hamasek —PAHF Palestina Askatzeko Herri Frontearekin eta herrialdeko beste hamabi talderekin batera— bederatzi puntu jasotzen dituen akordio bat sinatu zuten atzo, Aljerren, bi aldeen arteko zatiketari amaiera emateko eta herrialdearen «batasuna» lortzeko. Hain zuzen, bozak egitea adostu dute, hainbat hilabetez hitz egin ondoren, Aljeria bitartekari zela. Hamasek 2006an hauteskunde legegileak irabazi ostean, Gazako zerrendaren kontrola hartu zuen 2007an, eta, ordutik, Palestinako organizazio politiko islamista eta Palestina Askatzeko Erakundeko talde nagusia elkarrengandik aldenduta egon dira.

Aljerko Adierazpena deituriko adostasunen artean nabarmentzen dira, besteak beste, Gazako –Hamasek kontrolatzen du–, Zisjordaniako –Fatahk gobernatzen du– eta Jerusalem ekialdeko –Israelek okupatua du– hauteskunde legegileak eta presidentetzarakoak urtebeteko epean antolatzea. Hori da, hain zuzen, aurreko adiskidetze akordioetan porrot egin duten asmoetako bat. Horrez gain, dokumentuaren lehen puntuak jasotzen duenez, Mahmud Abbas buru duen PAE Palestina Askatzeko Erakundea «herri palestinarraren ordezkari legitimo bakar» aitortzea da xedea.

Halaber, itunak Palestinako diaspora «integratzeko» eskatzen du, eta zatiketa amaiarazteko neurri praktikoak hartzeko, baita PAEren eginkizuna «indartzeko» ere. Bosgarren puntuak, berriz, dio alderdiek erabaki dutela urtebeteko epean hautatzea Palestinako Kontseilu Nazionala —PAEren barneko organo gorena—, eta kontseilu hori «ordezkaritza proportzional integralaren sisteman oinarrituta» egongo dela. Palestinar erakunde nazionalak «federatzea» ere jasotzen du hitzarmenak, «Israelen okupazioari aurre egiteko». Bederatzigarrenak, azken puntuak, dio Aljerko Adierazpenaren aplikazioa gainbegiratzeaz eta arduratuko den lantalde aljeriar-arabiar bat sortuko dutela.

Hori bai, Hazem Qassem Hamaseko bozeramailearen arabera, akordioak ez du biltzen batasuneko gobernu bat eratzeari buruzko atalik, baina bai PAEren egituren garapenari, kontseilu nazionalaren eraketari eta hauteskunde legegileei eta presidentetzarakoei buruzko alderdiak.

«Egun tristea okupatzailearentzat»

Sinadura ekitaldiaren ondoren, Al-Fatahko goi funtzionarioak, Azzam al-Ahmadek, esan zuen akordioa «bete» egingo dutela, zatiketa atzean utzita. Hamaseko buru Ismail Haniyehk, berriz, adierazi zuen itunak «eguna zoriontsu» bilakatu zuela palestinarrentzat, eta «triste okupatzailearentzat [Israelentzat]». Bide beretik, Aljeriako presidente Abdelmajid Tebbuneren esanetan, bi aldeek akordio «historikoa» lortu zuten. PAHFko idazkari nagusi Ahmed Majdalaniren esanetan, helburu nazionala da «errefuxiatuen itzultzeko eskubidea lortzea eta palestinar estatu independentea ezartzea».

Palestinako antolakunde politiko islamista eta Palestina Askatzeko Erakundeko talde nagusia ados jarri dira, batez ere Palestinako egoerak «statu quo-a» bultzatzen eta «Ekialde Hurbileko bake prozesuaren porrota elikatzen» dituelako, Israelgo okupazioari «mesede» egiteaz gain.

Aljeriako presidenteak bultzatuta, Al-Fatahren eta Hamasen arteko elkarrizketa «goi mailako topaketarekin» egin zen, urtarriletik irailera bitartean. Aljerrek Palestinako alderdi guztiak hartu zituen Batasun Palestinarraren aldeko konferentziaren bileran. Uztailaren 5ean, Palestinako Aginte Nazionaleko presidente Mahmud Abbasek eta Hamaseko buruak egindako bilerak «bide eman zien» egunotan Aljerian egin diren negoziazioei.

Al-Fatah eta Hamas aldez aurretik saiatu ziren euren arteko krisia konpontzen hainbat elkarrizketa saiakeratan, eta, lehenago, bitarteko gobernu bat osatzea ere adostu zuten. Oraindik, ordea, adiskidetzerik ez da gauzatu erabat.

Tebbunek datorren hilabetean Aljerren egitekoa den Liga Arabiarraren goi bilera baliatu nahi du Aljeria herrialde gisa sendotzeko. Presidenteak hilabeteak eman ditu Palestinako alderdiekin solasean, akordio baterako bidea errazteko.


Summary: Burdinberri enpresan lan ituna egin dute 27 greba egunen ondoren. ELAk jakinarazi du KPIari lotutako soldata igoerak lortu dituztela Gasteizeko aeronautika alorreko enpresa horretan.

Bukatu dira mobilizazioak Burdinberri enpresan. KPIa jasotzen duten soldata igoerak eta «hobekuntza nabarmenak» txertatuta egin dute lan hitzarmena langile batzordeak eta zuzendaritzak, ELA sindikatuak ohar baten bidez ezagutarazi duenez. «27 greba egunen ondotik dator hitzarmena», gogorarazi du sindikatuak.

Aeronautikaren sektorean, Arabako metalgintzaren barruan lan egiten duten 60 langile ditu Burdinberrik. «Azken urteetan, enpresak langileak kaleratu ditu, eta aldi baterako lan erregulazioak gehiegikeriaz erabili ditu», salatu du ELAk. Baina 2022. urtean jarduera jada martxan zegoen aeronautika suspertu ondoren, eta lan karga handitu zuen. «Batzordeak irabazien inguruko proposamen egokia egin zuen langileek sortutako aberastasuna banatzeko, soldata duina eta KPIren araberako igoera izateko», esplikatu du sindikatuak.

Zuzendaritzak ezezkoa eman zuen, ordea, eta langile batzordeak astebeteko greba egin zuen uztailean, eta irailean ere jarraitu zuen lanuzteekin; are, greba mugagabea bihurtu zen joan den astean. «Greba horri esker eta batzordeak eta grebalariek etsi ez eta indarra eduki izanari esker lortu da akordioa», esan du langile batzordeak. ELA sindikatuko ordezkariek osatua da langileen ordezkarien organoa.

Azkenerako, gaur sinatu dute enpresa Ituna Burdinberrin, eta hauek dira hobekuntzak: KPIaren igoerak 2022, 2023, 2024 eta 2025. urteetarako; 250 euroko ordaina langile bakoitzari sinadurarekin batera; ituna ez aplikatzeko klausula. «Hori garrantzitsua da enpresak ez dezan balia Zapateroren eta Rajoyren erreforma hitzarmena ez betetzeko aukera», azaldu du ELAk.

Horrez gain, 2023rako lanaldi jaitsiera 1.727 ordura artekoa izango da. «Arabako metalean soldata igoera duinak lortu daitezkeela erakusten duen adibide bat da Burdinberri, batez ere langileak antolatu, mobilizatu eta grebarako aukera eskaintzen bada», erantsi du ELAk.


Summary: Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legeari 35 eragilek egin dizkiote ekarpenak. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk Bildarratzi gogorarazi diote itunpeko ikastetxeetako kuotak ez direla legezkoak, eta eskatu diote eman dezala horiek kobratzeari uzteko pausoen berri. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak esan du bat egiten dutela doakotasunarekin.

Hezkuntza izan dute hizketagai gaurko Eusko Legebiltzarreko osoko bilkuran, EH Bilduren eta Elkarrekin Podemos-IUren galderen harira. Batetik, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legeaz aritu dira, azkenaldian zeresana ematen ari baita. Bestetik, itunpeko ikastetxeetako kuotak eta haien desagerrarazteko bidea izan dituzte mintzagai. Lehenengoari dagokionez, atzo amaitu zen aurreproiektuaren lehen zirriborroari ekarpenak egiteko aukera, eta, Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak jakinarazi duenez, 35 eragileren edo norbanakoren ekarpenak jaso dituzte. Orain, konpromisoa hartu du denak aztertzeko, «testua hobetze aldera».

