Summary: William Rutok irabazi ditu Kenyako presidentetzarako hauteskundeak. Hauteskunde Batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin diote emaitzak onartzeari. Raila Odingaren jarraitzaileek protesta egin dute batzordeko kideak bilduta dauden hotelaren atarian.

Aste bat behar izan dute Kenyan presidentetzarako bozetako emaitza iragartzeko, eta hura ere ez da izan gatazkarik gabea. Izan ere, hainbat orduz zain egon ostean, Hauteskunde Batzordeko kideek iragarri dute Willian Rutok eskuratu duela garaipena, baina batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin diote emaitzak berresteari «kontaketa iluna» izan dela argudiatuta. Ez dute, ordea, azalpen gehiagorik eman. Emaitzen berri emateko prentsaurrekora joateari uko egin dioten kideetako bat da batzordeko presidenteordea, Juliana Cherera.

Elkarlanerako deia egin du orain arte gobernuko presidenteorde izandakoak emaitzen berri jakin eta berehala, eta nabarmendu du ez dela mendekurako unea: «Ohartzen naiz gure herria ataka zailean dagoela, eta esku guztiak beharko ditugula hemendik irteteko». Garaipen estua izan da Rutorena: botoen %50,4 eskuratu ditu. Haren aurkari nagusiarentzat, Raila Odingakrentzat, izan dira botoen %48,8.

Emaitzak jakinarazteko prentsaurrekoa hainbat orduz atzeratu izanak istiluak eragin ditu Hauteskunde Batzordeko kideak bilduta zeuden egoitzaren atarian. Zenbaketan «iruzurra» egon dela ere salatu dute Odingaren kanpainako arduradunek. Izan ere, azken egunetako inkestetan bera zen irabazteko faboritoa. «Eskura dugun informazioaren arabera, Hauteskunde Batzordearen sisteman sartu dira, eta emaitzak manipulatu dituzte. Batzordeko kideren batek hauteskunde iruzurra egin du, eta atxilotu egin beharko lukete», salatu du Saitabao Ole Kanchoryk, Odingaren kanpainako arduradunak. Odingak ez du oraindik porrota onartu, baina haren taldekideek eskatu dute emaitzak bertan behera uzteko, argudiatuta ez dagoela adostasunik Hauteskunde Batzordeko kideen artean.

Mila hildako baino gehiago utzi zituzten 2007ko bozen osteko liskarrek eta ehundik gora 2017koek. Hain zuzen ere, Nazioarteko Zigor Auzitegiak gizateriaren aurkako krimenak leporatu zizkion Rutori 2007ko liskarren ostean, baina haren aurkako karguak bertan behera geratu ziren 2016an.

Uhuru Kenyattak irabazi zituen azken hauteskundeak, eta Odingaren aldeko botoa eskatua zuen hark. Erabakiak ere eman zuen zeresana, izan ere, Kenyattaren gertukoek Rutori «insubordinazioa» egotzita azaldu zuten presidenteak oposizioko alderdi bateko hautagaia babestu izana. Baina Konstituzioaren arabera, presidenteordea ez denez kargugabetu agintean jarraitu zuen Rutok, nahiz eta onartu Kenyattaren eta bere arteko harremana ez zela ona. Presidenteordearen esanetan «modu desberdinean» ulertzen zuten biek politikagintza.

Emakumeen ordezkaritza

Estatuburua ez ezik, 47 gobernadore ere aukeratu behar zituzten herritarrek joan den astearteko hauteskundeetan, eta horietan nabarmen handitu da emakume kopurua. Oraingo legealdian 7 izango dira emakumezko gobernadoreak, aurrekoan baino lau gehiago. Batzar Nazionalean ere sei izango dira emakumezko ordezkariak —290 diputatu dira guztira—.

Herritarren ia erdia emakumezkoak badira ere, oso hautetsi emakumezko gutxi aukeratu dituzte azken urteetan. Kenyako Emakume Parlamentarien Elkarteak salatu duenez, gainera, hautagaiek erasoak jasan dituzte.


Summary: UPNk Navarra Suma koalizioa amaitutzat ematea leporatu dio PPri. Javier Esparzak «estrategia aldaketa bat» ikusten du PPn, eta Enrique Maiak berretsi du popularrek beren kasa erabaki dutela koalizioa bukatzea. UPNk uda amaitutakoan hartuko ditu Navarra Sumaren inguruko erabakiak.

Javier Esparza UPNko buruak aurrena eta Enrique Maia Iruñeko alkateak ondoren, biek ondorioztatu dute Navarra Suma koalizioa bukatutzat jo dutela popularrek, eta «alde bakarrez» egin dutela, gainera. Irmo mintzatu zen PPren aurka Esparza, atzo, astelehena; PPk alderdiaren siglak koalizioaren aurretik jarri ditu, haren ustez: «Argi dago PPk amaitutzat eman duela Navarra Suma, eta, horrekin batera, alde bakarrez eta komunikabideen bidez hautsi egin du Espainia osoan zentro-eskuina batzeko gauza izan den proiektu bakarra».

Miguel Tellado PPren Antolakuntza idazkariordeak ABC egunkariari emandako elkarrizketa baten harira egin zizkion adierazpenok Esparzak Europa Press berri agentziari. Telladok elkarrizketa hartan esan zuen autonomia erkidegoetako datozen hauteskundeetan planteatzen duten bakarra dela beraien siglekin aurkeztea, eta, gainera, adierazi zuen zentro-eskuina PPren inguruan batu behar dela. Dena den, ez zuen baztertu UPNrekin koalizioan joatea.

Esparza, ordea, ez dago ados: «Nafarroan zentro-eskuina UPNren inguruan antolatzen da, eta bera da Nafarroako alderdi nagusia ere». PPk «estrategia aldaketa bat» egin duela ikusten du: «Navarra Suma koalizioa babesteari utzi, eta amaitutzat eman dute, beren siglak aurretik jartzen dituztelako».

Enrique Maiak interpretazio hori babestu du astearte goiz honetan. Kazetariek galdetuta, erantzun du PPk erabaki bat hartu duela: «Esan du ez duela nahi Navarra Suma koalizioak jarraitzea». Erantsi du popularren formak ez direla egokiak izan, bi alderdiak hizketan ari zirelako, nonbait, koalizioarekin zer egin: «PPrekin hizketan ari bazen, normalena izango zen kontaktuekin jarraitzea, eta ez esatea hedabide batean, gurekin hitz egin gabe, ezer negoziatu gabe».

Iruñeko Udalean arazorik ez

PPk eta UPNk hauteskunde koalizioan bat egingo ote duten, berriz, UPNk erabaki beharko du, Maiaren esanetan, «dagokion momentuan». Esparzak astelehenean adierazi zuen UPNk uda amaitu ostean edo udazkenean erabakiko duela koalizioari buruz. «Ez dezagun drama bihurtu», erantsi dio gaur Maiak: «Orain goazen lanera, eta ea nola bukatzen den hau guztia».

Zehaztu du Iruñeko Udalean ez dagoela inolako arazorik, Navarra Sumak «lantalde bakar batek bezala« lan egiten baitu. «Eta berdin jarraituko dugu lanean; ez dio eragingo udalaren egunerokoari».

Fernando Sesma Ciudadanoseko Iruñeko zinegotziak, berriz, koalizioaren alde egin nahi izan du: «Gure ustea da Nafarroan Navarra Sumaren gisako koalizio batek jarraitzea litzatekeela egokiena. Udalean, Navarra Sumaren funtzionamendua oso ona izan da, baita beste udaletan eta parlamentuan ere».

Sesmak azaldu du Ciudadanos barne prozesu batean dagoela orain, azken hauteskundeetako emaitza kaskarren ondoren. Baina, nolanahi ere, indarra ikusten dio koalizioari: «Navarra Suma arrakasta elektoral bat izan da; Nafarroan zentro-eskuina biltzeko arrakastatsua izan da».

Efe albiste agentziak jakinarazi du PPko iturriekin harremanetan jarri dela auziari buruz galdetzeko, baina popularrek ez dute adierazpenik egin nahi izan, UPNren erreakzioaren ostean.

Maiak, berriz, ez du argitu hurrengo hauteskundeetara aurkeztuko ote duen bere burua. Adierazi du oraindik abuztua dela eta erabakiak hartzeko denbora badagoela.


Summary: Biktimen Oroimenezko Zentroak berriz ere «Frantziako enpresari» soil gisa izendatu du Clement Perret. Ez dute aipatu gerra zikinean Perretek izan zuen garrantzia.

Berriz ere zeresana ematen ari da Gasteizko Terrorismoaren Biktimen Oroimenezko Zentroa. Iaz bezala, gaur ere sare sozialetan zabaldutako mezu batean «Frantziako industrialari» gisa soilik izendatu dute Clement Perret, ETAk hil zueneko 37. urteurrenean; ordea, ez dute aipatu gerra zikinean eduki zuen garrantzia. Perret zenbait hilketarekin erlazionatu izan dute, eta epailearen aurretik ere igaro zen, baina inoiz ez zuten zigortu.

Ez da Biktimen Oroimenezko Zentroak antzeko adierazpenak egiten dituen lehen aldia. Abuztuaren 3an inspektore soil gisa gogoratu zuen Meliton Manzanas, eta ez zuten ezer aipatu Manzanasek frankismo garaiko indarkerian izan zuen erantzukizunari eta dozenaka atxiloturi egin zizkien torturei buruz. Iaz ere adierazpen bertsuak egin zituen bi pertsonon inguruan.

Foro Sozial Iraunkorreko bozeramaile Agus Hernanek txioa gaitzetsi du: «Txio mota hau ez litzateke inoiz onartuko ETAren biktimekin, eta hala izan behar du. Zergatik onartzen da biktima hauekin?».


Grina ez da nahikoa izan

Summary: Grina ez da nahikoa izan. Athletic Mallorca baino gehiago izan da San Mamesen, baina azken metroetan dituen zailtasunek sari barik utzi dute

«Golak sartzeko arazoak ditugu. Beraz, aukera gehiago eta garbiagoak sortu behar ditugu». Ernesto Valverdek gaur partida bukaeran esandakoa nahikoa da zuri-gorrien partida ikusi ez duenak lehian zehar zer gertatu den irudikatzeko. Ez baita lehen aldia Athleticeko entrenatzaile batek antzeko hitzak erabiltzen dituena neurketaren analisia egiteko orduan. Taldeak azken denboraldietan izan duen gaitz nagusia berriz agertu da: gol sena duten futbolari gutxi izateaz gain, zailtasun handiak ditu atzean sartzen diren taldeen kontra.

Athleticeko jokalariei ezin zaie ezer aurpegiratu. Zelairatzen diren bakoitzean barruan duten guztia ematen dute: lanerako gaitasun handia dute, korrika asko egiten dute, erritmo bizian jokatzen dute, aurkaria arnas barik lagatzeko gai dira... eta horri guztiari esker neurketa irabazteko abaguneak sortzeko kapaz dira. Baina sarri ez da nahikoa izaten.

Gaur ere merituak egin dituzte Mallorca mendean hartzeko. Javier Aguirre aurkariaren entrenatzaileak bitan esan du «zortea» izan dutela. Eta, hala ere, Athletic neurketa galtzeko arriskuan egon da. Valverdek inork baino hobeto daki zein futbol komeni zaion Athletici. Talde zuri-gorriko jokalariak zein jarraitzaileak inork baino hobeto ezagutzen ditu. Aurrera egitea gustuko dute. Talde ausarta gura du San Mamesek, aurkariaren zelai zatian jokatzen duena. Eta futbolariek ere maite dute jokamolde hori.

Hala, neurketa hasieratik garaipenaren bila zelairatu da talde zuri-gorria. Jokalarien gogoak bat egin du harmailetatik jasotako bultzadarekin. Futbol gosea zegoen San Mamesen. Ia 40.000 lagun elkartu dira abuztuaren erdian, eta argi ikusi da Herri Harmailaren bultzada mesedegarria izango dela taldearentzat.

Kontuak kontu, neurketa hasi orduko Asier Villalibrek lanean jarri du Mallorcaren atezaina. Predrag Rajkovic izan da bisitarien artean onena. Handik gutxira Mikel Vesgak areaz kanpotik egindako jaurtiketak zutoina jo du kanpora joan aurretik. Zuri-gorrien gola denbora kontua izango zela zirudien. Baina Mallorca ondo antolatutako taldea da. Defentsa sendoa osatu du Aguirrek, eta partidak aurrera egin ahala, Athleticen grina kontrolatzea lortu du. Horretarako, taldeko 11 jokalariak jarri ditu baloiaren atzetik lanean, eta baloia lortu duen bakoitzean lehia moteltzen ahalegindu da. Kontraeraso bat edo zuri-gorrien akats bat baliatzea zen helburua garaipena eskuratu ahal izateko.

Vedat Muriqik eman du lehen abisua ordu laurdena bete orduko. Vesgak atzera egindako pase txar bat baliatuta, buruz egin du errematea aurrelariak, baina ordurako gainean zuen Unai Simon. Zuri-gorrien atezainak lan gutxi izan du, baina erabakigarria izan da Athleticek sasoiko lehen puntua irabazteko.

Lehen zatiaren azken txanpara arte ez du askorako eman lehiak, baina atsedenaldira iritsi aurretik Iker Muniainek izan duAthletic aurreratzeko aukera on bat. Oscar de Marcosek penalti puntura egindako erdiraketa behartuta eta motel errematatu du, ezkerrez. Kapitainak 500 partida bete ditun elastiko zuri-gorriarekin, eta omenaldia jaso du neurketa amaieran.

Bigarren zatiari ere bizi ekin dio Valverderen taldeak. Iñaki Williamsi kontrol txar batek utzi dio atezainaren aurrean bakarrik gelditzeko aukera barik, eta Yuri Berchichek zutoinera jaurti du ezker hegaletik egindako jaurtiketa bikain bat. Athletic merituak egiten ari zen aurreratzeko, baina Mallorcak neurketan zehar izan duen bigarren agerraldian mutu utzi du estadioa. Eskuin hegaletik egindako erdiketara buruz errematatu du Kang in Leek, eta aparta izan da goleko marraren gainean Unai Simonek egindako geldiketa. Neurkeraren azken txanpan aulkian zituen erasoko jokalari guztiak zelairatu ditu Athleticeko entrenatzaleak, baina ez da nahiko izan garaipena eskuratzeko.


