Summary: «Turismoa behar dugu, baina modu koordinatuan». Lehendik ere turismoaren fokuan dago Oñati, Arantzazuko santutegiagatik, besteak beste, eta Europak herri turistikorik onenaren saria eman dio orain. «Turismo jasangarria» nahi du Izaro Elorzak.

Europako herri turistikorik onena. Izendapen hori jaso berri du Oñatik, beste 53 herrirekin batera. “Ezustean” jaso du saria Izaro Elorza Oñatiko alkateak (Oñati, 1983), eta “elkarbizitza eta oreka” lehenetsi ditu.

Turismoaren Mundu Erakundeak banatzen duen 2023ko herri turistiko onenaren saria jaso du Oñatik. Nola jaso duzue saria?

Nahikoa ezustean, egia esan. 260 herri zeuden hautagaien artean, eta 54 saritu dituzte; tartean, Oñati. Gure turismo eredua hartu dute aintzat, eta baita gure baliabide eta aukerekin jasangarritasunari eta iraunkortasunari nola erantzuten diogun ere.

Turismo eredu “arduratsu, jasangarri eta irisgarria” defendatu izan duzue beti. Zein dira eredu horren ezaugarri nagusiak?

Elkarbizitza edo oreka bat behar da beti bisitarien eta herriko bizitzaren artean; horretaz ari gara jasangarritasunaz ari garenean. Herrigune historiko bat daukagu Oñatin, kultur ondare artistikodun eraikinekin; ingurumen aldetik, landa gune oso zabala daukagu, aisialdirako, ingurumenaz gozatzeko eta kirola egiteko; gastronomia ere badaukagu… Fokua ez dugu jarri nahi turismo baliabide bakarrean, masifikatzeko arriskua baitago bestela.

Turismoa eta herriko bizitza. Bi punta horiek sar daitezke, beraz, zaku berean?

Sartu egin behar dira zaku berean; hori litzateke ideala. Orekatua, jasangarria eta, neurri batean, mugatua bada, onura dakar turismoak. Hori nahi dugu guk, baina zaindu egin behar dira eragin negatiboak, bitartekoak jarrita. Hala ere, ezberdina da jende oldea egun jakin batean izatea edo egunero izatea.

Oñatik badu oso turistikoa bihurtu den gune bat: Arantzazuko santutegia. Neurriz kanpoko turista oldea edukitzeko arriskua dauka? Eta, hala balitz, zein neurri har litezke?

Garai ezberdinak izan ditugu, eta COVID garaian, adibidez, barneko turismoa zabaldu zenean, egon ziren betekada batzuk. Horrek erakutsi zigun esku hartze batzuk beharko ditugula etorkizunean. Guk ez dugu nahi masifikaziorik, eta kontrolatu egin beharko dira aparkalekuak, gorako eta beherako joan-etorriak… Aske maite ditugun gune naturalak horrelaxe mantentzen saiatu behar dugu. Baina, tokiko turismo ereduaren gainetik, beste erakunde batzuk sartzen dira tartean batzuetan, euren estrategia edukitzen dute… Tarteka, ez da egon izan koordinaziorik erakunde horien eta tokiko interesen artean. Nahi ez ditugun mezuak zabaltzen dira halakoetan, eta arriskutsua da deskoordinazioa.

Aurten, Aste Santuan, %22 handitu da bisitari kopurua Oñatin. Kanadako eta Hego Koreako agentzia batzuek, esaterako, interesa dute euren eskaintzetan Oñati sartzeko, eta Kataluniako agentzia batzuei bisita gidatuak katalanez eskaintzen hasi zarete. Noraino hazi daiteke turismoa?

Turismoa behar dugu, baina modu koordinatuan. Agentzia batzuekin hizketan hasita gaude jada, eta sari honen eraginez beste sare batzuetan mugitzen hasten bagara, izan dadila modu kontrolatuan eta turismo bulegotik muga jarrita. Gune txiki, lasai eta jasangarria bilatzen duenak ez du nahi jendez betetako tokirik, xarma galtzen duelako, eta horregatik bultzatu behar dugu benetan denon gustukoa den turismoa. Elkarlana da bidea. Dena den, modu dibertsifikatuan eginez gero, turista gehiago hartzeko moduan gaudela uste dut.

Aurrez, Lekunberrik ere jaso du Europako sari hori. Aukerarik izan duzue hango arduradunekin hitz egiteko?

Nik neuk oraindik ez, baina hartuko dugu tarte bat, haien esperientziaren berri jakiteko eta sariak eraginik izan ote duen ikusteko. Nik uste dut eragin pixka bat izango duela, baina espero dezagun neurrigabea ez izatea.

Zein da Oñatira bisitan joaten diren turisten soslaia?

Denetik izaten dugu. Helduak edo adinekoak izaten dira asko, bisita gidatuan etortzen direnak. Asteburupasa edo naturarekin lotutako jarduerak egitera ere etortzen dira beste batzuk. Eta Arrikrutzeko kobazulora asko, familian; horiek, normalean, ez dira pasatzen herrigunetik.

Sariak sari eta oihartzunak oihartzun, turismoaren arloan zer bide egin nahiko luke Oñatik etorkizunean?

Turismoa nahi dugu, baina tamainakoa, orekatua, herriari onura ekarriko diona eta elkarbizitza bilatuko duena; batak ezin du bestea zapaldu. Turismoak ezin du baldintzatu herriko bizitza, eta bitarteko batzuk beharko ditugu: aparkalekuen kudeaketa, herribusa… Baliabide batzuk indartu eta hobetu beharko ditugu.


Etxea, proiektu komuna

Summary: Etxea, proiektu komuna. Etxebizitzaren arazoari irtenbidea emateko, hainbat lagunek kooperatiben alde egiten dute. Gordexolan eta Mendatan landa eremuko proiektu komunitarioak dituzte.

Aspaldiko asmoa zuten Imanol Madariagak eta haren bikotekideak etxebizitza kooperatiba baten kide egin eta halako etxe batean bizitzea. «Duela hamar bat urte hasi ginen bilatzen, baina orduan gizartea ez zegoen prest: orubea eta finantzaketa lortzeko zailtasunak zeuden, orain legez, baina ohartu nintzen oso zaila zela horrek behar duen talde kohesionatua sortzea ere». Topatu dute: Gordexolako Ametxe kooperatibako kide dira. «Talde honek elkarrekin etxe bat erosteko ezinbestekoa den barne kohesioa du». Lau hektarea lursail dituen 1660ko jauregi bat erosi zuten, eta atontzen ari dira, datorren urtetik han bizi ahal izateko. Joan den barikuan, Bilbon kontatu zuen euren esperientzia, Perviurek eta EAEko Reasek etxebizitza kooperatibei buruz antolatutako jardunaldietan.

Madariagaren familia ez da hasieratik egon. Umeen zaintza ereduan eta gizarte eraldaketarako gogoan bat egiten zuten lau familiak bultzatu zuten. Sei familiarentzako lekua izango du jauregiak. Orain gutxiago dira, eta ez daude hasieran proiektua bultzatu zuten guztiak. Madariagak aitortu du zaila dela talde kohesioari eustea: «Tentsioak sortzen dira. Ez da bizilagunen ohiko komunitate bat, baina badakigu bilerak egiten eta modu onean hitz egiten. Prozesuak irakatsi digu hitz egiten eta elkar entzuten. Oraingoa momentu kritikoa da, obran gaudelako. Badakigu elkarrekin bizitzen hasten garenean kritikoagoa izango dela». Hala ere, itxaropentsu daude. «Geure borondatez osatutako familia bat gara; komunitarioa eta kolaboratiboa. Erronka ez da izan bizitzeko habia bat topatzea; elkarrekin partekatu, lagundu eta hazteko leku bat behar genuen».

Traba gehienak, kanpoan

Traba gehienak, ordea, kanpoan topatu dituzte. Auzokide batek ez du begi onez ikusi proiektua; Ametxekoen ustez, «beldurragatik». «Beldur» hori eta «susmo txar» horiek Gordexolako Udalari «kutsatu» dizkio, Madariagaren esanetan: «Baimenak lortzeko prozesua asko luzatu da. Joan-etorrian ibili gara etengabe. Ez da etxebizitza bakar bat. Ezohiko familia bat gara. Gure errealitateak ez du lekurik gaur egungo araudian. Ez dakit araudia aldatu beharko den, edo nahikoa izango den hura interpretatzeko modua aldatzearekin».

Zerga legediarentzat ere arrotzak dira halako ereduko proiektuak, Ederra Zabalaren esanetan. Mendatako Ankurkulu kooperatibako kide da. Bi hektareako baserri batean bizi dira sei lagun: bost heldu eta ume bat. Proiektukide Gorka Barkarekin batera, haien kooperatiba aurkeztu zuen Zabalak ere barikuko jardunaldietan. «Legedian, oro har, hutsune handia dago, eta gure eredua normalizatzeko beharra ikusten dugu», ohartarazi du Zabalak. Dagoeneko badute esperientzia apur bat, 2019tik bizi direlako Mendatako baserrian. Barkak zehaztu du euren helburua ez dela «soilik elkarrekin bizitzea»; izan ere, «subiranotasuna, autonomia, ekologia, zaintza ere badira helburuak».

Ankurkulukoen esanetan, etxearen egitura garrantzitsua da proiektuaren helburuak lortzeko. Eremu pribatuak eta publikoak ditu. «Ondo hausnartuta, erabaki genuen espazio pribatuak gelak izatea. Apartamentu txiki batzuk dira, hiru gelakoak. Bakoitzak nahi duen moduan antola ditzake, baina, oro har, bi logela eta egongela txiki bat ipini ditugu». Baserriaren solairu oso bat betetzen dute sukaldeak eta bizilagunak elkartzen diren egongela handiak.

Elkarbizitza politikoa

Etxeko lanak banatuta dauzkate. Zaintza lanei aparteko garrantzia ematen dietela jakinarazi du Zabalak, «mugimendu feministaren borrokagatik garrantzia hartuz joan diren neurrian». Esan duenez, helburuetako bat da babesten dituzten kontzeptu politikoak egunerokoan txertatzea, eta etxeko lanek horretarako aukera ematen diete. Esate baterako, txandaka prestatzen dute janaria, baita garbiketa lanak ere. «Etxeak bost komun ditu, bizilekuak beste. Bakoitzak nahi duena erabil dezake, baina praktikan, bakoitzak bere komuna erabiltzen du. Garbiketaren ardura duenak denen komunak garbitu behar ditu, eta, hala, kontzientzia hartzen dugu garbitzeak eta zikintzeak zer esan nahi duten».

Edozelan ere, proiektuaren lehen helburu politikoa etxebizitza eskubidea bermatzea dela adierazi du Zabalak. «Nolabait, etxebizitzaren eta espekulazioaren inguruan dagoen problematikari erantzuteko sortu zen Ankurkulu; etxebizitza eskubidea bermatu nahi genuen, neurrizko prezioetan», esan du Barkak. Kooperatibak 22.500na euroko ekarpena egin duten bazkideak ditu, eta kide laguntzaileak ere bai.

Gordexolan legez, Mendatan ere garrantzia ematen diote barne kohesioari. Dena asanbladan erabakitzen eta adosten dute. Astero biltzen dira. Hala ere, tarteka «emozioen» bilera egiten dute; besteak beste, elkarbizitzak sortutako talkak leuntzeko asmoz. Esan dute nahiko luketela bilera horiei denbora gehiago eskaini, baina aitortu dute «egunerokoak irensten» dituela.

Unkurkulun eta Ametxen, bietan, sartu-irtenak egon dira. Gordexolan, esaterako, Madariagak esan du proiektua definitu ahala batzuk aldendu egin direla. Balio batzuk zehaztu dituzte, besteak beste. Landa eremuan egonda, naturarekiko errespetua eta harremana ezinbestekoak dira. Gainera, erantzukizunez jokatzeko konpromisoa hartu dute, nekazaritzako lurra falta den inguru batean lau hektarea dituztelako. Ortua landatuko dute, adibidez, proiektua bideragarri egiteko mesedegarri izango dituztelako diru sarrera horiek. Baina, aldi berean, gizartearentzako onuragarria den proiektu bat ere bultzatu nahi dute.


Summary: N-1aren tunel baten sabaiaren zati bat erori da, Ikaztegietan. Ehun asfaltikoaren zati bat erori da errepidera, Gasteizerako aldean. Ez inor zauritu. Errepidea itxi egin dute, eta sei kilometrorainoko ilarak izan dira.

Gaur goizaldean N-1 errepideko tunel baten sabaiaren zati bat erori da, 428. kilometroan. Ikaztegietan (Gipuzkoa) izan da ezbeharra, Gasteizerako noranzkoan. Tunelaren sabaia estaltzen duen ehun asfaltikoaren zati bat erori da. 03:00etan gertatu da, eta ez da inor zauritu.

Abisua jaso eta berehala joan dira Gipuzkoako Aldundiko teknikariak egoera aztertzera, eta jada aurreikusi dute konponketa lanek luze joko zutela. Ondorioz, gutxienez asteburuan errepidea itxi egingo dute noranzko horretan, eta beste aldetik bideratuko dute trafikoa, ingurabide baten bitartez; noranzko bakoitzarentzat, beraz, errail bat egongo da. Leku horretan 7.500 kilotik gorako ibilgailuen trafikoa debekatu dute.

Ezbeharra izan denetik, itxita dago N-1 errepidea Gasteizerako noranzkoan. Horrek auto ilarak luzeak eragin ditu, sei kilometrorainokoak, Tolosaraino. Trafikoa errepide zaharretik bideratu dute, baina hori ez da nahikoa izan goizean errepide horretan izaten den trafikoa bideratzeko.

Tuneleko sabaia konpondu eta N-1 errepidea noranzko horretan ireki arte, aholkatu dute AP-8 eta AP-1 autobideak erabiltzea Donostia eta Gasteiz artean errepidez bidaiatzeko. N-1eko ingurabidea ez betetzeko, eskualdeko herritarrei gomendatu diete Ikaztegieta eta Legorreta arteko errepide zaharra erabiltzeko.


Kolpetik, behi andana bat eri

Summary: Kolpetik, behi andana bat eri. Hego hemisferiotik jin izurrite hemorragikoak behi andana hunki ditu azken asteetan. Heriotza tasa apala izanik ere, ondorio ekonomiko handiak ukanen ditu.

Ezustean agertu eta hedatu da gaixotasun hemorragiko epizootikoa, izurrite hemorragikoa. Basa ihizeak eta behiak hunkitzen ditu bereziki, eltxoaren ziztadak kutsaturik. Lehen sintoma, behietan, maingudura da; gero, muturra kolorez aldatzen da, eta gertatzen ahal da mihia hain mingarria izatea ezen behiek ez baitute gehiago jaten eta edaten. Kasu pare bat baizik ez ziren irail erditsuan Ipar Euskal Herrian: Hazparnen eta Etxebarren. Egun, bostehundik goiti dira Pirinio Atlantikoen departamenduan; anitz, Iparraldean.

