Summary: Hamabi «korapilo» identifikatu dituzte, (ez)amatasunari buruzko jardunaldietan. Horien gaineko gogoetetan jardun dute ehunka andrazkok, Donostian, Tabakaleran; arratsaldean ere ekitaldi sorta izango dute.

Hamabi puntu arbel batean idatzita. Atzotik Emaginek antolatuta Donostian egiten ari diren (Ez) amatasunak ikuspegi feministatik jardunaldien sinopsia dira, nolabait ere, hamabi puntu horiek. Atzo solaserako aukera eman zitzaien andreei, eta gogoeta horietan jasotako ideien emaitza dira hamabi puntu horiek; hamabi «korapilo» direla nabarmendu dute antolatzaileek, eta horien gaineko gogoeta sustatu nahi dutela orain. Gogoetara horretarako oinarriak jartze aldera, gaur puntu horien gainean hausnarrean jardun dute jardunaldietara bildutako andrazkoek.

Hona zein diren eztabaidagai izan dituzten hamabi «korapiloak», antolatzaileen hitzetan jasota. Bat: «Iruditeria berriak". Horren gainean hainbat galdera proposatu dituzte antolatzaileek. «Nolako erreferentziak behar ditugu? Nola indartu erreferentzia positiboak? (amatasunak, gurasotasunak, izeba biologiko eta ez-biologikoak, sareak...)!». Bi: «Mugimendu feminista eta hazkuntza prozesuak nola uztartu?» Hiru: «Erditzen diren gorputzen beharrak». Lau: «Gizonen absentzia». Bost: «Bakardadearen eta indibidualizazioaren aurrean, kriantza komunitarioa». Sei: «Ez-amatasun kontzienteak». Zazpi: «Erreprodukzio biologiko eta hazkuntza prozesuetan, zer utzi nahi dugu publikoaren/merkatuaren esku?». Justu horixe da eztabaida talderik gabe geratu den «korapilo« bakarra. Zortzi: «Nola aurre egin epai sozial, barne epai eta erruduntasun sentimenduei?» Bederatzi: «Gure desioak eta hautuak problematizatzen.» Hamar: «Denboraren antolaketa». Hamaika: «Mugimendu feministan zein espazio behar ditugu honi buruz eztabaidatzen segitzeko?» Hamabi: «Gurasotasun bolleroak».

Desira, eta beste

Aurretik, solasaldi bat egon da, eta desira izan dute hizpide bertan, beste behin. Hain zuzen, Uzuri Aboitizek, moderatzaile lanetan, zehaztu du ama izateko desira ez dela zerbait «naturala eta purua»: «Sistemaren baitan sortzen dugun desira bat da». Bat etorri da Lore Lujanbio ikerlaria ere: azaldu zuenez, «botere mekanismoek» arautzen dute desira, hura ekoiztu eta naturalizatuz, «patriarkatuaren eta kapitalismoaren mesedetan».

Marta Luxan demografian doktoreak, berriz, demografiaren arlotik begiratu dio gaiari: «Ugalkortasunaren ardura emakumeei egozten zaie; natalitatea jaisten denean, adibidez». Iosune Fernandez antropologoa ere bertan izan da, eta amatasun eredu ezberdinak ikusaraztearen garrantziaz aritu da: «Normatiboak ez direnak, eta ertzetan daudenak: ama bakarra izatea, aniztasun funtzionala duten haurren ama izatea, edo ama eta migrantea izatea, adibidez».

Metxi Bogino ikertzaile eta laugarren hizlariak, ordea, «ezinezko amatasunetan» arreta jarri beharra azpimarratu du: «Ama izan ezin direnak, hori onartzen dutenean, eta beraien identitatea hortik berreraiki behar dutenean».

Arratsalderako ere egitarau betea dute antolatua. Mireia Delgadok helduentzako narrazio bat aurkeztuko du, Amatasunaren itzal literarioak goiburupean solastatuko dira Uxue Apaolaza, Iratxe Retolaza, Danele Sarriugarte eta Arantxa Urretabizkaia. Mursegok amaituko du jardunaldia.


Summary: Neurriak hartzeko eskatu dute «amildegirako bidea» geldiarazteko. Hainbat talde ekologistak eta sozialek «justizia klimatikoa» aldarrikatu dute Bilbon. «Premiazko neurriak» hartzea galdegin diete Eusko Jaurlaritzari eta Espainiako Gobernuari.

«Denbora agortzen ari da, eta dena dugu jokoan borroka honetan». Klima larrialdia gelditzeko premiazko neurriak hartu behar direla ohartarazi dute gaur hainbat kolektibo ekologistak eta sozialek Bilbon. COP27 Nazio Batuen Erakundearen klima aldaketari buruzko biltzarra egiten ari da egunotan Egipton, eta hari begira mezua bidali dute gaurko protestan. Batetik, goi bileran bildutako gobernuei eskatu diete «modu justuan eta solidarioan» heltzeko trantsizio klimatikoari eta energetikoari. Bestetik, Eusko Jaurlaritzari eta Espainiako Gobernuari galdegin diete «premiazko neurriak» har ditzaten «amildegirantz doan bidea» geldiarazteko. Kolektibo eta eragile ugarik deitu dute protestara; Bilboko Arriaga antzokiaren aurrean egin dute. Besteak beste, antolatzaileen artean izan dira Greenpeace, Ekologistak Martxan eta Fridays For Future Bilbao elkarteak, ELA, LAB, CCOO, Steilas eta CNT sindikatuak eta Mundubat fundazioa eta Mugarik Gabe taldeak. «Klima larrialdiaren eta muturreko bero lehorte eta sute fenomenoen aurrean, ekonomiaren eraldaketa, emisioen murrizketa eta justizia klimatikoa dira erantzunik egokienak», adierazi dute. Kolektiboek ohartarazi dutenez, berotegi efektuko gasen isuriek, beranduenez, lau urteren buruan goia jo beharko lukete, baina azken datuek erakusten dute emisio horiek goranzko joera «kezkagarria» hartu dutela, pandemiaren aurretik baino handiagoa. Protestara deitutako taldeek salatu dute Egiptoko gobernuak goi bilera sozial alternatiboa egitea debekatu duela, eta, horregatik, hango agintariei eskatu diete neurriak har ditzatela hango «giza eskubideen krisi sakonari» aurre egiteko eta gizarte zibilak espazio publikoan parte har dezan bermatzeko.


Summary: Milaka lagun batu dira Bilbon EH Bilduk deitutako manifestaziora. Abante! Euskal Olatua geldiezina goiburua hartuta manifestazioa egin dute. 17:30ean abiatu da Bilboko Casilla plazatik, eta udaletxean amaitu da. Euskal olatua geldiezina zioen pankartaren atzean koalizio subiranistaren ordezkaritza zabala egon da, bai eta nazioarteko hainbat ordezkari ere.

Euskal Herriak bizi duen «krisialdiari» aurre egiteko «olatu herritarra» altxatu du gaur arratsaldean EH Bilduk Bilboko kaleetan. Abante! Euskal Olatua Geldiezina leloa hartuta, milaka lagunek bat egin dute koalizioak deitutako manifestazioarekin. Koalizioak emandako datuen arabera, 40.000 lagunetik gora bildu dira. 17:30ean abiatu da Bilboko Casilla plazatik, eta udaletxe ondoan amaitu da.