Baina itunpeko ikastetxeen kuoten gaia landu dute nagusiki. Ikoitz Arrese EH Bilduko legebiltzarkideak gogorarazi duenez, apirilaren 7an Eusko Legebiltzarreko lau alderdi nagusiek sinatutako hezkuntza akordioak eskolatze kuotak kobratzea debekatzen du. Gainera, nabarmendu du hezkuntza ez dela doakoa, ez sare publikoan, ez itunpekoan. Izan ere, azaldu duenez, eskola publikoetan ikasten dutenek garraioa, jangela eta guraso elkarteko kuotak ordaindu behar izaten dituzte, besteak beste; itunpekoa aukeratzen dutenek, berriz, legezkoak ez diren kuotak ordaindu behar izaten dituzte, Arreseren hitzetan. Gainera, ziurtatu du segregazioaren arrazoi nagusietako bat direla kuotak, eta koalizio abertzalea horiek kobratzearen «erabat kontra» dagoela: «Kuotek desagertu egin behar dute ja». Halaber, Bildarratzi galdegin dio eskola postu baten kostu erreala kalkulatzeko eta kuotak kontrolatzeko mekanismoak ezartzea, besteak beste.

Ildo bertsutik mintzatu da Isabel Gonzalez, Elkarrekin Podemos-IUren legebiltzarkidea. Esan du jakinekoa dela itunpeko ikastetxeek kuotak kobratzen dituztela: «Eskola kuoten kobrantza inoiz baino indartsuago dago». Villabona-Amasako (Gipuzkoa) Zubimusu ikastolaren gaia ere ekarri du hizpidera, eta esan du hutsik zituzten bi ikasgelarengatik diru publikoa jasotzen aritu badira ere, Hezkuntza Sailak hura itzultzeko epe bat baino ez diola ezarri: «Harrigarria da diru publikoarekin gertatzen ari dena». Kuotak desagerrarazteko eta kontrol mekanismoak martxan jartzeko eskatu dio Bildarratzi.

Doakotasuna, «modu progresiboan»

Bildarratzek batari eta besteari emandako erantzunetan esan du hezkuntza akordioaren «puntu guztiekin» dutela konpromisoa. Gainera, aipatu duenez, Hezkuntza Legearen aurreproiektuan bertan ere jasota dago funts publikoekin finantzatutako ikastetxeek ezingo dutela inolako funts edo diru kopururik jaso familien aldetik doakotzat jotako irakaskuntzengatik.

Bildarratzen esanetan, ordea, baliabide publikoak jarri beharra daukate derrigorrezkotzat eta doakotzat jotako ikasketak doan emateko, eta aldaketa ez da bat-batekoa izango: «Jakin badakigu prozesu konplexua dela, eta ikastetxeekiko konfiantza, konpromiso eta erantzunkidetasuneko esparru bat ezarri nahi dugu». Legeak aginduko duenera «modu progresiboan» egokitzen ari dira, baina, Bildarratzen esanetan, Hezkuntza Sailak lehen pausoa egina du jada: itunpeko ikastetxeei ematen zaien kopurua egokitu zuten uztailean, finantzaketa areagotuta. «Gure ustez, hobekuntza horiek zuzenean izan behar dute eragina gure ikasleengan eta familiengan».

Ikuskapenei dagokienez, berriz, Bildarratzek nabarmendu du Zubimusurekin legeak agintzen duena egin dutela, eta gisa horretako kasuek erakusten dutela kontrol mekanismoak badaudela: «Baditugu itunen erregimenaren kontrol egokirako baliabideak gehiegizko finantzaketa egoerarik egon ez dadin, azkeneko egunetan ikusteko aukera izan duzuen bezala».


Summary: Kontserbadoreek eskuin muturraren kanpoko babesarekin gobernatuko dute. Kristerssonek jakinarazi du gehiengo osorik ez duen koalizio bat osatu duela demokristauekin eta liberalekin. Erreaktore nuklearrak eraikitzea eta immigrazioa txikitzea adostu dute, besteak beste.

Bi agintaldiren ostean, eskuineko blokea boterera itzuliko da Suedian. Ulf Kristersson M Alderdi Moderatuaren buruzagiak jakinarazi du koalizio bat osatu duela KD Kristau Demokratekin eta L Liberalekin, eta hirurek SD Suediako Demokraten kanpoko babesa izango dutela, hori ezinbestekoa baitute parlamentuan aulkien gehiengo osora iristeko. «Hiru alderdiko gobernua izango da Moderatuarena, Kristau Demokratena eta Liberalena. Gobernuak modu estuan egingo du lan Suediako Demokratekin», azaldu du Kristerssonek. Eskuin muturrak, hortaz, eragin handia izango du koalizio gobernuaren egunerokoan; lehen aldiz, gainera.

Lau alderdietako buruzagiek elkarrekin egin dute gobernabide akordioaren berri emateko agerraldia. Kontserbadoreen buruzagiaren arabera, «seriotasun handiz» hartu dute boto emaileek gobernua osatzeko eman dieten agindua: «Aldaketa beharrezkoa da, eta lau alderdiok aldaketa hori eskaini dezakegu».

Itunaz xehetasun gutxi eman dituzte, baina indar politikoetako ordezkariek arreta jarri dute energia krisiaren aferan, eta Ebba Busch KDren buruzagiak azaldu du erreaktore nuklear gehiago eraikitzeko asmoa dutela datozen urteetan. Argudiatu duenez, Suediak «klima aldaketari aurre egin behar dio», betiere «familien finantzak suntsitu gabe»; hala, helburutzat jarri du erregai fosilik gabeko energia izatea.

Azken urteotan herrialdeko hamabi erreaktoretatik sei itxi dituzte, baina badirudi Ukrainako gerrak eragindako ondorioek politikari askoren iritzia aldarazi dutela, Suedian ez baitute oraindik alternatibarik aurkitu. Jarrera horren erakusle da 2014tik hona agintean izan den S Sozialdemokratak alderdia: erreaktore gehiago eraikitzearen aurkakoa zen, baina aurten esan du energia nuklearra «beharrezkoa» izango dela.

Koalizioa osatzeko negoziazioak espero baino gehiago luzatu dira, eta horren erakusle da Kristerssonek bi eguneko luzapena eskatu zuela herenegun, akordio bat lortzekotan zegoela argudiatuta. Suediako hedabideen arabera, desadostasunik handienak liberalen eta eskuin muturrekoen artekoak izan dira, Lkoek SDren eragina ahalik eta gehien txikitu nahi baitzuten.

Orain arte, eskuineko blokeak gutxiengoan gobernatu izan du, uko egin baitzion eskuin muturraren babesa jasotzeari. Aurten, ordea, jarrera aldatzea erabaki zuen, eta atea ireki zion SDren sostengua jasotzeari, nahiz eta liberalak ez dauden horrekin gustura.

«Paradigma aldaketa bat»

Hain justu, Jimmie Akesson SDren buruzagiak gaurko agerraldian aitortu du gobernuaren parte izan nahi zuela, baina, halere, aldarrikatu du influentzia izango duela «paradigma aldaketa bat» lortzeko helburuan.

Kanpainan iragarri bezala, Akessonek azaldu du immigrazioa txikitzea izango dela lehen helburuetako bat; besteak beste, suediar nazionalitatea lortzeko irizpideak gogortuta. «Suediako asilo arauak ez dira izan behar zuzenbide komunitarioak behartzen gaituena baino eskuzabalagoak», eskuin muturrekoen liderrak argudiatu duenez.

Joan den irailaren 11n egin zituzten parlamenturako hauteskundeak. Sk irabazi zituen berriz ere, botoen %30,3 eta 107 aulki bilduta, baina eskuineko blokeak ezkerrekoak baino ordezkaritza handiagoa lortu zuen; are, eskuin muturra kontserbadoreen aurretik geratu zen, eserleku gehien izango duen bigarren indarra bilakatuta, eta, hortaz, Akessonen indarrak politikoak datorren legealdian lehen ministro izango denarenak baino aulki gehiago izango ditu.

Zehazki, SDk 73 diputatu izango ditu; Mk, 68; KDk, hemeretzi; eta Lk, hamasei. Hau da, agintean gutxiengoan egongo den koalizioak 349 ordezkaritik 103ren babesa luke ziurtatua, eta, beraz, ultraeskuindarren diputatuek, lehen aldiz garrantzi handia izango dute agintean dagoen koalizioaren gobernabidea bermatzerakoan.

Printzipioz, datorren astelehenean egingo dute parlamentuan lehen ministroa aukeratzeko bozketa, eta hitzordu horretan babesa ziurtatua izango du Kristerssonek.


Summary: Foro Sozialaren ustez, «bake prozesurik» ez egon arren Euskal Herria «bakea eraikitzeko prozesuan» dago. Aieteko bilkuraren hamargarren urteurrenaren harira egindako jardunaldietako ekarpenak liburu batean bildu dituzte.