Hego hemisferioan ezaguna da eritasun hori, eta Espainiako Estatuan agertu zen lehen kasuekin, iazko udazkenean. Zientzialarien erranetan, klima aldaketari egotzi behar zaio eritasunaren presentzia iparralderago agertu izana. Eltxoek soilik garraiatzen dute birusa: kabalen artean ez da transmititzen, eta ez ditu gizakiak ere kutsatzen. Haragia kontsumitzeak ere ez du eraginik, baina behi hazleentzat arazo andana baten iturri bilakatua da.

Lekukotasun franko entzuten dira, eritasunak kutsatu behiak abantzu Ipar Euskal Herriko herri orotan agertu baitira irailaz geroztik. Frantziako Estatuak, hastapenean, mugak itxi zituen behi eta txahalen komertziorako. Orain berriz ireki ditu, baina soilik eritasun aztarnarik ez duten kabalentzat; besteak barrukietan atxiki behar dituzte laborariek, egoerak sortzen dituen zailtasun ekonomikoekin.

Iragarri gabeko izurritea

Marexalak izan dira, azken egun eta asteetan, izurritea gehien ikusi dutenak; behi hazleek, beren kabalak eri direla ohartu orduko, haiengana jotzen dute. Zuberoako Basabürüan ari da lanean Claude Cazaubon, eta onartu du Etxebarreko kasuaz geroztik gertatu denak harritu duela: «Kasu hori ez zen gure bezero batena, baina afera hartu duen marexalak ez zuen eritasun hori xerkatu ere egin odol proban. Bagenekien eritasuna bazela, baina hemendik zinez urrun, eta ez genuen batere espero lurralde honetara hain fite jinen zenik». Handik aste batera «erokeria» izan da, Cazaubonen hitzetan, haien bezeroen %90ek ukan baitute izurritearen kasu bat bederen behi saldoan.

Larraineko behi hazle eta Paueko (Okzitania) Laborantza Ganbaran FDSEA sindikatuko hautetsi Sebastien Üthürriagek bere berrogei behiko saldoan bi kasu ukan ditu, eta zezena ere larriki hunkia zuen aste hastapenean. «Laborantza Ganberarekin ari ginen eritasun hori lantzen, nazioarteko akordioak ere sekula heltzen bazen, baina hain da zale heldu, egiazki atzemanak izan baikara», aitortu du Üthürriagek. Haren kasua ez da bakarra herrian, Larraineko «etxeak oro hunkiak» baitira, haren erranetan. Eritasunaz den jakintza gutiaren lekuko izan da: «Eltxo batek du eritasuna ekartzen, eta hemen, freskura amiñi bat haboro baitzen, pentsatzen genuen ez ginela hainbeste hunkiak izanen».

Hego hemisferioan, eritasuna ezaguna eta aspaldikoa den lurraldeetan, informazioa eskuratu du Cazaubonek, eta hemen ikusi duenarekin konparatuz egiaztatu ditu datuak: «Positibo diren ehun behi hartuz, hamarren batek keinu klinikoak erakutsiko dituzte, eta horietarik, bat hilko da. Hori da Hego hemisferioko lekukotasunek diotena eta guk ikusten duguna», laburbildu du.

Ugo Arbelbide ELB sindikatuko ordezkaria da Heletan, eta 42 behi hazten ditu. Haren ustez, Frantziako Estatuko osasun zerbitzuek heda zezaketen izurritearen berri: «Damu dugu ez delako informaziorik izan. ELB sindikatuarekin bilkurak segitu ditugu uztailean eta irailean behien tuberkulosiaren inguruan, eta hori zen gaia, baina orain gibelapenarekin egia da informazioa parteka zitekeela, jakinarazteko eritasun larri bat badela Pirinioez bestaldean». Arbelbideri ez zaio normala iduri, gainera, informazioa soilik ematea soilik alde batetik heldu delarik: «Beste eritasunekin, jakiten dugu zer gertatzen den Akitania Berriaren edo Frantziako Estatuaren iparraldean, baina guretzat ulergaitza da ez jakitea mugaz bestaldean zer gertatzen den. Hori erran izan dugu ministerioarekin egin bilkuretan», zehaztu du.

Sendabide guti

Izurrite hemorragikoa beste lurralde batzuetan ezaguna eta ikertua bada ere, ez da bere kontrako txertorik asmatu. Inguru hauetara heltzearekin, marexalak itsumandoka ibili dira sendabide posibleak aplikatzen, Cazaubonek erran duenez, aholkatua dena ez baita aski fidagarria: «Bada produktu bat aholkatua dena, intsektizida bat, baina ikerketa zientifikoek ez dute frogatu erabat eraginkorra denik; eltxoentzat, haren efizientzia %50 eta %80 artekoa da. Horrekin saldoak babestuko direla ametsezko ideia da».

Erritmo bizian lan egin dute azken asteetan, hazleen dei andanari erantzuteko. Usaian, bi pertsonaren artean arratsaldeko bostak arte egiten zuten egunaren partez, hiruren artean gaueko zortziak arteko laneguna egiten hasi behar izan zuten, kolpetik. Behien mina eztitzeko bide bat atzeman dutela zehaztu du Cazaubonek: «Hanturaren kontrako botikak baliatu ditugu, besteak beste, eta horrek eztitu ditu gehien, itxura guztien arabera, behien minak. Baina sostengu tratamenduak baizik ez dira».

Kasurik larrienetan, perfusioak egin dituzte marexalek. Arbelbideren behi eri batentzat, adibidez, muturreko neurria hartu zuten: «Behi batek ez zuen gehiago jaten eta edaten, eta marexalarekin perfusio bat egin genion: pantzara 30 litro ur igorri genion, mineralekin. Hola, normalki ontsa doa, baina hazle batzuek behiak galtzen dituzte, halere».

Bere Larraineko etxaldean, berriz, eri ziren bi behi sendatzen ari zaizkio orain Üthürriageri, baina zezenaren kasua desberdina da: «Goizik hartua izan bada ere, zinez hunkia izan da. Badu aste bat ez duela jaten eta edaten. Ez dakit biziko denetz», damutu da. Cazaubonek zehaztu du, preseski, sistema immunitarioaren arabera erreakzionatzen dutela kabalek eritzen direnean, baina «eritasuna larriki ukan duten behiak profil guztietakoak» direla. Dena den, marexalak gehitu du ehunka behi eri ikusi ondotik ez dela «hain eritasun larria; estatistikoki ez dira hainbeste behi hiltzen».

Ondorio ekonomikoak

Kabalen osasunaz gain, eritasunak baditu berehalako ondorio ekonomikoak ere hazleentzat. Batetik, marexalak «ez baitira dohainik jiten», Üthürriagek dioenez. Arbelbidek kalkulatu du behi bakoitza sendatzeko ahaleginean «gutienez, 300 euroko gastuak» badirela. Bestalde, gainera, Frantziako Gobernuak kabalen salmenta neurriak zorroztu ditu: gizenarazteko saltzen diren txahalek eritasunaren PCR negatibo bat ukan behar dute salduak izan baino hamabost egun lehenago.

Espainiako Estatuan eta Italian kabalak saltzeko balio du neurri horrek, eta, preseski, Italian da Akitaniako Blonda arrazako salmenta gunerik handiena. Arraza horrekin ari da lanean Arbelbide, eta egoera etsigarria zaio, txahalen salmenta sasoi betean baitira orain: «Zirkuitu luzean ari garenontzat zigor bikoitza da: baditugu gastu sanitarioak, marexalen fakturak lehertzen baitira, eta kabalak saldu ezina. Kabala horiek etxaldean gelditu behar dira; beraz, gastuak badira, eta ez da diru sartzerik». Zehaztu duenez, ELB sindikatuarekin borrokatzen ari dira laguntzak izan daitezen.

Üthürriageri ere begi bistakoa zaio laguntzen beharra. Laborantzako egoera ekonomikoa gogorra dela oroitarazi du: «Iduri du azken urteetan oro gure kontra direla: prezioak oro goiti ari dira; kabalen prezioak goititu ziren, baina urrun zen prezioen arabera behar zen gorakadatik. Bagenituen problema franko Europako laguntzak hunkitzeko ere». Larraintarraren erranetan, Akitania Berria eta Okzitania eskualdeetako laborantza ganberak «ari dira lanean eritasun horren eragina zenbatzeko, ikusteko zer kostako den eta jakiteko nola lagundu beharko den laborantza atxikitzeko. Zeren, zinez, gogor dateke».

Esportazioa

Eritasunak ez duenez haragiaren kalitatean neholako eraginik, zirkuitu laburrean ari diren hazleek kabalak normal hil eta kontsumora bideratu ditzakete. Gizenarazteko saltzen diren txahalen zirkuituan, berriz, ondorio handiak ukanen dituzte esportaziorako neurriek. Ipar Euskal Herriko daturik ez baita, Frantziako Estatukoak argigarriak izan daitezke: estatuan 1,4 milioi txahal saltzen dira esportazioan; horietatik milioi bat, Italian. «Laborantzako Ministerioak bere burua zoriontzen du mugak ireki direlako, baina ez du erran nahi gure arazoak konponduak direnik», trenkatu du Arbelbidek. Üthürriage, berriz, laborarien «osagarriaz» kezkatua da.


Datuak

Summary: Datuak.

582: izurrite hemorragiko kasuak departamentuan Aste hasieran Frantziako Gobernuko osasun zerbitzuek erran dute 582 izurrite hemorragiko kasu daudela Pirinio Atlantikoetako departamenduan. Estatu osoan, 1.194.


Summary: «Euskara da euskaldunen aberria, eta balio du beste hizkuntzen barnatzeko». Euskararen eta hizkuntza indoeuroparren ahaidetasuna ikertu du Etxamendik 26 urte hauetan, hitzen erroetara joanez.

Hikuntzalaritza tesia 2007an defendatu zuen Eñaut Etxamendik (Ezterenzubi, 1935), Paueko eta Aturrialdeko Unibertsitatean. Euskera-erdarak: basque et langues indo-européennes: essai de comparaison izenburua duen ikerlanak. Idazle, kantari, irakasle gisa ezagun egin zen Etxamendi, baina azken urteetan euskarak hizkuntza indoeuroparrekin duen ahaidetasunaz egin lanengatik agertu da. Bi liburu argitaratu ditu, Fina eta Txomin Davantekin eta Roger Courtoisekin lankidetzan. Bata iaz atera zen: La langue basque. Gisement archeo-linguistique, frantsesez. Bigarrena, orain: El Euskera, ¿Lengua indoeuropea?, gazteleraz, Durangoko Azokarako. Biak, l’Harmattan argitaletxean. Beste bat bidean du, euskaraz: Eztabaida edo EHHE Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoaren gaitasun azterketa deituko duena. Beste lan handi bat ere hasia du latinaren hiztegi etimologikotik abiaturik. Paper, dokumentu eta liburu potoloz inguraturik mintzatu da bere lanez. Badu 26 urte kasik egunero ikertzen ari dela.

Zer lanetan ari zara azkenaldian?

Lan luze baten egiten ari naiz. Latin etimologien hiztegia egiten ari naiz, lehen letratik azkeneraino. Erdia, nonbaitan, egina dut. Beste linguistek egin dituzten lanak ditut lantzen, baina disko gogorra etxeko edo ama hizkuntza [euskara] dudala buruan. Orduan, ikusten dudalarik latin edo greziera hitza garbi-garbiki bakarrik euskarak dezakeela ireki, orduan idazten dut.

Hainbesteren artean, adibiderik?

Eman dezagun, mingo [latinez]: erran nahi du pixa egin, ura isuri, ez dakite esplikatzen nondik heldu den. Erraten dute nola erkatu duten beste hizkuntza batzuekin eta nola gelditu diren mutu. Hitza dilindan utzi dutenez geroztik, ni entseatzen naiz euskararen disko gogorretik egiten. Mingo = mina kendu.

Begi bistakoa zaizuna ez dizute onartzen batzuek?

Alta, argi delarik. Oraino behar dira ikusi batzuk, holako seriosarekin erraten: «Etxamendik zernahi erraten du: euskarak ez du deus ikustekorik indoeuroparrarekin!».

Badituzu laguntzaileak ere.

Bai, Txomin eta Fina Davant; biziki-biziki laguntzen naute, eta haiekin, Roger Courtois, Wanadoo sortu zuena eta saldu, erretretan baita. Euskarari izugarriko ikusmina ekartzen dio. Bulgarizatzaile ona da. Linguista baten hizkuntza ulergaitza baita, ezartzen dute edozein irakurlek ulertzeko gisan. Izugarriko abantaila da, ezen lan egiten dudalarik hitza ezarri behar baitut zientifikoki kontrolagarri izateko gisan.

Zer metodo zientifiko erabiltzen duzu?

Lehenik, bada Meilletek zer erraten duen [Antoine Meillet, 1866-1936, filologo frantsesa] —hizkuntz erkaketaren sortzailea izan zen—: «Badira, beste senidetza bateko hizkuntzez inguratuak diren hizkuntzak, desagertu den senidetza bateko porroska isolatuak iduri dutenak, ez baitaitezke auzoko hizkuntzen taldean sartu, eta ez baitute beste hizkuntza ezagun bakar bat gogoratzen. Beren gramatika sistemak ez du beste hizkuntza bat berarekin adostasunik»; eta kasu, hau gehitzen du: «Ez zaigu halakorik seinalatu, segurik. Hala da euskararekin». Euskaltzaindikoek erranen dizute: «Meilleten adierazpenaz geroztik ez du inork harrapatu itxurarik euskararen eta indoeuroparraren artean».

Zuek zergatik erraten duzue hori ez dela hala?

Arrazoi franko bada, luzeegi balitzateke denen aipatzea. [Lehen hizkuntzalari alemanen ikerketetarik gaur arteko hizkuntzalaritza eztabaidak oinarri]. Aleman hizkuntzalari eta arkeologo horiek sortu zuten sekulako literatura eta hori sinetsi dute eskuen artean ditudan linguistek: Meilletek, Chantrainen ekipak [Pierre Chantraine] eta nik ukan ditudan unibertsitate irakasleek. Ez dute dudan ezartzen indoeuroparren kondaira. Erran behar da laneko teknikak ez zituztela orain ditugun bezalakoak. Hizkuntzen lantzeko bada Emile Benvenisten (1902-1976) metodoa —Meilleten eskolierra—. Hona bere tesi lana [erakusten du]; honek nau iratzarrarazi.

Zer du berezi Benvenistek?

Ikaragarriko kultura du: latina, grekoa, sanskritoa; eta aski hitz meta hurranduz batzuk-besteei, sortu du Erroaren teoria. Benvenisten ikerbidea zein da? Hartzen duzularik hitz bat, behar duzu hitz horren hizkuntza ahal bezain urrun jakin. Hortakotz da, euskaran xantza ikaragarria, eta Azkue batek egin duen lana, adibidez. Hitz bakar batzuk falta ditu, baina ez anitz. Ikerlan horretan ari denak behar du ustezko senide liratekeen hizkuntza horietan ere lanean ari izan. Eta so egin behar duen lehen gauza da: hitz baten egitura. Hitz hori osatuzkoa denez ikusi. Ikertu behar da baduenez aurrizkirik. Eta atzizkirik baduenetz. Atzizkitik segidan, baduenetz deklinabide isatsik. Benvenistek erraten du silaba bakarreko errorik baizik ez dela. Bi silabako ustezko erroa bada, erran nahi du atzizki bat badela.