Euskal olatua geldiezina zioen pankartaren atzean koalizio subiranistaren ordezkaritza zabala egon da: Mertxe Aizpurua, Juan Karlos Izagirre, Bakartxo Ruiz, Iker Casanova, Maria del Rio, Laura Aznal, Arnaldo Otegi, Maddalen Iriarte, Rocio Vitero, Unai Urruzuno, Joseba Asiron eta Eva Lopez de Arroiabe. Manifestazioarekin bat egin dute nazioarteko hainbat ordezkarik ere, besteak beste, ERC, CUP. BNG. Ahora Canarias, Mes por Menorca, Mes por Mallorca, Andecha Asture, Puyalon eta ER-PVk.

Haiekin batera, Euskal Herri osotik milaka lagun batu dira manifestaziora. Antolatzaileen arabera, 60 autobus inguru iritsi dira Bilbora Euskal Herriko txoko ugaritatik.

Arnaldo Otegi EH Bilduko koordinatzaile nagusiak hitza hartu du manifestazioaren amaieran, udaletxe parean.


Summary: Osasunak aurrera egin du Kopan, Fuentesi irabazita. Arenas, Sestao River eta Gernika ere hurrengo faserako sailkatu dira.

Osasunak ez du hutsik egin Fuentesen aurka Kopan, eta 1-4 nagusitu da. Ligako hamaikakoetan ohikoak izan ez diren hainbat jokalarik jokatu dute hasieratik Fuentes de Ebron (Aragoi, Espainia). Arrasatek esana zuen ez zuela ezustekorik nahi, eta lehen zatian zailtasunak izan badituzte ere, bigarren zatian aise nagusitu dira gorritxoak. Darko Brasanacek, Nacho Vidalek eta Kike Garciak egin dituzte golak.

Aurreneko minututik erakutsi nahi izan du nagusitasuna Osasunak, eta aukera garbi ugari izan ditu markagailuan aurretik jartzeko. Buruz, boleaz, ezkerrez, eskuinez... era guztietako erremateak egin dituzte gorritxoek lehen zatian, baina lan bikaina egin du Borja Leon atezainak. Aukerarik garbienak Ante Budimirrek izan ditu, baina arratsalde beltza izan du kroaziarrak Munduko Kopara joan aurretik.

Neurketa atsedenaldira iristear zela iritsi da gorritxoen lehen gola. Ruben Peñak egindako erdiraketa bat Roberto Torresek ukitu du buruz, eta Brasanaci iritsi zaio baloia. Erdilariak ez du area barruan barkatu, eta sareetara bidali du baloia. Atsedenaldira markagailu horrekin iritsiko zirela zirudien, baina orduan etorri da ezustekoa. Leonek luze jaurti du baloia, kontraerasora ateratzeko helburuarekin, eta Requenori iritsi zaio. Osasunako atzelariak ez dira fin ibili, eta, Manu Sanchezi izkin egin eta gero, sareetara bidali du baloia erremate gurutzatu batekin. Bisitarien haserrearekin eta etxekoen pozarekin iritsi da partida atsedenaldira.

Arrasatek aldaketa bakarra egin du atsedenaldian. Nacho Vidal sartu da Ruben Peñaren ordez, eta ezin hobeto atera zaio erabakia, bigarren zatia hasi bezain laster gola sartu baitu Vidalek. Eskuin hegaletik egindako jokaldi batean, Torresek ondo ikusi du Vidalen barnekaldia, eta atzelariak, birritan pentsatu gabe, gogor jaurti du baloia. Leonek ezin izan du ezer egin, eta bigarren aldiz aurreratu da Osasuna.

Lehen zatian indarrez hustu da Fuentes, eta indarrik gabe gelditu da bigarren zatian. Osasunak, aldiz, berean jarraitu du, eta bost minutu geroago beste gol bat sartu du. Kike Barjaren pase bat Kike Garciak jaso du area barruan, eta, buelta erdia eman eta gero, sareetara bidali du baloia, Leon atezainaren gainetik. Aurrelaria golak sartzeko gosez zelairatu da bigarren zatian, eta gorritxoen laugarrena ere hark sartu du, 65. minutuan. Barjak bakarkako jokaldi ederra egin du ezker hegalean, eta area barruan egindako erdiraketa Kike Garciak errematatu du sareetara, buruz. Horrela amaitu zen neurketa San Miguel Berrian.

Ezustekoak, Bizkaian

Arenasek, Gernikak eta Sestao Riverrek irabazi egin dituzte euren partidak, eta hurrengo faserako sailkatu dira. Arenasek eta Gernikak eman dute ezustekoa, bigarren mailako bi talderi irabazi baitiete. Arenasek 1-0 irabazi dio Lugori, eta Gernikak, berriz, penaltietan hartu du mendean Leganes. Sestaok ere 1-0 irabazi du Racing Ferrolen aurka.

Beasainek eta Amorebietak gertu izan dute garaipena, baina ez dute sailkatzea lortu. Luzapenean galdu dute; Sportingen aurka Beasainek (2-3), eta Saguntinoren aurka Amorebietak (1-0).


Summary: Demokratek AEBetako senatuaren kontrolari eutsiko diote. Bart baieztatu dute Catherine Cortez Masto demokratak irabazi duela Nevadan. Ordezkarien Ganberarako bozetan, errepublikanoak doaz aurretik.

Asteartean egin zituzten agintaldi erdiko hauteskundeak AEB Ameriketako Estatu Batuetan, eta, horien bidez, Ordezkarien Ganbera eta Senatuaren herena berrituko dituzte. Sarritan gertatu da Etxe Zurian dagoen alderdia gutxiengoan geratzea Kongresuan. Are, Bigarren Mundu Gerraren ostean, bitan baino ez da gertatu estatuburuaren alderdiak irabaztea agintaldi erdiko bozak. Aurtengoa, ordea, hirugarren aldia izango da.

Bart baieztatu dute Nevada estatuko Clark eskualdean Catherine Cortez Masto hautagai demokrata gailendu dela; ondorioz, Alderdi Demokratak AEBetako Senatuaren kontrolari eutsiko dio. Euskal jatorriko Adam Laxalt errepublikanoa zen beste hautagaia.

Horrek mesede egingo dio Joe Biden AEBetako presidenteari, nabarmen. Izan ere, errepublikanoek behe eta goi ganberen kontrola lortuko balute, asko zailduko litzaioke Bideni agintaldiaren azken zatia. Horregatik da garrantzitsua demokratentzat Senatuaren kontrolari eustea: Ordezkarien Ganberan gehiengoa errepublikanoek lortuko balute ere, Bidenek alde izango du Senatua.

Demokratek hauteskunde kanpainan esan zuten Kongresuan errepublikanoak gailenduz gero demokrazia bera egongo dela jokoan. Donald Trump presidente ohiaren babesean aurkeztutako eskuin muturreko hautagai errepublikanoek irabazteak adieraziko luke sistema politikoa bera eta hauteskundeak ere zalantzan jarri izan dituzten ordezkariak egongo direla erabakiguneetan.

Ordezkarien Ganberako eserlekuen banaketan, errepublikanoak doaz aurretik, baina Bidenen alderdiak aukera handiak ditu Senatuaren kontrolari eusteko.

Goi ganberan ehun eserleku daude guztira; oraingoz, demokratek 50 eserleku lortu dituzte, eta errepublikanoek 49. Georgiako aulkia dantzan dabil oraindik.