Duela urtebete, Foro Sozial Iraunkorrak eta Bake Bideak jardunaldi batzuk egin zituzten Donostiako Aieteko jauregian eta Kursaalean, Aieteko bilkura egin zenetik hamar urte bete zirela eta. Orain, jardunaldi haietan nazioarteko eta Euskal Herriko eragile eta adituek esandakoak bildu dituzte Aietek 10 urte. Ikaskuntzak eta erronkak izeneko liburu batean. Liburuaren aurkezpenean, egungo egoera aztertu du Foro Sozialeko eledun Agus Hernanek, eta adierazi du gaur egun Euskal Herrian ez dagoela «bake prozesurik» nazioarteko estandarren arabera, baina Euskal Herria «bakea eraikitzeko prozesuan» dagoela. Halaber, erantsi du Aieteko 10. urteurrenak agerian utzi zuela estatuaren biktimek pairatzen duten «tratamendu asimetrikoa».

Duela urtebete egindako jardunaldien garrantzia nabarmendu du Hernanek: han egindako ekarpenengatik ez ezik, horren inguruan gauzatu ziren zenbait mugimendu eta adierazpenengatik ere. Antolatutako ekitaldietan islatu zen «aniztasun politikoa», ezker independentistaren adierazpena, Jose Luis Rodriguez Zapatero Espainiako presidente ohiak eta Maria Jauregi ETAren biktimak esandakoak, EPPK Euskal Preso Politikoen Kolektiboaren presoei egiten zitzaizkien harreren inguruan hartutako erabakia, eta beste zenbait aipatu ditu Hernanek. Era berean, nabarmendu du nazioarteko bitartekariek eta bideratzaileek jardunaldietan esandakoek «hankaz gora» jarri zituztela «Aieteko bilkurari buruzko hainbat topiko».

Egungo egoerari dagokionez, Foro Sozialak uste du bake prozesu guztietan ohikoak izaten diren estandarrak, hots, armagabetzea, desmobilizazioa eta berrintegrazioa, errespetatzen ari direla Euskal Herrian ere, Espainiak estandar horiek aintzat hartzen ez dituen arren.

Foro Sozialaren ustez, Euskal Herrian «prozesu bakarra» dago, prozesu hori hiru esparru administratiboetan, hau da, EAEn, Ipar Euskal Herrian eta Nafarroan, modu desberdinean garatzen den arren. Nabarmendu du Hego eta Ipar Euskal Herrian egindako urratsek «elkar elikatzen» dutela: «Lehen, Bakegileen eta Frantziako Gobernuaren arteko harremanak Madrilen jarrera politikoa aldatzen lagundu zuen; orain, alderantziz gertatu da», esan du Hernanek, Ion Parot presoa espetxetik atera izana gogoan hartuta.

Foro Sozialaren aburuz, Aieteko bilkuraren hamargarren urteurrenak «palanka efektua» izan zuen duela urtebete: biktimak konponbidearen erdibidean jarri eta estatuaren biktimek pairatzen duten «tratamendu asimetrikoa» agerian utzi zuen, espetxe politikaren aldaketa bultzatu zuen, eta lagundu zuen «kontakizunaren bataila krispazioaren esparrutik ateratzen, memoria kritiko inklusiboa eraikitzeko esparrura igarotzen laguntzeko».

Spektorowskiren ekarpena

Uruguaiko politologo eta HNT Harremanetarako Nazioarteko Taldeko kide ohi Alberto Spektorowskik ere parte hartu du liburuaren aurkezpenean, eta HNTren ibilbidearen laburpena egin du. Esan duenez, talde horretan parte hartu zuten nazioarteko adituek «kanpoko ikuspegia» zuten, eta eginkizunari lotu zitzaizkionean argi zuten zein zen helburua: indarkeria amaitzea eta horrekin Euskal Herrian «bakea eta demokratizazioa» sustatzea. Eginkizun «zaila» izan zen, eta oztopoz beterikoa: adibidez, Spektorowskik gogorarazi du Baionako polizia etxean deklaratu behar izan zutela, prozesua sustatzeko egiten ari ziren lana zela eta.

Eragileek izandako jarrera ere gogora ekarri du Spektorowskik: esan duenez, harremana izan zuten Espainiako Gobernuko orduko Barne ministro Alfredo Perez Rubalcabaren taldeko kideekin, eta harreman hori «zaila» izan zen, Espainiako Gobernuak ez baitzuen onartzen Harremanetarako Taldea mintzakidetzat eta «bidezko amorrua» baitzuten aurreko ahaleginek porrot egin zutela ikusita: «Hala ere, eta bidezko amorru hori gorabehera, prozesua ez oztopatzea erabaki zuten, eta abagune horretan oztopoak ez jartzea modu bat zen prozesuari laguntzeko». Harreman Taldeko kideek bazekiten prozesua azken bururaino eramateko beharrezkoa zela PSOEk Espainiako gobernuan jarraitzea: PPk agintea eskuratu izanak gauzak arras aldatu zituen, eta, geroztik, blokeoa «erabatekoa» izan zen.

Euskal eragileei dagokienez, Spektorowskik nabarmendu du EAJk eta ezker independentistak «oso jarrera ideologiko desberdinak» zituztela, baina, hala ere, jakin zutela prozesuari bultzada ematen. Bi eragileoi eskerrak eman dizkie Spektorowskik: EAJri dagokionez, Iñigo Urkullu, Andoni Ortuzar eta Jonan Fernandez aipatu ditu beren-beregi, eta ezker independentistan, berriz, Arnaldo Otegi, Urko Aiartza eta Jon Iñarritu. Urkulluri buruz, nabarmendu du «borrokalari nekaezina» izan zela, eta prozesua sustatu zuela «horren ondorioz ordaindu beharreko prezio politikoaren jakitun» izanik.

Etorkizunaz, berriz, Spektorowskik ez du iritzirik eman nahi, «hori euskal herritarrei dagokielako». Edonola ere, «HNTko kidearen txapela albo batera utziz eta zientzia politikoetako irakasle gisa mintzatuz», esan du bere ustez etorkizunean «kontakizunen aniztasuna» gailenduko dela, kontakizun bakarraren kaltetan, eta horrek ez duela zertan txarra izan «alde guztiek onartzen dituzten arauak egonez gero».


Summary: Bielorrusiak estatuko indarren alerta handitu du. Herritarren eskubideak murrizteko aukera edukiko du Minskek. Khersonetik ebakuatutako lehen zibilak gaur dira Errusiara iristekoak.

Bielorrusiak jakinarazi du «terrorismoaren aurkako operazioen erregimena» ezarri duela. Aleksandr Lukaxenko herrialdeko presidenteak kazetariei esan die alerta handitzeko erabakia hartu dutela, Ukrainako gerraren bueltan egoera «larritu» egin delako. Presidenteak hori esan du Astanan (Kazakhstan), Sobietar Batasuna desegin ondoren sortutako EBE Estatu Burujabeen Erkidegoaren goi bilera bat bukatu denean, baieztatuz Vladimir Makei Atzerri ministroak Izvestia Errusiako egunkarian egin dioten elkarrizketan esandakoak.

Salbuespenezko neurri hori ezarriz, hortaz, herritarren eskubideak murrizten dira, eta estatuko indarren eskumenak handitzen dira atxiloketak egiteko, eta komunikazioak zein herritarren joan-etorriak kontrolatzeko. Aste honen hasieran Lukaxenkok adierazi zuen Ukraina Bielorrusiaren aurkako eraso bat prestatzen ari dela. Kievek ukatu egin du. Nolanahi ere, Bielorrusiako presidenteak esan du alerta handitu denez armada herrialdean tropak hedatzen hasi dela.

Gerra frontean, Ukrainak jakinarazi zuen, atzo, hegoaldeko Kherson hiri estrategikoaren bueltako bost kokagune berreskuratu dituela. Errusiak partzialki okupatuta dauka Kherson eskualdea, eta Kremlinek han daukan gobernadoreak eskatu zien herritarrei eskualdetik alde egin zezatela. Moskuk adierazi zuen, gainera, eskualdea ebakuatzen lagunduko duela, eta TASS Errusiako berri agentziaren arabera, lehen zibilak gaur dira Errusiako Rostov eskualdera iristekoak.

Errusiak Ukrainan partzialki okupatuta dauzkan eskualdeen artean, Kherson da, ziurrenik, estrategikoena. Batetik, Krimeako penintsulara Ukrainatik bidez iristeko handik pasatu behar delako; eta, bestetik, Kherson hiritik igarotzen delako Dnipro ibaia —Ukraina bitan zatitzen du— Itsaso Beltzean itsasoratu aurretik.