Erro horren xerka joatea da, beraz, funtsa?

Aurrizki eta atzizki guziak kenduta erro hori nolakoa den ikustea. Silaba bakar hori, bi tema motetan agertzen dela dio. Lehen tema: bi kontsonante, artean bokal batekin. Bigarren tema: bokalak jauzi egiten du. Euskarak, kasik sistematikoki, lehen teman ditu erroak. Bakar batzuk badira bigarren temakoak; ez biziki. Ene lanean giltza nagusia izan da lehen tema hori.

Maiz entzun da euskarak atzizkiak bazituela, bai, baina aurrizkirik ez baitezpada. Zuk diozu baietz.

Sekulako aurrizkiak badira euskaran. Ez latinez bezainbat, baina badira. Ezen, noizbait, duela menturaz bizpahiru mila urte euskara ez baitzen hiri handietan gelditu, hain segur. Menturaz, berrikiago ere da mendiko iheslari batzuen hizkuntza gelditu; feudalitateetarik ihes ziren jende batzuek dukete atxiki euskara. Ene iduriko Hegoko eta Akitaniako zelai handi horietan, ogi lekuak ziren horietan, feudalitatea egiten zuten lapur jaun eta jabetarik eskapo joanak.

Metodo horri esker, beraz, euskal hitzak giltzak zaizkizu beste hizkuntzekiko ahaidetasunen erakusteko. Hitz horien irekitzeko balio zaizula diozu.

Oztopo, arazo, herstura horiek guziak behar dira gogoan atxiki euskara beste hizkuntzekin erkatzen duzularik. Eta orduan ohartzen zara gauza bera dela. Irakaslerian pixka bat gora joaten diren euskaldunek behar lukete hobeki landu indoeuropar hizkuntzei buruz egina izan dena. Latinari eta grezierari buruz bada hainbeste lan eginik.

Zure ikuspegiak bat eginen luke hizkuntza ama bakarraren teoriarekin?

Hemen baduzu ikaragarriko lana horri buruz. [Jean-Paul Demoule, arkeologo eta aurre historialari frantsesaren liburua erakusten du: Mais où sont passés les Indo-Européens ? (Nora joan ote dira Indoeuroparrak?)]. Honek erraten du, edozein gisaz, hizkuntzak mintzaira bakar baten umeak direla. Erran nahi du jendea izugarri nahastekatu dela eta hizkuntza guziak kreolera batzuk direla. Latina eta greziera klasikoa barnatzen delarik ohartzen zara kreolera hutsak direla. Euskara ere bai. Badira hitz batzuk euskaran ezin direnak konparatu besteekin, non ez den beste horien hitz amak direla. Baina badira hala-hala euskaran hitzak ez direnak Iratiko jendeak eginak, baina mundu urbanotik jinak direnak.

Ikergaia ikusirik, zergatik zure liburuak frantsesez eta espainolez publikatu eta ez euskaraz?

Egin behar baitzen. Hau dut bakarrik publikatu euskaraz [eskupean duen Eztabaida izeneko inprimakia erakusten du], euskaldunendako; erran nahi baita isilpeko, nahita nahiez polemikoa baita.

Baina bertsio hori ez duzu argitaratua?

Nahi nuke prest ukan Durangoko. Ez liburu forman; liburu forman ezartzeko behar bailuke oraino sei hilabete. Hein horretan berean Maiatz-en [argitaletxea] nahi genuke publikatu. Izenburua da: EHHE Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoaren gaitasun azterketa. [Euskal Hiztegi Historiko-Etimologikoa delarik Joseba A. Lakarrak, Julen Manterolak eta Iñaki Segurolak egin eta Euskaltzaindiak argitaratu hiztegi etimologikoa].

Zer da zure helburua hainbeste urtetako lan sakon horrekin?

Nahi nuke begiak hetsi gabe aski arrasto utzi gure ondotik jinen diren gazte batzuk —gu baino argituago, azkarrago izanen direnak— ukan dezaten lokia; zirrimarra horiek ukan ditzaten. Horrek atxikitzen nau bizirik. Ez da bakarrik euskaldunak garelakoz baduela interesa, baina hainbestetaraino da altxor xoragarria! Euskaldun gazte batendako errazago izanen da beste hizkuntzez jabetzea. Gu bezalako populu ttipi bat, aski arazo baduguna —bi estatu astapito; kalitate handiak ere badituztenak—, gisa horretan bizi garenak, guhaurren jendeen laurden bat ez duena jabetzen gu herri egiten gaituena: erran nahi baitu hizkuntza. Behartuak izanen gara eleaniztunak izatera. Euskaldun batek, hemendik goiti, nahi baditu bere hizkuntza eta kultura atxiki, behar ditu beste hizkuntzak jakin.

Zuen lanak lagundu dezake horretara?

Pentsatzen dut lagungarri izanen dela. Eskolierrendako agertuko direla liburuak, haurrei biziki goizik hasteko euskararen beraren altxorra erakusten. Lehenik eta bat, ez daitezen izan ahalke aita eta ama xaharretarik heldu zaien euskaraz. Bestetik, erraza izan dakien beste hizkuntzen ulertzea, barnatzea. Euskaldunen aberria hizkuntza da, eta baliatzen ahal da beste hizkuntzak ontsa barnatzeko, eta horietarik hazteko gure kultura. Abertzale zahar baten ametsa duzu hau: guhaurren hizkuntza ontsa ezagutzea, irekitzea, erraztuko baitigu bidea beste hizkuntzei buruz.

Euskararen etorkizuna ez duzu ilun ikusten, ondorioz?

Ez da esperantza galdu behar. Balio du itxaropena atxikitzeak. Funtsean, ez da beste biderik: edo bere buruaz beste egitea —edo drogaz bere burua botatzea zulora—, edo itxaropena.


Summary: Emile Benveniste, ‘erroaren teoriaren’ pentsalaria.

Emile Benveniste (Alepo, Siria, 1902-Paris, 1976). Hizkuntzalaria zen, hizkuntza indoeuroparretan berezitua eta gramatiken konparaketan.

Antoine Meilleten ikaslea izan zen Goi Ikasketetako Praktiken Eskolan. Bertan irakasle izan zen gero, 1927 eta 1969 bitartean. Baita Frantziako Kolegioan ere. 1961ean, Claude Levi-Strauss eta Pierre Gourourekin, L’Homme, revue française d’anthropologie (Gizakia, Frantziako antropolgia aldizkaria) aldizkaria sortu zuen.

1932tik hizkuntza indoeuroparren konparaketa hizkuntzalaritzan ariko da. Nazioartean famatua bilakatuko da, bereziki, Izen indoeuroparren osaketaren jatorriak (1935) ikerketa lan nagusiaren ondorioz. Horretan zuen erro indoeuroparrari buruzko teoria garatu, hizkuntzalaritza indoeuroparrean eragin handia izanen duena, ondotik.


Summary: Pierre Chantraine, grezieraren etimologiaren egile handia.

Pierre Chantraine (1899-1974) gramatikari eta helenista frantsesa zen. Berak zuzendu ikerlari talde batekin Grezieraren hiztegi etimologikoa. Hitzen Historia hiztegiaren egilea da, hizkuntza indoeuroparretan eta konparaketan oinarriturik. «Zeru bat nonbait baldin bada, segur naiz han izanen direla. Behar da ikusi nolako lana egin duten. Ikaragarria da. Lekukotasunak, berme ateratzen dituena, nahikoak», dio Eñaut Etxamendik lan horretaz eta egile duen taldeaz.

Gramatikan agregatua eta letretan doktorea zen eta Antoine Meilleten ikaslea izana.

Parisko Sorbonan eta Goi Ikasketetako Praktiken Eskolan irakasle izan zen. Frantziako lehenbiziko jakintsuetarik izan zen Mizeniaztar greziera lantzen (mizenastarra grezieraren formarik zaharrena da, gure aroa aitzineko XVI. eta XII. mendeen artean mintzatua izan zena.


Beldurraren topografia

Summary: Beldurraren topografia. Marta Romanek eta Begoña Pernasek ‘Gauez ibiltzeko eskubidea’ izenburuko ikerketa egin dute, Iruñeko Udalak eskatuta. Nabarmendu dute oraindik joera dagoela gauez ibiltzen diren emakumeak sexualitatearekin lotzeko.

“Auzi konplexu bat” dela erran du, bertze deus baino lehen; segurtasunari buruzko gogoetan sakondu ahala, “paradoxak agerian” gelditzen direla: “Arazo bat dugu segurtasuna deliturik ezarekin lotzen badugu”, nabarmendu du Marta Romanek (Madril, 1962). Geografoa da, eta Gea21 ingurumen eta gizarte aholkularitza etxeko sustatzailea, Begoña Pernasekin (Madril, 1962) batera. Gauez ibiltzeko eskubidea izenburuko ikerketa egin dute biek, Iruñeko Udalarentzat.

Romanek eta Pernasek gauez ibiltzen diren emakumeak jarri dituzte euren ikerketako erdigunean. Iaz egin zuten, Iruñeko Udaleko Kultura eta Berdintasun Sailak eskatuta. Udalak ez du aurkeztu, baina bere webgunean jarri du. Ikerlariek ia ehun pertsona elkarrizketatu dituzte, eta gauez kalea hartzen duten emakumeek sentitzen duten beldurraz, sortzen diren gatazkak kudeatzeko duten gaitasunaz eta bizi duten arriskuaz egin dute gogoeta. Egileek nabarmendu dute oraindik ere joera dagoela gauez ibiltzen diren emakumeak sexualitatearekin lotzeko; zalantzan jartzen dela oraindik ere emakumeek gauez ibiltzeko duten eskubidea.

Ikusi gehiago: Ana Burgos, antropologoa: «Indarkeria matxistei aurre egitea ez da soilik puntu morea jartzea»

“Beldurraren topografia moduko bat egin dugu Iruñean”, erran du Romanek, Pernasekin batera ondutako lanari buruz; Nafarroako Indarkeria Sexistaren Kontrako Emakumeon Plataformak antolatutako jardunaldi batean aurkeztu du topografia, hiriburuan, urriaren 21ean. Romanek garbi utzi du norberak gizartean duen tokiak baldintzatzen duela segurtasunaz edo beldurraz duen pertzepzioa, eta auzi horiek sexuarekin, arrazarekin edo klase sozialarekin gurutzatzen direnean, ustez segurtasunaren aldekoak diren neurriek kontrakoa ekar dezaketela. “Auzi konplexu bat da”, berretsi du.

Izan ere, emakume anitzek gauez ibiltzeari uko egiteko arrazoiek karrikan egiten dizkieten begiradekin, esaten dizkieten hitzekin edo bizi dituzten egoerekin dute lotura, Romanek nabarmendu duenez; hau da, “delitutzat hartzen ez diren jokabide edo egoerekin”, zehaztu du ikerketaren egileak. Aldi berean, Romanek azpimarratu du sexu erasoekin lotutako delitu anitz ez direla salatzen. “Ezezagunek egindako sexu erasoak salatzen dira, batez ere; anitzez ere gutxiago salatzen dira eremu pribatuan ezagun batek edo bikotekideak egindakoak”, erantsi du.

Beldurra eta kontrola

Romanek eta Pernasek datuak aztertu dituzte ikerketa osatzeko, informazio osoa ematen ez dutela jakinda, baina, batez ere, elkarrizketak egin dituzte, jakiteko emakumeek zer pertzepzio duten segurtasunari buruz. “Beldurraren topografia moduko bat da lortu dugun emaitza. Topografia horretan emakumeek toki jakin bat dute espazio sozialean, segurtasunari buruz duten pertzepzio horren eta hartzen dituzten arriskuen arabera”, azaldu du Romanek.

Topografiak, beraz, zenbait emakume taldek osatutako mapa bat jarri du mahai gainean. Emakume talde bakoitzak errealitate bat utzi du agerian, klaseak, arrazak, sexu orientazioak, jarduerak, auzoak eta bertze hainbat auzik baldintzatuta.

“Anitz harritu gintuen”. Horixe erran du Marta Romanek, ikerketak klase ertaineko emakume profesionalek osatutako taldearen inguruan agerian utzi duenari buruz. “Baliabideak dituzten emakumeak dira, eta haietako anitzek begirada feminista bat izan dezakete; emakume horiek, baina, ez dute Iruñea hiri segurutzat jada. Harrigarria da hori, Iruñea, berez, hiri segurutzat har baitezakegu”, erran du Romanek.

Zehaztu du emakume horiek azken hamarkadetako gizarte aldaketekin lotzen dutela ustezko segurtasunik eza. “Migratzaileak bizi diren auzoekin lotzen dituzte arriskuak, anitzetan”.

Emakume horiek alabei gerta dakienagatik sentitzen dute beldurra, batez ere, Romanek nabarmendu duenez. “Beldurrak agerian uzten du, gainera, amatasuna ezartzeko bertze modu bat”. Gizartean gertatu diren aldaketa demografikoak aipatu ditu Romanek: “16 urtetik beheitiko herritar gutxiago dago 65 urtetik goitikoak baino. Haur anitz dira seme edo alaba bakar. Haurren hazkuntza pribatizatu egin da, eta horrek aldaketak ekarri ditu”.

Egoera horren ondorioetako bat da familiek kontrol zorrotza ezartzen dietela nerabeei; batik bat, emakumeei. “Ama horiek euren alaben eskubideak urratzen dituen kontrola ezartzen ari dira, sakelakoaren bidez lokalizatzen baitituzte, eta haien mezuak irakurtzen baitituzte. Bikotekideak hori eginen balu, indarkeria matxistaren sintomatzat hartuko genuke”.

Kontrolak badu bertze ondorio “arriskutsu eta larri” bat, Romanen hitzetan. “Emakume gazte horiek maitasuna kontrolarekin lotzen ahal dute. Amek sentitzen duten beldurrak alabak kontrolatzeko zilegitasuna ematen diela onartzen ari gara, eta hori hagitz larria da. Auzi horri buruz gogoeta egin beharko genuke”.

Kontrola ezartzen duten ama horien alabekin ere mintzatu dira ikerketaren egileak; 14 eta 15 urte bitarteko eskola bateko nerabeekin egin dituzte zenbait saio, hain justu: “Karrikan ibiltzen dira; kaleko jazarpenari aurre egin behar diote, anitzetan, baina harreman intimoen esparruko indarkeriaz hitz egin zuten emakumeek, batez ere. Etxean kaleko arriskuez ohartarazten dituzte, erraten diete karrikan kontuz ibiltzeko, baina harreman intimoak nola kudeatu ez dakite. Nahasita daude”.