Nevadakoarekin eskuratu ditu 50 eserleku Alderdi Demokratak, eta, ondorioz, Senatuaren gaineko kontrolari eutsiko dio. Izan ere, bi alderdien arteko berdinketa egonez gero —bakoitzak 50 aulki izanez gero—, AEBetako presidenteordeak dauka azken hitza legeak onartzeko orduan; kasu honetan, Kamala Harris demokratak. Georgiako aulkia errepublikanoek irabaziz gero gertatuko litzateke hori. Georgiakoa demokratek irabaziko balute, gehiengoa izango lukete, eta ez lukete Harrisen azken hitzaren beharrik izango goi ganbera kontrolatzeko.

Georgia, abenduan

Georgian, bigarren itzulian erabakiko dute Senatuko aulki horretan nor eseriko den, bi alderdi nagusietako hautagaietako batek ere ez baitu lortu botoen %50 biltzea, 2020an gertatu bezala. Abenduaren 6an egingo dute bigarren bozketa.

Ordezkarien Ganbera nola osatuko den jakiteko, denbora gehiago beharko dute AEBetan. Oraingoz, errepublikanoak gailentzen ari dira lehian, 211 eserleku eskuratu baitituzte jada; demokratek, berriz, 201. Guztira 218 diputatu lortzen dituenak izango du behe ganberaren kontrola, eta hemezortzi daude jokoan. Botoen zenbaketa amaitzeko, egunak —eta, agian, asteak— beharko dituzte, baina, inkesten arabera, Alderdi Errepublikanoak lortuko du Ordezkarien Ganberako gehiengoa. Demokratei alde oso handia ere ez diete aterako, aurreikuspenen arabera.


Summary: Nan Oliveras eta Cristina Silva kataluniarrak izan dira azkarrenak Behobia-Donostian. Ia 30.000 lagunek hartu dute parte lasterketan. Chakib Lachgar eta Elena Silvestre izan dira lehen euskal herritarrak. Bi bihotzeko izan dira, eta larrialdi zerbitzuek 125 lagun artatu behar izan dituzte.

Behobia-Donostia herri lasterketarekin lotuta, kataluniarrak albiste izan dira aste honetan: lehen aldiz, izena eman duten korrikalarien artean, gehiago izan dira kataluniarrak gipuzkoarrak baino. Gaur, gainera, erakutsi dute ez direla kopuruan soilik gailendu. Hangoak izan dira gizonezkoen zein emakumezkoen lasterketetako azkarrenak: Nan Oliveras (1.01.29) eta Cristina Silva (1.11.32).

Eguraldi onak lagunduta, ia 30.000 lagunek osatu dituzte Behobia (Gipuzkoa) eta Donostia lotzen dituzten 20 kilometroak (29.732 lagun zeuden izena emanda). Beroak sufriarazi egin die dozenaka lasterkariri.

Ez, ordea, Oliverasi eta Silvari. Lehia estuagoa izan da gizonezkoen lasterketan. Oliveras hasieratik izan da lasterketa buruan, eta Errenteria parean egin du ihes Artur Bossyrekin batera. Mirakruzera iritsi arte, ordea, ez du atzean utzi hura. Oliverasen lehen parte hartzea izan da Behobia-Donostia lasterketan; triatloilaria da izatez.

Amaitutakoan, azaldu du ez zuela irabazlea esprintean erabakitzerik nahi, eta argi zuela lehenago jo behar zuela erasoaldia. Bossyk nekea nabaritu du azken kilometroetan, eta, azkenean, hirugarren postuarekin konformatu behar izan du. Atzetik aurrerakoa eginda, bigarren amaitu duena Jesus Olmos izan da, irabazlearengandik 22 segundora. Laugarren izan da Chakib Lachgar errenteriarra, lehen euskal herritarra.

Emakumezkoen lehian, berriz, nagusitasuna erakutsi du Silvak. Bartzelonakoa ez zen hautagai nagusia, baina alde handia atera die gainontzekoei: Mireia Guarner izan da bigarren (1.13.16) eta Elena Silvestre, lehen euskal herritarra, hirugarren (1.14.02). Hasieratik egin du ihes garaileak, eta haren aurkariek onartu dute uneren batean edo bestean txakalaldiak emango ziola uste zutela.

Silvak, berriz, esan du «amets bat» bete duela Behobia-Donostia irabazita, gainera, «horrenbeste kataluniarren artean». Emakumezkoen lasterketak lehen hamarretatik sei izan dira hangoak.

Bi bihotzeko eta 125 arta

Lehen postuetatik atzera, Behobia-Donostiako ohiko beste irudia izan ohi dira osasun arazoak. Gaur, gainera, ezohiko beroari ere aurre egin behar izan diote korrikalariek. Iñigo Etxeberria lasterketako koordinatzaileak EITBri baieztatu dionez, bi bihotzeko izan dira lasterketan, eta larrialdi zerbitzuek 125 lagun artatu behar izan dituzte. Gehienak, bero kolpeengatik. Guztiak onik daude.


Summary: Julen Alberdi 'Txikia IV.a' eta Nerea Arruti, Sherpa Ai Aizkolari Txapelketako irabazleak. Biek aise hartu dituzte mendean euren aurkariak: Txikia IV.ak 2.41 atera dio Otañori, eta Arrutik 3.39 Astondoari.

Sherpa Ai Aizkolari Txapelketak baditu txapeldun berriak: Julen Alberdi Txikia IV.a eta Nerea Arruti. Nagusitasunez gailendu dira biak, eta haiek hartu dute Iker Vicenteren eta Karmele Gisasola Zelai III.a-ren lekukoa .Lehia ofizialetatik kanpo egon arren, sona handiko jaialdia antolatu dute Bilboko Miribillan: besteak beste, Zea Mays, Zetak eta Sune musikariak izan dira han.

Gizonezkoen lehian hiru ziren faborito nagusiak: Alberdi, Mikel Larrañaga, eta Eneko Otaño. Lehen enborretan estua izan Alberdiren eta Larrañagaren arteko borroka, baina, denborak aurrera egin ahala, errenta hartu du irabazleak. Azkenean, Otañok ere aurrea hartu dio Larrañagari.

Alberdik 42 minutu eta 39 segundo behar izan ditu lanak amaitzeko, Otañok 45.15 eta Larrañagak 46.06.

Emakumezkoen txapelketan, berriz, faborito argia zen Nerea Arruti, eta ez du hutsik egin. Urnietakoak 12 minutu eta 16 segundo behar izan ditu lau enborrak mozteko, eta alde handia atera die bere bi aurkariei: 15 minutu eta 22 segundo behar izan ditu Irati Astondoak, eta 17.52 Uxue Ansorregik.


Summary: Gutxienez sei lagun hil eta 81 zauritu dira Istanbulen izandako eraso suizida batean. Fuat Oktay Turkiako presidenteordeak baieztatu du «emakume kamikaze batek» leherrarazi duela bonba. Istiklal hiribidean gertatu da leherketa, hiriko kalerik jendetsuenetako batean.

«Agian oker ibiliko naiz, baina lehen informazioen arabera, honek terrorismo usaina du». Hala esan du Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak gaur arratsaldean Istanbul (Turkia) astindu duen leherketaren inguruan, eta ustea baieztatu du ordu batzuk geroago Fuat Oktay presidenteordeak. «Emakume kamikaze batek» zartarazi du lehergailua.

16:20 aldera gertatu da leherketa, eta gutxienez sei lagun hil eta 81 zauritu ditu (larri daude haietako bi). Han bertan hil dira lau lagun, eta ospitalean beste bi.