Herri bat, komunitate bat

Summary: Herri bat, komunitate bat. Nola funtzionatu beharko luke etorkizuneko Euskal Herriak? Xabier Barandiaran eta Eneko Bidegain unibertsitateko irakasleek gogoeta egin dute galdera horren inguruan. Ezinbestekotzat jo dute egitura politikoen eta gizarte zibilaren arteko elkarlana, erronka berriei erantzun ahal izateko.

Egungo eta etorkizuneko gizartearen erronkei erantzuteko gai izango den Euskal Herria irudikatzen dute Deustuko Unibertsitateko irakasle Xabier Barandiaranek eta Mondragon Unibertsitateko irakasle Eneko Bidegainek: klima eta lehengai krisiei erantzungo diena; desberdinkeriari aurre egingo diona, eta, noski, bere herritarren eskubideak bermatuko dituena. Irudi hori ezartzeko, ordea, tresneria egokia behar da; makineria martxan jarriko duen egitura bat.

Barandiaranen Euskal Herriak «unitate politiko bat» osatuko luke: Euskal Herri konfederala. «Iruditzen zait erabakiak herritarrengandik ahalik eta gertuena hartzeko modua ematen duten egiturak indartu behar direla». Hala, egitura komunen defentsa egin du, baina ahalik eta deszentralizatuenak izan behar dutelakoan. Halakoak izango dira etorkizuneko agenda politikoari erantzuteko eta demokrazia lantzeko «egokienak eta eraginkorrenak».

«Euskal Herri askea», gehitu du Bidegainek. Hura zazpi lurraldeetako «antolaketa historikoaren errealitatean» oinarrituta eraikiko litzateke, bakoitzaren «nortasuna eta antolamendua» kontuan hartuta. Beraz, bost edo zazpi eskualdez osatutako Euskal Herri bat imajinatzen du; ez baitu baztertzen Ipar Euskal Herriko hiru lurraldeek egitura administratibo bakarra osatzea. «Lurraldeen azalera eta demografia kontuan hartu behar dira»

Egituren funtzionamendua ere irudikatu dute bi irakasleek. Bidegainen hitzetan, «behetik gora» funtzionatu behar dute: «Hasi etxetik. Auzoa eta udala oinarrizko elementu bezala». Gero, bailara eta eskualdea. «Hor dago herritarren parte hartzea modu horizontalean ziurtatzeko bidea. Zero kilometro». Beraz, mailaz maila egingo luke «osotasunera», eta emaitza: «Herri deszentralizatu bat, tokian tokiko errealitateak kontuan hartzen dituena, eta tokian tokiko autonomiak zaintzen dituena». Denak batuko dituen gobernu batekin, baita parlamentu batekin ere

Behetik gorako bidea eta horizontaltasuna bermatzeko lanketak, ordea, egitura mailakatu bat izatea baino gehiago eskatzen du. Bidegainek azaldu du gune horietan lekua izan behar dutela norbanakoek, elkarteek, enpresek... «Eta noski, hauteskunde demokratikoen bidez hautatutako ordezkariek». Hau da, ezinbestekotzat dauka instituzioen eta gizarte zibilaren arteko lankidetza: «Demagun, Hezkuntza Ministerio bat. Ministerio horretan ikusiko nituzke ikastetxeetako ordezkariak, gurasoenak, langileenak... eta zeharkako beste hainbat arlotakoak»

Barandiaranek bat egin du ideia horrekin, eta izena jarri dio funtzionatzeko modu horri: «Lankidetza gobernantza». Hau da, «egitura publikoen eta demokratikoki aukeratutako herri ordezkarien» eta «gizarteko beste hainbat eragile eta espazioren» arteko lankidetza, «sistema demokratikoaren ahalduntzea» lortzeko funtsezko bitarteko gisa.

Haren esanetan, Frantziako Iraultzaren ostean eratutako estatuekin alderatuta, Euskal Herriak badu ezberdintzen duen ezaugarri bat: «Herrigintzako espazioa ez dugu bakarrik egitura politikoen ondorioz legitimatzen den espazio publiko bezala ulertzen». Azaldu du ohiko ikuskerari «herrigintzan autoeratzen diren beste espazio batzuk» ere batzen zaizkiola, «era guztietako gizarte eragileek» osatuak.

Barandiaranek azaldu du demokrazia liberalen krisirik handienetako bat dela «komunitate politikoaren hustea». Herritarrak komunitate politikotik urruntzea, elkarreragina «kontsumo harreman» batera mugatuta. «Horrek demokrazia pobretu egiten du, eta, nik imajinatzen dudan demokrazian, herritarrak ezinbestean sentitu behar du komunitate politikoaren parte», adierazi du.

Hala, «komunitate politikoaren legitimazioa eta herrigintza indartuko» dituen gizarte bat du helburu, herritarren ezinbesteko parte hartzearekin: «Zenbat eta parte hartze handiagoa egon, komunitatea indartsuagoa da».

«Badaukagu tradizio bat erakundeen eta herriaren arteko elkarguneak sortzeko», azaldu du Bidegainek, Deustuko irakasleak esanikoari tiraka, eta Badalab zentroa jarri du adibide gisa. Gipuzkoako Aldundiak eta zenbait eragilek osatutako partzuergoa da, eta euskararen erabilera sustatzeari ekarpenak egitea du xede, «esperimentaziotik».

Barandiarani ere adibide aproposa iruditu zaio: «Espazio publiko deliberatibo bat sortzen da, erakundearen espazioa eta gizarte eragileena indartzen dituena». Hori jo du etorkizuneko Euskal Herria eraikitzeko bidetzat, eta gaineratu du bat egiten duela «Euskal Herriko tradizio politikoarekin» ere; besteak beste, «auzolanaren eta izpiritu kooperatiboaren» ideiekin. «Demokrazian sakondu, baina erakundeen, herritarren eta gizarte eragileen arteko lankidetzan».

Deliberatu

«Zenbat eta erabakitzeko gaitasun handiagoa, hobe», adierazi du Barandiaranek. Horrek, baina, boto eskubidea bermatzea baino gehiago eskatzen du: «Deliberazio prozesu aberats baterako bermeak ezartzea». Hala, herritarren parte hartzea modu formaletik harago ulertuko duen herri bat imajinatzen du: «Parte hartzeak esan nahi du informazioa eta deliberazioa egotea. Bestela, zentzua gal lezake».

Erreferendum bidez onartu beharko diren zenbait afera egongo diren arren, Barandiaran ez da etengabe galdetzearen aldekoa. Horren ordez, kontsentsuak lortzea hobetsi du. Adostasunik ezean, berriz, demokratikoki hautatutako ordezkariek hartu beharko dituzte erabakiak: «Ez dezagun ahaztu. Egitura politikoak sortzen direnean, inposizio demokratikoarena da horien zentzua».

Izan ere, Barandiaranek uste du kultura politikoan aurrerapausoak eman behar direla erreferendumei bide emateko: «Gizarte indibidualistetan deliberaziorik ez dago, eta hausnarketa kolektiborik ez dagoen lekuan oso zaila da kontsultetarako sistemak ezartzea». Beraz, lehen urratsa «zentzu komunitarioa» eraikitzea litzateke.

Bat egin du Bidegainek ere: «Sakontasun gutxiren bila doan gizarte batean gaudenean, erreferenduma arriskutsua ere izan daiteke». Esaterako, aparteko testuinguru baten arabera, edo gobernuaren alde edo kontra egiteko erantzuten bazaio galderari. «Erreferendum bat egingo dugu heriotza zigorrari buruz? Imajinatu bi egun lehenago norbaitek ume bat hil duela».

Mondragon Unibertsitateko irakasleak uste du kolektibotasuna berreskuratuko duen gizarte bat osatu behar dela lehenik, gogoeta sakon eta informatuak egiteko prest egongo dena. «Behar da gizarte bat prestakuntza duena, ardurak hartzen dituena. Horretarako hedabideek eta kultur ekoizpenek duten garrantzia azpimarratuko nuke», gehitu du.

Harekin batera iritsiko da erabakiak kontsentsuz hartuko dituen eredu bat, «alor bakoitzean ari diren eragile guztiak» kontuan hartuko dituena, Bidegainen aburuz.

Euskara ardatz

Gizarteak eta haren egitura politikoek aurrera egin dezaten, Euskal Herriak kohesiorako elementu eta ikurrak ere behar ditu. Horien artean bat nagusituko bada, euskara izango da, Bidegainen hitzetan: «Euskararik ez duen Euskal Herria ez da Euskal Herria izango. Beste zerbait izango da». Barandiaranek ere oinarrizko baldintza demokratikoen artean «lehen mailakotzat» jo du euskaldunen eskubideak bermatzea. «Egun, desoreka bat dago, eta horrek euskaldunak egoera ez-demokratiko batean kokatzen gaitu», azaldu du.

Hizkuntzarekin batera, balio demokratikoak, naturarekiko harreman orekatua eta gizarte digital bat izango dira ezaugarri garrantzitsuetako batzuk, Deustuko irakaslearen arabera. Horiei euskal kultura eta lurrarekiko lotura gehitu dizkie Bidegainek: «Gertuko politika, kontsumoa, ekonomia, garraio antolaketa...».

Zerrendan «aniztasuna» ere txertatu dute. «Oso herri plurala» imajinatzen du Barandiaranek; «arraza, ikuspegi eta adierazpen askotarikoak» batuko dituena. «Homogeneotasunetik urruti», baina nazio gisa mantentzeko elementu komunekin.

Aniztasun horrek egungoak ez dituen ezaugarri batzuk izango lituzke, Bidegainen aburuz. Egun, atzerritik iristen direnek «homogeneotasuna ematen duten bi hizkuntzarekin» egiten dute topo. Batetik, euskara; bestetik, espainola edo frantsesa. Eta egoerak azken bi horien alde egitera bultzatzen ditu asko. Euskal Herri aske batean, baina, Espainiarekiko eta Frantziarekiko harremanak «Frantziaren eta Alemaniaren artekoen parekoak» izanda, euskarak hartuko luke eremu hori. Hartara, Mondragon Unibertsitateko irakasleak uste du «aniztasun horrek euskal kultura asko aberastuko» lukeela, euskarari egingo lizkioketelako ekarpenak. Horrek Euskal Herria aberastuko luke «kulturalki eta artistikoki». Ezinbesteko bi puntu dira, Barandiaranen hitzetan.

Euskal Herri demokratiko batek beste ezaugarri ugari ere behar ditu. Tartean, arlo ekonomikoari lotutakoak. «Ez dago demokraziak eraikitzerik desoreka ekonomikoak handiak diren zoruan», adierazi du Barandiaranek. Hark binomio bat irudikatzen du: aberastasuna sortzeko gaitasuna eta justizia sozialerako bide bat. «Edozein dela ere hartzen duen forma».

Europa askea

Euskal Herri horrek bere lekua ere behar du munduan, eta Bidegainek argi du zein den: «Herrien askatasunean oinarritzen den Europa bat». Hori izango litzatekeelako herriari «askatasuna» bermatuko liokeena. Barandiaranen esanetan, «gainontzeko herrien parean» egongo litzateke, Europa konfederal baten barruan: «Non errespetatzen diren herrien eskubideak, baina, aldi berean, gai garen lankidetzan hainbat gai egituratzeko».

Subiranotasuna partekatuko lukeen Europa bat litzateke. «Baina horrek ez du esan nahi subiranotasunaren printzipioa partekatzen duzunik, baizik eta printzipio horren ariketa partekatua izan daitekeela», xehatu du Barandiaranek.


Utopiaren hiriarekin maitemintzea

Summary: Utopiaren hiriarekin maitemintzea. Urte gutxian, Friedrich Durrenmatt, Ingeborg Bachmann eta W. G. Sebald itzuli ditu Idoia Santamariak alemanetik euskarara. Hango hizkuntza ikastera joan zenean liluratu zuen Berlinek, eta pasioz arakatu du Europa erdialdeko historia garaikidea, interes berezia ipiniz literaturan eta hizkuntzaren gorabeheretan.

«Maitemintze izugarri bat». Hizkuntza batek ez, bik piztu diote maitemina Idoia Santamaria itzultzaileari (Donostia, 1962): ingelesak harrapatu zuen unibertsitate garaian, eta alemanak urte batzuk geroago. Eta, alemanak bezainbeste, Berlinek. Bi horiek dira hizkuntzaren bidez egin dituen bidaia nagusiak, baina era askotako bidexkak eta joan-etorriak zabaldu zaizkio haien inguruan, eta, urte gutxian, alemanezko literaturaren erreferentziazko itzultzaile bihurtu da, Europa erdialdeko hiru egile gorenen lanak euskaratu baititu: Friedrich Durrenmatten Epailea eta haren borreroa (2018), Ingeborg Bachmannen Aldibereko (2019) eta W. G. Sebalden Austerlitz (2022).

Itzulpenak marraztu dizkion bideez hizketan hasita, begien bistakoa da Santamariaren gose intelektuala, egile horien biografietatik beren herrialdeen historiara doana eta asko hedatzeko joera duen dokumentazio lanean islatzen dena.

Ingelesa eta alemana ikasi aurretik, ordea, frantsesa ikasi zuen, «oso umetan», Donostiako ikastola hasi berri bateko giroan. «Baina ez dut sentsazioa nire esfortzuarekin ikasi nuela, baizik eta modu oso naturalean. Ikastolatik ateratzerakoan, andereño Felitxurengana joaten ginen, eta egiten genuen frantsesez jolastu, frantsesez ikasi... Garai hartan, guri normala iruditzen zitzaigun; urteak pasatu ahala konturatu naiz nola ez zen batere gauza normala».

Idoia Santamaria Itzultzailea. JON URBE / FOKU

Amaren aldeko izeba batekin osatu zuen ikasketa, besteak bezain bereziak ziren eskola batzuekin. «Berak frantsesez oso ondo hitz egiten zuen, baina ez zegoen alfabetatua —hemendik hara zerbitzatzera joandakoa zen—, eta, udan, hona etortzen zenean, niri deitzen zidan, diktatzeko bere lagunei idazten zizkien gutunak».