Bertze errealitate bat da gauez lan egiten duten emakumeena. Taxi gidarien, zerbitzarien eta garbitzaileen hitzak eta esperientziak jaso dituzte Romanek eta Pernasek, bertzeak bertze. “Lanean ez dute beldurrik sentitzen, gatazkak izan arren. Egoera horiek kudeatzeko gai ziren emakume horiek”, kontatu du Romanek. Gauzak aldatzen ziren, halere, laneko uniformea kendu eta emakumeok etxera itzultzen zirenean: “Lanean, ziren tokian egoteko zilegitasuna sentitzen zuten; etxera bueltan, berriz, emakume gisa, beldurra sentitzen zuten, andreek gauez karrikan ibiltzeko duten eskubidea zalantzan jartzen duen arau sozialaren aurka ariko balira bezala”.

Emakume migratzaileak

Romanek eta Pernasek egindako ikerketak bertze talde bat identifikatu du: emakume migratzaileena; haientzat beldurra sentitzea luxu bat da, ikerketak azaldu duenez. Ordutegirik gabe egiten dute lan anitzek, zaintzaren eta garbiketaren esparruetan. “Garraio publikoa martxan ez denean mugitu behar izatea arazo bat da haientzat; bertze bat, berriz, lana eta familiaren zaintza uztartzea”.

Sarerik ezak eragiten ditu emakume migratzaileon lana eta familia uztartzeko zailtasunak, hain zuzen. “Anitzetan, seme-alabak hurbilekoak ez diren pertsonekin utzi bertze erremediorik ez dute”, erran du Romanek. Emakumeontzat lana eta familia uztartzeko bideak bilatzeko beharra nabarmendu du: “Emakumeokin hitzartu behar dira behar dituzten irtenbideak”.

Prostituzioan aritzen diren emakumeak eta etxerik ez dutenak osatzen dute Pernasek eta Romanek egindako topografiako bertze talde bat. “Iruñeko kaleetatik ia desagertu egin dira prostituzioan aritzen diren emakumeak; klubak ere ixten ari dira. Prostituzioa, batez ere, etxebizitzetan gertatzen da, eta, ondorioz, kontrol sozialerako aukera gutxiago dago, eta arriskua handitu egiten da emakumeontzat”.

Karrikan bizi diren emakumeei buruz, Romanek azpimarratu du andreok kalera eraman dituzten egoerek lotura zuzena dutela sexu abusuekin edo indarkeria matxistarekin. “Kontsumo eta menpekotasun arazoak garatzen dituzte kasu anitzetan, eta, ondorioz, ez dituzte hartzen indarkeria matxista sufritu duten emakumeak artatzeko zerbitzuetan. Zerbait egin behar da, emakumeon taldea baita arrisku gehien duena”.

LGTBI kolektiboko gazteen taldea da Pernasen eta Romanen topografiak zehaztu duen azkena. “Familiaren eta lagunen babesa galtzen dute anitzetan; anitz sufritzen dute. Garbi dut haiei esker hobeki ulertuko dugula aldatzen ari den egungo mundua”, dio Romanek.

Gakoak

Marta Romanek eta Begoña Pernasek Iruñean garatzeko zazpi proposamen egin dituzte euren lanean.

1. Aldaketa soziala udal politiketan txertatu. Segurtasunik eza migratzaileekin lotzeko joeraren aurka egin nahi dute ikerketaren egileek. Joera horrek migratzaileak arriskuan jartzen dituela nabarmendu dute. Uste dute udal politikek egungo gizarte askotarikoari erantzun behar diotela.

2. Krisian diren auzoak suspertu. Estigmatizatutako edo krisian diren auzoak suspertzeko eskatu dute ikerketaren egileek; bertzeak bertze, dendariak laguntzeko neurriak pro- posatu dituzte.

3. Saretzea bultzatu. Gizarteak bazter utzita- ko sektoreek zailtasu- nak dituzte saretzeko. Egoera horri aurre egin nahi diote ikerketaren egileek, hirigintzan eta hiriko horniduran era- ginez. Zerbitzuak benetan herritar guztien eskura jartzeko eskatu dute.

4. Kontziliazioa sustatu. Gauez lan egiten duten emakumeen kontziliazioa errazteko eta segurtasuna indartzeko neurriak proposatu dituzte: garraio publikoa eta zaintza zerbitzuak egokitzea, bertzeak bertze.

5. Gaua eta karrika denentzat. Ikerketaren egileek uste dute herritar orok duela gauez eta karrikan ibiltzeko eskubidea. Ondorioz, garbi dute auzo biziak izateko «gatazka jazartzeari utzi» behar zaiola. «Gauza bat da indarkeria, eta bertze bat, gatazka».

6. Sexu indarkeriari buruzko ikuspegia. Egileek nabarmendu dute arrisku nagusia arlo pribatuan dagoela. Kaleko jazarpenari aurre egin behar zaiola uste dute, halere, baina ema- kumeak kaletik urruntzen dituzten mitoak elikatu gabe.

7. Sexu heziketaren beharra. Arlo pribatuko egoera horretan eragiteko, sexu heziketa funtsezkoa dela iritzi diote egileek. «Gazteak munduan kokatzen lagundu behar ditugu».


Summary: Tubacex, «urte historiko bat» izateko bidean. Arabako hodigile horrek 27,8 milioi irabazi ditu 2023ko lehen bederatzi hilabeteetan, eta betea du eskaera zorroa.

Salmenta handiak, irabazi mardulak eta eskaera oparoak. Edozein enpresaren ametsa diren kontuak aurkeztu ditu Tubacexek, eta gustura dagoela ezkutatzen ez da saiatu Jesus Esmoris konpainiako kontseilari ordezkaria: «CNMVri aurkeztu dizkiogun emaitzekin baieztatu egiten dugu 2023a urte historikoa izango dela emaitzen aldetik».

Arabako hodigile horren oraingo egoera oso urruti dago duela bi urte eta erdi enpresako langileak ia zortzi hilabeteko greba egitera eraman zituenetik. Arrazoi ekonomikoak argudiatuz, 150 langile kaleratzen saiatu zen Tubacex, eta Amurrioko eta Laudioko langileek greba mugagabe batekin erantzun zioten. Eusko Jaurlaritzaren laguntzarekin, gatazka akordio batekin amaitu zen, 2021eko irailean.

Bi urte igaro dira, eta orduan egoera zailean zegoen enpresa esne mamitan dago orain. Arrazoien artean dago erregai fosilen prezioak gorakada handia izan duela, eta horrekin batera petrolioa eta gasa ustiatzeko inbertsioak handitu dituztela hidrokarburo konpainiek.

Haien eskutik, Arabako multinazionalak 641,9 milioi euroren salmentak egin ditu urtarriletik irailera, iaz baino %21,8 gehiago. Salmenta horiei etekin handia atera die: 93,8ko irabazi operatiboa lortu du (EBITDA), eta amortizazioak, zorrak eta zergak kitatu ondoren, 27,8 milioi euroren irabazi garbia geratu zaio, iaz baino %63,5 handiagoa.

Gainera, datorren urtea ere ona izateko sustrai sendoak ditu Tubacexek, eskaera zorroa beteta baitauka: 1.630 milioi euroren eskariak ditu.

Eskaera horietako asko trantsizio energetikoarekin lotuta dauden proiektuetarako direla nabarmendu du konpainiak, hala nola AEBetan CO2a biltzeko proiektuetarako. Edonola ere, oraindik pisu handiagoa dute sektore tradizionalek: industrian egin ditu salmenten %37, gasaren sektorean %25, eta petrolioan %17.


Pantailen lilurak kezkatuta

Summary: Pantailen lilurak kezkatuta. Seme-alaben lagunak smartphonearekin ikusteak arduratuta, guraso taldeak sortu dira ikastetxeetan. Telefonoa emateko adina atzeratu nahi dute, eta emango dietenerako prestatu nahi dituzte seme-alabak, egoki erabil ditzaten.

Orain dela hiru edo lau urte, gure umeak Lehen Hezkuntzako 4. mailan genituen. Ikusten genituen 5. eta 6. mailetako umeak smartphoneekin kalean. Ez zitzaigun gustatzen. Hasi ginen parkean gure artean hitz egiten. Kezkatzen gintuen 10 urterekin gazteegiak zirela smartphone bat izateko», gogoratu du Iraitz Arrizabalaga Ondarroako Zubi Zahar ikastolako Altza Buru guraso taldeko kideak. Pantailak gero eta hedatuago dauden honetan, behintzat kalean igarotzen duten denbora seme-alabek Internetik gabe pasatzea nahi dute. Guraso haietako batek Zarauzko (Gipuzkoa) Guk aukera, guk 16 taldearen berri izan zuen, eta hango kide Miren Ros hezitzailea gonbidatu zuten ikastolara. Gurasoei eta ikasleei gaiaren inguruko prestakuntza eskaini zien. Taldearen helburua «erabilera atzeratzea» da, Arrizabalagaren esanetan: «Ez dugu adin bat jarri, baina ez dugu ondo ikusten 12-13 urterekin umeek telefonoa izatea». Oraingoz, lortu dute Ondarroan: DBH ikasten ari dira daborduko, eta oraindik ez diete sakelakorik eman.

Gurasook badakite teknologia berriak onuragarriak izan daitezkeela, zuzen erabiliz gero. Baina arriskuek kezkatzen dituzte. «Uste dugu 11 urteko umeak ez daudela prestatuta; haien heldutasuna ez dago prest: ez dituzte arriskuak ikusten», esan du Arrizabalagak. Sopelako Ander Deuna ikastolan, debekatuta daukate umeek telefonoa ikastetxera eroatea. Eroan eta kentzen dietenean umeei «antsietate beldurgarria» sortzen zaiela esan du Ziortza Ruiz ikastolako zuzendari pedagogikoak: «Nabaritzen zaie telefonoagatik edozer egiteko prest daudela, eta beldurgarria da; dependentzia handia dute». Sopelako gurasoek ere antzeko talde bat sortu dute, eta lanean dabiltza iaztik.

Ruizi irakasleek kontatu diote nabaritzen dituztela gailu horien erabilerak ikasleengan zenbait ondorio dutela: «Dena atoan lortu nahi dute. Ez badute lortzen, haserretu egiten dira, biolentzia erabiltzen dute, eta ez dute frustrazioa toleratzen». Horrez gain, ikusi dute hizkeran ere eragina duela, gero eta berbaera «biolentoagoa, sexistagoa eta klasistagoa» dutelako. Arriskuak gehiago direla ohartarazi du Ruizek: «Ikusten dugu begien osasunean eragina duela pantailen erabilerak. Pornografiaren kultura eskura dute. Ludopatian erortzeko arriskua dute. Ziberjazarpena gero eta zabalduago dago. Gauean, lo egiteko arazoak dituzte. Eskolan, arreta falta dute».

Ikusi gehiago: Telmo Lazkano: «Teknologia enpresetako goi kargudunen umeek ez dute sakelakorik erabiltzen»

Ez da erraza gurasoen artean adostasuna lortzea. Ruizek aitortu du iritziak askotarikoak direla: «Guk Lehen Hezkuntzako 5. mailatik erabiltzen ditugu Cromebook-ak ikasgelan; guraso batzuek goizegi dela diote, eta beste batzuek ondo ikusten dute. Telefonoekin berdin geratzen da: badira diotenak etorkizuneko gailuak direla, eta umetatik hasi behar dutela erabiltzen». Arrizabalagak ohartarazi du ezinbestekoa dela gurasoen arteko batasuna; bestela, borroka zailagoa da.

Taldearen garrantzia

Ondarroako Altza Buru taldean izan dituzte Lehen Hezkuntza bukatu aurretik seme-alabei sakelakoa ematearen aldekoak, baina DBHra ailegatu dira, eta oraindik ez diete eman. «Taldea garrantzitsua da guretzat, seme-alabek smartphonea eskatuz egiten diguten presioari aurre elkarrekin egiteko. Gurea da erabakia. Eta garrantzitsua da haientzat ere, ikusten dutelako ez direla bakarrak izango smartphonerik gabe, ez direla izango azkenak jasotzen. ‘Nire lagunen gurasoak ere nireekin daude taldean’, pentsatzen dute; badakite inork ez duela telefonorik lortuko guk taldean erabaki arte, eta badakite eurek ere denek batera jasoko dutela», esan du Arrizabalagak.

Hark aitortu du ´oso gogorra» dela umea etxera eske etorri eta ezetz esan behar izatea. Taldearekin hastean, haien seme-alabak baino urtebete nagusiagoak zirenen erdiek baino gehiagok sakelakoa zuten, eta beldur ziren presio horri aurre egin ahal izango zioten. Orain, DBHn, gehiago dira badutenak, eta presioa areagotu zaie. Hala ere, umeak «lasai» ikusten dituzte. «Badakite zergatik egiten dugun: ulertzen dute». Horretarako ikasleek jaso duten prestakuntza ere lagungarria izan zaie: «Miren Rosekin egon ziren, eta konturatu ziren ez zutela telefonoa behar. Badute Internet etxean. Zertarako behar dute kalean smartphone bat?».

Arrizabalagak eta Ruizek argi dute ez dela soilik familien arazoa. Eskolak ere inplikatu behar du, eta hala egin dute Ondarroan eta Sopelan, ikastoletan. «Askotan, guregan jartzen da ardura, baina gero kalean oso normalizatuta dago smartphoneen erabilera gero eta gazteagoengan. Umeen inguruan gauden guztiok argi izan beharko genuke zeintzuk diren irizpideak, eta koheziketa egin beharko genuke: gurasoek beren ahalmenen arabera eta guk gureen arabera, norabide berean egin beharko genuke boga».

Eragile guztien elkarlana

Ondarroan, esaterako, ohartu dira Zubi Zaharra ikastolak egin dezakeena ez dela nahikoa. «Ikastetxetik irtendakoan, kalean, beste eskoletako umeekin elkartzen dira, eta haiek telefonoa badute, ez dugu ezer lortuko», esan du Arrizabalagak. Horregatik, herriko gainontzeko ikastetxeekin lanean hasi dira ikasturte honetan, eskola publikoan ere helburu berak dituen guraso talde bat sortzeko. Ez hori bakarrik: herriko elkarteekiko elkarlana ere ezinbestekoa dela iruditzen zaie. Futbol eta arraun klubekin hasi dira. «Dagoeneko sortu dituzte Whatsapp taldeak, gure umeekin dabiltzan beste batzuek badutelako smartphonea. Elkarteekin hitz egin behar dugu ikusteko hori zelan landu. Hausnarketa bat egin behar dugu». Arrizabalagaren iritziz, udalak ere konprometitu beharko luke, herriko ikastetxe guztietan gurasoek duten borroka hau neurri berean bultzatu ahal izateko, eta herriko ume guztiek lehen sakelakoa adin bertsuan jaso ahal izateko.

Behin telefonoa emandakoan, modu «osasuntsuan eta egokian» erabil dezaten prestatu behar dira umeak. Ruizek kontatu du askotan gurasoek esaten dietela ez dituztela teknologia berriak behar beste menderatzen. Horregatik deritzo ezinbestekoa denen elkarlana. Esan du umeei ere erabilera egokiaren aldeko konpromisoa eskatu behar zaiela.


Summary: Telmo Lazkano: «Teknologia enpresetako goi kargudunen umeek ez dute sakelakorik erabiltzen».