Leherketa Istiklal etorbidean gertatu da. Istanbuleko kalerik garrantzitsuenetako bat da hura, jendetsuenetako bat; hainbat denda eta ostatu daude. Leherketa gertatu bezain laster bertaratu dira larrialdi zerbitzuak.

Istanbulgo epaitegi baten aginduz, protokolo antiterrorista jarri dute martxan hirian. Hori dela eta, «itzalaldi informatibo bat» ezarri dute. Istanbulgo fiskaltzak ere iragarri du ikerketa zabaldu duela.

Erdoganek, hasieratik, segurtasun kamerek atzemandako emakume bat egin du erasoaren ustezko arduradun: «Honetan guztian zeresana izan dezake. Dena den, ikertzen jarraitzen dugu», esan du. Irudietan, emakumea 40 minutuz ageri da banku batean eserita, eta altxatzean poltsa bat uzten du bertan. Minutu bat edo bi geroago gertatzen da leherketa.

Nazioartean, ugari dira Turkiari babesa helarazi dioten herrialdeak. Hainbatek, gainera, «terrorismoa» gaitzesteko baliatu dute parada; besteak beste, Frantziak eta Espainiak.

Gaurkoa ez da Istanbulen antzeko eraso bat gertatzen den lehen aldia. Istiklal etorbidean bertan, 2016an, eraso suizida bat egin zuen EI Estatu Islamikoko ustezko kide batek. Bost lagun hil zituen.


Summary: Realak sufritu egin behar izan du kanporaketa gainditzeko; Athleticek, ez. Real Unionek eman du eguneko ezustekoa: Lehen Mailako Cadiz kanporatu du (3-2). Alaves eta Eibarrek ere gainditu dute kanporaketa; Cirbonerok eta San Juanek, ez.

Garaiz suspertu da Reala. Gorabeheratsua izan da txuri-urdinek Errege Kopako lehen kanporaketan jokatu duten neurketa, Cazalegas apalaren aurkakoa (1-4). Bigarren minutuan hartu dute aurrea gipuzkoarrek, Robert Navarroren golari esker. Arratsalde lasaia izango zela zirudien, baina Alguacilen mutilek ez dute bigarrena sartzen asmatu, eta 20 minutu falta zirela berdindu du partida Cazalegasek.

Ametsak, ordea, gutxi iraun dio Espainiako taldeari: berehala sartu ditu bi gol Sorlothek, eta Merinok sartu du laugarrena. Azkar konpondu du egoera Realak, eta bigarren kanporaketa jokatuko du.

Athleticek, ordea, ez zuen sufritu sailkatzeko partidan, Alziraren kontra jokaturikoan, eta 0-2 irabazi zuen, Alex Berengerrek eta Nico Williamsek lehenengo zatian sarturiko golei esker.

Asier Villalibrek aukera eduki zuen gola sartzeko bosgarren minutuan. Ez zuen sartu, baina taldeak jo eta ke jarraitu zuen, eta saria hamaseigarren minutuan heldu zen, Berengerren bidez, Villalibrek emaniko baloi bati esker.

Atsedenaldiaren aurretik sartu zuen bigarrena Williamsek.

Bigarren zatian, lan egin behar izan zuen Athleticek, Alzira etengabe aritu zelako partidari buelta eman nahian.

Baita, besteak beste, Real Unionek, Eibarrek eta Alavesek ere. Irungoena izan da ezustekorik handiena: Lehen Mailako Cadiz kanporatu dute, eta nola gainera (3-2). Negredok 60. minutuan jarri ditu aurretik bisitariak, eta 2-2koa Ivan Perezek egin du, 79. minutuan. Garaipenaren gola, berriz, 93. minutuan iritsi da: Nacho Sanchezek sartu du bere bigarren gola, Galen bildu diren zaleen zoramenerako.

Lleida irabazi du, berriz, Alavesek. Taichi Harak 48. minutuan sartutako gola baliatu dute babazorroek kanporaketa gainditzeko. Ondo defendatu dute emaitza hurrengo minutuetan. Eibarrek, berriz, errazago irabazi du Las Rozasen, 0-3. Azken minutuetan iritsi dira golak: bi sartu ditu Leschukek, eta bat Javi Muñozek.

Cirbonero eta San Juan apalak izan dira helburua bete ez duten euskal taldeak. Zintruenigoko taldeak 0-1 galdu du Intercityren aurka, eta Iruñakoak, berriz, 0-2 Numantziaren aurka.


Summary: PKK-k ukatu egin du Istanbulgo erasoan parte hartu izana. Turkiak PKKri eta YPG milizia kurduei leporatu die atzo Istanbulen sei pertsona hil zituzten leherketaren erantzukizuna. Turkiako Poliziak 46 pertsona atxilotu ditu atentatuaren harira, tartean ustez lehergailua jarri zuena.

Turkiako Gobernuak PKK Kurdistango Langileen Alderdiari eta YPG Herriaren Babes Unitateetako milizia kurduei leporatu die atzo Istanbulen gutxienez sei lagun hil eta 81 zauritu zituen leherketaren erantzukizuna. PKK-k, ordea, ukatu egin du erasoan parte hartu izana, Firat albiste agentziak jaso duenez: «Gure herriak eta herri demokratikoak ondo dakite ez gaudela gertakari horrekin lotuta, ez diegula zuzenean zibilei erasoko eta ez ditugula zibilen aurkako ekintzak onartzen», dio kaleratutako oharrak. YPGk, berriz, nahiz eta adierazpenik ez egin, ez dute inoiz ekintza armaturik bere gain hartu edo aldarrikatu Turkiako lurraldean.

Horiek horrela, alderdiak aldarrikatu du PKK «askatasunaren aldeko borroka zintzo eta legitimoa mantentzen duen mugimendua» dela, eta nabarmendu «Turkiako gizartean etorkizun komun, demokratiko, aske eta berdintasunezkoa sortzeko» jarduten duela. «Abiapuntu horretatik, biztanleria zibilari edozein modutan erasotzea erabat baztertuta dago», zehaztu du.

Dena dela, Turkiako Barne ministro Suleyman Soyluk adierazi du Turkiako Poliziak 46 pertsona atxilotu dituela erasoaren harira, tartean ustez lehergailua jarri zuena. Horrek nahasmena sortu du, hasieran zabaldu zelako eraso suizida izan zela. Baina Bekir Bozdag Justizia ministroak adierazi duenez, emakume bat leherketaren guneko aulki batean eserita egon zen 40 minutuz, eta eztanda baino minutu batzuk lehenago joan zen.

Segurtasun kamerek harturiko irudietan ikus daiteke lehergailua eserleku baten azpian zegoela eztanda egin zuenean.

Turkiako Poliziaren txostenaren arabera, Siriako herritartasuna du atxilotutako emakume hark, eta galdeketan aitortu duenez, «PKK, PYD [Batasun Demokratikoaren Alderdia] eta YPG erakunde terroristek inteligentzia bereziko ofizial gisa entrenatu» zuten, eta Siria iparraldeko Afrin hiritik sartu zen Turkiara, «ilegalki».