Ingelesarekiko bat-bateko lilurak bultzatu zuen, ondoren, bere kabuz hizkuntza hori ikasten hastera. «Nola nahiko obsesiboa naizen gauza guztietarako, bete-betean sartu nintzen». Bolada batzuk egin zituen Ingalaterrara joaten, eta berehala hasi zen ingelesez asko irakurtzen eta, batez ere, musika entzuten. «Etxean neuzkan disko guztiak jartzen nituen kaskoekin, Bruce Springsteenenak, adibidez, ikusteko ea kontrakzioak-eta non egiten zituzten abeslariek. Belarriko zera hori oso gustukoa dut hizkuntzarekin».

Bitartekaririk gabe

Alemana ikastera ez zuen eraman kolpetik jasotako grina batek, baizik eta ezagutzan sakontzeko gogoak. Santamariak hobeto ulertu nahi zituen Europa erdialdeko historia, literatura eta artea, horien zalea zenez gero: «Banekien hizkuntzarik gabe hurbilketa oso badaezpadakoa zela». 1989an joan zen lehen aldiz Alemaniara, Frankfurtera, ikastaro trinko bat egitera. Han zegoela eraitsi zuten Berlingo Harresia. «Txundigarria izan zen. Neure buruari esan nion: 'Hurrengo urtean Berlinera noa; prozesu hori gertutik ikusi beharra dago'».

Eta horrela iritsi zen maiteminaren muinera: Berlinera. «Tarte luze batean gelditzeko joan nintzenean, berehala iruditu zitzaidan hiri horretan inolako arazorik gabe biziko nintzatekeela. Ez hiri polita zelako, gaur egun askoz txukunduago dago, baizik eta indar izugarria zeukalako. Jende gaztez beteta zegoen, eta mugimendu kultural izugarria zuen, ofizialki potentea, eta estraofizialki beste horrenbeste».

Kapela fabrika bat izandako eraikin bat izan zuen lehendabiziko etxea. «Aspalditik zegoen okupatuta, eta kontratu bat sinatua zuten okupatzaileek jabeekin. Etxe azpian kafetegi bat zegoen, eta ondoan zinema ttiki-ttiki bat, astero zineforuma prestatzen zuena; auzokoak hara joaten ziren iluntzeetan. Nik esaten nuen: 'Hau existitzen da benetan? Utopia egia da: hemen dago!'». Zerikusirik ez Euskal Herrian sumatzen zuen giroarekin: «Hau zen gauza gris ilun bat...».

Berriro azaldu du: hiriarekin berarekin maitemindu zen. «Batzuetan, etxetik kanpo hiri batera joaten zara, eta han norbaitekin maitemintzen zara. Orduan, dena prisma horretatik desbirtuatua gelditzen da, nolabait esateko. Oso ondo dago, esperientzia hori ere primerakoa da, baina niri Berlinen gertatu zitzaidan maitemindu nintzela hiriarekin batere bitartekorik gabe. Alegia, ni han nengoen, bakar-bakarrik, eta primeran».

Tartean, irakurle

Santamaria aspaldi dabil itzulpengintzan lanean; hasieran, ikus-entzunezkoetan aritu zen, batez ere bikoizketarako testuak prestatzen, eta, gero, bestelako testuekin. Elhuyarren lan egiten du 2004az geroztik.

Itzuli zuen estreinako literatura lana Edward Morgan Forsterren Aingeruak nekez ausartzen diren tokian izan zen, 1992an. «Ez zen izan esperientzia ikaragarri ona, nire erruz. Nahiko bizimodu desordenatua neukan orduan; hori lanorduez kanpo egiten nuen, asko atzeratu nintzen, eta beldur handia nion. Literatura iruditzen zitzaidan gauza sakratu bat; edozer erabaki hartzen baldin banuen, ematen zuen profanatzen ari nintzela ez dakit zer aldare».

Idoia Santamaria 1989an joan zen lehen aldiz Alemaniara, Frankfurtera, ikastaro bat egitera. «Lagunek esaten didate aski alemana naizela; egia esan, nahiko prusiarra naiz», onartu du, irriz. IDOIA SANTAMARIA

Emaitzak zapore gazi-gozoa utzi zion, eta batetik horrek, eta bestetik familian urteetan izan dituen zaintza lan handiek, literatur itzulpenetik aparte izan zuten urte askoan. «Nire ohiko lanorduez kanpo ezin nion dedikatu beste ezeri kalitatezko denborarik. Jarraitzen nuen, noski, irakurtzen, alemanez, ingelesez eta frantsesez, baina irakurlea nintzen, ez itzultzailea».

Halako batean, aukera izan zuen kanpora joateko berriz, eta erabaki zuen alemanari «astindu on bat» eman behar ziola. «Denbora askoan ez nuen erabili lanerako. Hemen, alemanarekin, ez baduzu bilatzen, zaila da kanalak izatea». Berlinen denboraldi batzuk igaro ondoren erabaki zuen aukerarik izanez gero alemanetik literatura itzultzea. EIZIEren Literatura Unibertsala bildumarako deialdi batera aurkeztu zen, Durrenmatten eleberria itzultzeko, eta irabazi egin zuen. Hura argitaratu ondoren atera zuten Bachmannena, eta berari eman zioten hori ere; Euskadi saria irabazi zuen itzulpenarengatik.

Handik gutxira proposatu zion Lander Majuelo Igelako editoreak Sebalden Austerlitz itzultzeko. «Sekulako sustoa hartu nuen. Liburua ezagutzen nuen, irakurria neukan gaztelaniaz, Miguel Saenzen itzulpenean, eta oso gogoan neukan askotan pentsatu nuela: 'Nola arraio itzuli du hau tipo honek?'». Hala ere, ezin izan zion ezetz esan liburu kutun bat euskaratzeko eskaerari.

Izugarrikeriaren literatura

Lan bakoitzaren dokumentazio prozesuak aukera eman dio mundu batean murgiltzeko. «Horrek arriskua dauka: sartzen zara, hasten zara irakurtzen bat, gero hurrengoa... eta pasatu ditzakezu horrela bost urte, eta lerro bakar bat ere ez itzuli. Askotan pentsatu dut, gainera, nire ziurtasunik eza bridatzeko modu bat ere badela: helduleku bat».

Gainera, egileekin sortu duen loturak hor jarraitzen du lanak bukatu eta gero ere. «Asko gustatuko litzaidake Vienara joatea, Bachmannekin harreman estuagoa izateko. Gainera, bera jaio zen ingurura joan nahiko nuke, Klagenfurt ingurura, eta Austriaren eta Esloveniaren arteko muga hori ezagutu».

Alemania ez ezik, hizkuntzaren inguruko lurralde osoa ere interesatzen zaio Santamariari, eta zenbat eta gertuagotik begiratu Austria-Hungariako Inperioa izandako lurraldeei, orduan eta konplexuagoa da dena. «Guk alemanak ikusten ditugu betiere holokaustoaren eragile bezala, eta hala da, baina egia da Bigarren Mundu Gerra bukatu eta gero Errumaniaren, Ukrainaren eta Poloniaren administraziopean gelditu ziren lurraldeetan germanofonoak gutxiengo bat izan zirela, eta asko oso gaizki tratatuak».

Inguru horretan bete-betean sartuz gero, holokaustoari ezin zaio izkin egin, gaia aldez edo moldez agerikoa delako idazle askoren obra literarioan ere, zuzenean zein zeharka. «Holokaustoa interesatzen zait. Batetik, izugarrikeria hori ulertu nahian, eta, bestetik, horrek eragin duen gogoeta literario historiko guztia: Hannak Arendtek esaten duena, Philip Larkinen bidaia bere familiaren jatorrira...».

Santamariari zirrara berezia eragiten dio Sebalden lumak Austerlitz-en. «Memoriari buruz egiten duen hausnarketa izugarria da. Nolako konplexutasunez tratatzen duen pertsona bati gerta dakiokeen guztia, pertsona baten burutik pasatu daitekeen guztia horrelako gauza bat bizi ondoren. Asko gustatzen zait sentimentalismorik gabe nola uzten zaituen benetan petrifikatua».

Santamariak zabal-zabalik ikusten ditu alemanezko literatura euskaratzeko bideak, baita hark itzulitako hiru egileetan sakontzekoak ere, begikoak baititu Sebalden lanak —Luftkrieg und Literatur, adibidez (Aireko gerra eta literatura, 1999)—, Bachmannen beste istorio batzuk... «Uste dut asko daukagula hor itzultzeko». Irribarre erdia jarri zaio ezpainetan. «Niri ez litzaidake batere axolako inguru horretan jarraitzea, e».


Summary: Espetxera bidali dute Donostian bikotekideari labanaz eraso egitea egotzi zioten gizonezkoa. Foruzaingoak bost pertsona atxilotu ditu tratu txarrengatik, eta bi sexu abusuengatik. Donostian, adin txikiko mutil batek salatu du bart gauean ziztatu egin dutela. Gasteizen gizon bat atxilotu dute, eta Donostian beste bat, sexu abusuak egitea egotzita.

Epaileak espetxera bidali du gaur bikotekide ohia labanaz zauritzea leporatuta atxilotu zuten 26 urteko gizonezkoa. Igande goizaldean izan zen erasoa, Donostiako Amara auzoko etxebizitza batean, eta emakumea ospitalera eraman behar izan zuten, larri, lepoan eta bizkarraldean zauriak zituela. Haren bikotekidea, 26 urteko gizonezkoa, atxilotu egin zuten, eta atzo utzi behar zuten epailearen esku.

Kasu horrez gain, indarkeria matxistari lotutako zazpi atxiloketa egin ditu Foruzaingoak asteburuan: tratu txarrengatik bost pertsona atxilotu dituzte Iruñean, Sarrigurenen, Eguesen, Lizarran eta Alesbesen; eta Lizarran (Nafarroa) beste bi atxilotu dituzte sexu abusuengatik. Beste atxiloketa batzuk ere egon dira. Ertzaintzak herenegun 51 urteko gizonezko bat atxilotu zuen Gasteizen, emakume bati sexu abusuak egitea egotzita. Epailearen aurretik igaro ostean, aske geratu zen atzo. Eta Eneko Goia Donostiako alkateak jakinarazi du gizon bat atxilotu zutela larunbatean sexu abusu bat egitea egotzita. Salaketaren arabera, Bulebarrean ipurdian jo zuen emakume bat.

Ziztadek ere ez dute etenik: Tafallako festetan (Nafarroa) hiru emakumek salatu dute ziztatu egin dituztela, eta Foruzaingoak ikerketa martxan jarri du. Gainera, Donostian adin txikiko mutil batek salatu du bart gauean hankan ziztatu dutela, Donostiako Udalak jakinarazi duenez. Ertzaintzari eta Udaltzaingoari azaldu dionez, Zurriolan izan da erasoa, eta ziztada kasuetarako protokoloa martxan jarri zuten.

Ertzaintzak beste hainbat ziztadaren berri ere izan du. Hain zuzen, ostiraletik bost emakumek jarri dute salaketa ziztatu dituztelako: bi Gernikan (Bizkaia) ziztatu dituzte, bat Bilbon, bat Donostian —bart ziztada salatu duen adin txikikoaren salaketaren berri ez dute oraindik— eta bat Zumaian (Gipuzkoa). Gainera, Donostiako Udalak adierazi du salaketa formal bakarra egon bada ere bost aldiz jarri dutela martxan ziztaden aurkako protokoloa. Protokolo hori aktibatutakoan, ospitalean artatzen dituzte, eta analisiak egiten dizkiete.

Halaber, ziztada kasuei lotuta, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi du Ertzaintza Getxoko txosnetara (Bizkaia) joan zela atzo goizaldean, emakume bat ziztatu zuten susmoa zutelako. Ordea, Ertzaintzaren esanetan, txosna bateko bi arduradunek ez zieten utzi emakumea artatzen. Azaldu dutenez, «hainbat saiakeraren eta ezezkoren ostean eta festetako arduradunaren bitartekaritzari esker», lortu zuten emakumea anbulantziara eramatea. Bi arduradunak ikertzen ari dira, eta desobedientzia larria egotzi diezaiekete. Oraingoz, emakumeak ez du salaketarik jarri.


Euskara bizilege balitz...

Summary: Euskara bizilege balitz.... Bizitza bizigarriak garatzeko aukera izango den lurralde beregaina, euskaraz funtzionatu eta hizkuntzen balio kulturala aintzat hartuko duena. Hortik hurbil irudikatzen dute Eduardo Apodakak eta Idurre Eskisabelek Euskal Herri euskalduna. Irudikapen horrek haranzko bidea egiteko balio behar duela uste dute.

Nola bete esanahiz Euskal Herri euskalduna XXI. mendean, aldarrikapen hutsetik harago? Zer etorkizun utopikorekin lotu, eta nola deslotu etorkizun hori fantasiatik, eguneroko praktikak bide horretan jarri ahal izateko? Ariketa hori egiteak euskararen aldeko borrokaren genealogia egitera behartzen du, eta behartzen du, halaber, borroka hori egungo beste hainbatekin batera ikustera. Bai, behinik behin, Idurre Eskisabel eta Eduardo Apodaka EHUko irakasleen talaiatik.

Genealogiak ematen ditu erantzunak, Eskisabelek nabarmendu duenez: «Euskararen aldeko erresistentziaren ibilbide hau aspalditik da hizkuntza jakin bati eustetik haragoko borroka bat». Haren arabera, garaiak garai eta gorabeherak gorabehera, «eraldaketa soziala bere egiten duen konstante bat dago». Hari hori gaur egunera ekarri eta euskararen utopiaren irudikapena egitean, hau datorkio burura Eskisabeli: «Geure burua eta bizimodua euskaraz ardazten dugunon bizitzak benetan bizigarriak diren eremua eta garaia».

Utopiak «integrala» behar duelakoan dago Apodaka ere, «bazterkeria bati» baino gehiago «bazterkeriari berari» aurre egin behar diola. Alde horretatik, «utopia integral» baten beharra nabarmendu du. Hala ere, bereizi egin du utopia horrek zer izan behar lukeen ideologikoki, eta zer linguistikoki. Bigarren alderdi horri erreparatuta, euskararentzat okurritzen zaion utopikoena «euskal analfabeto edo post-alfabetatu elebakarren komunitatea» da; hots, «euskaraz bizitzea beste hizkuntzarik behar izan gabe». Eta analfabetoa zergatik? «Hemendik aurrera ahozkotasun berri bati eutsiko eta ekingo diogu, eta ahozkotasun horretan egongo da, batez ere, euskararen bizitasuna eta bizigarritasuna».