Ukrainak iturri ofizialek adierazi dute, bestalde, Errusiak jarraitzen duela herrialdeko «ezinbesteko azpiegiturei» eta zibilei eraso egiten. Azken orduetan dozenaka aire eraso kontatu ditu Mikolaiv eta Nikopol hirietan, Zaporizhia eskualdean eta Kiev eskualdean, besteak beste. Kieven esanetan, Errusiaren erasoen helburua da energia azpiegiturak txikitzea. Erasoaldia handitu egin da joan den larunbatean Krimeako anexioaren ikur den zubia hondatu zutenetik.

Ikusi gehiago: Krimeako anexioaren ikur den zubiaren zati bat hondatu dute

Erdogan, prest

Vladimir Putin Errusiako presidenteak planteatu du Turkian «gas gune handi bat» egitea, eta, hartara, Nord Stream gasbideetarako aurreikusitako gas hornikuntza Turkiarantz birbideratzea, handik zabaltzeko. Hori jakinarazi zuen, atzo, Astanan, Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidentearekin bildu eta gero. Eta Astanatik bueltan Erdoganek kazetariei adierazi die agindu diola Energia eta Baliabide Naturalen Ministerioari Errusiakoarekin batera lan egin dezala aukera hori aztertzeko.

Ikusi gehiago: Bake elkarrizketez aritu ordez, gasaz aritu dira Putin eta Erdogan


Summary: Ogasunen kutxak beteta, zerga aringarriei eutsiko diete aldundiek. Prezioen garestitzeak bultzatuta, inoiz baino gehiago bilduko da zergen bitartez: 17.109 milioi euro, iaz iragarritakoa baino 820 milioi gehiago. Errenta zerga beste %2 deflatatuko dute urtarriletik aurrera. Bilketa %5,6 handituko da 2023an

Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako foru ogasunen kutxak diruz gainezka izango dira urtearen amaieran, aurreikuspen guztiak hausteko bidean baita zerga bilketa. Ekonomiaren hazkundeak eta prezioen garestitzeak bultzatuta, aldundiek kalkulatu dute inoizko bilketarik handiena egingo dutela aurten: 17.109 milioi euro denera. Iaz kalkulatu zutena baino 820 milioi euro gehiago dira. Atzeraldi baten ohartarazpenak gero eta ozenago entzuten badira ere, Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ogasun sailburuak lasaitasun mezua igorri du, adierazi baitu erakundeek ez dutela baliabide faltarik izango egoerari aurre egiteko. Hain zuzen, inflazioaren eragina arintzeko zerga aringarriei eutsiko diete ogasunek, herritarrek poltsikoan diru gehiago izan dezaten.

Finantzen Euskal Kontseiluak urrian egin ohi duen bilera egin dute gaur, Gasteizen. Urteko zerga bilketaren itxiera adostu eta datorren urteko aurreikuspenak kalkulatu zituzten Eusko Jaurlaritzak, foru aldundiek eta Eudelek. Bilera laburra egin zuten; izan ere, ahaldun nagusiek bazekiten emaitza onak zituztela eskuetan, bilketa iazkoaren gainetik joan baita urte guztian zehar, nabarmen gainera. Eta lasaitasun horrekin egin zuten etxerako buelta ere, jakinda estutasunik gabe prestatu ahalko dituztela datorren urteko aurrekontuak, azkenak Markel Olanoren eta Unai Rementeriaren kasuan.

Bilketak aise gaindituko du 2021eko kopurua aurten: iaz baino 1.146 milioi euro bilduko dira guztira (+%7,2). Eta BEZa da horren arduradun nagusietako bat: iazkoaren aldean, %11,3 handituko dela kalkulatu baitute. Ez soilik pandemia urteen ondoren kontsumoa handitu egin delako, baizik eta produktuen eta zerbitzuen prezioa nabarmen garestitu delako, eta, beraz, horiei ezartzen zaizkien zergak ere bai.

Enplegu gehiago

Lan merkatuaren egoera ona da bestea. Ekonomiaren bolada onari gisa berean erantzun dio enpleguak ere, eta ziurgabetasuna gero eta handiagoa bada ere joera onari eutsi egiten dio oraindik. Inflazioa bezainbat izan ez bada ere, soldatek ere gora egin dute, eta guzti hori errenta zergan islatuko da: %5,1 handituko da iazkoaren aldean. Guztira, 6.430 milioi izango dira.

Aldiz, sozietate zergaren zenbatekoa ez da handituko, eta iazko kopuru bera biltzea espero dute ogasunek aurten: 1.155 milioi euro guztira. Aurreko urteko irabaziak zergapetzen dizkie enpresei, eta 2021a pandemia urtea izan zenez, ez da ekonomiaren hazkundea igarriko.

Iaz baino gutxiago jasoko da zerga berezien bitartez ere: %34,9 jaitsiko da tabakoari eta erregaiei ezartzen zaizkien zergen kopurua. Azpiazuren hitzetan, halaber, «ez da askorik bildu» Madrilekin itundutako zerga berrien bitartez, hau da, zerbitzu digital jakin batzuei ezartzen zaizkienekin (Google eta Tobin tasak). Dirudun handiei, bankuei eta energia enpresei ezarri nahi zaizkien zergei buruz galdetuta, ordea, esan zuen ez dutela oraindik horien berririk.

Bilketa errekorra 2023an

Atzeraldi ekonomikoa ate joka badago ere, Arabako Bizkaiko eta Gipuzkoako ekonomiak salbuespena izaten jarraituko du hurrengo urtean, eta hazten jarraituko du, hasiera batean espero baino apalago bada ere (+%2,1). Hori bera nabarmendu du sailburuak ere, nahiz eta ez duen ezkutatu egoera «konplikatua» denik. Hala ere, haizea aldeko den neurrian, 2023an bilketa ere neurri berean handituko dela espero dute: 18.072,9 milioi euro bilduko lirateke guztira (+%5,6). Inoiz ez bezalako kopurua da hori.

Sailburuaren hitzetan, hala ere, zerga bilketa are gehiago handituko litzateke ogasunek ez balute inflazioari aurre egiteko zerga aringarriak onartu. 2022 hasieran errenta zergaren taulak %1,5 deflatatzea adostu zuten aldundiek eta Jaurlaritzak, eta uztailean erabaki zuten beste %4 egitea. Bada, urtarriletik aurrera beste %2 deflatatuko dutela iragarri zuten arduradunek atzo (bilera hasi baino lehen aurreratu zuen neurria PSE-EEk ohar bidez). 30.000 eurora arteko errenta oinarria dutenentzat 200 euroko kenkaria luzatuko dutela ere adierazi zuten.

Deflatazioak ez du inflazio osoa hartzen, ez eta azpiko inflazioa ere, lehendakariak legebiltzarrean eskatu bezala. Baina ahaldun nagusiek argudiatu zuten nahikoa dela, besteak beste, ez dakitelako zein izango den urteko batez besteko tasa. Gainera, adierazi zuten beste neurri batzuk ere hartzeko prest daudela, «inflazioaren eragina leuntzeko». Egoerari aurre egiteko moduko aurrekontuak iragarri zituzten guztiek: «Laino beltzek kezka eragiten badigute ere, horri aurre egiteko baliabideak baditugu».


Summary: Tomate zukua jaurti dute Van Goghen 'Ekiloreak' obrara, protesta gisa. Just Stop Oil talde ekologistako bi kidek eman dute aurrera ekintza Londresko National Galleryn, eta eskuak hormara itsatsi dituzte. Poliziak atxilotu egin ditu.

Just Stop Oil talde ekologistako bi kidek tomate zukua jaurti diote Van Goghen Eguzki-Loreak artelanari, Londresko National Galleryn. Jarraian, haien eskuak hormara ere itsatsi dituzte. Protesta moduan egin dute, Erresuma Batuan erregai fosilen hobiak ustiatzearen aurka. «Zerk balio du gehiago? Arteak ala bizitzak? Janariak baino gehiago balio al du? Justiziak baino gehiago balio al du?», galdetu du aktibista bietako batek. Are gehiago ere gehitu dute: «Kezkatuago zaudete artelan baten segurtasunagatik planetarenagatik baino? Bizitzaren kostuaren krisiaren parte da petrolioaren krisia». Sare sozialetan entzutea eskuratu du ekintzak.

Poliziak informatu du National Galleryra bertaratu eta bi aktibistak atxilotu dituela, «kalteak eta jabetza bortxaketa» egotzita. Artelana bera ez da kaltetu, beira batek babesten baitu Eguzki-loreak, baina haren markoa zikintzea lortu dute.