Barne ministroak gaineratu duenez, erasorako agindua Kobanin eman zuten. Siriaren menpeko Kurdistanen dago Kobani, eta YPG milizia kurduek kontrolatzen duten eremua da. Turkiako armadak gogor bonbardatu ditu kurdistandarrak han azken urteotan, eta herrialdeko presidente Recep Tayyip Erdoganek esana du Turkiak Sirian beste «operazio militar bat» egingo duela «berehala». Iragarritako operazio militar hori egiten bada, laugarren aldia izango da Turkia bost urtean auzoko herrialdean sartzen dena.

Hain zuzen, PPK-k esan du «Turkiak Kobani helburutzat jotzeak bere planaren zati bat agerian uzten duela», eta nabarmendu «Istanbulgo atentatuen egilea kurdua edo siriarra izateak» ez dituela «ondorioak aldatzen». Bestalde, Turkiako «errealitate mingotsa» izan du hizpide Kurdistango Langileen Alderdiak kaleratutako oharrean: «Turkiako erregimenak zailtasunak ditu borroka legitimo honen aurrean», bereziki «arma kimikoen erabilera eta bere soldaduen gorpuak erre zituztela frogatzen duten irudiak». Hori dela eta, Ankarak «egoera desitxuratzeko plan ilun bat garatzeko asmoa» duela salatu du PPK-k.

«Emandako babesaren ondorio»

Turkiako presidentetzako bozeramaile Fahrettin Altunek ohartarazi duenez, jazotako azken atentatuak «herrialde batzuek talde terroristei emandako babesaren ondorio zuzena eta zeharkakoa dira»; besteak beste, SDF Siriako Indar Demokratikoei «laguntza emateagatik», eta Suediak eta Finlandiak PKK ustez babesteagatik. Horregatik, Ankarak herrialde horiei eskatu die «zuzeneko eta zeharkako babesa» emateari uzteko «Turkiarekin adiskidetasuna nahi badute».

Turkiako agintarien adierazpenak adierazpen, inork ez du oraindik bere gain hartu erasoaren erantzukizuna.

Poliziak aldi baterako itxi du Istiklal etorbideko sarrera, 15:45ak arte —Euskal Herrian 13:45 zirenean—. Ireki ondoren, Turkiako hainbat alderditako ordezkariak leherketaren lekura bertaratu dira, eta loreak jarri dituzte biktimen omenez. Istiklal etorbidean bertan, 2016an, eraso suizida bat egin zuen EI Estatu Islamikoko ustezko kide batek. Bost lagun hil zituen.

AEB Ameriketako Estatu Batuek elkartasuna adierazi zioten atzo Turkiari. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko kidea da Turkia, eta AEBen aliatu nagusietako bat Ekialde Hurbilean. Etxe Zuria Ankararekin «terrorismoaren aurkako borrokan eskuz esku» dagoela esan du hango prentsa idazkari Karine Jean-Pierrek. Turkiak, ordea, ez ditu AEBren doluminak onartu, YPGri ematen dioten «babesagatik», Soyluren esanetan.

«Zuen mina sentitzen dugu; zuekin gaude terrorismoaren aurkako borrokan», idatzi du Frantziako presidente Emmanuel Macronek. Elkartasuna agertu dute Espainiako, Italiako eta Greziako agintariek ere; baita NATOko idazkari nagusi Jens Stoltenbergek ere.


Summary: Esloveniako presidentea emakumea izanen da lehenbiziko aldiz: Natasa Pirc Musar. Botoen %53,97 eskuratu ditu hauteskundeen bigarren itzulian. Borut Pahorren hutsunea beteko du.

Natasa Pirc Musar abokatua izanen da Esloveniako presidentea aurrerantzean. Hauteskundeak izan dira igandean herrialdean, bigarren itzulikoak, eta, boto batzuk zenbatzea falta badute ere, jadanik jakina da nor den garaile. Gaur-gaurkoz, botoen %53,97 eskuratu ditu Pirc Musarrek. Hala, aurreneko aldiz, emakume bat izanen da Esloveniako presidentea.

Abenduaren 22an izendatuko dute, ofizialki, presidente. Borut Pahorren tokia hartuko du; hura izan baita karguan azken bost urteetan.

Presidentetza eskuratu aurreko ibilbidean, politikari loturiko hainbat esparrutan izan da lanean Pirc Musar. Besteak beste, informazioaren kontrolerako mahaiaren burua izan da urteetan, eta hainbatetan hartu du parte LGTBI kolektiboaren eskubideen aldeko ekintza eta kanpainetan. Gainera, Melania Trumpentzat ere jardun du lanean, difamazio kasu bat argitzeko.

Atzo Eslovenian izandako hauteskundeetan, Pirc Musarrek Anze Logar izan zuen lehiakide nagusi. Logarrek botoen %46,03 zakuratu ditu oraingoz, eta dagoeneko zabaldu ditu zorion mezuak Musarrentzat. «Zintzoki» zoriondu du, eta eskatu du «batasunaren eta elkarlanaren» alde egin dadila aurrerantzean.


Summary: Peio Etxelekuk dei egin die hautetsiei bere talde politikora batu daitezen. Kanboko hautetsiak gutuna bidali zien ostiralean Euskal Hirigune Elkargoko hautetsi guziei. Beste 35 hautetsik bat egin dute Etxelekuren deiarekin. Gobernantza eredu deszentralizatuago bat aldarrikatu dute.

Egin du urratsa Peio Etxelekuk. Elkarrekin herriarentzat lelopean Euskal Hirigune Elkargoko beste 35 hautetsirekin batera instituzioaren baitako talde politiko bat osatzera doala jakinarazi du, eta bertan parte hartzera gomitatu ditu gainerako hautetsiak. Ostiral gauean bidali zien gutuna elkargoko gainerako hautetsiei, «ildo ezberdinetako hautetsiak biltzen dituen» etiketa politikorik gabeko «talde askotarikoa» osatzeko asmoa duela jakinarazteko. Kanboko (Lapurdi) hautetsi, Errobi lurralde eremuko erreferente eta EAJko Ipar Buru Batzarreko presidentea da Etxeleku, eta, taldean EAJko beste kide batzuk badira ere, aurreikusi bezala, bultzatu duen taldeak ez du marka hori eramanen. Defendatuko dituzten balioak zehazten dituen zazpi puntuko testu baten inguruan bildu dira. Egitura deszentralizatuago bat eskatu dute, besteak beste: «Gure Elkargoaren antolakuntza politiko eta administratiboak gure herriak eta lurraldeak errespetatu behar dituela aldarrikatzen dugu».

Azken asteetan gero eta gehiago aipatzen zen gaia zen talde politikoen sorrera. Ezkerreko abertzaleek prest dute hautetsien zerrenda. EH Baik bultzatu du, baina ez du alderdiaren etiketarik eramango; oraindik ez dute eskaera ofizialik egin. Etxelekuren inguruan ere talde bat sortzeko mentura bazela jakina zen, horri buruz mintzatzeko «goizegi» zela erran zioten BERRIAri, 35 hautetsien zerrendan agertzen diren bik. «Beharbada hori da entzunak izateko dugun modu bakarra», adierazi zuen iniziatiban parte hartu duen herri txiki bateko auzapez batek. Hautetsiei bidalitako gutunean, taldearen sorrera berantenez abendu hasierarako eginen dutela diote.

Oraingoz, ez da beste talderik osatuko denik espero, ez Frantziako ezkerraren espazio politikoan, ezta Etxegarairen inguruan ere. Emmanuel Alzuri Bidarteko (Lapurdi) auzapezaren inguruan saiakera batzuk badirela diote ahots batzuek, baina oraingoz inork ez du baieztatu ahal izan.