Planteamendu horren atzean utopia «berrasmatu» beharra dago. Izan ere, Apodakaren esanetan, garai batean utopikoa zatekeen «normalizazioa», baina hitz hori «distopikoa» bihurtu da orain: «Normalizazioa, azken batean, egote bat bihurtu da. Hau da, ez da benetan oldarra, ekimena, aurrera egitea. Eta egote horretan ahitu dira indarrak, batetik, eta galdu da euskararen aldeko ekimenen zentzua, bestetik». «Kontsumo gizarte honetan», euskara «hautu» izatearekin lotu da egoera arrunta, haren arabera: «Menuan daukagun hautu bat. Beti ez dago, baina egon dadila eskatzen dugu». Apodakaren ustez, ordea, menua bera jarri behar da zalantzan. Komunitatearen «bizilege arrunta, komuna eta orokorra» euskara izango den agertoki bat irudikatu du, uste baitu horrek emango liokeela «zentzua» euskararen aldeko ekinari. Eta «zentzu emaile» izatea da, hain justu, utopiaren ezaugarririk behinena harentzat.

Balizko komunitate horren hizkuntza ideologiaz aritzean, alboko estatuen joerak ez errepikatu beharra aipatu du Eskisabelek. «Ez monolinguismorik, ez supremazismorik ez da sartzen Euskal Herri euskaldunean». Halaber, eta aurrekoari loturik, azaldu du eremu horretan hizkuntza aintzat hartu beharko litzatekeela «komunikazio gaitasunaz» harago; «indibiduoak zein komunitateak zutointzen dituen tresna» moduan, hain zuzen.

Komunitate utopiko horretarako trantsizioan, hala ere, «konfrontazioa» eta «gatazkak» egon egongo direla ohartarazi du Apodakak, eta, horiei izkin egiten saiatuta ere, ezinbestean azaleratuko direla, nahiz eta eguneroko politiken arabera tentsio horiek areagotu ala gutxitu. Ataka horretan ondo kokatuta egon beharraz ohartarazi du: «Estatuei, esate baterako, berdin zaizkie euskararen utopiak eta distopiak, desagertuko den ala ez».

Homogeneizazioaren eta hizkuntza aniztasunaren kontrakoen aurrean «hizkuntzen elkarbizitzaren bandera» haizatzearen arriskuaz ohartarazi du. «Neurri batean, gure distopia bihur daiteke, normalizazioa bihurtu zitzaigun moduan». Bandera horren pean, beraz, «galtzeko zorian» dauden hizkuntzen alde egin behar dela azaldu du: «Arriskua dago, bestela, hizkuntza aniztasunaren banderarekin homogeneizazioaren eta erabateko uniformizazioaren alde egiteko».

Iruditegi berrien beharra

Hizkuntzen eta kulturen homogeneizazioaren ifrentzuan ikusten dute euskararen utopia bi-biek. Egungo munduaren, «kapitalismo basati eta digitalaren» ezaugarri esanguratsuenetako bat hori dela uste du Eskisabelek. Horregatik, hortik bereiziko diren desio eta iruditegiak sortzearen garrantzia aipatu du: «Hizkuntza-herri-kultura lotura horretatik, izaera kolektibo batzuen diferentziaziotik etor ote daitekeen beste desio batzuen marrazketa». Utopia integralaren eraikuntzan «funtsezko pieza» izan daitekeelakoan dago.

Utopia hori zer egitura politiko-administratibok zedarrituko lukeen pentsatzen jarrita, burujabetzaren beharra datorkio Eskisabeli: «Bizitza bizigarri eta erosoak izango duen eremu horretan pentsatuz gero, ezinbestean datorkit Euskal Herri independentearen ideia, baldin eta gure gaineko estatuek beren izaera monolinguista eta supremazista erauzten ez badute».

Gogoeta horri tiraka, homogeneizazioaren kontrako borroka euskararenarekin hertsiki loturik egon izan dela nabarmendu du Apodakak, eta, orobat, borroka horrek jakin izan duela garaian garaiko «gakoak» eta «diskurtsoak» bere alde jartzen. Hori egiten nola asmatu den, horri erreparatu behar zaio, Apodakaren esanetan, «utopia berriak eraikitzeko orduan». Bestalde, forma eta materia ez liratekeela bereizi behar uste du; hots, utopia hori «erakunde» edo «materialtasun berri bat» nola bihurtu pentsatu behar litzateke. Homogeneizazioari hobekien «tokiko komunitateak», «herriak» egiten dio aurre, haren iritziko: «Uste dut herri beregain bat irudikatu behar dugula. Estatu bat izan behar da? Ez dakit, baina bai, gutxienez, autokontzientzia duena, autokontzientzia hori lantzen duena eta erakunde moduan hori objektibatzeko gai dena».

Azpiratuaren berezitasuna

Horretara iritsita asko aldatuko litzateke euskararen egoera, bai, baina baita hiztunen identitatea ere. Subalternitatean eta menperatuaren kontzientzian ardaztutako identitateak beste esanahi bat hartuko al luke? Euskaldunek «erosotasunez bizitzeko» modua izango luketela irudikatu du Eskisabelek, eta gaineratu horrek alde positibo argi bat izango lukeela behintzat: «Konplexuetatik askatuko gintuzke».

Izan ere, subalternitate egoerak «konplexu eta autogorroto asko» sorrarazten dituela azaldu du, eta adibidetzat jarri aski orokorra den sentsazio bat: «Ni egoera jakin batean sentitzen naiz oso inposatzailea eta tiranoa: euskara erabat txertatuta eta naturala ez den ingurune batean euskaraz egiten tematzen naizenean». Euskaltzaletasunean badago konplexu hori, haren arabera, eta hori gainditzea ahalbidetuko luke Euskal Herri euskaldunak. «Besteenganako enpatia galtzeko arriskua» ere ikusten dio, hala ere, «justizia sozialarekin eta beste zapalkuntzekiko sentiberatasuna ematen digun hori galtzea».

Kapital linguistikoa dagoenean hizkuntza batean, eta hizkuntza horretan «oztopo barik» aritzeko modua dagoenean, egoera hori «naturalizatu» egiten dela azaldu du Apodakak. Hori gertatzen da, haren arabera, hizkuntza horrek erabateko identitatea hartzen duenean, eta ez, egun den bezala, «diferentzia menperatu bat» denean. «Beraz, lortuko bagenu hori, zer gertatuko litzaioke euskal identitateari? Bada, identitatea izango litzateke, gizartea egituratzeko eztabaidatu behar ez den hori». Egun ez da hori, haren arabera: «Daukaguna da espainiar eta frantziar identitatea. Eta euskara zer den? Bada, desberdintasun menperatu bat, neurri batean erabilgarria identitateen aldetik esateko: 'Begiratu nolako aniztasuna daukagun gurean'. Baina hori, beti, baldin badakigu identitate barruan dagokigun tokia errespetatzen». Edo, Eskisabelen hitzetara joz, baldin eta euskalduna ez bada «tiranoa».

Bide egokian, motel

Egungo egoeraren eta utopiaren arteko arrakala bere horretan aztertzeari ez diote zentzurik aurkitzen Apodakak eta Eskisabelek, ez bada norabideari erreparatzeko. Izan ere, Apodakak gogoratu du utopiak «zentzu emaile» izateko balio duela, eta horrekin batera joan behar duela «pragmatismo eraldatzaileak», «gauzak aldatzera jotzen» duenak —«pragmatismo dogmatikotzat» dauka status quo-a mantentzera mugatzen dena—. Alde horretatik, Eskisabelen iritziz, euskalgintzari ikusten dioten bertuteetako bat zera da, «bere burua proiektatzen duenean» kontuan hartzen dituela «beste zapalkuntzak eta bazterrekotasunak». Ibilbide historikoan egin izan duen bezala, «prozesu eraldatzaileekin lotzeko» joera ikusten dio.

«Adostasunaren» eta «subalternoaren» diskurtsoak «oso txertatuta» ikusten ditu, hala ere, eta horrek «orea» are konplexuago egiten duela uste du: «Momentu interesgarria da gauzak pentsatzen ari garelako, agian lugorri momentuan gaudelako, baina behar dugu bultzada bat, nolabait, gauza zehatzagoetara». Horretan dago Apodaka ere. Utopiak irudikatzen hasita, «hordagoa» jo behar da, haren ustez, eta, ondoren, hori hizkuntza politika zehatzetara itzuli. Alde horretatik, gardena da: «Hizkuntza politikak egonean ikusten ditut, ez ezer egiten ez dutelako, aldatzen ez direlako baizik». Egitasmo zehatzak, «politikak» egiten badira ere, «singularreko» hizkuntza politika falta dela uste du: «Gure herriaren hizkuntza egoera, gure polis linguistikoa zein izango den erabakitzea eta hura gauzatzea».

Apodakak ohartarazi duenez, muineko ikuspegia «euskalduntzea» bada, horren gaineko irakurketa berritu egin behar da, normaltasunaren «distopiak» jan ez dezan. Izan ere, gogoratu du euskalduntzea «trantsizio linguistikoa» dela: «Esan nahi du egoera linguistikoa aldatuko dela, eta, orduan, inguru batean normala dena ez dela izango. Eta zer norabidetan aldatuko dugu? Bada, hain zuzen, Euskal Herrian euskaraz bizi ahal izateko».


Summary: GAL eta BVE taldeen biktimak birbiktimizatzea egotzi dio Foro Sozialak Biktimen Oroimenezko Zentroari. Clement Perret «Frantziako enpresari soil» gisa aurkeztu zuen zentroak, eta ez zuten aipatu gerra zikinean izan zuen garrantzia.

Gaur 37 urte bete dira ETAk Clement Perret hil zuenetik. Biktimen Oroimenezko Gaisteizko Zentroak urteurrenaren berri eman zuen atzo sare sozialetan, eta «Frantziako industrialari» izendatu zuen, gerra zikinean izan zuen garrantzia aipatu gabe. Mezu horrek zeresana eman zuen sare sozialetan, eta jende askok kritikatu zuen zentroa. Foro Sozial Iraunkorrak gerra zikinaren biktimak birbiktimizatzea egotzi dio ohar baten bidez zentroari: «Clement Perreten kasuan ere, Terrorismoaren Biktimen Oroimenezko Gasteizko Zentroak beste aukera bat galdu du Estatuaren biktimak ez birbiktimizatzeko. Izan ere, atzo, ETAk Perret hil zueneko 37. urteurrenaren bezperan, sare sozialetan argitaratutako mezuan, Memorialak ez du aipatu giza eskubideen urraketan izan zuen erantzukizuna, zehazki gerra zikinean».

Foro Sozialak gutun bat bidali zion uztailaren amaieran Florencio Dominguez Biktimen Oroimenezko Gasteizko Zentroaren zuzendariari, eta eskatu zion Meliton Manzanas, Clement Perret, Carrero Blanco eta antzekoei egiten dieten tratamendua berraztertzeko. Bestalde, zentroaren patronatuan dauden erakundeei —Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua eta Gasteizko Udala— eskua hartzeko eskatu zieten. Foro Sozialaren arabera, ez dute inoren erantzunik jaso.

Ez da Biktimen Oroimenezko Zentroak antzeko adierazpenak egiten dituen lehen aldia. Abuztuaren 3an, inspektore soil gisa gogoratu zuen Meliton Manzanas, eta ez zuten ezer aipatu Manzanasek frankismo garaiko indarkerian izan zuen erantzukizunari eta dozenaka atxiloturi egin zizkien torturei buruz. Iaz ere adierazpen bertsuak egin zituen bi pertsonon inguruan.


Summary: Euskarafobia egotzi diote Altzolako Ura enpresari. Altzolako Ura enpresaren jokabideak polemika sortu du Twitterren, erabiltzaile baten kexa dela eta. Erabiltzaileak botiletan euskararen arrastorik ez dagoela leporatu dio enpresari.

Joan den igandean, Twitterreko Plistiplaust erabiltzaileak salatu zuen Altzolako Ura enpresaren botiletan erdara hutsean idazten dutela. Harridura eragin zuen txioak, baina, hala ere, enpresaren erantzunak sortu zuen ezinego handiena sare sozial horretan.

Altzolako Ura enpresaren @BasqueWater kontutik erantzun zuten legeak «gehiengoaren hizkuntzan etiketatzera» behartzen duela, eta etiketa jartzeko tarteak ez diela azalpen guztiak bi hizkuntzatan jartzeko modua ematen; hori ere erdaraz. Gaineratu zuten «asko sentitzen» dutela etiketa horiek espainieraz egoteak sor ditzazkeen eragozpenengatik.

Hori ikusita, Twitterreko hainbat erabiltzaile haserre mintzatu ziren txioaren iruzkinetan. Enpresari leporatu zioten ez dela egia bi hizkuntzetan idazteko lekurik ez dagoela. Beste batzuek esan zuten «aldaketarik ezean» ez dutela gehiago Altzolako Ura erosiko.

Elgoibarko enpresaren sare sozialei erreparatuz gero, euskararen erabilera oso murritza dela ikus daiteke. Enpresa aipatzen duten euskarazko hainbat iruzkin txiokatzen badituzte ere, erdara soilean idazten dute Twitterren, eta Instagramen ere bai. Hori dela eta, erabiltzaile batzuek esan dute Basque Water traola baino hobeto dagozkiola Bezeroak galtzen traola eta Nazka Water traola.

Sare sozialetan ez ezik, haien webgunean ere ez dago euskararen arrastorik. Hizkuntza aldatzeko eman ohi den aukera ere ez du eskaintzen webguneak, eta, ondorioz, erdaraz bakarrik irakur daiteke.


Geroa, gizonik eta emakumerik gabe

Summary: Geroa, gizonik eta emakumerik gabe. Gatazkarik gabeko paradisurik ez, baina bortxa gutxiagoko mundu hobe bat irudikatu dute Jule Goikoetxeak eta Miren Arangurenek, feminismoa tresna gisa hartuta. Harreman afektiboak, antolaketa ekonomikoa, zaintzeko moduak aldatuko lituzke gizon eta emakume kategoriak desagertzeak.