Bi aste daramatza Just Stop Oil taldeak mobilizazioetan, Londres aldean. Joan den astean, bada, ehun lagunetik gora atxilotu zituzten autoritateek elkarte ekologistek deitutako mobilizazioetan.

Azken hilabeteotan, artelan ezagunak helburu gisa hartu dituzte ekintzaileek, horien bidez oihartzuna lortzeko.

Joan zen igandean, Pablo Picassoren margolan bati eskuak itsatsi zizkioten bi ekintzailek Melbournen (Australia). Nazioarteko Extinction Rebellion mugimenduko kideak ziren, eta azkar gogortzen den itsasgarria erabili zuten Sarraskia Korean margolanari lotzeko, Victoriako National Galleryn. Klima kaosa = gerra + gosetea mezua zuen pankarta bat zabaldu zuten. Preso eraman zituzten, baina berehala askatu zituzten, kargurik gabe. Izan ere, ez zuten margolana kaltetu, plexiglas xafla batekin babestuta zegoelako. Ekintzaileek gero esan zuten, bazekitela margolanak plastiko bat zuela eta zutela artelana kaltetzeko asmorik.

Maiatzaren 30an hasi zen mugimendua: emakume zaharrez mozorroturiko ekintzaile batek tarta bat bota zion Leonardo da Vinciren Mona Lisa margolanari, Parisko Louvre museoan. Gizakiak planeta suntsitzen ari direla salatu zuen erasotzaileak.

Ekainaren 29an, bi ekintzailek eskuak itsatsi zituzten XIX. mendeko margolan batean. Just Stop Oil taldeko kideak ziren. Erregai fosilak erabiltzeari uzteko eskatzen du taldeak.

Laster hasi ziren beste lekutan ekintza mota berdina erabiltzen, hainbat artelan erabilia: Turnerren margolan bat Manchesterko (Ingalaterra) Art Galleryn, Van Goghen lan bat Londresko Courtauld museoan, eta John Constableren artelan bat hiri bereko National Galleryn. Horrez gain, Leonardo da Vinciren Azken Afaria irudiaren kopia bati, maisuaren ikasleetako batek eginikoa, Royal Academy of Arts museoan.

Italian ere, Ultima Generazione taldeko kideak Botticelliren Udaberria lana erabili zuten, euren mezua zabaltzeko.

«Klima hondoratzen bada, ezagutzen dugun zibilizazioa hondoratuko da», idatzi zuten. «Ez da turismorik, museorik edo arterik egongo».


Summary: AHTaren kudeaketan «norabide aldaketa» eskatu dio EH Bilduk Eusko Jaurlaritzari. Oraindik gutxienez 5.000 milioi euroko kostua izango duten lanak egitea falta dela dio EH Bilduk, eta diru hori politika publikoetan inbertitzeko eskatu du.

Iñaki Arriola Lurralde Plangintza, Etxebizitza eta Garraio sailburuari zuzendutako interpelazio bat egin du gaur EH Bilduk Eusko Legebiltzarreko osoko bilkuran, eta Euskal Y-aren kanpoko loturen egoerari buruz galdetu diote. Izan ere, Unai Fernandez de Betoño EH Bilduko legebiltzarkideak adierazi du Araba, Bizkai eta Gipuzkoako AHTa «irla bat» izango dela, «kolokan» daudelako Ipar Euskal Herriarekiko lotura, Santanderrekikoa (Espainia), Burgosekikoa (Espainia) eta Nafarroarekikoa. Fernandez de Betoñoren arabera, Ipar eta Hego Euskal Herriaren arteko lotura ez da lehentasun bat Frantziako Estatuarentzat, eta plataforma berria egin beharrean, Bordele-Hendaia zatia modernizatzeko hautua egingo duela nabarmendu du.

Hori da, hain zuzen ere, EH Bilduko eledunak Eusko Jaurlaritzari eta Arriolari eskatu diona: oraindik eraiki gabe dauden AHTaren zatietan —Miranda del Ebro (Espainia)-Gasteiz-Altsasu, adibidez— plataforma berriak egin beharrean, egun dauden instalazioak modernizatzea eta AHTra moldatzea: «Uste dugu momentua dela lotura horietan milioiak eta milioiak bota ordez, inbertsio politika publikoen norabide aldaketa indartsu bat egiteko».

AHTaren lanen eta denbora tarteen inguruan ere hitz egin du Fernandez de Bretoñok, eta gezurretan ibiltzea egotzi dio Jaurlaritzari: «Atzerapen berri bat ezagutu dugu egunotan. Arriola sailburuak hemen bertan, duela urte bat, esan zuen 2026 amaieran edo 2027 hasieran amaituko zirela, baina Espainiako ordezkariak esan digu 2028a dela data berria, dena ondo bidean». Horren aurrean, Arriolak Fernandez de Bretoñori gogorarazi dio AHTa «interes orokorreko azpiegitura» bat dela, eta, beraz, Espainiako Gobernuaren esku dagoela, ez Eusko Jaurlaritzaren esku. «Konplexutasun handiko» lanak direla ere adierazi dio sailburuak EH Bilduko legebiltzarkideari, eta koalizio abertzaleari esan dio AHTarekin «obsesionatuta» dagoela.

Bestalde, Arriolak adierazi du Eusko Jaurlaritza «guztiz» konprometituta dagoela AHTaren lanekin, eta hainbat lan egoki egiten ari direla esan du, Atotxako geltokiko lanak eta Hernani-Astigarraga (Gipuzkoa) zatiko lanak, esaterako. Horrez gain, sailburuak dio Jaurlaritza lanean ari dela AHTaren Bilboko eta Gasteizko sarrerak egiteko.

Euskal Y-Nafarroa lotura

Oraindik ez dago garbi non egingo den Nafarroako eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako AHTen arteko lotura. Fernandez de Betoñok adierazi du Jaurlaritzak «urteak» daramatzala lotura Ezkio-Itsason egingo dela, baina gehitu du Espainiako Gobernuak 2018an Altsasu eta Gasteiztik lotzeko alternatiba ere mahaigaineratu zuela, eta alternatiba hori egokiena zela esan: «Beste gezur bat, beste txapuza bat», leporatu dio EH Bilduko eledunak Jaurlaritzari. Santanderreko eta Burgoseko loturetan ere arazoak daudela nabarmendu du.

Horri erantzunez, Arriolak berriro ere Fernandez de Betoñori gogorarazi dio Euskal Y-Nafarroa lotura Espainiako Gobernuaren esku dagoela, eta oraindik ez dutela erabaki lotura Ezkio-Itsason edo Gasteizen egitea: «Nire sailaren jarrera ezaguna da: aldeen artean adostutako erabaki bat hartu behar dugu, hainbat irizpideren araberako analisi baten laguntzaz: tekniko, ingurumen, ekonomiko eta sozial».


Summary: Berria telebistak Bertsolari Txapelketa Nagusiaren berri emango du. Bi eduki nagusi egonen dira eskuragarri, bakoitza publiko bati zuzendua eta formatu batean

Bertsolari Txapelketa Nagusia Berria telebistan landuko da; finalaurrekoen bueltan hasiko da ikus-entzunezko eskaintza. Argitaratuko den edukia bi motatakoa izanen da, bakoitza publiko jakin bati zuzendua eta formatu batean egina. Eduki guztia datorren asteko larunbatetik aurrera egonen da, lehenbiziko mahai ingurua izan ezik. Datorren astelehenean izanen da, eta Txappelako kide batek eta Miren Mujika BERRIAko kazetariak parte hartuko dute.

Lehenbiziko eduki mota bertsolaritza arloan adituak diren horientzat edo oso zaleentzat bideratua egonen da, eta audio formatuan zabalduko da. Kasu honetan, finalaurreko bakoitzaren ostean Mujikak balorazio azkarra eginen du. Gainera, astelehenero, Mujikak Txappelako kide bat eta bertso munduko norbait –hala nola bertsolari ohi bat, aditu bat edo txapelketan parte hartu ez duen bertsolariren bat– elkartuko ditu mahai inguru batean.

Bigarren eduki mota ikuspegi feministatik landutakoa izanen da, eta bideo moduan jasoko da. Bost zatik osatuko dute saio hori: jarri titularra, Maider Galardirekin eginen da; lupa, Txappelako kideek datu bitxiren bat emanen dute; puntu morea, Nerea Arriola, Amaia Agirre eta Mirari Mariarena kolaboratzaileek, txandaka, ikuspegi feministatik interesgarria izan den momentu bat aukeratuko dute; genealogia feminista; zirelako gara, non emakume-señora bertsolariak elkarrizketatuko dituzten.