Espero bezala, herri txikietako ordezkariak batu ditu nagusiki Etxelekuk. Baina badira Lapurdi kostaldeko zenbait hautetsi ere. Horien artean Guillaume Barucq Biarritzeko hautetsia eta Manuel de Lara eta Manuel Vaquero Donibane Lohitzunekoak. «Ez gira oposizioko Talde baten gisa aurkezten, baina bai proposamenak egingo dituen talde baten gisa, aterabide alternatiboak edo osagarriak landuko dituena», adierazi dute aurkezpen testuan. «Herri txikien alde» jarduteko borondatea agertu dute, betiere «interes komuna eta lurralde osoaren zerbitzatzea» izanez «ezaugarri nagusia».

Beste gobernantza eredu bat

Ipar Euskal Herri barnealdeko herri txikiek duten sentimendu bat da Euskal Hirigune Elkargoan badela lurraldeen arteko desoreka. Haserre horren bozgorailu izan da Etxeleku azken hilabeteetan, eta arlo horretan aldaketak egitea proposatzen du «Euskal Hirigune Elkargoaren bizi politikoaren arraberritzeko nahikaria» agertuta bere inguruan bildu den hautetsi taldeak.

Honela diote balioak aurkezteko testuaren bigarren puntuan: «Gure elkargoaren antolakuntza politiko eta administratiboak gure herriak eta lurraldeak errespetatu behar dituela aldarrikatzen dugu». Ipar Euskal Herria osatzen duten lurralde historikoen «historia eta berezitasunak errespetatzea», baina, bereziki, «subsidiariotasun printzipioan oinarritua den egitura deszentralizatu bat», hobetsi dute. Haien iritziz azken urteetan Baionak hartu duen «zentralismotik» atera, eta herriko etxeei eta lurralde eremuei botere gehiago emateko borondate bat izan daiteke. Hara ere, ez dute zehaztu nola aurreikusten duten deszentralizazio hori.

Horrez gain, Euskal Elkargoko erabakietan «lurraldeko hautetsien lehentasuna eta hitz hartzeko gaitasun librea babestuko dituen prozesu demokratikoak segurtatzea» aipatzen dute: «Erabakitze eta gauzatze prozesu ahal bezain deszentralizatuak martxan ezarriz. Eta horren bidez, erantzun egokitu eta zuzenak, lurraldeen artean ekintza orekatzaileak martxan direla segurtatuz». Hau dio, halaber, laugarren puntuak: «Nahi dugu elkargo bat elkartasunaren eta Ipar Euskal Herriko lurraldeek sufritzen duten ezberdintasunen ttipitzearen alde jokatzen duena».

Etxelekuk egin du lehen urratsa. Ikusi beharko da nola erantzuten duten gainerako hautetsiek, eta zer borondate erakusten dute sortzear doazen talde politikoei baliabideak emateko. Oraingoz iraultza handiegirik espero ez bada ere, elkargoko funtzionamenduan talde politikoen aldagaia sartzea Ipar Euskal Herriko instituzioa sortu denetik gertatu den aldaketarik nabarmenetakoena izanen da ezbairik gabe.

Sinatzaileen zerrenda

Alexandre BORDES, Erango (Nafarroa Beherea) Christine ERDOZAINTZI-ETXART, Arhantsusi (Nafarroa Beherea) Christian GUILLEMIN, Arrueta-Sarrikota (Nafarroa Beherea) Emmanuelle DALLET, Basusarri (Lapurdi) Michel LAHORGUE, Basusarri (Lapurdi) Pascal NEGUELOUART, Behorlegi (Nafarroa Beherea) Daniel DARASPE, Berrogaine-Larüntze (Zuberoa) Guillaume BARUCQ, Biarritz (Lapurdi) Michel ETXEBERRI, Lekuine (Lapurdi) Bruno JAURIBERRI, Duzunaritze-Sarasketa (Nafarroa Beherea) Peio ETXELEKU, Kanbo (Lapurdi) Gerard BIDEGAIN, Garruze (Nafarroa Beherea) Philippe MASSE, Haltsu (Lapurdi) Anne-Marie NADAUD, Heleta (Nafarroa Beherea) Jean-Louis ETXART, Ilharre (Nafarroa Beherea) Xavier LACOSTE, Irissarri (Nafarroa Beherea) Marc LABEGUERIE, Jatxu (Lapurdi) Francis DAGORRET, Bastida (Lapurdi) Patrick ETXEGARAI, Landibarre (Nafarroa Beherea) Ximun AKOZEBERRI, Larraine (Zuberoa) Laurence SAMANOS, Larresoro (Lapurdi) Jean Pierre HARRIET, Luhuso (Lapurdi) Alain DUBOIS, Makea (Lapurdi) Herve DAMESTOI, Lekorne (Lapurdi) Pascal DANTIACQ, Oragarre (Nafarroa Beherea) Manuel DE LARA, Donibane Lohizune (Lapurdi) Manuel VAQUERO, Donibane Lohizune (Lapurdi) Régine LARRANDA, Donoztiri (Lapurdi) Pierre EIHERABIDE, Donazaharre (Nafarroa Beherea) Andre LARRALDE, Donaixti (Nafarroa Beherea) Beñat ARRABIT, Arrossa (Nafarroa Beherea), Thierry SANSBERRO, Zuraide (Lapurdi) Laurent INTXAUSPE, Donibane Garazi (Nafarroa Beherea) Michel IDIART, Lasa (Nafarroa Beherea) Claire DUTARET-BORDAGARAI, Uharte-Garazi (Nafarroa Beherea) Marc SAINT ESTEVEN, Milafranga (Lapurdi)


Summary: Hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrena aurkitu dute Nafarroan, K.a. I. mendekoa: 'sorioneku'. Aranzadi zientzia elkarteko ikerlariek topatu dute Irulegiko eskua, Arangurenen: eskuin esku baten forma du, brontzezkoa da, eta lau lerroko inskripzio bat dauka. Lehen hitzak zuzenean lotzen du gaurko euskararekin: sorioneku.

Antzinako euskarari buruzko aurkikuntza garrantzitsu baten berri eman du gaur Aranzadi zientzia elkarteak. Arangurengo Irulegi mendia aztertzen ari zirela (Nafarroa), esku baten itxurako pieza berezi bat topatu zuten, Kristo aurreko I. mendekoa. Gainaldean idatzirik dauka hizkuntza baskonikoan orain arte agertu den testurik zaharrena eta luzeena. Lau lerro ditu: lehen hitza sorioneku gisa transkribatu dute, eta ondorengo guztiek ez dute inolako antzik gaur egungo euskararekin. Aurkikuntzak frogatu du inguru horretako herritarrek baskonikoz hitz egiten zutela garai hartan, eta hizkuntza horretan alfabetatuta zeudela.

Aranzadi 2007an hasi zen Irulegiko ingurua aztertzen. Mendiaren gailurreko gaztelua ikertu zuten lehenik (2007-2017), eta, 2018az geroztik, talde batek gaztelua baino beherago dagoen Burdin Aroko herria aztertu du, Mattin Aiestaran arkeologoak gidatuta, EHUko doktore tesi baten barruan. Arangurengo Udalak hasieratik diruz lagundu du ikerketa, eta Nafarroako Gobernuak ere bai, azken lau urteetan. Ume baten gorpuzkiak aurkitu zituzten orain dela bi urte.