Bi fenomeno agertu dira azken hamarkadan: smartphoneekiko adikzioa eta buruko gaitzen ugaritzea nerabeen artean. Bien arteko lotura agerikoa dela esan du Telmo Lazkano irakasle eta sare sozialetan adituak (Zumaia, Gipuzkoa, 1994). Nerabeen garrasia. Osasun mentala aldaketa garaian liburua aurkeztu du asteon, Maitane Ormazabalekin batera. Datorren hilabetean Sopelako Ander Deuna ikastolan egongo da Lazkano, gurasoei eta langileei prestakuntza ematen.

Ume batek smartphone bat erabil dezake? Egokia da?

Modu autonomoan ez luke erabili behar. Ez gara ari teknologia neutro baten inguruan; baizik eta adikzio handia sortzen duten osagaiak dituen zerbaiti buruz. Teknologia guztiak bezala, erantzun behar diote ez eskakizun emozional bati, baizik eta gaitasun edo behar ebolutibo batzuei.

Noiz arte ez daude prest?

Adituek 16 urtetan jarri dute muga. Teknologia enpresetako goi kargudunen seme-alabek ez dituzte erabiltzen 16 urtera arte. Sare sozialak, legez, ezin daitezke erabili 14 urte izan arte.

Zer arrisku dituzte?

Zenbat eta goiztiarragoa izan kontaktua, handiagoa izango da eragina. Helduengan ere eragina du, baina guk gure balioak, autoestimua eta identitatea eraikita dauzkagu, eta gailu hauen influentziarik gabe. Nerabeen kasuan, sare sozialen bitartez jasotzen dituzten imput-ek baldintzatzen dituzte haien balioak, autoestimua eta identitatea. Ikusi behar dugu nola eragiten dien maila kognitiboan, lengoaian, emozioetan, osasun mentalean eta portaeran. Baina kontuan hartu behar dugu zer kentzen digun ere. Euskal Herrian nerabe batek, batez beste, bospasei ordu pasatzen ditu sakelakoarekin egunean. Denbora kentzen ari gara naturari, kirolari, gure emozioekin konektatzeari, arteari, sormenari eta, batez ere, gure arteko harremanei, eta arriskutsua da. Inoiz baino konektatuago gauden mundu honetan, itzela da bakardade sentimendua.

Telefonoen erabilera eta buruko osasuna lotuta daudela diozu. Zergatik?

Hori horrela dela frogatuta dago: erabilera goiztiar eta desegoki batek eragina du buruko osasunean, eta zenbat eta gazteago, orduan eta agerikoagoa. Sakelakoaren erabilerak hainbat arrazoigatik kalte egiten dio osasun mentalari: presio emozional baten menpe bizitzea, ni ideala erakutsi behar izatea eta horretara ez iristea, nerabezaroan beharrezkoa den errekonozimendu soziala jarraitzaile eta atsegin dut kopuruak neurtzen du… Enpresa horiek ere aitortu dute eragina duela nerabeen osasun mentalean. 2020an, The Wall Street Journal-en argitaratutako dokumentuetan, Facebookek —orain Meta— Instagramen erabilerarekin lotu zituen AEBetako nesken suizidioen %6; Erresuma Batuan %13 da datu hori. Erresuma Batuan, nerabeen %32ri beren gorputzarekiko sentsazio desatsegina eragiten die. Kontuan izan Metak 2,9 mila milioi erabiltzaile dituela.

Nola prestatu nerabeak?

Sare sozialak atentzioaren ekonomian oinarritzen dira, osagai psikologiko indartsuak dituzte, eta oso onak dira gure atentzioa erakartzen. Baina, kontuz, txanponaren ifrentzua ere kontuan hartu behar da. Nire behar psikoemozioanalak aseta dauzkat edo telefonoa erabiltzen dut asetzeko? Ahalik eta atsegin dut gehienen bila nabil? Zergatik? Gurasoekin egoten naiz, edo nahiago dut logelan itxi eta sakelakoarekin ibili? Zergatik? Bi aldeak begiratu behar dira, bien erkaketa gertatzen baita. Liburuan bost oinarri nagusi jarri ditugu. Lehena, adina errespetatzea. Bigarrena, heziketa integrala familietan eta eskoletan; teknologian hezi behar ditugu. Hirugarrena, helduok bidelagun eta eredu izatea; familiei eta umeei laguntzen die bidelagunak izateak, bakarrik ez sentitzeak. Laugarrena, legedi koherente bat eta aplikazio seguruagoak izatea. Azkena, inteligentzia emozionala garatzea: Paleolitoko emozioak ditugu, Erdi Aroko instituzioak, eta jainkoen pareko teknologia, eta, ondorioz, amildegi bat sortu da.


Summary: Igandean jokatuko da Bizkaiko Bertsolari Txapelketako azken-aurreko kanporaketa, Igorren. Aissa Intxausti, Asier Galarza, Eneko Aldana, Janire Arrizabalaga, Jone Larrinaga eta Oihana Bartra bertsolariek kantatuko dute. Azaroaren 1ean izango da azken kanporaketa.

Bizkaiko Bertsolari Txapelketako azken-aurreko kanporaketa jokatuko da igandean, Igorren. Lasarte aretoan izango da, 17:00etan, eta bertsolari hauek kantatuko dute: Aissa Intxausti, Asier Galarza, Eneko Aldana, Janire Arrizabalaga, Jone Larrinaga eta Oihana Bartra. Gai jartzaile, berriz, Amaia Ugalde arituko da.

Saioaren irabazlea zuzenean sailkatuko da Lemoako finalaurrekorako, eta gainontzeko bertsolariek puntuazioaren arabera izango dute hurrengo fasean kantatzeko aukera. Hain zuzen, azaroaren 1ean jokatuko da, asteazkenean, azken kanporaketa, Lekeition, eta orduan argituko da zein bertsolari arituko diren finalaurrekoetan.

Lekeitioko saioan, bertsolari hauek hartuko dute parte: Aitor Arrutia, Beñat Bilbao, Eneko Abasolo Abarkas, Koldo Gezuraga, Maite Sarasola eta Peru Irastortza. Sarrerak salgai daude www.bertsosarrerak.eus atarian.

Arabako azken kanporaketak, asteburuan

Bihar eta igandean jokatuko dira Arabako Bertsolari Txapelketako azken bi kanporaketak, eta orduan jakingo da zer bertsolari izango diren urtarrilean hasiko den txapelketan.

Seina bertsolarik kantatuko dute asteburuko saio bakoitzean. Bihar, Legution, hauek arituko dira: Rikardo Gonzalez de Durana, Ekaitz Samaniego, Danel Herrarte, Eukene de los Aires, Hegoi Amabizka eta Izar Mendiguren. Araian izango den igandeko azken kanporaketan, berriz, hauek: Asier Otamendi, Manu Bendala, Oier Arbina, Aitor Najera, Aroa Arrizubieta eta Eli Zaldua.


Summary: Israelgo armadak lurreko eta aireko erasoak areagotu ditu Gazan. Hamasek menia bat eskatu dio Tel Avivi, bahitutakoak askatzearen truke. Israel prest dago horren truke «zerbait emateko», baina oraindik ez du zehaztu zer. Israelgo bonbardaketen ondorioz, bertan behera gelditu dira Gazako telekomunikazio zerbitzuak.

Gerra deklaratu zuenetik, asmo irmo bat izan du Israelek: Gazari airez, itsasoz eta lehorrez eraso egitea, eta «lehorreko ofentsiba handi bat» abian jartzea. Azken egunetan, Israelgo armada lehorrez ere sartu da Gazan, eta aurrerantzean «lehorreko ofentsiba» horiek «hedatu» egingo ditu Gazan, horko bozeramaile Daniel Hagariren arabera. Ez du xehetasun gehiagorik eman, baina egunotako erasoaldiak izan dira eraso handiago baten adierazle: itsasoz egin zuten eraso asteazkenean eta herenegun, eta bonbardaketa gogor bat egin zuten atzo arratsaldean Gaza iparraldean. Bart gauean aireko erasoak ere areagotu ditu Israelek; lur azpiko 150 azpiegituratik gora suntsitu ditu zerrendaren iparraldean.

Bonbardaketak ez dira kontu berria, hogei egunez jarraian Israelek ia etengabe egin baititu Gazaren aurkako aire erasoak. Atzoko erasoaldian, ordea, ia bakartuta utzi du Gazako zerrenda. Bonbardaketen ondorioz, bertan behera gelditu dira eremuko telekomunikazio eta Internet zerbitzu guztiak, Palestinako Jawwal telekomunikazio agentziak jakinarazi duenez. Hainbat GKE gobernuz kanpoko erakundek eta Al-Jazeera telebista kateak ere ohartarazi dute han dauden lankideekin hitz egin ahal izan gabe gelditu direla.

Bien bitartean, adostasun batera iritsi nahian dabiltza Tel Aviv eta Hamas. Urriaren 7ko erasoalditik Hamasek 229 pertsona dauzka bahituta Gazan, Israelgo armadak gaur jakinarazi duenez. Israelgo irrati kate publiko batean adierazi dute ezen, talde islamista palestinarrak bahitu kopuru esanguratsu bat askatuz gero, Tel Aviv prest legokeela zerbait emateko trukean. Hala jakinarazi diete Qatarko bitartekariei —eginkizun hori jokatzeko prest agertu da Qatar, Turkiarekin eta Egiptorekin batera—.

Ez dute zehaztu, ordea, zer emango duten trukean, nahiz eta, adierazi dutenaren arabera, litekeena den erregaia ez izatea, Hamasek hura erabiltzea eragozteko. Nazioarteak eskatzen du, ordea, Rafahko pasabidetik sartzen ari diren laguntza humanitarioko konboiek erregaia ere garraiatzeko, zerrendako argindar sistema eta ur zerbitzua aktibatzeko.

Oraindik adostasunik iritsi ez den arren, «bide onetik doa» bi aldeen arteko eztabaida, eta, baliteke, su eten bat ere adostu ahal izatea, BBCk negoziazio horiek gertutik jarraitzen ari den iturri bat aipatuz kaleratu duenez. Izan ere, Hamasek dioenez, ezin du bahiturik askatu gerran dauden aldeek su eten akordio bat egin arte.

Gazako miliziek Israeli eraso egin zioten urriaren 7an, eta 1.400 lagun inguru hil zituzten. Israelek Gaza guztiz blokeatuz erantzun du, eta hura setiatuz, bonbardaketa ia egunerokoen bidez. Israelen etengabeko bonbardaketen ondorioa da 7.326 pertsona hil dituztela dagoeneko; horietatik, 3.000 adingabeak. Datu hori eman du Gazako Osasun Ministerioak gaur, eta iturri horrek berak 6.700 hildakoren erregistro bat kaleratu du, haien izen-abizenekin.

Hamasek menia eskatzen du bahituak askatzearen truke, eta, Errusiak, Txinak, Saudi Arabiak, Jordaniak, Egiptok eta Qatarrek salbu, nazioartean beste inork ez du aukera hori babesten. Izan ere, EB Europako Batasuneko estatu kideek «eten humanitario bat» eskatzea adostu dute gehienez. NBE Nazio Batuen Erakundea ere antzera mintzo da. Ekialde Hurbileko hainbat estatuk —eta Marokok—, berriz, Gazako zibilen aurkako «zigor kolektiboa» gaitzetsi zuten atzo, adierazpen bateratu batean.

Gaza, «itotzen»

NBE Nazio Batuen Erakundeak berriro ohartarazi du oinarrizko zerbitzuak «suntsitzear» daudela Gazan, Israelen blokeoarengatik eta Rafahko pasabidetik laguntza humanitario eskasa iristen ari delako. Hori nabarmendu du UNRWA Palestinar Iheslarientzako Laguntza eta Lan Bulegoko zuzendari nagusiak, gaur, Jerusalemen, agerraldi batean. Nabarmendu du, gainera, horren guztiaren ondorioz «berehalakoa» dela han gaixotasunak hedatzeko arriskua.

Gainera, «errotik» murriztu behar izan dute erregaiaren erabilera. NBEren beste agentzia batek, MEP Munduko Elikadura Programak, azpimarratu du erregai gabezia «domino efektu bat» eragiten ari dela hornidura kate guztian, kamioiek ere, besteak beste, erregaia behar dutelako elikagaiak banatzeko. Hori azaldu du MEPek Palestinan duen ordezkari Samer Abdeljaberrek, ohar batean, eta datu bat eman: «MEPen laguntza jaso duen pertsona bakoitzeko, gutxienez sei gehiagok behar dute».


Summary: Zaintza sistema publikoa ardatz duen osasungintza bat eskatu dute. Osasungintza publikoaren eredua aldatzea galdegin du OPA koordinakundeak. Osasun publikoaren alde azaroaren 11n Bilbon, Donostian eta Gasteizen manifestatzera deitu ditu herritarrak.

Osasun publikoaren egoerarekin ezinegona agertu du maiz OPA koordinakundeak —osasungintza publikoaren aldeko herri plataformak biltzen ditu—, eta pribatizazio eta murrizketa asmoen aurka mobilizazio ugaritara deitu izan du. Pauso bat harago joatea erabaki du orain, eta osasun arloaren «eredua aldatzea» proposatu du: mugimendu feministaren aldarriei helduta, «zaintza sistema publikoa, duina eta kalitatezkoa» oinarri izango duen osasun publiko berri bat eskatu du plataformak. Manifestu batean jaso ditu osasun-sistema eredu berri horretarako ardatzak, eta atxikitzeko deia egin die gizarte eragileei. Halaber, azaroaren 11rako deitutako manifestazioetan parte hartzera deitu ditu herritarrak; Bilbon, Donostian eta Gasteizen egingo dituzte manifestazioak, osasun publikoaren alde. Bilboko manifestazioa Bihotz Sakratutik abiatuko da, 12:00etan; Donostiakoa, Bulebarretik, 17:00etan; eta Gasteizkoa, Bilbo plazatik, 12:00etan. Osasun publikoaren aldeko herri plataformek agerraldia egin dute Gasteizen manifestua eta manifestazio deialdiak aurkezteko. Iritzi diote behar-beharrezkoa dela egungo osasun sistema aldatzea, eta hiru zutaberen gainean eraikitzea. Lehena: «Beharrezkoa da osasuna politika guztietan txertatzea eta gure bizi baldintzak zehazten dituzten faktoreei heltzea». Bigarrena: «Guztiz publikoa den osasun sistema bat egituratu behar da, kalitatezko eta bidezko irisgarritasun unibertsala bermatuko duena». Eta hirugarrena: «Gaur egun ia existitzen ez den osasun kudeaketako gardentasuna bermatu behar da, edonork ulertzeko moduko datuak emanez». Premiazkotzat jo dute lehen mailako arreta «birsortzea», osasun laguntzako sistemaren «giltzarri» bihur dadin. Horretarako, hainbat neurri proposatu dituzte: besteak beste, lehen arretako lan talde berak egitea paziente baten osasun arazoen jarraipena, aurrez aurreko arreta lehenestea, eta beharrezkoak diren baliabideez hornitzea. Gainera, pribatizazioaren aldeko pausoak «geldiarazteko» eskatu dute. Uste dute funtsezkoa dela bateraezintasun medikoa berreskuratzea, eta kritikatu dute mutualitateek bi osasun sistema desberdin sortzeko erabiltzen duten estrategia. Osasun publikoak herritarren hizkuntza eskubideak erabat bermatzeko ere eskatu dute.