Summary: Abortuaren kontrakoek Gasteizko klinika baten aurrean errezatzen ahal dutela dio EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak. Ertzaintzak egindako erresoluzio baten arabera, eraikinetik 80 metrotara soilik errezatu zezakeen taldeak

40 Dias por la Vida (40 egun bizitzaren alde) abortuaren kontrako mugimenduaren erranetan, EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak bertan behera utzi du abortatzeko kliniken aurrean taldeak egiten zituen otoitzei lotuta Ertzaintzak egindako erresoluzio bat. Idatzi horren arabera, Gasteizko klinika batean aurrean errezatzen zuen abortuaren kontrako taldeak ekintza hori eraikinetik 80 metrotara egin behar zuen. Izan ere, klinikaren aurrean egiten diren protestak ugarituz doaz. Osasun zentroaren atarian ia egunero arrosarioa errezatzeaz gain, «Ez zaude bakarrik, zu laguntzeko gaude» dioten afixak eskuetan eramaten dituzte mugimenduko kideek.

Taldean, baina, erresoluzioa ez zuten begi onez ikusi, eta errekurtso bat jarri zuten. Zeina, euren arabera, EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak «bere osotasunean» aintzat hartu duen. 2004. urtean Ameriketako Estatu Batuetan sortutako mugimendu bat da, eta euren helburua abortatzeko eskubidea deuseztatzea da. Egin ohi dituzten ekintza ezagunen artean daude, abortatzeko kliniken aurrean errezatzea eta barau egitea.

100 metro

Donostiako Askabide klinikan ere Gasteizkoa bezalako protestak egin ohi ditu kolektiboak. Baina, kasu honetan, Donostiako epaile batek arrazoia eman zion klinikari, eta protesta egiten dutenak eraikinetik 100 metrora egon beharko dira. Duela aste batzuk zabaldu zen autoa, eta BERRIAk eskuratu zuen: epaileak adierazi zuenez, haurdunaldia etetera doazen emakumeen intimitatea eta abortatzeko duten eskubidea urratzen dituzte protesta egiten dutenek; klinikako langileen eskubideak ere urratzen direla ondorioztatu zuen.

Ikusi gehiago: Abortatzeko eskubidearen aurkako protestak, gutxienez ehun metrora


Summary: Liz Trussek Erresuma Batuko Ekonomia ministroa kargugabetu du. Zergak jaisteko plana «urrunegi eta azkarregi joan da», Erresuma Batuko lehen ministroaren arabera.

Liz Truss Erresuma Batuko lehen ministroak Kwasi Kwarteng Ekonomia ministroa kargugabetu du, gobernu kontserbadoreak bultzatutako zerga politika neoliberalak eragin dituen liskarren ondorioz. Trussek gehitu du sozietateen gaineko zerga igo egingo duela. Zergak jaisteko plana «urrunegi eta azkarregi joan da», aitortu du lehen ministroak.

Izan ere, Boris Johnson lehen ministroaren gobernuak sozietateen gaineko zerga %19tik %25era handitzea zuen aurreikusita. Trussek gobernua osatzean, berriz, neurri hori atzera botatzea erabaki zuen. Lehen ministroak eta Ekonomia ministroak hartutako erabakia ez zuen babestu, ordea, haien alderdiak –Alderdi Kontserbadoreak–, ezta merkatuek ere. Izan ere, libera esterlinaren kotizazioa nabarmen jaistea eragin zuen.

Kwartengen ordezkoa Jeremy Hunt tory-a izango da. Kanpo Harremanetarako eta Osasun ministroa izana da, eta Alderdi Kontserbadorean egindako primarioetan ez zuen Trussen hautagaitzaren alde egin.


Summary: Xabier Atristain espetxeratu dute berriro, Auzitegi Nazionalak hirugarren gradua baliogabetuta. Jaurlaritzak hirugarren graduan sailkatu zuen, baina fiskalaren helegitea aintzat hartu du epaileak.

Xabier Atristain Gorosabel presoa Martuteneko espetxera itzuli da gaur arratsaldean, Espainiako Auzitegi Nazionaleko Espetxe Zaintzako Epaitegi Zentralak, Eusko Jaurlaritzako Justizia Sailak preso donostiarrari emandako hirugarren graduaren aurka fiskaltzak jarritako helegitea onartu ostean. Bigarren gradura itzularazi du epaileak. Manifestaziora deitu dute biharko; 19:00etan abiatuko da Donostiako Bulebarretik. Etxerat-ek haserrea adierazi du, «berriz ere, preso donostiarraren eskubideak urratzen dituen zentzugabekerien aurrean». Atristainek hamabi urte bete ditu preso. Urtarrilean, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak ebatzi zuen Espainiak «prozesu justu eta ekitatezkoa» izatea eragotzi ziola Atristaini, ez baitzion utzi inkomunikazio aldian konfiantzazko abokatu bat aukeratzen.

Otsailean, kondena etetea ebatzi eta kalera atera zen, Gorenak Estrasburgoko sententziaz ebatzi artean. Hala ere, berriro atxilotu eta espetxeratu zuten ekainaren 2an; Auzitegi Gorenak ebatzi zuen inkomunikazio aldian egin zuen deklarazioaz gain bazirela froga gehiago Atristainen kontra, eta deklarazio horiek gabe ere epaileak zigor ondorio bera atera izanen luketela. Ondorioz, ez zuen onartu haren aurkako hamazazpi urteko espetxe zigorra berrikustea.

Behin espetxean, eskatutako baldintzak betetzen dituela argudiatuta, Eusko Jaurlaritzak hirugarren gradua eman zion uztailean. Fiskalak, ordea, helegitea aurkeztu zuen, eta hori onartu du orain epaileak.


Nork bere ekografiaren irakurketa

Summary: Nork bere ekografiaren irakurketa. Lorelei taldeak Ekografiak disko berria atera du, 22 urte eta gero. Irakurketa «unibertsala» duen hamar kantuko lan «oso pertsonala» da

«Salbazioaren eta adiskidetasunaren gorazarrea dakar» Ekografiak diskoak, Asier Serranoren hitzetan. Lorelei taldea sortu zuen Mikel Gorosabelekin batera 1990eko hamarkadan. 22 urteren ostean, bueltan dira lan berriarekin. Andres Camio Elkar argitaletxeko musika arduradunak aipatu du «giro ezberdinak» sortzen direla diskoan: «Oso kantu politak dira, istorioez beterikoak. Abestiak oso pertsonalak dira, baina, aldi berean, oso kolektiboak. Krudelak bezain samurrak». Gaur aurkeztu dute, Donostiako Elkar dendan.

EH Sukarra taldearen diskoetan hasi ziren Serrano eta Gorosabel kolaboratzen, eta lankidetza horren ondorio izan zen Lorelei taldea. Bi diskoren eta bi urteko zuzeneko ibilbidearen ondoren, duela 22 urte erabaki zuten taldea «lurperatzea». Bakoitzak bere bidea hartu zuen: Serranok bakarkako zenbait disko eta liburu kaleratu ditu —Linbotarrak lanarekin Euskadi saria jaso zuen 2017an—; eta Gorosabelek diskoak grabatzen jarraitu zuen talde ezberdinekin, EH Sukarra, Norton Klub eta Barne basoanekin.

2020an elkartu zen bikotea Antxon Sarasua eta Loiola Maderarekin batera, eta erabaki zuten antzokietara itzultzea. Hiru kontzertu jendetsu eta arrakastatsu eman ondoren, osasun egoera zela eta, bertan behera utzi behar izan zuten.

Musikari dagokionez, lan «oso arina» izan dela adierazi zuen Gorosabelek: «Oso elkarlan polita izan dugu. Ni hasi nintzen lehen aipatutako kanta bat bidaltzen eta poliki-poliki Serrano erakartzen». Serranok idazten dituen letrak «oso ondo barneratzen» dituela aitortu zuen. Letra «ederrek» kantua bera, melodia bera «goraipatzen» dutela esan zuen: «Bietatik behar du abesti batek ona izan dadin, eta hori lortzeko oso erraz egin dugu lan».

Eskertza elkarri

Ekografiak diskoa zuzeneko kontzertuetara itzultzeko aitzakia izan dela zehaztu du Gorosabelek. Proiektu berriak askotariko abestiak biltzen dituela gehitu du ondoren: «Kanta batzuk oso intimoak dira. Gero badaude, lehenagoko Lorelei gogora ekarriz, poperoagoak, potenteagoak direnak». Eskerrak eman zizkion Serranori bere «barruko kutxan» zituen melodiak «kanporatzen» laguntzeagatik: «Disko honek lagundu dit barruko bozetoak osatzen eta garatzen».