2020. urtetik hona, 370 metro karratuko eremu bat induskatu dute, eta antzinako herri horretako bi etxe eta kale bat bistaratu dituzte. Burdin Aroaren amaiera aldekoak dira, K.a. I. mendearen lehen laurdenekoak. Garai hartako herritarren zoritxarra gaurko ikerlarien zorte ona da: Sertorioren gerra betean, herriari eraso egin zioten, eta erre egin zuten; hortaz, inguru guztia lurpean «izoztuta» geratu da bi mila urtean, Aiestaranek azaldu duenez. Hori ondorioztatu dute karbono-14 probak egin eta gero, eta inguruan aurkitutako material guztia kontuan izanda: biztanleek dena etxean utzita ihes egin behar izan zutelako topatu dituzte hainbeste gauza.

«Ezohiko egoera horrek ezohiko pieza bat ekarri digu»: Irulegiko eskua. 2021eko ekainaren 18an aurkitu zuten, eta beste piezekin batera entregatu, uztailaren 13an. Indusketa bideoan grabatu zuten, eta piezaren kokapen topografikoa zehaztu, gainontzeko material guztiarekin egin bezalaxe. Hala ere, 2022ko urtarrilaren 18ra arte ez zuten jakin piezak idazkunik zuenik. Egun hartan, Nafarroako Gobernuarentzat lan egiten duen zaharberritzaile batek, Carmen Usuak, letra batzuk atzeman zituen eskuan idatzita. Ordutik, arkeologo, geologo, zaharberritzaile, kimikari, epigrafista eta hizkuntzalari talde batek aztertu du pieza.

Nolakoa da eskua?

Pieza bera brontzezkoa da, eta haren patinaren %53 eztainua da, %41 kobrea eta %2 beruna; gauza ohikoa antzinako aleazioetan, Aranzadiren esanetan. Eskuineko esku baten itxura du, tamaina naturalekoa. Gainaldeko eremua laua da, eta azazkalak markatuta dauzka, nahiz eta hiru hatzetakoak ez diren ondo kontserbatu —hatz nagikoa, hatz luzekoa eta erakuslekoa—.

Hatzak behera begira ditu eskuak, sei milimetro eta erdiko diametroa duen zulo bat duelako goialdean, eskumuturrari dagokion inguruan. Zuloaren ingurua aztertuta, jakin dute pieza ez zegoela zintzilik, baizik eta euskarri bigun batean iltzatuta; seguruenik, egurrean. 143 milimetro garai da, milimetro bat lodi eta 128 zabal, eta 36 gramo pisatzen du.

«Bertakoen mundua»

Piezaren «autopsiak» bi bileratan egin zituzten, Nafarroako Gobernuaren gordailu arkeologikoan. Lehenengoa Javier Velazarekin egin zuten, eta bigarrena, Joakin Gorrotxategirekin. Velaza Filologia Klasikoko doktorea da, eta Bartzelonako Unibertsitateko Latin Filologiako katedraduna. Aditua da Iberiar penintsulako erromatarren aurreko hizkuntzetan, besteak beste. Gorrotxategi ere Filologia Klasikoko doktorea da, eta EHUko Indoeuropar Linguistikako katedraduna. Euskararen historian espezializatutako hizkuntzalarien artean prestigio handikoa da.

Bi ikerlariek testuaren irakurketa adostu zuten, eta hura aztertzeari ekin zioten. Haiek adierazi zuten, hasteko, «signario paleohispanikoan» dagoela, hau da, zeinuak erromatarren iritsiera baino lehenagokoak direla, eta, horiek ondo aztertu ondoren, ondorioztatu zuten hizkuntza baskonikoan zegoela idatzita. «Aparteko aurkikuntza bat da, erromatarren aurreko mundura garamatzalako», azaldu du Gorrotxategik. «Pieza horrek jasotzen du bertakoen hizkuntza, bertakoen idazkera eta bertakoen mundua: garai hartakoa».

Zirrara eragin dio Velazari ere: «Dokumentu harrigarria da. Ez dago zalantzarik: hizkuntza baskonikoan idatzitako lehenengoa da, signario baskoniko espezifikoan». Hori esan dute, batetik, sistema horrek bereizgarri batzuk dituelako —T itxurako zeinu bat, esaterako; oraindik ez dakite zer fonemari dagokion, baina ez zegoen horrelakorik sistema iberikoan—, eta, bestetik, lehenengo hitzak pista garbi bat eman zielako «ustekabean»: sorioneku.

Hitz horrek begi bistako lotura du gaurko euskararekin, baina oraindik ez dituzte ulertu haren atzetik datozenak. Konparazio baterako, bigarren lerroko hitza honela transkribatu dute: tenekebeekiratere[n].

Ikusi gehiago: Joakin Gorrotxategi: «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu»

Hortaz, ez dakite testu osoak zer esanahi duen, baina sorioneku horrek, eskuaren sinbologiak eta dekorazioaren testuinguruak —etxe atarian zegoen— aditzera eman diete etxekoei edo bisitariei zoriona opatzeko eta zoritxarra uxatzeko objektu bat zela; objektu apotropaiko bat, bestela esanda.

Hasiera-hasieran, ez ziren konturatu esku bat zenik ere. Berta Balduz zaharberritzaileak kontatu du hori: «Kasko baten apaingarri bat zela pentsatu genuen, Asterixek zeuzkan hegalen gisako bat». Eta uste hori edukitzea ez da harritzekoa, Velazaren esanetan: «Ez dago esku batean egindako inskripzio bakar bat ere mundu klasiko guztian, ez Greziakoan, ez Erromakoan».

Ikur multzo propio bat

Aurkikuntzak orain arte ezagutzen ez zen informazioa argitu du, bi gauza baieztatzen dituelako nagusiki. Batetik, lurralde horretan hizkuntza baskonikoa erabiltzen zutela K.a. I. mendearen hasieran; bestetik, inguru horretan bazegoela sistema grafiko espezifiko bat, signario iberikoaren aldaera bat zena, baina bazituena ezaugarri propio batzuk: signario baskonikoa.

Testurik luzeena da orain arte hizkuntza baskonikoan agertu direnen artean. Izan ere, aurkitu izan dituzte zeinu baskonikoak txanponetan, eta pieza batzuetako idazkiak baskonikoak ote diren eztabaidatzen ari dira oraindik —Andeloseko mosaikoa, Arangurengo brontzea eta Erriberriko harri gaineko inskripzio bat—. Nahiz eta orain arte ez den material askorik aurkitu, Irulegiko eskuak erakutsi du, behintzat, antzinako baskoiek idatzi egiten zutela, alfabetatuta zeudela, eta ez zirela idazten hasi alfabeto latinoan, erromatarren bidez.

Zientzialariek beste alderdi batzuk ere nabarmendu dituzte: euskarriaren itxurak —eskuin esku iltzatu bat, hatzak behera begira daudela— lotura bat duela Ebroren haraneko mundu kultural iberikoarekin, eta idazkuna egiteko erabilitako teknika berezia dela, letrei marrak egin zizkietelako lehenengo, eta marren gainean puntuak zulatu, ondoren.

Informazio horrek guztiak bide bat ireki du antzinako baskoien kulturari buruzko ideiak birpentsatzeko, eta kultura horren eta kultura iberikoaren arteko harremana aztertzen jarraitzeko. Zoriona bikoitza da, beraz: atzo baino gehiago ezagutzea, eta oraindik ezagutzeko dagoen guztia imajinatzea.