Summary: Palestinaren aldeko bi manifestazio debekatu ditu prefeturak. Gaur arratserako protesta antolatu dute Maulen, eta bihar arratsalderako manifestazioa Baionan

Pirinio Atlantikoetako Prefeturak Palestinaren alde antolatutako bi mobilizazio debekatu ditu, beste behin. Zuberoako BDZ taldeak deitutakoa da lehena: gaur arratserako emana dute ordua, Mauleko Kurutze Xurian Palestinako sarraskia gelditu! lelopean. Bigarrena bihar arratsalderako hainbat militantek deitua da Boikot Israel, Palestina askatu! lelopean. 17:00etan abiatzekoa da, Baionako tren geltokitik.

Julien Chales prefetak agerraldia egin zuen atzo arratsaldean kazetarien aitzinean. Hizpide izan zituen Palestinako herriarekiko elkartasunez azken asteetan antolatzen ari diren mobilizazioak. Joan den astean Baionako Herriko Etxean antolaturiko protesta zergatik debekatu zuten galdetuta, zehaztu zuen debekuak emateko irizpidea «ordena publikoa trabatzeko arriskua» dela, eta horretarako dituzten «seinaleak» erabiltzen dituztela egoera aztertzeko; besteak beste, informazio zerbitzuek emanak. «Mezu arrazistak eta antisemitak» zabaltzeko arriskua aipatu zuen.

Ikusi gehiago: Gernika-Palestina ekinaldiak «mobilizatzen jarraitzeko deia» egin du

Joan den astean Ipar Euskal Herriko Kontseilu Sozialistak deitutako protestan arrisku hori zein seinalek eman zien galdetuta, prefetak erantzun zuen ez dela «biziki ongi oroitzen». Frantziako Estatu Kontseiluak joan den astean bertan behera utzi zuen Barne Ministerioak Palestinaren aldeko manifestazioei ezarritako debeku sistematikoa, eta prefeten esku utzi zuen erabakia. Haatik, zehaztu zuen Palestinarekiko elkartasuna ez zela nahikoa motibo debekua ezartzeko.

Asteburu honetarako antolatuak diren mobilizazioen debekuei buruz xehetasunak eskatu dizkio BERRIAk prefeturako komunikazio zerbitzuari, baina oraingoz ez du erantzunik jaso.


Summary: Jaume Roures Mediaprotik at geldituko da, akziodun nagusiak hala behartuta. Rouresek berak sortu zuen Mediapro, 1994an, Tatxo Benetekin eta Gerard Romy Belillosekin batera. Azkeneko urteetan, konpainiak botere handia izan du kirol eskubideen alorrean. Tatxo Benetek Mediapron jarraituko du, presidente eta kontseilari ordezkari gisa.

Sortu zuen enpresa utzi egin behar izan du Jaume Rouresek (Bartzelona, 1950), 73 urterekin. 1984an, katalanezko TV3 katearen sorreran parte hartu zuen, eta han lan egin zuen urte batzuetan. 1994. urtean, berriz, Mediapro konpainia sortu zuen, Bartzelonan, Tatxo Benet eta Gerard Romy Belillos bazkideekin batera. Europako ekoiztetxe garrantzitsuenetakoa bilakatu da Mediapro, eta, orain, Roures enpresa uztera behartu dute enpresako bazkide nagusiek: Txinako Orient Hontai funtsekoek. Haiena da Mediaproren kapitalaren %80. Benetek Mediapron jarraituko du, presidente eta kontseilari ordezkari.

2005ean, Mediaprok La Sexta kate pribatuaren sorreran esku hartu zuen. Público egunkariaren sorreran ere parte hartu zuen Rouresek; 2012an, egunkariak paperean argitaratzeari utzi zion, bi erregulazio txostenen bidez langile guztiak kaleratu ostean.

Mediapro azkeneko bi hamarkadetan eragile garrantzitsua izan da kirol eskubideen alorrean. Tartean izan dira futboleko telebista eskubideen gaineko hainbat auzi. Rouresek sortutako konpainiak 7.000 langile ditu, eta herrialde ugaritan ekoizten ditu filmak, dokumentalak eta telesailak. Mediaprok Roures gabe egingo du bidea aurrerantzean, ordea —konpainian dituen akzioen %5ekin zer gertatuko den ez dute argitu, baina saldu egingo dituela espero da—.


Summary: AEBek Iranekin lotutako helburuei eraso egin diete Sirian. Pentagonoaren arabera, Iranek babestutako miliziek hilabete honetan aurrez hainbat aldiz eraso egin diotelako erabaki du bonbardatzea. Israelek beste sartu-irten bat egin du, lurrez, Gazan

Ekialde Hurbilean areagotzen ari da tentsioa. AEBek jakinarazi dute Irango Guardia Iraultzaileak eta islamiar errepublika horrek babestutako talde armatu batzuek Siria ekialdean dituzten bi instalaziori eraso egin dietela gaur. Pentagonoak argudiatu du erabaki hori hartu dutela azkeneko hilabetean gutxienez hamasei aldiz eraso egin dietelako AEBek eta bere aliatuek Iraken eta Sirian dituzten posizioei, eta horien atzean Iranek babestutako miliziak daudela.

Lloyd Austin AEBetako Defentsa idazkariak ohar batean nabarmendu duenez, bonbardaketa horiek, nolanahi ere, ez dute zerikusirik Gazaren eta Israelen arteko gerrarekin. «Diferenteak dira, eta ez dute aldaketa bat adierazten Israelen eta Hamasen arteko gerrari dagokionez dugun ikuspegian». Washingtonek Israel babesten du, eta biek etsai dute Iran. Islamiar errepublika horrek plazaratu izan du, hain zuzen, ez duela baztertzen «prebentziozko ekintza bat» egitea Israelen aurka. Iranen aliatua da Hezbollah milizia. Horrek eta Tel Avivek borrokak eduki dituzte, azken asteetan, Libano eta Israel arteko mugan.

Eskualdean tentsioa gora egiten ari den honetan, Irango armadak ariketa militarrak hasi ditu Isfahan probintzian, herrialdearen erdialdean. Horien helburua da «borrokarako unitateen gaitasuna aztertzea», maniobren bozeramaile Karim Cheshakek Mehr albiste agentzian adierazi duenez.

Eta Israelgo armadak jakinarazi du duela bi egun egin bezala berriro lurrez sartu dela Gazan, gaur goizaldean. X sare sozialean kaleratu duen ohar batean azaldu duenez, operazio horretan soldaduak eta blindatuak zerrendaren erdialdera sartu dira «helikopteroen eta droneen laguntzarekin», eta «dozenaka helbururi» eraso egin diete. Ondoren Yoav Gallant Defentsa ministroak agerraldi batean azaldu duenez, lurretik egin asmo duten erasoaldia «luzea eta zaila» izango dela espero dute.

Gazako iturri ofizialek jakinarazi dutenez, goizaldeko eraso horien ondorioz hogeitik gora lagun hil dira: hamabi Khan Yunisen, zerrendaren hegoaldean, eta beste hamar inguru Gaza hirian, iparraldean. Zisjordania okupatuan ere erasoak egin ditu Israelek, sarekaden bidez. Wafa Palestinako berri agentziaren arabera, lau palestinar hil dituzte, hamabost zauritu, eta hemeretzi atxilotu.

Israelek ez du Gazan lurretik egin asmo duen inbasioa oraindik hasi, AEBek hala eskatuta. Hori kaleratu du asteon The Wall Street Journal egunkariak, Pentagonoko eta Tel Aviveko iturriak aipatuz. Horien arabera, itxarongo du AEBek Ekialde Hurbilean defentsa sistema berriak ezarri arte.


Summary: Ikusi Kontseiluaren oldarraldi judizialari buruzko jardunaldiak. Andoaingo Martin Ugalde kultur parkean egin dituzte, goiz osoan zehar: 'Legezko zoru bat euskararentzat' izena jarri diete.

Legezko zoru bat euskararentzat izena jarri die Euskalgintzaren Kontseiluak gaur egin dituen jardunaldiei; euskararen normalizazioa sustatzeko neurri eta arauen kontra ebatzi diren epaien inguruan mintzatu dira, asko eta askotarikoak izan baitira azken hilabeteetan, eta horien atzean dagoen «oldarraldi judizialaren» gaineko kezka aspaldi adierazten ari baita euskalgintza. Azaroaren 4an manifestazioa egingo da Bilbon, justiziaren esku hartze horiek auzitan jartzeko, eta justu deialdi horren atarian antolatu nahi izan ditu Kontseiluak jardunaldiak.

Euskararen normalizazioan aurrera egite aldera, eta agerian geratzen ari diren traba guztiak ikusita, Kontseiluak uste du ezinbestekoa dela «lege jokalekuaz» gogoeta egitea, eta horixe da, hain justu ere, jardunaldien asmoa. «Aztertzea zein den egungo testuingurua eta zeintzuk diren egin beharreko urratsak euskarak legezko zoru bat izan dezan». Euskalgintzaren Kontseiluak eta Eusko Ikaskuntzak lankidetzan antolatu dituzte jardunaldiak. BERRIAren webgunean zuzenean ari dira ematen.

Bi mahai inguru egin dituzte. Lehenean, Nork eta zeren arabera epaitzen du euskara? izenburuarekin, Iñigo Urrutia legelariak eta Unai Iturriotz abokatuak parte hartu dute, Zelai Nikolas legelariak moderatuta. Bigarrenean, Hizkuntza eskubideak giza eskubide. Aukera bat berdintasunerako? izenburupean, Benet Salellas legelari katalanak, Andoni Barreña Garabide hizkuntz lankidetza elkarteko ordezkariak eta Paul Bilbao Hizkuntza Eskubideak Bermatzeko Protokoloaren bideratzaileak hitz egin dute; Idurre Eskisabel Kontseiluko idazkari nagusiak moderatu ditu mintzaldi horiek.


Summary: Gipuzkoako Caritasek ohartarazi du gero eta pertsona gehiago artatzen dituela. Aurtengo irailera bitarte, 758 pertsona artatu ditu erakundeak. Gizonak, atzerritarrak eta 45 urtetik beherakoak dira gehienak

Datorren igandean, hilaren 29an, etxerik gabekoen eguna izanen da. Hala, urriro egiten duten moduan, Caritasek haien inguruko sentsibilizazio kanpaina bat abiatu du aurten ere. Erakunde horrek Gipuzkoan duen delegazioak Donostian egin du agerraldia: beren lanaren berri eman dute, eta esku artean dituzten bost proiektuak azaldu dituzte. 2023ko urtarriletik irailera bitarte 758 pertsona lagundu ditu Gipuzkoako Caritasek. Profil oso jakin batekoak dira pertsona horiek: gizonak, atzerritarrak –Maroko eta Aljeriakoak, gehienbat– eta 45 urte baino gutxiagokoak.

Rosa Hernandez Etxebizitza eta Harrera Etxeak departamentuko burua eta Sergio Corchon Etxerik Gabekoen Departamentuko burua izan dira solasaldian. Azaldu dute azken urtean gora egin duela laguntza eskatu duenen kopuruak: 2022an 750 pertsona lagundu baitzituzten. Profila, baina, berdintsua da. Hernandezek azaldu du Gipuzkoako Caritasek laguntzen dituen pertsonen erronka nagusiak hiru direla: errolda, etxebizitza eta enplegua.

Lehenbizikoa da, baina, garrantzitsuena, zuzenean baldintzatzen baititu bertze biak. «Etxerik ez duten pertsonek errolda lortzen dute, baina oso zaila da. Gakoa errolda soziala da, baina oso udal gutxik eskaintzen dute: Irunek eta Donostiak, nik dakidala», erran du Corchonek. Errolda mota hori etxebizitza finkorik ez duten horiendako baina baldintza batzuk –Gizarte Zerbitzuekin izandako harremanei lotutakoak dira gehienak– betetzen dituztenendako izan ohi da.

Etxebizitzari dagokionez, Corchonek dio etxegabeei laguntzen dietela aterpeetatik logeletara igarotzen, Caritasek berak diru laguntzak emanez, adibidez. Hala ere, «oso zaila izan ohi da pertsona horientzat logelak aurkitzea». Enpleguarekin ere antzeko zerbait gertatu ohi dela erran du Hernandezek, errolda behar baitute lanean hasteko: «Zailtasun asko dituen inklusio prozesu bat da».

Erronka horiei aurre egiteko bost programa ditu Gipuzkoako Caritasek: Hotzaldi, Aterpe, Trintxer, Emeki eta Sorabilla. Guztiek laguntza psikosoziala dute. Hotzaldin gaua bakarrik pasatzen ahal da, baina gosariak eta afariak ere ematen dituzte. 30 lagunendako lekua du, eta «lan egiteko gogo asko» dutenak egon ohi direla erran du Corchonek.

Aterpen, berriz, gaua eta eguna igarotzen ahal dira, eta jantoki soziala du. «Kaltetuago dauden pertsonentzat» dela dio Corchonek. Trintxer eta Emeki programak, berriz, eraikin berean daude, Pasaian. Trintxerrek baztertuta dauden gizonak laguntzen ditu, eta Emekik, berriz, gizarteratze prozesuan dauden emakumeak. Sorabilla sozialki baztertuta dauden gazteentzat da.

Laguntza sarea

Programa horiek guztiak bertan lan egiten duten 236 boluntarioei esker daude martxan. «Oinarrizko gizarte eta harreman laguntza eskaintzen diete [boluntarioek erabiltzaileei], eta, horrez gain, ingurune komunitarioekin duten lotura egonkorra da», dio Hernandezek. Izan ere, etxerik gabekoek ez ohi dute familiarik, lagunik edo, oro har, sarerik izaten. Horregatik, boluntarioen babesa «funtsezkoa» da.

Hala, bi-biek jakinarazi dute Gipuzkoako Caritas «ahalegin berezia» egiten ari dela «aisialdi inklusiboa sustatzeko». Adibide gisa jarri dute Hotzaldin egoten diren gazteak Zinemaldira joan zirela, edo Trintxer-Emekin zeudenak San Telmo museoan egon zirela. Horrez gain, jakinarazi dute datorren igandean Trintxer-Emekin ateak irekitzeko eguna izanen dutela, auzokideek bertan bizi direnak ezagutu ditzaten.


Summary: Urkullurentzat, «tamalgarriak» dira Ibarra epaileburu ohiaren adierazpenak. Euskararen kontrako epaiei buruzko kritikak eta «sufrimenduaren sozializazioa» nahastu izana txarretsi du EAEko lehendakariak.