Holobionteez hitz egiten hasi dira, kafeak eta infusioak prestatu bitartean; hala deitzen diete zientzialariek hainbat espeziez osatutako izaki bizidunei. Nahiko kontzeptu berria da, multiespeziearen ideiarekin lotua, eta, zientzia fikziozkoa dirudien arren, beste errealitate batzuk irudikatzen laguntzen dio Jule Goikoetxeari, eta utopia feminista definitzen: «Gizonen eta emakumeen desagerpena hain da iraultzailea, ezen zaila baita ulertzea bera; agian mendeak beharko ditugu. Baina ezin badugu pentsatu zerbait diferentea, ezingo dugu sortu. Beraz, gizonik eta emakumerik gabeko gizarte batean, zer egongo da? Bada, holobionteak, adibidez». Miren Arangurenek barrez jaso du proposamena, baina ados agertu da muinarekin: «Gizonen eta emakumeen desagerpena luzerako doa, baina dagoeneko hasi gara».

Utopia feministaz eta utopia feminismotik hausnartzen jarri ditu BERRIAk Jule Goikoetxea filosofo eta EHUko irakaslea (Donostia, 1981) eta Miren Aranguren Bilgune Feministako eta Emagineko kidea (Iruñea, 1981). Prozesu gisa ulertu dute biek, ez amaierako helburu gisa, eta errealitatera lotua. «Ezin dugu pentsatu egun batean mundu guztia ona izango dela, edo ez denik egongo supremazismorik, adibidez, animaliekin edo beste gizaki batzuekin. Beti egongo dira gatazkak eta botere harremanak, eta hori da zailtasun nagusia: gatazkak ere izango dituen utopian pentsatzea», azaldu du Goikoetxeak. Arangurenek ere aldarrikatu du mundu hobeago bat irudikatzeko ariketa: «Zapalkuntza sistema batzuk gainditzeko prozesua litzateke utopia. Eta hor, nik bai imajinatzen dut indarkeria gutxiagoko espazio bat, baina ez gatazkarik gabekoa; gatazka egongo da, noski, baina bortizkeria gutxiagorekin eta elkarbizitzarako beste mekanismo batzuekin kudeatuta».

Mundu hobe hori marrazteko tresna indartsua da feminismoa haientzat. Goikoetxea: «Diagnostiko konplexuagoa du, aberasgarriagoa eta interesgarriagoa». Aranguren: «Interpelazio asko izan ditugulako, eta absentzien inguruko kontzientzia badugulako. Zerbait horizontala egin nahi badugu, herritarra, feminismoak gaitasun handia ematen digu identifikatzeko zein falta diren eta nola eraiki sareak». Eta beste zerbait horren abiapuntuan bat etorri dira biak: utopia feministan ez dago gizonik eta emakumerik. «Edo sexuak ez du inolako garrantzirik», zehaztu du Arangurenek: «Orain harreman guztietarako behar baitugu: gizon eta emakume izateari atxiki dizkiogu esanahiak, funtzioak eta eskubideak».

Ildo horretan, sexua «nodo» bat dela berretsi du Goikoetxeak: «Erlazio pila bat biltzen dira sexuaren inguruan; hortaz, sexua deseginez gero, sistema auzitan geratuko da. Azken batean, sexua sailkapen bat da, baina berez ez da existitzen; hori ulertuta, oso erraza da sailkapen berriak sortzea. Horixe egungo gizartean badaudela gizonak eta emakumeak, baina hori alda dezakegu: emakumeak materialitate jakin bat dira, esanahi jakin batzuk dituztenak, eta gizonak ere bai; beraz, materialitate edo gorputz desberdinak sortu behar dira, gizon-emakume kategorietatik kanpo».

Izan ere, gizonen eta emakumeen arteko berdintasuna ezinezkoa da, haren ustez: «Gizonak eta emakumeak egotearen funtzio bakarra da batzuek besteak esplotatzea; emakumeak patriarkatuan baino ez du zentzua». Sexuaren korapilo horrek, gainera, beste eremu batzuk ere blaitzen ditu: «Nola egingo genuke lan sexuaren araberako banaketarik gabe? Kapitalismoa ez litzateke existituko egun ezagutzen dugun bezala. Patriarkatua ez bada desegiten, ezingo dugu sistema ekonomikoa aldatu».

Emakumeen eta gizonen desegitea imajinatzean, ariketa praktikoago bat egin du Arangurenek, ekainean Bilgune Feministaren hogeigarren urteurrena ospatzeko Oñatin (Gipuzkoa) egindako ekitaldia gogora ekarrita: «Gure arnasgune feministetan aniztasunerako zabalpen izugarria ikusten ari gara: orain dela hamabost urteko topaketekin alderatuta, beste subjektu eta gorputz batzuk daude orain, eta horrek beste errealitate bat sortzen du. Hor jada ikus daiteke aldaketa».

Afektibitatea zabaldu

Zaila da gizonik eta emakumerik gabeko mundu bat irudikatzea, baina binarismo horren kateak hausteak aniztasun eta askatasun handiagoa ekarriko lukeela uste dute. Adibidez, harreman afektiboen eremuan. Arangurenek eta Goikoetxeak deitoratu dute plazeraren ideia bikote (heterosexualen) erlazioetara eta sexu harreman genitaletara mugatuta dagoela maiz. «Indibiduoaren sorkuntza patriarkalari» egotzi dio filosofoak: «Naturatik zatituta gaude: matrimonioan bizi behar dugu sistemak funtzionatzeko, ahal bada umeak egin, eta gainerako guztiak ez dauka garrantzirik. Kontrakoa behar luke: afektibitatea eta plazera askoz modu zabalagoan ulertu behar ditugu».

Ildo horretan, konfinamendu garaiaz oroitu da Aranguren: «Etxean itxi gintuztenean, ez genuen bereziki faltan txortan egitea, baizik eta jendearekin egotea, mendira joatea, eguzki izpiek azala ukitzea... Gure egunerokoan garrantzi handia dute halakoek, baina ez diegu aitortzen. Bestelako harremanei tokia egitea aberatsagoa litzateke». Bikotetik ez ezik, familiatik askatzea ere badakar: «Segurtasun erabatekoa ematen duten egituretako bat da: apurtu ezin dena, beti hor egongo dena. Soilik estatistikoki, gezurra da, indarkeria handia baitago familietan, baina, gainera, lotura horiek desegin behar dira: harreman inportanteak izan daitezke, baina inola ere ez bakarrak eta baldintzarik gabeak».

Horren haritik, utopiarako prozesuan «egitura emozionalak» ere aldatzeaz mintzatu da Goikoetxea: «Egun, pertsona gehienek desiratzen dute bikotean bizitzea, baina duela ez asko hori derrigorrezkoa zen: obligazioak desioa sortu zuen apurka. Eta, hala, emakumeak egun saiatzen dira identitate gutxi gorabehera eroso eta seguru bat lortzen, bikotearen eta amatasunaren bidez, nahiz eta bi horiek egitura emozional ziurgabeenetakoak diren». Hari horri jarraitu dio Arangurenek, irmo: «Guraso izatearen esanahia askatu egin behar da, bai biologiatik, bai bikote egituratik».

Gurasotasuna, bestela

Hain justu, amatasunaren inguruko eztabaida feministari heldu dio Bilgune Feministako kideak: «Zerk egiten gaitu ama? Are, zerk egiten gaitu aita? Uste dut galdera zentzudunak direla. Izan ere, gizon askori inporta zaien bakarra da hazia jartzea eta ondorengo herentzia eta aztarna ziurtatzea, eta ez hainbeste zaintzea edo pertsona batekiko ardura hartzea». Gogora ekarri du ume ugari daudela zaintza premian, gizarte zerbitzuen esku, eta gizarteak ez diola horri erantzuten: «Jabetza pribatuaren ideiak ere guztiz zeharkatzen du auzi hau: 'Umea nirea izango da, ni izango naiz haren arduradun bakarra, eta inork ez dit esango nola zaindu'. Oso arriskutsua iruditzen zait; egoera biolento asko dago halakoen atzean».

Bestelako eredu bat imajinatzea, gurasotasunari dagokionez, errazagoa zaie biei. «Egon badaudelako», esan du Arangurenek: «Deitu guraso, deitu sare, deitu nahi bezala: denbora batez menpekoa izango den pertsona baten zaintza edo ardura kolektiboki hartzean datza». Ama eta aita figurak desagertzearen alde agertu da Goikoetxea: «Demagun haur batzuk hiru edo lau pertsonaren artean zainduko dituztela: taldearen seme-alabak izango dira, eta guraso figura beste pertsona batzuetara zabalduko da. Noski, etxebizitzak eta denboraren antolakuntza horretara egokituko dira, eta zaintzarako baliabide publikoak egongo dira».

Arangurenek antzeko sistema bat irudikatu du gainerako zaintza lanetarako ere, eremu publikoa eta komunitarioa uztartuta: «Menpekotasuna duten pertsonen zaintzaren parte batek profesionala izan behar du, duina eta espezializatua, eta zerbitzu publikoetatik garatua. Baina, egun, estatuak edo administrazioak ezin digute bermatu komunitateak ematen digun pertenentzia sentimendua, aitortza, oinarrizko ongizatea: kalean agurtzea, kafe bat hartzea, besarkatzea... Azken batean, barneratu behar dugu elkarrekin bizi garela eta elkar zaindu behar dugula».

Hori gauzatzeko prozesuan, baina, aldagai eztabaidatu bat txertatu du Goikoetxeak: «Horrelako eredu batek lotura juridikoren bat izan behar du: pertsona baten zaintzaz arduratzen bazara eta ez baduzu zaintzen, koakzioa jasango duzu, eta eskubideak gal ditzakezu. Baliabideak egongo dira, baina kontrola ere bai, kontrolik eta koakziorik gabe ezin baita aldatu habitus-a». Arangurenek, berriz, zaintzaren premiaz kontzientziatzeko modua ikusten du maskulinitatea auzitan jarriz: «Gizontasuna beti lotu izan dut irudi batekin: planeta bat, eta gizon bat haren inguruan, guztiaren jabe sentitzen dena, erabat autonomoa balitz bezala eta ezerk eragingo ez balio bezala. Uste dut hori aldatzeak potentzial politiko handia duela: zaurgarri sentitzea, kontziente izatea denak eragiten digula; horrek bestelako harremanak sortzen ditu, lehian ez baizik eta elkartasunean oinarritutakoak».

Edonola ere, luzea izango den bide horretako lehen pausoak emanda daudela sinetsita daude biak. «Dikotomiara jotzen dugu: distopian —kolapsoa— ala utopian —paradisua— pentsatzera. Baina orainaldira ekarri behar dugu: egunerokoan sortu behar ditugu bestelako errealitateak, harremanak, praktikak... Hori da gure utopia orain, eta egiten ari gara», berretsi du Arangurenek. Haziak ereiten ari dira, eta lurrean sendo egonkortuta daudela erantsi du Goikoetxeak: «Garrantzitsua da errealitatera konektatuta egotea. Utopiak konplexutasun guztia bildu beharko du; ezin da izan esaldi sinple bat. Niretzat, ideia sugestibo bat da utopia: pentsatzen eta ibiltzen laguntzen dit».


Summary: Erasoen gainetik «Aste Nagusia defendatzera» deitu dute Bilboko konpartsek. Ohartarazi dute erasotzaileak ez direla ongi etorriak jai esparruan

Egun gutxi batzuk baino ez dira falta Bilboko Aste Nagusia hasteko, eta konpartsek agerraldia egin dute jaietan gertatu ohi diren erasoen aurreko jarrera finkatzeko. Konpartsen Federazioko bozeramaile Garazi Askazibarrek eta Nerea Matutek «erasoen gainetik Aste Nagusia defendatzera» deitu dute, eta erasotzaileei ohartarazi diete jai esparruan ez direla ongi etorriak.

«Berdintasunezko jai gune inklusiboa» eraiki nahi dute konpartsek, eta, horregatik, ez daude eraso matxista, arrazista edo LGTBI kolektiboaren kontrakorik onartzeko prest: «Errespetuz jokatzea zer den ez badakizu, gure jaietara ez etortzeko exijitzen dizugu. Ez zaitugu hemen nahi. Ez duzu lekurik gure Aste Nagusian. Eraso eginez gero, aurrean izango gaituzu». Esan dutenez, aspaldi erabaki zuten beldurrak ez duela lekurik Aste Nagusian, eta lanean jarraitzen dute jai esparrua «gune alai, eroso eta segurua» izan dadin.

Protokoloa

Bilboko konpartsek protokolo bat dute zehazturik erasoren bat gertatuz gero nola jokatu finkatzeko. Aspaldikoa da protokoloa, baina aurten indartu eta gaurkotu egin dute, eta nabarmendu dute federazioa osatzen duten konpartsen inplikazioa «gero eta handiagoa» dela auzi horren inguruan. Edozein eraso pairatzen duenak txosnetara jo dezake, eta han «gune seguru bat» eskainiko diote, eta laguntza: «Hemen, elkar zaintzen dugu».

Dozena bat lagunek osatutako batzorde batek bilerak egingo ditu egunero, eta egoera unean-unean baloratuko du. Horiek ez dira erasoen kontra arituko diren bakarrak: izan ere, konpartsa eta txosna bakoitzean ere egongo dira horretaz arduratuko diren konpartsakideak. Batzordeak egoera baloratuko du, eta, behar izanez gero, deialdiak ere egingo ditu erasoen kontra protestatzeko: mobilizazioak 19:00etan izango dira, Arriaga plazan, erasoa gertatu eta biharamunean; mobilizazioak iraun bitartean txosnak itxiko dituzte, eta 00:00etan lapiko jotzea egingo dute; jai ekitaldiak hogei minutuz etengo dira. Kartelak egin dituzte, bost hizkuntzatan, protokoloaren berri emateko.

Azken egunetan ugaldu diren ziztaden auziari dagokionez, konpartsek esan dute horiek «erasotzat» jotzen dituztela eta beste edozein eraso motaren aurka jokatzen den bezala jokatuko dutela horrelakorik gertatuz gero, baina ez dutela aparteko protokolo berezirik finkatu eraso mota horretarako eta ohiko protokoloa aplikatuko dutela.