Serranok ere egin du aitorpenik: «Duela bi urte eskas ebakuntza bat egin zidaten. Horren ondorioz, minberatuta geratu nintzen, ezertarako gogorik gabe». Minak hartuta zegoela, Gorosabelek luzatu zion diskoa egiteko proposamena, eta orduan idatzi zuen Ekografiak kanta. Kultura, artea, sorkuntza oro har, «ukendua» zela konturatu zen: «Badauka botere baltsamiko bat. Abiada bizian planteatu zidan eta oso urrun ikusten nuen». Hala ere, aste beteren buruan, zazpi kanturen letrak idatzi zituela kontatu du: «Edozein medikamentu baino ederragoa izan zen. Oraindik hunkitu egiten naiz pentsatzean. Edozein sendagai baino hobea izan zen Mikelek eskaini zidan eskuzabaltasun hori, berak buruan zituen melodiei hitzak jartzearen proposamen hori».

Ekografoen tarota

Gai «pertsonalak» bildu ditu Serranok, baina uste du letrek badaukatela irakurketa «unibertsala»: «Nire lana izan da gure minetik, gure iraganetik, oihua berreskuratu eta oihartzun bihurtzea. Nolabaiteko terapia ariketa bihurtzea». Orokortua den minari erantzun nahi izan diola esan du.

«Ekografoak dira gaur egungo tarot irakurleak», aipatu du Serranok ironiaz. Tarot irakurle «modernoak» direla kontatu du, eta harritu egin zela ekografia bat egitera joan, eta koloretan ere izan daitezkeela esan ziotenean: «Haiek bakarrik dakite identifikatzen gertatzen zaizuna, barne munduan gertatzen dena».

«Zuri-beltzeko mina» koloreztatzeko lanean ahalegindu direla aipatu du idazleak: «Zebra jantziarekin aritzen den min horretatik, koloredun gamelu bat egitea izan da gure lana. Nostalgia oparitzea». Adibideak jarri ditu: «Iraganera bueltatzea maitale ahaztu bati berriro ere musu ematea da. Eta konturatzea oraindik ere bagarela gai samurtasunarekin gure laztanak eskaintzeko». Diskoa entzun ahala, norberak bere «ekografiaren irakurketa» egitea gustatuko litzaieke egileei. Kiromantzian aditua den pertsona batek egingo lukeen antzera, haien esanetan: «Jabetzeko norbera dela bere barne-mugimenduen eta barne-sentimenduen irakurlerik abilena».

Elkar estudioan grabatu dute Ekografiak, Victor Sanchezen gidaritzapean. Azala Nagore Martinezek egin du, akuarelaz, eta urte amaierarekin batera hasiko dute «epe luzerako bira». Taldeko kantariak erantsi du oparia ere izan litekeela diskoa: «Iraganeko maitaleek elkarri oparitu diezaiokete disko hau, egungo bikotekideak askorik haserretu gabe». Erantsi zuen laztan zein musu bat «inofentsiboa» izan daitekeela; ez, ordea, Ekografiak diskoa: «Mina eta iragana ekartzen dituen lana baita».

Aurten 25 urte dira taldeak lehen lana kaleratu zuenetik, eta, itzuleran, Lorelei «bizirik lurperatu» zutela azpimarratu du Serranok: «Harramazka atera dugunean, konturatu gara barkatu digula».


Begirada bat Zuluetaren unibertsoari

Summary: Begirada bat Zuluetaren unibertsoari. Gasteizko Artium museoak ‘Ivan Zuluetaren asaldura’ erakusketa zabaldu du. Zinemagile donostiarrak ondutako lanek osatzen dute bilduma, batez ere, irudiek eta marrazkiek.

«Zenbat denbora egon zintezkeen kromo honi begira? Urteak, mendeak, goiz oso bat, ezin jakin, ihesaldi betean zeunden, estasian, geldiune betean zintzilik, zoratuta». Ivan Zulueta (Donostia, 1943-2009) zinemagilearen Arrebato film luzearen pasarte horrek berez laburbiltzen du Zuluetaren bizitzaren eta obraren arima. Eguneroko bizitzan egindako etenaldi bat izan zen harentzat zinema, amets egiteko, pentsatzeko gune bat. Are, zinema bera bere filmografia laburreko gai handienetako bat izan zen, «fotogramaz fotograma barrenak atera arte». Zinemagile donostiarrak ekoitzitako pelikula nagusienekin, artista grafiko gisa egindako lanekin eta haren gertukoenei egindako elkarrizketekin osatu du Xabier Arakistainek Ivan Zuluetaren asaldura erakusketa. Gasteizko Artium museoan ikusgai izango da, 2023ko martxoaren 5era arte.

Irudiarekin egindako «esperimentazio etengabean» oinarrituta, unibertso bat eratu zuen Zuluetak, eta unibertso horretara hurbiltzeko saioa da erakusketa. «Pinturaren eta marrazkiaren hurbileko planteamenduetatik abiatuta, Zuluetarentzat zinema eguneroko bizitzan etenaldi bat egiteko tresna bat zen», azpimarratu du Arakistainek.

Haren hitzetan, bi tesi kontuan hartu dituzte Zuluetaren obra eta bizitzari buruzko erakusketa ontzeko. Lehen tesia: «Zuluetak zinemaren mugak aztertu zituen irudia pentsatzeko, haren enigma deszifratzeko, hura behatzen duena bahitzeko gaitasunean murgiltzeko, betiere pinturatik eta marrazkitik gertu dauden planteamenduetatik». Bigarren tesia: «Zulueta kontrakultura anglosaxoiaren enbaxadore nabarmena izan zen Donostian eta Madrilen 1960ko eta 1970eko hamarkadetan».

Zinemaren historiako erreferentzia garrantzitsua izan da eta da oraindik ere Zulueta, Arakistainek nabarmendu duenez. «Bere ahotsa, bere lana, bere esperientzia pertsonaletik sortzen da. Aukeratu zuen bizitza bizi izan zuen eta korronte nagusiari ez jarraitzea erabaki zuen». Zulueta «aparteko sortzailea» izan zela gogora ekarri du Beatriz Herranz Artium museoko zuzendariak, halaber: «Nahi gabe, idatzi gabeko istorio askoren ernamuina izan zen».

Lanak, elkarri konektatuta

Arrebato kultuko filmarekin zinema esperimentalaren gailurra ukitu zuen Zuluetak, 1979an, eta zinemagile eta irudigile gisa arrastoa utzi zuen ondorengo belaunaldietako errealizadore askorengan. Hain justu ere, 1970eko hamarkadan egindako pelikulak, diskoen azalak eta urte horietan egin zituen zinemarako afixak biltzen ditu erakusketak. Arakistainen arabera, sormen esperimentalen multzo hori «unibertso berezi bat da», eta «hizkuntza propioa» sortzen du.

Horregatik daude lanak museoaren areto handi batean bilduta: elkarri konektatuta dauden piezak dira, baina atalka egindako obra handi baten modura atzeman ditzake erakusketara doan bisitariak. Izan ere, zinemagilearen filmek egitura trinko bat osatzen dute, eta egin zituen diskoen azalekin, filmetarako kartelekin eta diseinu grafikoko beste lan batzuekin estuki lotuta daude.

Erakusketaren muina 1970eko hamarkadako filmek osatzen dute: 1969ko Un, dos, tres, al escondite inglés pelikulatik hasita 1979ko Arrebato film ospetsuraino. Zuluetak hamar urteko bitarte horretan egin zituen film laburretan oinarritzen da erakusketa, batez ere. Hura izan baitzen haren ekoizpen ezezagunena, baina baita irudiaren hizkuntzaren inguruan egin zuen «berrikuntza eta ikerketa estetikoko» lan handia hobekien erakusten duena ere. Irudiarekin zuen aparteko talentuaren erakusle dira Kinkón (1971), Frank Stein (1972), Mi ego está en babia (1975), El mensaje es facial (1976) edo Leo es pardo (1976) pelikulak.

Euskal zinemagilearen filmografiaren izenburu nagusiekin batera, Zuluetak diseinatzaile grafiko gisa egindako lan batzuk ere ikus daitezke Artiumen. Besteak beste, marrazkilari gisa egin zuen lanari toki zabala eskaintzen dio erakusketak, eta haren obraren sorta adierazgarri bat dago ikusgai. Nabarmentzekoak dira, adibidez, zinemagileak 1964an New Yorkeko egonaldian egindako marrazki batzuk.