Ika-mika eragin dute Juan Luis Ibarra Euskal Autonomia Erkidegoko Justizia Auzitegi Nagusiko presidente ohiak atzo Buesa fundazioaren ekitaldi batean eginiko adierazpenek. Epaitegietan euskararen aurka eginiko azken erasoak kritikatzea «indarkeria politikoaren kultura» delakoarekin lotu zuen Ibarrak, eta gogor jo zuen Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariaren kontra, epaiak salatzeagatik. Azken horrek gaur erantzun dio epaile ohiari, eta haren adierazpenak «tamalgarriak» direla adierazi. «Zer garen eta nor garen erakusten dugu gure hitzekin»

«Adierazpen askatasuna da, azken batean», esan duenez, eta azaldu du badagoela epaileak eta haiek emaniko ebazpenak kritikatzerik, politikariak kritikatzea zilegi den bezala. «Euskara tarteko delarik zer-nolako ebazpenak egin diren ikusita, horren harira kritika bat egin edo iritzi bat ematea Oldartzen ponentziarekin lotzea gaur egun, bizi izan duguna bizi izanda, eta euskararekin lotzea? Tamalgarria da».

Arabako Teknologia Parkera eginiko bisita batean egin ditu adierazpenak, kazetariek Ibarraren hitzen inguruan galdetuta.

Ibarra EAEko Auzitegi Nagusiko burua izan zen 2010etik 2020an erretiroa hartu zuen arte.

Urkullu ez ezik, Bingen Zupiria Jaurlaritzaren eleduna ere hartu zuen Ibarrak gogoan, besteak beste.

EAEko Auzitegi Nagusiak bertan behera utzi ditu EAEko udal legea euskararen alorrean garatzeko dekretuaren hainbat artikulu, Vox alderdi ultraeskuindarrak salatu ostean. Ebazpenaren berri jakitean, hizkuntza eskubideak errespetatzeko eskatu zuen Urkulluk. Eta Zupiriak salatu zuen euskararen ofizialtasuna «zalantzan» jartzen ari direla epai horiek.

Atzo, Ibarrak esan zuen Euskal Nazio Askapenerako Mugimenduak epaileei «zilegitasuna kentzeko eginiko kanpainen oihartzuna» dutela kritika horiek, eta nabarmendu zuen «sufrimendua sozializatzeko estrategiaren barruan» egin zirela kanpaina haiek.

Urkullu eta Zupiriaren kontra jotzeaz gain, Kontseiluak deituriko protestak deitoratu zituen, argudiatuta «indarkeria politikoaren kulturak» epaileen aurka zabalduriko diskurtsoaren «oihartzuna» sumatu zuela horietan.

Euskararen aurkako «oldarraldi judizialaren» kontrako manifestazioa egingo da azaroaren 4an, Bilbon. Euskalgintzaren Kontseiluak antolatu du protesta, eta atxikimendu ugari jaso.

Enpresarien «barkamena»

Ibarraren adierazpenak ez dira euskararen aurkako oldarraldiaren aste honetako atal bakarra. Astelehenean, familia enpresen kongresu baten hasieran izan zen Urkullu, Bilbon, Euskalduna jauregian, eta hitza hartu zuen euskaraz eta gazteleraz. Euskaraz egin zuenean, murmurioka eta eztulka hartu zuten hainbat entzulek. Urkulluk etenaldia egin zuen, berriz hitz egiten hasi aurretik.

Asteazkenean, euskarafoboen jarrera txarretsi zuen, eta gogoratu EAE Euskal Autonomia Erkidegoan hizkuntza ofizial bi daudela, Espainiako herritarrek ere hori jakiteko «obligazioa» dutela eta euskal herritarrek hizkuntza bietan arta jasotzeko «eskubidea» dutela.

Zupiriak asteartean adierazi zuen «norbaitek barkamena eskatu beharko lukeela» euskarari eta lehendakariari eginiko mespretxuarengatik. Urkulluk berak atzo nabarmendu zuen ez zuela barkatzeko eskaerarik jaso ez asteartean, ezta asteazkenean ere. Azkenean, gaur baieztatu dute ekitaldia antolatu zuen Familia Enpresen Institutuaren presidente Andres Sendagortak barkamena eskatu diola Urkulluri, eta CEOE Espainiako Enpresaburuen Elkarteen Konfederazioko presidente Antonio Garamendik, zeinak ekitaldian parte hartu baitzuen, sostengua adierazi diola afera honetan.


Summary: Araba Euskaraz ekainaren 16an egingo dute, Olarizun, ‘Mugaezin’ lelopean. Oiongo San Bizente ikastolari bultzada ematea izango dute xede.

Olarizuko zelaiek hartuko dute berriro ere Arabako ikastolen jaia. 2024ko Araba Euskaraz ekainaren 16an egingo dute, Olarizun, eta Oiongo San Bizente ikastolari bultzada ematea izango du xede. Gaur aurkeztu dituzte jaiaren nondik norakoak. Mugaezin lelopean egingo dute datorren urteko Araba Euskaraz, «gure hizkuntza horrela, mugarik gabe, irudikatzen dugulako. Mugarik gabe, euskaraz prestatu eta hazi nahi duten guztientzat. Gure gogoa, borondatea eta pasioa ere mugagabeak direlako», azaldu dute antolatzaileek. Logoak, berriz, «infinituaren» ideian du inspirazioa, eta Arabako zortzi ikastolen arteko lankidetza irudikatzen du. Izan ere, azken bi urteotako ideiari jarraituz, auzolanaren eta elkarlanaren bidetik jarraituko dute, eta Arabako zortzi ikastolak elkarrekin antolatuko dute Araba Euskaraz. Espiralak zortzi ekilore hosto ditu, zortzi ikastolek ordezkatzen dituztenak; «hazkunde, aniztasun eta lankidetza» sinboloak ere badira, elkarrekin «osotasun harmoniatsu eta bateratua» osatzen baitute, antolatzaileek esan dutenez. Kolore horiak argia, energia eta bizitasuna adierazten ditu. Ekainetik hona lanean aritu dira zortzi ikastolak urtean zehar egingo dituzten ekinaldiak antolatzeko, baina oraindik azken ukituak egin behar dizkiote egitarauari, eta aurrerago jakinaraziko dute. Hala ere, aurreratu dutenez, iaz bezala, aurten ere Araba Euskaraz lurralde osora hedatu nahi dute. Batzordeak eta lantaldeak ere sortu dira, besteak beste, materiala saltzeko, babesleak bilatzeko, muntaketa lanak egiteko, eta abarretarako.

Oiongo San Bizente ikastolari eta haren hezkuntza proiektuari bultzada ematea izango du helburu 2024ko Araba Euskaraz-ek. 1976. urtean sortua, Oionen errotua dago ikastola. 0-16 urte bitarteko ikasleak hartzen ditu, eta oraintxe 201 familiak, 288 ikaslek, 34 irakaslek eta langilek osatzen dute ikastolako komunitatea. Kooperatiba gisa funtzionatzen du, eta «kalitatezko zerbitzua» eskaintzea da ikastolaren helburua. «Familia, irakasle eta ikasle aitzindariek duela mende erdi hasitako ikastolen mugimendua erabat errotuta dago Arabako Errioxan. Urte hauetan guztietan, lortu dugu kuadrilla honetako euskaldunak eta ia euskaldunak %4 izatetik %40 baino gehiago izatera igarotzea», azaldu du Arturo Lopez de Lacalle Oiongo ikastetxeko zuzendariak aurkezpenean.


Summary: Hego Koreako Konstituzionalak sexu bereko militarren arteko erlazioen debekua berretsi du. Ekintzaileek adierazi dute erabakiak LGTBI kolektiboko militarren aurkako biolentzia «bultzatu» dezakeela edo haienganako erasoak «justifikatu».

Hego Koreako Auzitegi Konstituzionalak laugarrenez berretsi du sexu bereko militarrek ezin dutela erlaziorik eduki armadan. Auzitegiaren ustez, harreman horiek borrokarako gaitasunean eta diziplinan «eragina» izan dezake. Sexu bereko pertsonek bi urteko kartzela zigorra jaso dezakete erlazioak izateagatik.

Auzitegiak Zigor Lege Militarraren 92-6. artikulua konstituzionala zela esan zuen atzo, aldeko bost botorekin eta kontrako laurekin. Artikuluak, zehazki, ez du ezer aipatzen sexu bereko pertsonen arteko erlazioen inguruan, baina «erlazio analak» eta «beste edozein ekintza lotsagarri» debekatzen ditu zerbitzuan dauden bitartean. Hemezortzi eta hogeita bat hilabeteko derrigorrezko zerbitzu militarra dute Hego Korean, eta munduko armadarik handienetarikoa du —70.000 soldadu—.

Koreako Militarren Giza Eskubideen zentroko buru Lim Tae-hoonek esan du erabakia «zentzugabea, ilogikoa, erregresiboa eta aurreiritziek bultzatutakoa» izan dela. Mundua azken hogei urteetan gutxiengoen aurkako diskriminazioa abolitzen aritu dela azaldu du Limek, baina Hego Koreako epaileen iritzia ez dela aldatu salatu du.

AI Amnesty Internationaleko Asia Ekialdeko ikertzaile Boram Jangek epaiaren inguruko idatzi bat argitaratu zuen. Bertan, LGTBI kolektiboaren eskubideen berdintasunaren borrokan «atzerapauso bat» dela adierazi zuen. Erabakiak Hego Korean LGTBI kolektiboaren inguruan dauden aurreiritziak azaleratu dituela gehitu du Jangek, eta «erasoak ekiditeko eta berdintasuna ziurtatzeko» gobernuaren «ekintzarik eza» salatu du.

92-6. artikuluak «diskriminazioa instituzionalizatu» duela gehitu du, eta LGTBI kolektiboko jendearen aurkako biolentzia «bultzatu» edo haienganako erasoak «justifikatu» ditzakeela esan du Jangek. Artikuluak Hego Koreako gizartean lekurik ez duela eta “berehala” kendu behar dela aldarrikatu du. Hego Koreako parlamentario dei egiten die 92-6 artikulua baliogabetzeko.

2003an homosexualitateak «kaltegarri eta lizuna» izateari utzi zion herrialdean, nahiz eta gaur egun diskriminazioa jasaten duten oraindik ere. Sexu bereko pertsonen arteko ezkontzak ez dira legezkoak Hego Korean.

1962tik indarrean

Sexu bereko militarren arteko harreman sexualak 1962. urtetik debekatuta daude, legea indarrean jarri zenetik. Hego Koreako Auzitegi Konstituzionalak 92-6. artikulua konstituzionala dela lau aldiz berretsi du, 2002an, 2011n, 2016an eta aurten, hainbat herrialde eta Nazio Batuen Erakundeko giza eskubideen arloko agentziak aurka agertu ziren arren.

Iaz, harremanak izateagatik auzitegi militar batek kartzela zigorra ezarri zien bi militarri. Militarrek adostutako erlazio sexualak izan zituzten armadaren instalazioetatik kanpo, eta zerbitzuz kanpo zeudenean. Auzitegi Gorenak epaia aztertu zuen, eta epai bertan behera utzi zuen; argudiatu zuen 92-6. artikulua ezin dela aplikatu armadaren instalaziotik kanpo izaten diren sexu harremanetan. Soldaduen eskubideak urratzen zituela gehitu zuen, haien sexu aukeraketa, berdintasun eskubidea eta duintasuna urratzen zituelako.

AIk, 2019an egindako ikerketa batean, Hego Koreako militar homosexualek pairatzen duten «diskriminazioa, larderia, biolentzia eta isolamendua» bildu zuen. Sexu orientazioak eta genero identitateak izan ditzakeen eragina ere aztertu zuen. Gizarteak ezartzen dituen arauetatik kanpo bizi diren pertsonek «aurreiritziak, diskriminazioa eta estigma» jasaten dituztela jasotzen du ikerketak.


Summary: Iñaki Martinez de Lunak Eusko Ikaskuntza saria jaso du, euskararen aldeko lanarengatik. Euskararen eta gizartearen erronkei nekaezin egindako ekarpena aintzatesteko saria jaso du soziolinguista arabarrak.

Iñaki Martinez de Luna euskararen eta gizartearen ikerkuntzari emana bizi izan da, eta horren aintzatespena egin dio Eusko Ikaskuntzak 2023ko Manuel Lekuona saria emanda.

Epai mahaia honako erakundetako ordezkariek osatu dute: Jose Miguel de Barandiaran Fundazioa, Eresbil-Musika Euskal Artxoa, Euskal Kultur Erakundea, Etxepare Euskal Institutua, Euskalerriko Adiskideen Elkartea, Euskarabidea-Euskararen Nafar Institutua, Unesco Etxea eta Eusko Ikaskuntza bera. Azpimarratu dute Martinez de Lunaren jarduera zientifikoa eta Euskal Herriaren garapenerako konpromiso aktiboa nola uztartu dituen. «Iñaki Martinez de Lunak aparteko dedikazioa du gure hizkuntzak gainditu behar dituen erronkei eta bere biziraupena bermatzeko baliatu behar dituen aukerei buruzko hausnarketan eta ekintzan, mundu osoko hizkuntza gutxituekin duen konpromisoaren baitan ikuspegi ireki eta mugarik gabe».

Martinez de Luna soziologian doktore da Deustuko Unibertsitatean, eta, ia berrogei urtean ikerketa ugari zuzendu ditu, batetik, euskara biziberritzeko prozesuaren ezagutza zientifikoan sakontzeko; eta, bestetik, euskal gizartearen errealitateari buruzko ikerketak. Horren adierazle dira egin dituen ikerketak Eusko Ikaskuntzan, Euskaltzaindian, Euskal Herriko Unibertsitatean, Garabiden edo Soziolinguistika Klusterran. Azken horretan, gainera, haren sortzaileetariko bat eta lehen lehendakaria izan zen eta Bat aldizkariaren zuzendaria ere bai. Azpimarratzekoa da, halaber, Euskaltzaleen Topagunearen baitan sortutako Topalabe hausnarketa-taldean izandako lekua, balio handiko ekarpenak egin dituena, hala nola Berrikasi eta Berrikusi (2015) eta Berrindartu eta jauzi (2020) txostenak. Bere ekarpena euskara biziberritzeko prozesuaren inguruko egungo lankidetza giroaren baitan kokatzen da.

Halaber, Eusko Jaurlaritzako Lehendakaritzako Prospekzio Soziologikoen Kabineteko arduraduna izan zen 1986tik 2015era, eta UPV/EHUko irakasle ondokoa 1989tik 2015era. Euskararen Erakunde Publikoa- Office Publique de la Langue Basque erakundeko Euskararen Aholku Batzordeko kide izan zen eta egun Arabako Foru Aldundian eta Eusko Jaurlaritzan da, baita Euskara Sustatzeko Ekintza Plana (ESEP) azpibatzordearen zuzendaria ere. Euskaltzain urgazlea da, eta gaur egun koordinatzen du Euskararen Biziberritzea Araban.


Omako basoa berrireki dute

Summary: Omako basoa berrireki dute. Agustin Ibarrolaren obra lekualdatu dute, bizirik mantentzeko asmoz. 2022An hasi zuten migrazio prozesua, eta bihartik aurrera publikoari zabalik egongo da.