Nacho Monrealek futbola utziko du

Summary: Nacho Monrealek futbola utziko du. «Garai bat bukatu da. Beste bat hasi. Zoriontsu naiz», azaldu du futbolari nafarrak sare sozialetan zabaldutako mezu batean. Hamasei urte egin ditu futbol profesionalean; Osasunan eta Realean horietako hainbat.

Erretiroa iragarri du Nacho Monrealek. Futbol profesionala uztekoa dela jakinarazi du, 36 urterekin. Sare sozialetan egindako argitalpen baten bidez eman die berria zaleei, bide batez iradokita alderdi fisikoak ikusteko aski handia izan duela erabakian. «Belaunak mezu bat helarazi dit, ozen eta argi: 'Ezin dut gehiago'. Harekin haserretuko naiz? Ez! Aditu dut, onartu dut, eta eskerrak eman dizkiot guztiagatik», idatzi du Instagramen.

Nacho Monrealek hamasei urte egin ditu futbolari profesional gisan, eta zenbait taldetan aritu da ibilbide horretan, Euskal Herrian zein atzerrian. Hain zuzen ere, eskerrak eman dizkie talde horiei guztiei: «Eskerrik asko, Osasuna, RFEF, Malaga, Arsenal eta Reala, zuenean aritzeko aukera emateagatik. A zer urte onak...». Halaber, nafarrak nabarmendu du pozik dagoela, «zoriontsu». «Ongi sentitzen naiz. Berriz diot. Ongi sentitzen naiz. Eta horrek lasaitu egiten nau».


Ate zabalagoak irekitzen beti

Summary: Ate zabalagoak irekitzen beti. Atzeko motiboak izan daitezke ezberdintasun sozialak, edo gizartearen parte baten begirada okerrak, edo hainbat pertsonaren sortzetiko zailtasunak, edo denak batera. Horiek gaindituta, gizarte inklusibo bat amets ederra da; bide zabalak eskatzen ditu denek, bakoitzak bere erara, tokia izateko gizartean.

Aurrean agertzen zaizkien harresietan ateak irekitzen, ate horiek gero eta zabalagoak nola izan daitezkeen irudikatzen: halaxe ari dira hizlariok solasaldi honetan etengabe, gizarte inklusibo bat nolakoa izango litzatekeen imajinatzen. Gizarte gaiekin lotutako ikertzailea da Joseba Zalakain SIIS ikerketa eta dokumentazio zentroan; EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Inkluni ikerketa zentroko ikertzailea, Igone Arostegi; desgaitasun fisikoak dituzten pertsonen Gipuzkoako federazio Elkartuko langilea da Mikel Malkorra, eta seguruenera murruen garaierari berak die hartua neurria ondoen: elbarritasun handi bat du, eta gurpil aulki batean ibili behar du.

Desgaitasunak inklusiorako traba handia dira, baina ez bakarra; aski esparru zabalari begiratu behar zaio: murru askori. Bazterkeriaren motiboak izan daitezke, halaber, sozialak, ekonomikoak edo gizartearen aurreiritziak. Horiek guztiak, gainera, metatu egiten dira sarri. «Inklusioaz ari garenean, hainbeste gauzari buruz ari gara», onartu du Zalakainek: «Ez da bakarrik kalean lo egitea, edo oso pobrea izatea; hainbat esparrutan arazoak edota gabeziak metatzea da gizarte bazterkeria». Eta ondorioak ditu horrek, argiak, nahiz eta horien berri emateko erabili behar den hitz arazotsu bat: normala. «Jende normalak egiten dituen gauzak egin ezin izatea», hori da inklusio faltaren ondorio nagusia. Horrek, jakina, beste ondorio bat du: «Ez sentitzea gizartearen parte». Horiek horrela, utopia bat amesten hasita, horra helburu nagusia: «Inklusioa da gizarte batean ez arrotza sentitzea».

«Zer beharko genuke? Bada, tresnak jartzea ezberdina denari, eta desberdina delako desabantaila batzuk dituenari, desabantaila horiek konpentsatzeko», azaldu du Zalakainek. Ezin uka, askotan «baliabide ekonomikoen» urriak eragin handia du gizarte bazterkeria egoeratan, eta sarri neurri ekonomikoak behar dira inklusioa bermatzeko. Eta ez dira guztiz berriak halako planteamenduak: egin dira bidean urratsak. Maiz, ordea, «integrazioa» bilatu dela uste du Zalakainek; alegia, desabantailan dauden horiek gizartean nagusi diren ereduetara moldatu diren heinean onartu dira, eta utopia inklusibo batetik aski urrun dago hori.

Joseba Zalakain, Igone Arostegi eta Mikel Malkorra. Gorka Rubio, Foku

Abizen askotarikoak

Geroa irudikatzen hasita, esaterako, nolakoak izango dira agintariak inklusioan aurrerapauso handiak egin dituen Euskal Herri utopiko batean? «Abizen anitzekoak, ez bakarrik euskaldunak; biztanleen errolda bezain askotarikoak», azaldu du Zalakainek. «Gehienak unibertsitatera joan dira, baina ez guztiak. Gehienek, halaber, eskarmentu handia dute izaera anitzeko herri mugimenduetan». Uste du, bide horretan aurrera egite aldera, erakundeei egiten zaizkien aldarriez harago, barruko lan bat ere beharrezkoa dela: norberarena. «Hori bai dela utopia». Norbere buruari galdera egitea: «Nik zer pribilegio ditut gizartean?». Eta eragitea: «Kontua da ikustea nola garen gai gure pribilegioak deuseztatzeko, horrela desabantailak dituzten pertsonak politika publikoen bidez konpentsatzeko. Eskolan, lanean, denean».

Eskola bateko ataria ere irudikatu du Zalakainek Euskal Herri inklusiboan. Zer ikusten da? «Aita asko eta ama asko. Aitona eta amona gutxi eta, egotekotan, gurasoak laguntzen, ez gurasoak ordezkatzen. Jatorri anitzeko gurasoak daude, talde anitzetan nahasturik, hizketan». Eskola barruko martxan ere, aldeak: «Haurrak ez dira batera atera ikastetxetik, zentroak eskolaz kanpoko jarduera ugari eskaintzen dituelako, eta ume bakoitza nahi edo behar duenean ateratzen delako. Haurrek ez dute motxilarik eramaten etxera, etxeko lanak, eginez gero, eskolan egin direlako».

Eskolara begira egin dira urteotan urratsak inklusioaren alde, baina harago egin behar dela argi du Arostegik: «Aldatu behar dugu ikuspegia, esaten duena eskola gizartetik at dagoela. 'Eskolara eramaten dugu umea, eta hor saiatuko gara...'. Hori apurtu behar dugu: eskola da gizartearen parte bat, eta eskola komunitate moduan ulertu behar da». Bide horretan «hierarkiak apurtzera» egin behar da: «Berdintasunezko elkarrizketak sortzea ezinbestekoa da: guztiokin. Eta hor amestea, denon artean». Utopiarako bidean, ikastetxeek abaroa izan behar dute, beste guztiaren gainetik: «Eskolak izan behar du espazio seguru bat, zeinean eskolara goazen pozik. Horrek ez du esan nahi ez ikastea. Baina sentitu behar dugu pozik, seguru, beldurrik gabe». Halaxe irudikatu ditu familiak eskola gero eta inklusiboagoetan, gero eta zabalagoetan: «Ulertuak sentitzen dira, artatuak, zainduak». Helburu baten inguruan beti: «Ikasle guztiek beren gaitasunak garatu behar dituzte: behar dituztenak».

Egoitzez haragoko eredua

Inklusioa erabiliaren erabiliz maiztutako hitza dela sentitzen du Malkorrak, hutsaldutakoa ere bai, usu: «Dena da inklusiboa». Egun, ordea, inklusioa goiburupean sartzen diren politika asko berez behar lukeen definiziotik at daudela uste du. «Askotan diru pila bat jartzen da segregatzaileak diren politiketan. Adibidez, adineko pertsonentzat-eta baliabide pila bat dago, baina beti segregatzen». Egoitzak ditu, adibidez, buruan: adineko askorentzako abaroa dira egun, eta mendekotasun handiak dituzten pertsona askorentzat ere bizilekua, bizileku posible bakarra, sarri. Buruan duen «utopian», eredu horrek ez du balio: «Amesten hasita, desgaitasunak dituzten pertsonentzako egoitza zentrorik ez duen gizarte batekin egiten dut amets. Horrek esan nahi du etxebizitza egokituak eskuratu ahal izango ditugula, eta bizitzaren oinarrizko jardueretarako eta komunitatean parte hartzeko laguntzaile pertsonalen laguntza izango dugula».

Malkorrak buruan du, halaber, laguntzak jasotzen dituzten pertsonekiko mesfidatia ez den eredu bat, irekiagoa, pertsonen autonomia errespetatuko duena: «Behar da konfiantza handiagoa pertsonengan, herritarrengan. Administrazioak erraz jartzen ditu hilero 3.000-4.000-5.000 euro egoitza batean toki bat izateko, baina oso urduri jartzen da ematen badizkio zuzenean mila euro pertsona bati bere etxean egoteko. Konfiantza izan behar da». Halaber, guztiz enpleguaren inguruan ardaztuta ez dagoen eredu bat nahi du, usu era «segregatzailean» garatu delako.

Bat dator Zalakain: «Inklusioa eta integrazioa orain arte izan dira lana. Pentsatu izan dugu lan bat edo ogibide bat daukan pertsona integratuta dagoela». Elbarritasunen bat duten pertsonen kasuan, bereziki, orain dela hamarraldi batzuk horren alde egindako hautua indartsua izan zela oroitu du, eta arrastoa agerikoa dela oraino: «Jendeari esan zitzaion: 'Buzo bat jarriko dizut, eta izango zara besteak bezalakoa'». Enplegu babestua abiatu zen, eta oso zabalduta dago. Aldiz, desgaitasunak dituztenek jasotzen dituzten lan eskaintza onak urriak dira. Malkorra: «Gizartean saiatzen dira bermatzen lan duina; guretzat, lana bakarrik». Buruan duen ametsean, elbarritasunak dituzten pertsonak irudikatzen ditu enpresa arruntetan, «gainerako lankideen» pare, horretarako behar dituzten «laguntza tekniko eta pertsonalekin».

Pertsona begiratzeko eran aldaketa nahi dutela argi du Makorrak.«Lehenik eta behin, pertsona batek konfiantza izan behar du, eta sentitu behar du gai dela erabakitzeko, erabakitzeko bere bizitzako alderdi guztietan: non bizi, nola, norekin, zer laguntza eduki... Aurrena da kontuan hartzea erabakitzeko gaitasuna». Jasotzen dituzten baliabideetan ere aurrera egin behar da: «Bigarren partea da laguntzak ematea. Gu astunak gara bizimodu independentearen aldeko eskeetan, baina guretzat hori da eredua. Horrek bermatzen du gizartean parte hartzeko eskubidea». Eta helburua lortu duten pertsonak badira: «Ez da utopia: errealitatea da. Txikia, baina errealitatea».

Eta zer behar da ametsa gauzatzeko? «Batetik, etxebizitza egokitua izateko aukera edukitzea. Eta hor hamarraldi hauetan egin dira urratsak», onartu du Malkorrak. Horrekin ez da aski, ordea: «Behar dira, era berean, diru sarrera duinak: hor arazo handia daukagu gure kolektiboan. Soslairik ohikoenak dira kotizazio gabeko pentsioak edo bestelako prestazioak kobratzen dituzten pertsonak...». Behar dituzte, era berean, egin ezin dutena egiteko pertsonak ondoan. Asmatuta dago formula: «Hori egiten dute laguntzaile pertsonalek. Guk egin ezin dugun hori egiteko dira; janzteko, bainua hartzen laguntzeko, edo lanera joaten... Baina egun eredua ez dago horretara bideratuta». Badira programak, baina «gabeziak» dituzte. Urrun da utopia.

Iraganeko ikasbideak

Aurrekoek irudikatutako mundu hobeei begira, utopien gaineko esperantzak loratzea errazagoa dela onartu du Malkorrak. «Kontua da guztiok sinestea ez dela hain utopikoa ere. Elkarturen 40 urtemugaren historiaren harira liburu bat egin genuen. Aberasgarria izan zen ikustea nolakoa zen egoera duela 40 urte, eta zer egoeratan gauden orain. Eta diferentzia handia dago. Onerako. Argazki bat dago 1979koa, lehen espaloia egokitzen jardun zutenekoa. Zer aldaketa egon den hirigintzan, adibidez!». Prozesuan, bide erratuak saihestea garrantzitsutzat du. «Afari solidarioak, maratoiak...». Halakoak ez dira ageri beren ametsetan. «Erronka eraldatzea da: diruan, inbertsioetan eta fiskalitatean lehentasuna ematea inklusioari».

Eskolaren funtzio eraldatzailean aurrerantzean ere itxaropena izan behar dela pentsatzen du Arostegik, han ikusten du utopiaren ernamuina: «Haur Hezkuntzatik ikas dezakegu besteak entzuten, besteak ulertzen, onartzen, eta eraikitzen». Zalakain, berriz, uzkurragoa da utopiekin; «aldaketa txikietan» indarra jarri behar dela uste du, zabal daitezkeen ate berrietan.


Etorkizuneko ekotopia amestuz

Summary: Etorkizuneko ekotopia amestuz. Etengabe ohartarazten ari dira hedabideak, baita planeta bera ere: klima larrialdia iritsi da. Baina norantz jo behar da krisi horretatik ateratzeko? Zein da helmuga? Gizakiak etengabeko hazkundearen logikari jarraituko ez dion mundu bat; ongizatearen pertzepzioa guztiz aldatuko dena: ekotopia.

Klima larrialdia zer den ere jakingo ez duen mundu bat. Natura eta gizadia, biak orekan eta, ondorioz, hobeto biziko diren planeta bat. Natura errespetatzeak ez baitakar onura soilik lurrarentzat: gizakien bizitzak ere modu erradikalean aldatuko lituzke; eta alderantziz: gaur egungo gurpil zoroa gelditzeak ekarriko luke naturarekin errespetuz jokatzea. Horiek izan dira Lorea Flores Compains Greenpeaceko Hego Euskal Herriko koordinatzaileak eta Joseba Azkarraga Etxagibel EHUko irakasle eta Ekopol taldeko ikerlariak atera dituzten ondorioetako batzuk, galdera bati erantzun nahian: nolakoa izango litzateke mundu ekotopiko bat?