Diseinatzaile grafiko gisa egindako lan emankorretik hainbat filmentzat egindako kartelak ere bildu dituzte erakusketan: besteak beste, Furtivos (Jose Luis Borau, 1975), Viridiana eta Simón del desierto (Juan Luis Buñuel, 1977ko eta 1978ko estreinaldietarako egindakoak) eta Qué he hecho yo para merecer esto (Pedro Almodovar, 1984) pelikuletako afixak ikus daitezke.

Diskoen azaletarako egindako hainbat diseinu ere badira; tartean, Brakaman, La Orquesta Mondragon, Vainica Doble edo Negativo taldeentzat egindakoak. Eta Zuluetaren sinadura duten bestelako dokumentu batzuk ere jarri dituzte ikusgai, hala nola argitalpenak, argazkiak, publizitate gidak edota 1979an Euskadi Sioux fanzinerako marraztu zuen komikia. Zuluetari telebistan egindako elkarrizketa batzuk eta hari buruzko bi dokumental ere paratu dituzte —La Décadence eta Iván Z—.

Haren ekoizpena eta unibertso sortzailea hobeto ulertzen laguntzeko, zinemagilearekin harreman estua izan zuten zenbait pertsonarekin egindako elkarrizketek osatzen dute erakusketa, halaber. Arakistainek berak egin ditu elkarrizketak, eta horien artean dira zinema zuzendariak (Pedro Almodovar eta Jaime Txabarri), musikariak (Jaime Stinus eta Alaska), aktoreak (Cecilia Roth) eta lagun eta senideak (Virginia Montenegro, Carlos Astigarraga eta Jaime Zulueta). Elkarrizketa horietako batean, Almodovarrek horrela gogoratu du Zulueta: «Irudirako aparteko talentua zuen».


Summary: ELAk salatu du Osakidetza anestesistak «behartzen» ari dela Arrasaten lanean hastera. Sindikatuaren arabera, kontratua ez berritzeko «mehatxupean» estutzen ditu profesionalak; LEParen irregulartasunak salatu zituzten profesionalek utzitako hutsuneak bete ezinik dabiltza

ELA sindikatuak salatu duenez, «mehatxupean behartuta» kontratatu nahi ditu Osakidetzak anestesistak Arrasateko Ospitalerako. Hutsune agerikoak dituzte erietxe horretan; bertako hiru anestesistak salatu zituzten 2018an Osakidetzaren LEPean izan ziren irregulartasunak, eta bik lana utzi dute hilabeteotan. Iragan maiatzean utzi zuen batek lana, eta hilabete honetan jakin da bestearen erabakiaren berri: lanpostua utzi du, eta urteotan pairatzen ari den «jazarpen eta tratu txar instituzionala» erabakiaren atzean dagoela esan du, gainera. Hirurek salatu dute lan egoera zaildu zaiela irregulartasunen berri eman zutenetik. Hutsune horiek bete ezinean dabil orain Osakidetza ELAren aburuz, eta estu hartzen ditu langileak Arrasatera lanera joateko; salatu dute, adibidez, Bizkaian ari zen langile bati kontratua berritu gabe utzi diotela ez duelako joan nahi izan Arrasatera lanera.

Sindikatuak gogoratu du aspaldi ari direla Osakidetzako lantaldeen «urriaz» ohartarazten, eta horrek dakartzan ondorioak gero eta «agerikoagoak» direla. «Orain arten lehen mailako arretako medikuen eskasia izan da argiena, baita erizain eta emaginena ere, baina orain beste espezialitate batzuetan ere agerikoa da: adibidez, anestesisten artean».

Eskasia horren ondorioz, Arrasateko erietxean anestesisten lan egoera «negargarria» dela esan du sindikatuak. Eta horrek ondorioak dituela. Aditzera eman duenez, lantaldean bost profesional daude, eta horietako hiruk utzi egin dute azkenaldian; utzi dutenetako bi, hain justu, LEParen irregulartasunak salatu zituzten profesionalak dira. ELAren arabera, bi anestesista bakarrik daude orain erietxe osorako, eta horregatik dabil orain Osakidetza profesional gehiago eramateko ahaleginetan.

Araudiaren kontra

Bide okerretik ari da Osakidetza, ELAren arabera. Lan baldintzak «duindu» beharrean «mehatxuka» langileak estutu nahi dituela deitoratu du. Sindikatuaren arabera, behin-behineko kontratuak dituzten langileei esaten diete, Arrasaterako proposamena onartzen ez badute, ez dietela gehiago kontraturik berrituko. Langileak kontratatzeko araudiaren arabera, horrelakorik ezin dela onartu gogoratu du sindikatuak, eta arbuiagarria dela guztiz portaera.


Summary: Sai saldo handi batek hiru behi hil ditu Agurain inguruan. Arabako Aldundiak eman du gertaeraren berri, eta adierazi du «lehen aldiz» gertatu dela halako eraso bat herrialdean.

Arabako Foru Aldundiak atzo baieztatu zuen azken egunotan Agurain inguruan (Araba) zabaldu den albistea: asteazkenean, «ehun bat» putrez osaturiko saldo batek hiru behiri eraso zieten Ezkerekotza herrixkako belardi batean, hil egin zituzten, eta haiek jaten hasi ziren.

Lekukoek esan dutenez, abereak zeuden larrera jaitsi ziren saiak, eta segundo gutxitan hil zituzten behiak. Hazienden jabeek uxatu egin zituzten hegaztiak, baina, ordurako, zauri handiak zituzten animaliok parterik bigunenetan. Behietako bik hamar urte zituzten, eta gazteenak lau.

Aldundiko eledunek esan dute ikerketa hasi dutela gertaturikoa argitzeko. Halere, adierazi dute «lehen aldiz» gertatu dela halako eraso bat Araban. Izan ere, saiak sarraskijaleak dira, eta, beraz, hildako animalien gorpuak jaten dituzte. Ez diete normalean, eraso egiten animalia biziei.

Abeltzainen arabera, behiak osasuntsu zeuden, eta hesi batek babesturiko larre batean zeuden.

Iazko apirilean antzeko eraso bat gertatu zen Aguraindik ez oso urrun, Lizarragan (Ergoiena, Nafarroa). Putre saldo batek artalde bati eraso zion. Bi ardi hil eta beste hainbat zauritu zituzten. Lekukoen arabera 300 bat saik hartu zuten parte erasoan.


Summary: Gutxienez 40 meatzari hil dira Turkian ikatz hobi bat lehertu ostean. 110 langile ziren meatzean eztandaren unean; 11 lagun ospitaleratu dituzte. Amasran jazo da ezbeharra, Turkia ipar-mendebaldean.

Eztanda bat izan zen atzo Turkiako ikatz hodi batean, eta gutxienez 40 hildako eragin ditu, Suleyman Soylu Turkiako Barne ministroak baieztatu duenez. Hain zuzen, Amasra herrian jazo zen ezbeharra, Turkia ipar-mendebaldean, 18:15 zirenean. 110 meatzari zeuden lanean eztandaren unean, 49, eztandaren lekuan, 300 metroko sakoneran. 60 lagun inguru beren kabuz atera dira edo erreskatatu dituzte hobitik. 11 lagun ospitaleratu dituzte, Istanbulen zein Bartin hirian; horietatik bost egoera kritikoan dira.

Oraindik ez dira argitu leherketaren kausak. Fatih Donmez Turkiako Energia ministroak, ordea, adierazi die medioei grisu gas sukorra dela-eta gertatu dela eztanda —ikatz meatzeetan egoten den gas bat da hori—. Bere aldetik, Bartin probintziako fiskaltza nagusiak ikerketa bat abiatu du ezbeharra ikertzeko. Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidentea ere Amasrara bertaratzekoa da, erreskate lanak zuzentzeko.

Meatzari batek bizitakoa kontatu du: «Ez dakigu ezer. Hautsa eta kea zegoen, ezin izan genuen ikusi gertatutakoa. Neure kabuz iten nintzen ni. Leherketaren presioa sentitu genuen [leherketaren lekutik] urrun samar geundenak, baina ezin izan genuen ezer ikusi».

Ikatz hobia Turkish Hard Coal Enterprises enpresa estatalarena da, eta Evrensel egunkari turkiarraren arabera, lehertzeko arriskua zuten gas filtrazioak erregistratu zituen Sayistay kontuen epaitegiak, 2019an. Turkia ikatz eta lignito meatzeetako istripu gehien gertatzen den herrialdea da. Atzera eginda, 2014an, 301 langile hil ziren Somako meatzeetan, herrialdeko halako istripurik handienean.