Agustin Ibarrola artista bilbotarra 1982an hasi zen Omako basoaren proiektuarekin eta, 2000. urtera arte, hango pinuak margotzen aritu zen. 2018. urtean itxi zuten, ordea, segurtasun arrazoiengatik. Itxi bezain laster, Bizkaiko Foru Aldundia margolana berreskuratzeko aukerak aztertzen hasi zen. Orduan, basoa bizirik mantentzeko, aukerarik egokiena lekualdatzea zela erabaki zuen arte garaikidean eta basoko artean espezializatutako adituek osatutako batzordeak. Horrela hasi zen obraren migrazio prozesua, gaur amaitu dutena.

Fernando Bazeta EHUko irakasleak gidatutako talde bat arduratu da lekualdaketaz. Besteak beste, artista plastikoek, arkitektoek eta basozaintzan adituek hartu dute parte proiektuan. Diziplina anitzeko talde hau Agustin Ibarrolaren familiaren laguntzaz baliatu da migrazio prozesua osatzeko.

Obra berrinterpretatzerakoan, Ibarrolaren jatorrizko ideia originala errespetatu nahi izan dute taldekideek. Galduta zeuden multzo batzuk berreskuratzea lortu dute eta basoa handitu dute. Azaldu dutenez, Ibarrolak ezin izan zituen multzo handiak margotu, zuhaitz gutxiago zituelako. Migrazio prozesu honetan, zuhaitz gehiago margotu dira, artistak jatorrizko basorako pentsatuta zeuzkan dimentsioak eta ezaugarriak gauzatu ahal izateko.

Migrazio prozesuak bi fase izan ditu. Lehenengoa 2022an egin zuten. Multzorik esanguratsuenak bereizi zituzten -jatorrizko basoan zeukaten kokapena kontuan hartuta- gero baso berrian birkokatzeko. Hamalau multzo margotu zituzten, espazioan zuten kokapena errespetatuz. Fase honetan bideak egiteko eta zuhaitzak mantentzeko lanak ere egin ziren.

Bigarren fasea 2023an burutu zen. Azken honetan, beste hogei multzo artistiko margotu zituen taldeak. Guztira, 34 multzo egin dituzte, 800 zuhaitz baino gehiagotan.

Basoa inauguratzeko ekitaldi bat egin dute, gaur. Bertan egon dira Elixabete Etxanobe Bizkaiko ahaldun nagusi, Leixuri Arrizabalaga Euskara, Kultura eta Kiroleko diputatua, Agustin Ibarrolaren senideak eta basoaren migrazio prozesua burutu duen taldea.

Bazeta taldeburua harro azaldu da egindako lanarekin, eta ziurtatu du migrazio prozesua erabat berritzailea izan dela: «Aitzindariak izan gara hemen ezarri ditugun konponbideekin eta irizpideekin». Jose Ibarrola, Agustin Ibarrolaren semea, taldearekin batera buru-belarri ibili da azken urteetan Omako basoa berreskuratzeko. Bere hitzetan, «aitak ikusiko balu, oso pozik egongo litzateke».

Bisitak

Omako basoa bisitatu nahi duenak aldez aurretik erreserbatu beharko du Bizkaiko Foru Aldundiaren webgunean, bai bisita libreak zein gidatuak egiteko. Horrek bisita-fluxua hobeto banatzen lagunduko du, Omako basoaren langileen arabera. Bisita gidatuak larunbatetan egingo dira, 11:00etan gaztelaniaz eta 12:30etan euskaraz.

Asteburuetan eta jaiegunetan bus zerbitzua eskainiko zaio publikoari, Gernika-Lumotik. Orduero abiatuko da, eta Santimamiñeko aparkalekuraino hurbilduko ditu bisitariak. Hortik, bidea oinez jarraitu behar da: 2,8 kilometro dira basora heltzeko.


Gomendiorik ez zaio faltako

Summary: Gomendiorik ez zaio faltako. Nekez topa daiteke goitiandia-goioganatarrena baino familia zesta-puntazaleagorik. Kate luze horren beste katebegi bat da Alex Goitia. Aurrelari markinarrak lehen aldiz jokatuko du titular gisa Winter Series txapelketa. «Ilusio handia» piztu dio horrek.

Goitiandia Goiogana anaiek, Iñakik, Julenek eta Alexek (Markina-Xemein, Bizkaia, 2001), bizitza guztia daramate etxean zesta-puntaren inguruko istorioak entzuten. Lehen pertsonan kontatu dizkiete. Aitonak, Tomas Goioganak, urrezko aldiaren ingurukoak kontatu dizkie, AEBetako kasinoetako frontoietan jendetza bildu, eta dirutza jokatzen zenekoa. Aitak, Iñaki Goitiandiak, eta lau osabak, Alvaro eta Joaquin Goitiandiak, Felix Espillak, eta Juan Mari Mandiolak, berriz, haien belaunaldiaren bizipenak eta komeriak kontatu dizkiete.

Baina garaian garaiko egoera alde batean utzita, zerbait transmititu badiete, zesta-puntarenganako muturreko pasioa izan da. Bikain egin dute, katea ez baita eten. Kate luze baten beste katebegi bat dira hirurak: haien arbasoak bezala, haiek ere puntistak dira. Bide bera ere egin dute: Euskal Herrian hasi ziren jokatzen, eta AEBetan egin zuten debuta profesionaletan: Iñakik eta Alexek, Danian; eta Julenek, Miamin. Bi anaia zaharrenak, Iñaki eta Julen, AEBetan ari dira oraindik, Miamiko Magic City kasinoko frontoian. Gazteena, Alex, ordea, aspaldi itzuli zen etxera. Ordutik, gogor ari da borrokatzen onenen artean toki bat egiteko.

Ari da egiten pixkanaka. Albiste bikaina jaso berri du: Winter Series txapelketaren hirugarren ekitaldia jokatuko du. Aurrelari markinarra lehen aldiz izango da titular Winter Seriesen. Iaz, partida bat jokatu zuen, Thomas Urrutiaren ordez. Oraingoan, ordea, ez da izango inoren ordezko. Berea du tokia. Gernika-Lumoko (Bizkaia) Jai Alai pilotalekuan ariko diren zortzi bikoteetako bat osatuko dute berak eta Thibault Basque atzelari bidartarrak.

Astelehenean hasiko da txapelketa, 18:00etan (22:30, ETB1). Iñaki Osa Goikoetxeak eta Unai Lekerikak Erik Mendizabalen eta David Minvielleren aurka jokatuko dute A multzoan. Goitia frontoian izango da, adi, multzo berean ariko baitira hura eta Basque. Hain zuzen, Eriken eta Minvielleren aurka jokatuko dute estreinakoa, azaroaren 13an.

Egun hori hori iristeko «irrikan» dago. «Ilusio handia piztu dit Winter Series txapelketa jokatzeak. Txapelketa handia da, eta eskertu egiten da halakoak jokatzea». Oso era ezberdinean bizituko ditu Winter Seriesen hiru aldiak. «Aurrenekoan, ikusle soila izan nintzen. Asko gozatu nuen frontoia beteta ikusita. Bigarrenean, berriz, ikusle izan nintzen aurrena [ez zen sailkatu], baina partida bat jokatu nuen gero, ordezko bezala. Esperientzia polita izan zen. Hirugarren aldia, ordea, oso bestelakoa izango da: titular izango naiz, eta gutxienez, hiru partida jokatuko ditut. Badut aukera zerbait polita egiteko; aurrekoan jokatu nuenean, jada ez genuen aukerarik sailkatzeko». Badu beste pizgarririk. «Bete egingo da frontoia, eta niri asko gustatzen zait horrela jokatzea. Gainera, familia egongo da. Anaiak ere etorriko dira abenduan, ni ikustera. Oso pozik nago».

Gainera, «itxaropentsu» dago; uste du hark eta Basquek «bikote polita» egingo dutela. «Aurkari indartsuak daude, baina lana ematen saiatuko gara. Ea txapelketa polita egin dezakegun». Ez du aitzakiarik. «Sasoi betean» dago. «Duela gutxi, istripua izan nuen bizikletarekin, eta sorbaldan min hartu nuen. Baina osatuta nago. Prest nago bete-betean aritzeko».

Hura kontuan hartuta, zazpi puntista ariko dira lehen aldiz titular gisa Winter Seriesen. Goitiaren arabera, horretan badute zerikusia Xabi Barandika eta Jon Zabala min hartuta egoteak eta Diego Beaskoetxea erretiratu izanak. Baina «pozik» dago antolatzaileek gazteak «kontuan hartu» dituztelako. «Orain, gure lana ondo aritzea da», azpimarratu du.

«Sendoago aritu behar dut»

Argi du lehen egitekoa: ahalik eta huts gutxien egitea. «Profesionalekin huts egiten baduzu, tanto egiten dizute. Ez dute barkatzen, ezta tantoa zuretzat izango dela dirudienean ere: adibidez, zuk txik-txak egin, eta errebotez egiten dizute tantoa. Halakoak ez dira egiten afizionatuetan».

Argi du ere zertan duen gehien hobetzeko. «Profesionalek kontrolpean dute euren burua, eta, patxada handiagoz jokatzen dute. Hori falta zait niri: patxada handiagoz jokatzea. Huts dezente egiten ditut. Sendoago jokatu behar dut». Beharko, dioenez, frontoi «ederra bezain exijentea» baita Gernikakoa. «Gabezia guztiak azaleratzen ditu».

Haren iritziz, profesionalekin jokatuz hobetzen da. Nahi baino gutxiagotan egin du. Markinako Grand Slamean egin zuen azkenekoz, udan. Imanol Lopezekin jokatu zuen. Esperientzia «gazi-gozoa» izan zen. «Gazia izan zen, lehen partidan, Barandikari eta Basqueri, txapeldun izan zirenei irabazi arren, gero tanto batengatik ez ginelako sailkatu finalerdietarako. Baina gozotik izan zuen ere bai. Ederra izan zen Lopezekin, eta etxean, onenekin nor baino nor gehiago aritzea. Ea Gernikan hobeto joka dezakedan».

Zalantzarik izanez gero, ez zaio gomendiorik faltako: aitarenak, aitonarenak, anaienak, osabenak... «Larregi, agian», esan du, barrez. Baina irtenbidea topatu dio. «Guztiengandik hartuko dut zerbait, eta horrela, denok pozik».


Bi joko estiloren arteko talka

Summary: Bi joko estiloren arteko talka. Zeelanda Berriak eta Hegoafrikak Munduko Kopako finala jokatuko dute gaur, Parisen (21:00). Bi taldeak hirutan izan dira txapeldun, eta bigarrenez neurtuko dituzte indarrak finalean.

Duela 28 urte bezala, Hegoafrikak eta Zeelanda Berriak jokatuko dute Munduko Kopako finala. 1995ean, Johannesburgon (Hegoafrika), etxekoak nagusitu ziren, 15- 12, luzapenean, Joel Stranskyk ostiko bat sartuta. Entsegu bakar bat ere ez zen egin final hartan, eta puntu guztiak bi taldeetako zabaltzaileek eskuratu zituzten: Stransky hegoafrikarrak eta Andrew Mehrtens zeelandaberritarrak.Orduz geroztik, selekzio horietako bakoitzak bina final jokatu ditu, eta bietan gailendu. Aurrez, 1987an, All Blacksak txapeldun izan ziren historiako lehen Munduko Kopan.

Hala, gaur hirunako berdinketa desegingo dute, Pariseko Stade de France-n jokatuko den finalean. «Zaila da iragarpen bat egitea. Ikuspegi psikologikotik begiratuta, agian Zeelanda Berria zertxobait hobeto ikusten dut, txapelketan izan duen bilakaera dela eta. Baina esango nuke kontua parekatua dagoela. Bi taldeek oso ondo ezagutzen dute elkar, eta ziur elkarri irabazteko gogo berezia dutela», esan du Kemen Goitiandiak, Getxo errugbi taldeko entrenatzaileak (Zornotza, Bizkaia, 1980). Orotara, 105 partida jokatu dituzte elkarren aurka, horietatik bost Munduko Kopan; Zeelanda Berriak 62 aldiz irabazi du, Hegoafrikak 39 aldiz, eta lau neurketa berdinketarekin amaitu dira.

Zeelanda Berriak A multzoko bigarren postuan amaitu zuen, Frantziaren aurkako neurketa galdu eta gero. Ondoren, final-laurdenetan, 24-28 irabazi zion Irlandari, hau da, hautagai nagusiari, eta finalerdietan aise menderatu zuen Argentina: 44-6. Hegoafrikak ere B multzoko bigarren sailkatu gisa egin zuen aurrera, Irlandaren atzetik, eta final-laurdenetan eta finalerdietan puntu baten aldearekin irabazi zien Frantziari eta Ingalaterrari, hurrenez hurren. «Bi selekzioak arazo askorekin ailegatu ziren Munduko Kopara, baina talde hauek oso ezberdinak izaten dira lagunarteko partidetan eta txapelketakoetan. Ez da ezustekoa izan finalera ailegatu izana, baina egin duten bidea bai. Egokitzeko izan duten gaitasuna nabarmenduko nuke».

Jokatzeko moduari dagokionez, Goitiandiak dio «antagonistak» direla bi finalistak. «Zeelanda Berriak joko dinamikoa egiten du, bizia. Hegoafrikaren jokoa, ordea, fisikoan eta defentsan oinarritzen da, eta hankako jokoari ere garrantzi handia ematen dio. Aukera gutxi eman ohi dituzte, eta trebeak dira aurkariaren huts txikiak aprobetxatzen». Zenbakiek ere hori diote: Hegoafrika da zigor kolpe gutxien hartu duen taldea, eta plakaketa gehien egin dutenetan bigarrena da. Zeelanda Berria, berriz, txapelketako talderik onena da defentsak apurtzen eta baloia abantaila marratik harago eramaten. Getxoko entrenatzaileak zeelandaberritarren «ausardia» eta hegoafrikarren «sasoia» azpimarratu ditu. Horrekin batera, bi taldeen «ahulguneak» ere aipatu ditu. «All Blacksek batzuetan ez dute gaitasun handirik euren joko horretatik ateratzeko, eta, hegoafrikarrei dagokienez, gutxi arriskatzeko asmo hori nabarmenduko nuke».

Uztartzeak, «funtsezkoak»

Zeelanda Berriko jokalariak fisikoki indartsuak badira ere, Hegoafrikakoak arlo horretan «indartsuagoak» direla uste du entrenatzaile bizkaitarrak. Hori horrela, uztartzeak eta fase estatikoak funtsezkoak izan daitezke txapelketa talde baten edo bestearen esku gelditzeko. «Bi selekzioen bertuteetako bat da uztartzeak irabazteko gaitasuna. Beraz, norberarenak irabaztea ez ezik zigor kolpeei izkin egitea ere funtsezkoa izango da. Hori da finalaren gakoetako bat. Fase estatikoetan, oro har, Hegoafrika zertxobait indartsuagoa da. «Detaile txikiek baldintzatuko dute finala: plakatze bat huts egiteak edo zigor kolpe bat izatea», nabarmendu du.