Parekideagoa izango litzateke gizarte berri hori, Floresen aburuz: «Botere harremanak ahulduko dira moduren batean, edo, behintzat, ez dira gaur egun bezain nabariak izango, bai pertsonen artean, eta baita naturarekiko ere». Izan ere, parekidetasun hori gizakietan zentratzeaz harago, gainontzeko bizidunentzat ere justuagoa izango den planeta batez ari da Greenpeaceko koordinatzailea.

Azkarragak ere beharrezkoa ikusten du hori: «Gainontzeko bizidunen birprodukzioa bermatuko lukeen gizarte eredu bat izango litzateke. Hau da, bioaniztasunari eusten dion gizarte bat, eta ez hori bakarrik, baizik eta sustatzen edo areagotzen duena».

Ekotopia horretara heltzeko, hizlariek hainbatetan hartu dute ahotan hazkundearen kontzeptua, eta alderantziz, hazten uzteko beharra jarri dute mahai gainean. Desazkundearen bidetik, mundutar guztiek ondo bizitzeko baliabideak izango lituzketela ondorioztatu du Azkarragak: «Ekotopia horretan, muga biofisikoen barruan bizi gara. Hau da, gainezkatze ekologikorik gabeko egoera batean gaude, eta horrek esan nahi du topatu dela modu bat oparotasuna sortzeko hazkunderik gabe». Baliabideen banaketa bidezko baten eskutik dator utopia hori, Azkarragaren hitzetan: «Topatuko da aberastasuna banatzeko era, seguru asko inoiz ikusi gabeko moduan eta inoiz ikusi gabeko neurrian. Azken batean, gizarte ekologista bat erabat txirikordatuta dago justizia sozial globalaren ideiarekin».

Baina nola prestatu gizartea halako aldaketa baterako? «Ongizatearen pertzepzioa aldatuta». Hori da, Floresen ustez, gakoa: «Besteak beste, denbora bera beste modu batean ikustea. Bidaiatzeko behar dugun denboraren pertzepzioari dagokionez, nabarmen aldatuko litzateke. Egun, esaterako, normala iruditzen zaigu gaur Nafarroan egotea eta bihar Londresen. Eta agian etorkizun ekotopiko batean berriz ere kontziente izango gara lurrarekin orekan bizitzeko ezin dugula hori egin, bestelako erritmoak behar ditugula».

Ongizatearen pertzepzio aldaketa horrek, ezinbestean, eragina izango luke eguneroko bizimoduetan, azaldu duenez. Esaterako, nabarmen aldatuko litzateke eguneroko jarduera bakoitzari emandako denbora eta garrantzia: «Niretzat, etorkizun ekotopiko horretan, elikadurak pisu handiagoa izan behar luke gure eguneroko bizitzan: askoz konektatuago egongo litzateke elikagaiak ekoizten diren moduarekin, eta kontuan izango genuke zer elikagai diren, nondik datozen... Ondorioz, denbora gehiago eskainiko genioke horri, bai ekoiztean edo erostean, eta baita prestatzean ere».

Azkarragak, ordea, beste ertz bati heldu dio: «Gizarte utopiko horretako egunerokoa, zalantzarik gabe, antsiolitiko eta antidepresibo gutxiagoko eguneroko bat izango litzateke. Eta zergatik? Bada, segurtasunez biziko garelako, eta beldur askoz gutxiagorekin». Segurtasun hori gorpuztuko litzateke, ikerlariaren aburuz, pertsonek harreman destruktiboak izateari utziko lioketelako hiru norabidetan: nork bere buruarekin, besteekin eta naturarekin. «Modu erradikal eta osasuntsuan aldatuko lirateke hiru harreman horiek».

Nahikotasunaren kultura

Norberari dagokionez, gutxiagorekin bizitzen ikasiko luke gizakiak: «Baina ez bakarrik baliabide material gutxiagorekin, baita baliabide sinboliko gutxiagorekin ere. Gure gizartean etengabe gabiltza gehiagoren bila, eta ohitura neoliberal horrek eramaten gaitu errendimenduaren logika etengabeko horretara. Askotan hor sentitzen dugu ez garela nahiko. Aldiz, gizarte ekologista horretan, norberak aurkituko luke soiltasunaren bidea, eta nahikotasunaren kultura nagusituko litzateke. Hau da, 'Nik honekin nahikoa daukat' esateko gaitasun hori».

Besteekiko harremanei dagokienez, «trinkoak» izango lirateke, «dentsitate handiagokoak». Eta naturarekin, berriz, Azkarragak dio herritarrak konturatuko liratekeela «elkarren menpekoak» eta, batez ere, «ekomenpekoak» direla.

Panpina errusiarren irudia erabili du Azkarragak metafora gisa, utopia horretan gizartea eta ekonomia ekologismoaren menpe egongo liratekeela azaltzeko: «Ekonomia ekologista batean, sistema ekonomikoa da panpinarik txikiena. Ondoren sistema soziala deitzen denak barnebiltzen du ekonomia, eta panpinarik handienak, naturalak, beste biak. Ekonomia doituko litzateke gizartearen beharretara eta biosferara, eta ez alderantziz».

Horretarako, sistema ekologikoa eta ekonomikoa uztartuko dituen mundu bat irudikatzen du Floresek: «Prozesu guztiek nolabait imitatuko dituzte berez naturan gertatzen diren prozesu ekosistemiko guztiak, edo horietan txertatuak egonen dira. Horrela, ekonomia benetan zirkularra izatea lortuko dugu». Gehitu du «benetako ekonomia zirkularrean» plastikozko botila bat ez litzatekeela erabiliko kamisetak egiteko: «Botila batek prozesua pasatu ondoren berriro ere botila litzateke, materia eta energia galdu gabe gauza berriak sortzen».

Horretarako, tokikotasunaren eta bioerregionalismoaren bidea da hartu beharrekoa, bi hizlarien iritziz. «Horrek esan nahi du planetako ekonomia eredua guztiz aldatuko dela, planetako erregio batzuek utzi diotela beste lurralde batzuk arpilatzeari, esplotatzeari», esplikatu du Azkarragak. Kontrara, lankidetzan oinarritutako mundu mailako erlazioak irudikatzen ditu: «Berdinen arteko harremana litzateke, mundu multipolar bat. Nazio txikiei autodeterminatzeko eskubidea onartuko litzaieke, eta gatazkak ebazteko militarismoari uko egingo lioke».

«Pertsonen zein planetaren bizitza erdigunean izatea» izan beharko litzateke munduaren antolaketa horren ardatza, Floresen esanetan, eta berak ere burujabetza azpimarratu du: «Lurralde mailatik hasita burujabe izango ginateke. Eta, ezinbestean, elikadura burujabetzak eta burujabetza energetikoak ere zentralitate handia izango lukete. Azpitik gorako antolakuntza eredua izango litzateke. Hori ere lotuta dago botere harremanak puskatzearekin; gizarteak batak besteekin eta naturarekin daukan harremanaren modua aldatuko bada, horrek ekarriko du ezinbestean antolakuntza ere beste mota batekoa izatea».

Energia gutxiago

Hala ere, ez da mundu utopiko baten beharrik energia gutxiago erabiliko dugun mundu bat imajinatzeko; Floresek azaldu duenez, nahi eta nahi ez, energiaren erabilera «efizienteagoa eta inteligenteagoa» egin beharko baita etorkizunean, energia ez baita eskuragarri egongo egun dagoen bezala. «Horrek ekarriko du kontsumoa eta beharra murriztea. Baina, utopiara begiratuz, herritarren eskuetan egonen den beste sistema bat izango litzateke. Energia kasu batzuetan autokontsumo bidez kudeatuko litzateke, edo baita tokiko komunitateen bidez ere. Proiektu eoliko handiak ere egon daitezke, baina ez oraingo ereduarekin. Horietan, gizartearen eta pertsonen parte hartzea askoz handiagoa izango litzateke».

«Energia ez litzateke merkantzia bat izango, elikadura izango ez litzatekeen bezala, baizik eta oinarrizko eskubide bat. Eta eguzkia izango litzateke, berriro ere, energia iturri nagusia», erantsi du Azkarragak. Energia sortzeko moduari erreparatu dio berak ere: «Utziko litzaioke erregai fosila erabiltzeari, edo erretzekotan, guztiz premiazkoak diren gauza puntualetarako izango lirateke, beti guztion hobe beharrez, eta betiere trantsizio sozial orokor baten mesederako baldin bada. Ikuspegi horretatik, eredu ekologista horretan, barrabaskeria izango litzateke gasolina diru publikoarekin laguntzea hogei zentimotan».

Eta energiaren beste hanka bat ekarri du eztabaidara: «Etorkizuneko gizarte horretan jabetuko ginateke digitalizazioak egundoko inpaktuak dituela kontsumo materialaren ikuspegitik, eta hondakinen sorkuntzaren ikuspegitik ere inpaktu erraldoiak dituela». Haren aburuz, hori gizarteko arlo askotan nabarituko litzateke; besteak beste, hezkuntzan: «Esango nuke gure eskolak eta gure hezkuntza sistema askoz gertuago egongo liratekeela baso eskolen eredutik, eta askoz urrutiago digitalizazio masiboaren eta pantailen erabateko presentziaren ideiatik. Eta, ondorioz, lortuko genuke umeek eta gazteek bi gauza modu nabarmenean hobetzea: osasun mentala eta eskola errendimendua».

Urrats txikiak

Utopia irudikatuta, beste galdera bat sortzen da: nola eman mundu ideal horretarako pausoak. Flores: «Uste dut badirela alternatiba batzuk dagoeneko. Egia da txikiak direla, baina uste dut bide horretatik jo behar dugula. Izan ere, gaur egun daukagun sistemarekin aurrera jarraituta, zail daukagu». Hasteko, hazkundea gelditzearen garrantzia azpimarratu du: «Batzuek uste dute itun berri berdea delakoarekin posible dela hazkundea mantentzea, baina argi dago horrek ez duela ezer konpontzen».

Azkarraga ere bat dator: «Guztiz katastrofikoa da orain arteko erreformismoaren bidea hartzea; hondagarria da. Estraktibismoa, produktibismoa eta kontsumismoa biltzen dituen plan hori auzitan jarri ezean, ez dugu hau aldatuko». Argi dauka nondik etorriko den «beharrezkoa» den aldaketa: «Gaurko sistemaren aldaketarik osoena, handiena eta erradikalena ekologismotik dator».


Summary: Gurutze Gorriko boluntarioek itsasoratzen lagundu diote izurde bati Zumaian. Santiagoko hondartzan agertu da gaur goizean animalia. Hegal batean zaurituta zegoen.

Gaur goizean Gipuzkoako Gurutze Gorriko boluntarioek itsasora itzultzen lagundu diote Zumaiako hondartzan lehorreratutako izurde bati. Bi metro luze zen animalia, eta Calderon espeziekoa zen.

Hegal batean zuen zauriaren ondorioz, itsasora itzultzeko zailtasunak zituen, eta korronteak eraman du hondartza ertzera.

Gipuzkoako Gurutze Gorriak jakinarazi duenez, erakundeko boluntarioak itsasontzi batekin joan dira Santiago hondartzara, eta, ohatila baten laguntzaz, izurdeari itsasora itzultzen lagundu diote.


Summary: Garraiolari bat hil da Oiartzunen, lanean ari zela ondoezak jota. Aurten 50 behargin hil dira lan istripuen ondorioz, LAB sindikatuak berri eman duenez. Elkarretaratzera deitu dute biharko.

Garraiolari bat hil da gaur Oiartzunen (Gipuzkoa), Lanbarren poligonoan lanean ari zela. LAB sindikatuak jakinarazi du ondoezak jo ondoren hil dela garraiolaria, «lan istripu ez-traumatiko baten ondorioz».

LABen arabera, Oiartzunen jazotakoa aurtengo 50. lan heriotza da Euskal Herrian. Lan istripuen atzean dagoen «prekaritatea» salatu du sindikatuak heriotzaren berri ematean. Gehiengo sindikalak antolatuta, elkarretaratzea egingo dute bihar Oiartzunen lan heriotza salatzeko: 12:00etan Lanbarren industrialdean, Arañaburu kalean.

Joan den astean, beste bi behargin hil ziren lanean ari zirela: garraiolari bat Elgoibarren (Gipuzkoa), eta eraikuntzako langile bat Errenterian (Gipuzkoa).


Summary: Emakume afganiarrak «ez ahazteko» eskatu dute Bilbon. Talibanek agintea hartu eta urtebetera, elkarretaratzea egin dute Bilbon, Emakume Afganiarren Eskubideen Aldeko Elkarteak antolatuta.

Afganistango emakumeen eskubideen aldeko elkarretaratzea egin dute gaur goizean Bilbon, Espainiako Gobernuaren ordezkaritzaren aurrean. Emakume Afganiarren Eskubideen Aldeko Elkarteak antolatu du elkarretaratzea, eta emakume afganiarrak «ez ahazteko» aldarrikatu dute bertaratutakoek. Hogei bat lagunek parte hatu dute; besteak beste, emakume afganiar talde batek.

Nilofar Bayat saskibaloi egokituko jokalari eta aktibista afganiarrak ere parte hartu du elkarretaratzean. Duela urtebete iritsi zen Bayat Bizkaira, talibanek Kabul hartu eta egun gutxira, Afganistandik ihes egin ondoren. Bayat pozik agertu da ikusita Ukraina zer-nolako babesa jasotzen ari den Errusiak inbaditu ostean, baina eskatu du Afganistango emakumeak eta haurrak ez ahazteko. Gainera, kazetariei egindako adierazpenetan salatu du orain ez dagoela «emakumeentzako bizitzarik» Afganistanen, ez dagoela «ez independentziarik ez askatasunik» emakumeentzat.

Parte hartzaileek ahotsa eman nahi izan diete «talibanek isilarazitako» emakumeei, eta «bakarrik ez uztea» galdegin diote nazioarteko komunitateari. Gainera, mobilizazioan irakurritako ohar batean eskatu dute ez onartzeko herrialdea «iluntasunera» eramaten dutenak, «emakumeei eskoletako atea ixten» dietenak, eta «etxea izeneko espetxe batean preso» edukitzearen erantzule direnak. Elkarteak jakinarazi duenez, Euskal Autonomia Erkidegoan 120 emakume afganiarretik gora bizi dira egun, eta horietako askok parte hartu dute elkarretaratzean. Horietaz gain, Xabier Legarreta Eusko Jaurlaritzako Immigrazio eta Asilo zuzendaria eta Teresa Laespada Bizkaiko Enplegu, Gizarteratze eta Berdintasun diputatua ere izan dira han.

Urte bat talibanen menpe

Duela gutxi bete da urte bat Afganistan talibanen menpe gelditu zenetik. Geroztik, nabarmen egin du okerrera hango bizimoduak, baina, talibanen esku hartze hori baino lehenago ere, giza krisi larria zuten herrialdean, gerra luze baten, lehorteen, elikadura segurtasunik ezaren eta barne desplazatuen eraginez. NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, joan den abuztutik 19,7 milioi lagun dira berehalako elikadura laguntza behar duten norbanakoak, eta herritarren %95ek ez dute janari nahikorik.

Testuinguru horretan, emakumezkoak dira egunerokoan oztopo gehien dituztenak. AI Amnesty Internationalen Heriotza pauso geldian txostenaren arabera, azken hamabi hilabeteotan ia erabat desagerrarazi dute emakumeen hara-hona ibiltzeko askatasuna, eta itxi egin dituzte neskentzako bigarren hezkuntzako ikastetxeak. Horrez gain, emakumeek ezin dute gizonekin batera lan egin, eta haur parkeak ere sexuen arabera bereizi dituzte. Lan arloan ere ate asko itxi dira emakumeentzat. Indarrean diren arauen arabera, gizonezkoek ezin duten alorretan soilik lan egin dezakete emakumeek, edo «gizonezkoen lanak» ez direnetan: adibidez, emagin gisa edo etxeak garbituz.

Ikusi gehiago: Baztertuetan baztertuenak

Errealitate gordin horren testigu da LEARN Afghan erakundeko zuzendari Paxtana Durrani (Quetta, Pakistan, 1998). Kandaharren zegoen talibanak heldu zirenean, eta ezkutuan zen kazetariaren deiari erantzun zionean. Udazken hartan bertan ihes egin zuen Afganistandik, eta AEBetara joan zen, Wensleyra (Massachussets), senideak atzean utzita. Boterearen truke Afganistan «saldu» izana egotzi die talibanei, baina uste du AEBek pisu handia izan dutela prozesu horretan.

Ikusi gehiago: «Erregimenak gerra deklaratu die neska gazteei»


Summary: Navarra Suma koalizioa haustea egotzi dio UPNk PPri. Javier Esparza UPNko presidenteak dio PPk «alde bakarrez» hartu duela koalizioa hausteko erabakia, «haien siglak lehenesteko».

PPk Navarra Suma koalizio eskuindarra hautsi du, koaliziotik alde egiteko erabakia hartu baitu. UPN, PP eta Ciudadanos alderdiek osatzen zuten koalizioa, eta Javier Esparza UPNko presidenteak gaitzetsi egin du PPk koalizioa uzteko modua. Esparzaren ustez, PPk «alde bakarrez» hartu du uzteko erabakia.

Izan ere, UPNk prentsan irakurrita jakin du PPk koalizioa uzteko asmoa duela: ABC egunkariak elkarrizketa egin zion Miguel Tellado PPko antolaketa presidenteordeari, eta, hark esan zuenez, datozen foru eta udal hauteskundeetan haien siglekin aurkeztuko dira. Enrique Maia Iruñeko alkateak Esparzarenaren antzeko iritzia du: «PPk erabaki bat hartu du, eta esan du ez duela nahi Navarra Suma koalizioak jarraitzea. Haiek dira hori adierazi dutenak», esan du.

Ciudadanoseko Iruñeko zinegotziak, Fernando Sesmak, esan du Nafarroarentzako onena «koalizioari eustea» izango litzatekeela: «Navarra Suma arrakastatsua izan dela uste dugu, Nafarroako zentro eskuina batzeko, eta oso ondo funtzionatu du».


Summary: Zerga bilketa %10 igo da uztailera arte Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Hiru lurralde horietako foru ogasunek 9.393,5 milioi euro metatu dituzte urteko lehen zazpi hilabeteetan

Inflazioaren eragina zerga bilketan ere islatzen ari da azken hilabeteetan, eta uztailera arteko datuak igoera nabarmena ekarri du aurreko urteko epe berarekin alderatuta: %10,2. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru ogasunek 9.393,5 milioi euro bildu dituzte urteko lehen zazpi hilabeteetan. Bizkaiak bildu du gehien: 5.496,4 milioi euro (+548,8); Gipuzkoak 2.655,5 milioi metatu ditu, eta Arabako ogasunak, 1.241,6 milioi. Dena den, Araban hazi da gehien bilketa urte arteko tasan: %12,3; Bizkaian %11,1 igo da; eta %7,6 Gipuzkoan.

Bizkaiak bildutako 5.496,4 milioi horietatik %10,4 zerga zuzenenen bidez lortu ditu, hau da, 2.821,7 milioi euro. PFEZari dagozkie 2.093,4 milioi euro: %8,6ko igoera. Sozietate zergak, enpresen irabaziak zergapetzen dituen zergak alegia, 555,9 milioi euro utzi ditu Bizkaiko ogasunean, %21,8 gehiago. Zeharkako zergen bidez, berriz, 2.194,4 milioi euro bildu ditu ogasunak (+%7,8). BEZak 1.498,6 milioi utzi ditu (+%7,9), eta hidrokarburoen zergak, berriz, 481,1 milioi (+%8,1).

Gipuzkoak bildutako 2.655,5 milioien artean, 994,7 errenta zergari esker lortu dira (+%2,5); beste 104,4 milioi utzi ditu sozietate zergak, iazko epe berean baino 24,6 gehiago. BEZak 745,1 milioi eraman ditu kaxara (+% 8,4) eta hidrokarburoenak 244,4 (+%6,8).

Arabak 1.241,6 milioi bildu ditu urtarrilaren eta uztailaren artean, 543,9 zerga zuzenen bidez eta 549,1 zeharkakoen bidez. PFEZak 463,3 milioi euro utzi ditu Arabako Ogasunean (+%11), eta sozietate zergak 43 (+%28,6). BEZak, berriz, 354 milioiko ekarpena egin du (+%6,7), eta hidrokarburoen zergak, 133 milioi eurokoa (+%10,5).


Summary: Euriborrak %1 gainditu du abuztuko lehen erdian. Hipoteken interesak finkatzeko erabiltzen den erreferentzia nagusia gora eta gora doa

Abuztuko lehen erdian %1,06an kokatu da Euriborra, batez bestean. Hau da, hipoteken interesak finkatzeko erabiltzen den erreferentzia nagusiak goraka jarraitzen du, nahiz eta abiadura pixka bat galdu duen azken asteetan. Aurtengo apirilean tasa negatiboak atzean utzi zituen sei urteren ondoren, eta, ordutik, hipotekak gaurkotu behar dituztenentzat kezka handia bihurtu da.

2012ko uztailetik ez da egon erreferentzia hori %1etik gora hilabeteko batezbestekoan, eta azken urtean izan duen eboluzioak albiste txarrak ekarriko dizkie hipoteka bat gaurkotu behar dutenei luze gabe, betiere interes tasa finkoa ez badute adostu. Urtearekin batera hasi zen hazten Euriborra; abenduan -%0,502an zegoen, azken sei urteetan egindako tasa negatiboen eremuan. Baina aurtengo apirila %0,013an itxi zuen, eta, ordutik, ez du etenik izan gorako joerak.

Horiek horrela, abuztuan hipoteka gaurkotzea egokitzen zaionari 108 eurotik gora garestituko zaio hileko ordainketa, betiere 150.000 euroko mailegua bada, 25 urtera eskatua eta Euribor + %1eko interesa pagatzen ari bada. Horrek esan nahi du urte osorako 1.300 eurotik gora garestituko zaiola hipoteka.

EBZ Europako Banku Zentralak espero zen baino gehiago igo zituen interes tasak uztailaren bukaeran, %0,50era, eta horrek gora bultzatu du Euriborra, bankuen mesederako. Inflazio handiari aurre egiteko neurri gisa hartu du EBZk dirua garestitzeko erabakia, eta iragarri du interes tasak berriro igotzeko asmoa duela urtea amaitu aurretik. Beraz, espero izatekoa da Euriborrak gora jarraituko duela bolada luze batean, eta egungo %1eko maila hori atzean utziko duela hilabeteak aurrera egin ahala.


Summary: Kobane bonbardatu eta gutxienez bost lagun hil ditu Turkiak. Hamabi urteko haur bat dago hildakoen artean. YPGko miliziek jakinarazi dute sei soldadu turkiar hil dituztela borroketan.

Turkiako armada Kobane hiria eta inguruak bonbardatzen hasi da, eta gutxienez bost lagun hil ditu, 12 urteko haur bat tartean. Turkiako soldaduak bart gauean hasi dira erasoan, Kobane erdialdean eta Turkiako mugaren inguruko herrietan, Siriaren menpeko Kurdistanen. Gaur ere jarraitu dute erasoan. ANHA berri agentzia kurduak zehaztu duenez, Kobane ekialdeko Zorava eskualdean hil dute 12 urteko haurra, eta beste lau lagun ere zauritu dituzte eraso berean.

SDF Siriako Indar Demokratikoek ziurtatu dute jakina zela duela astebetetik Turkiak eraso egingo zuela. «Prestatzen ari ziren», esan du Farhad Shami bozeramaileak, eta ziurtatu du erantzun egingo dutela. «Lehen ere esan dugu Turkiako estatu okupatzailearen erasoak ez direla erantzunik gabe geratuko. Bereziki, zuzenean zibilak dauden guneei eraso egiten badiete, hala nola ospitaleei eta jendearen etxeei».

Shamik azaldu du Turkiaren helburua dela kurduak beren etxebizitzak uztera behartzea, eta herritarrei eskatu die «irmo» eusteko.

YPG Herriaren Babes Unitateek jakinarazi dute sei soldadu turkiar hil dituztela Werkhele eskualdean.

Turkiak uztailean jada mehatxu egina zuen, esan baitzuen Sirian operazio militar bat egingo zuela berehala: «Beste pauso bat ematen ari gara 30 kilometroko segurtasun eremu bat ezartzeko —aurrera eginez—, hegoaldeko gure muga osoan barrena».

Ikusi gehiago: Erdoganek berriz egin dio mehatxu Siriari


Summary: Kenyako bozetako emaitzak «legez kanpokoak» direla salatu du Odingak. Kenya Bakarra koalizioko zerrendaburuaren arabera, Hauteskunde Batzordeko presidenteak soilik gainbegiratu zituen emaitzak. Bozetako begirale baten gorpua aurkitu dute Nairobin, tortura zantzuekin.

Raila Odingak, Kenya Bakarra koalizioaren presidentegaiak eta lehen ministro izandakoak, salatu du emaitzak «legez kanpokoak» direla, eta iragarri du auzitara joko duela: «Justiziak bertan behera utzi behar ditu [Hauteskunde Batzordeko presidente Wafula] Chebukatik iragarritako kopuruak. Gure iritziz ez dago irabazle zilegirik, ezta presidente hautaturik ere». Batzordeko buruak William Ruto jarduneko presidenteordearen garaipena aldarrikatu zuen atzo, bozen %50,4 eskuratu zituela esanda. Aurrez, baina, Hauteskunde Batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin zioten emaitzak berresteari, «zenbaketa iluna» izan zela argudiatuta.

Odingaren esanetan, Chebukatik soilik ikusi ahal izan zituen zenbaketaren emaitzak, eta hark eman zien kopuruen berri batzordeko gainontzeko kideei, eztabaidarako aukerarik eman gabe. Lehen ministro izandakoaren arabera, batzordeko kide guztiek onartu behar dituzte emaitzak, horiek baliozkoak izango badira. Orain Odingak zazpi eguneko epea du Auzitegi Gorenera jotzeko. Salaketa jarri eta hamalau eguneko tartean hartu beharko luke azken erabakia Gorenak.

Ez da lehen aldia Odingak bozetan iruzurra egon dela salatzen duena. 2007an ere aurkeztu zen presidentetzako hauteskundeetara, eta orduan ere emaitzen aurka jo zuen, tarte txikiagatik galdu ostean. Ordu hartan milatik gora hildako eragin zituzten salaketaren ostean piztutako liskarrek. Gauza bera gertatu zen 2017an ere, baina aldi hartan Gorenak onartu egin zuen bere salaketa, eta bozak berriz egiteko agindu zuen. Odingak, baina, ez aurkeztea erabaki zuen, arrazoituta ez zituztela beharrezko erreformak egin.

«Konstituzioaren aurkakoak»

Emaitzak berresteari uko egin zioten Hauteskunde Batzordeko lau kideek agerraldia egin dute gaur, eta ohartarazi dute bozetako emaitzak «konstituzioaren aurkakoak» izan direla. «Presidentetzarako lau hautagaien emaitzen gehiketa logika matematiko guztien aurka doa», esan du Juliana Chererak, batzordeko presidenteordeak. Haren esanetan, lau hautagaiek lortutako botoen ehunekoak gehituta %100,1 aterako litzateke, eta %0,01 hori 142.000 boto inguru lirateke. Horrez gain, presidenteordeak Chebukatiri egotzi dio ez jakinaraztea zenbat lagunek bozkatu zuten, ezta ere emandako botoetatik zenbat izan ziren baliogabeak. «Ezin izan genuen emaitzei buruzko zalantzarik argitu, ezta ere zenbaketan kontraesanik ote zegoen aztertu ere», salatu du Chererak.

Bestalde, joan den ostegunetik desagertuta zegoen Hauteskunde Batzordeko begirale baten gorpua aurkitu zuten atzo iluntzean Nairobin, tortura zantzuekin. Chebukatik berak salatu du batzordeko kideek mehatxuak jaso dituztela azken orduetan. 53 urteko Daniel Musyokaren gorpua Kajiado barrutian aurkitu zuten.