«Pieza honek testu gehiago aurkitzeko itxaropena ematen digu», adierazi du Velazak. «Autoritateek txanponetan idazten bazuten eta herritarrek idazki pribatuak bazituzten, signarioak bizia zuen, ez zuten asmatu lau kontu esateko».

Nafarroako Gobernuak dagoeneko argitu duenez, Nafarroako Museoan erakutsiko dute pieza, hemendik denbora batera. Aranzadik Irulegiko eskua izeneko liburu bat argitaratuko du aste gutxi barru, indusketaren berri zabal emateko; BERRIA dendan egongo da salgai.

Baskoien lurraldea

Neurri handi batean, erromatarrek idatzitako dokumentuen bidez jakin dute garai hartako egoeraren berri. Sertorioren gerra K.a. 81. urtearen eta K.a. 72. urtearen artean gertatu zen, eta erromatarrak orduan iritsi ziren Iruñe ingurura eta Pirinioaurrera; apur bat lehenago, Ebroko haranera.

Urte haietan, Ponpeio baskoien lurretan finkatu zen, eta bere izeneko Pompaelo hiria sortu zuen, lehendik existitzen zen Iruñea herri baskoiaren gainean.

Erromatarrek baskoi deitu zioten garai hartan Nafarroa Garaian, Gipuzkoaren ipar-ekialdean, Errioxan eta Aragoi iparraldean bizi zirenen tribuari. Gaur egungo euskaldunen arbasotzat jo izan dira.


Summary: Baztango Batzar Nagusiak elkarretaratzera deitu du iganderako. Galdeketak ez dituzte jotzen jadanik «harrobia bai ala ez» erabakitzeko auzitzat, «demokrazia» auzitzat baizik. Bihar iluntzean ere, protesta eginen dute Iruritako frontoian, 'Erran.eus' atariak azaldu duenez.

Iragan ostiralean, Guardia Zibilak kuartelera deitu zituen Baztango alkateak, eta jakinarazi zien bi eguneko epean bertan behera utzi behar zituztela azaroaren 20rako deituak dituzten galdeketak. Magnesitas de Navarra enpresaren Erdizko proiektuari buruzko galdeketak dira. Alkateek antolatu dituzte, Baztango herri lurrak kudeatzeko ordenantzak baliatuta, eta Almandozen ez beste herri guztietan egitekoak ziren. Bada, hamalau alkateek adierazi dute «arras larritzat» jotzen dutela debekua, eta «sekulako bidegabekeria» iruditzen zaiela herritarren iritzia jasotzeko aukera kendu izana. Horregatik, azaroaren 20an batzarretara deituko dute herri guztietan, eta, arratsaldean, elkarretaratzera deitu dute Elizondon.

«Zer kalte egin dezake herritarren iritzia jakiteak? Zertaz ez digute Baztango herritarroi iritzia ematen uzten? Zertarako balio dute Baztango ordenantzek? Non daude baztandarron eskubideak?», galdetu dute alkateek, Iruritan (Nafarroa) egindako agerraldian. Debeku horrek eta lehen izandakoek Erdizko auzia «gainditu» egin dutela uste dute. «Dagoeneko, eztabaida ez da harrobia bai ala ez. Hemen benetako parte hartzeaz eta demokraziaz ari gara solastatzen», azaldu dute. «Bidegabekeria salatzeko», batzarretara joateko eskatu diete herritarrei, eta elkarretaratzean parte hartzeko.

Herritar talde batek ere «elkarretaratze masiborako» deia egin du, Erran.eus atariak jakinarazi duenez. Bihar eginen dute protesta,19:30ean, Iruritako frontoian, Herri galdeketak eginen dira lelopean.


Summary: Imanol Alguacilek kontratua berritu du 2025era arte. Orioko entrenatzaileak hiru aldiz sailkatu du taldea Europa Ligarako, eta Espainiako Kopa bat irabazi du, Athleticen aurka.

Realak eta Imanol Alguacilek akordioa lortu dute entrenatzailearen kontratua berritzeko, 2024-2025eko denboraldia amaitu arte. Orioko prestatzaileak 199 partida zuzendu ditu lehen taldean, eta horietatik 94 irabazi ditu. Gainera, hiru urtez jarraian sailkatu du talde txuri-urdina Europa Ligarako, eta Kopa bat ere irabazi du, Sevillan, Athleticen aurka. «Klubak nahi duenean sinatuko dugu kontratua», esan zuen Imanolek duela hilabete egindako prentsaurreko batean, eta akordioa ez da gehiegi luzatu.

2017-2018ko denboraldian Eusebio Sacristan kargutik kendu zutenean iritsi zen lehen aldiz lehen taldera, gelditzen ziren bederatzi neurketak zuzentzeko, baina ez zen hor hasi Imanolen aroa. 2018-2019ko denboraldian Asier Garitano fitxatu zuen Realak, baina abenduan kargugabetu zuen. Orduan hartu zuen taldea Imanolek, eta Santiago Bernabeun egin zuen debuta, Real Madrilen aurka. Ez zen nolanahiko eguna izan, 0-2 irabazi baitzuen Realak.

Eguerdian egin dute prentsaurrekoa, eta han izan dira Imanol Alguacil bera, Jokin Aperribai Realeko presidentea eta Roberto Olabe kirol zuzendaria. Aperribaik eskerrak eman nahi izan dizkio Imanoli, eta egindako lana «bikaina» izan dela onartu du: «Gure helburuak zure gaitasunaren eta entregaren azpitik geratu dira», aitortu dio. Bi urterako luzatu du kontratua Imanolek, baina Aperribai argi mintzatu da prentsaurrekoan: «2025era arte sinatu duzu kontratua, baina urte luzez gurekin egon zaitezela nahi dugu». Olabek ere hitz egin nahi izan du: «Oso pozik gaude. Merezitako saria da, eta jada aurrera begira ari gara»

Imanolek «egun berezia» dela aitortu du, eta familia eta jokalariak izan ditu gogoan: «Oso maitatua sentitu naiz lehen egunetik, eta eskerrak eman nahi dizkiet denei». Realean «etxean» dagoela esan du Imanolek, eta argi utzi du «emaitza txarrek bakarrik» kenduko dutela kargutik. Zaleak ere ez ditu ahaztu nahi izan: «Zaleen maitasuna edozein garaipen baino ederragoa da. Esker oneko hitzak besterik ez dut».

Egindako lanarekin «harro» dagoela nabarmendu du Imanolek, baina ez du atzera begiratu nahi izan: «Historia egin dut, baina egindakoak ez dauka baliorik». Orain arte egindakoarekin, ordea, arantza bat dauka, haren hitzetan: «Kopa bat irabazi genuen, baina beste txapelketa bat irabazi nahi dugu zaleen ondoan».


Summary: «Ia sinetsita geunden euskaldunak analfabetoak zirela Antzinaroan». 'Irulegiko eskua' aurkitu zuteneko indusketa lanen xehetasunak eman dituzte hainbat ikerlarik. Aranzadi zientzia elkarteak bideo batean bildu ditu azalpenak.

Azken Burdin Aroko aztarnak ikertzen ari zirelarik topatu zuten eskua, inor gutxik halakorik esperoko ez zuenean. «Hitzik gabe gelditu nintzen. Malkoa ere atera zitzaidan». Hala gogorarazi du Leire Malkorra arkitekto eta Aranzadi zientzia elkarteko ikerlariak indusketa lanena bizi izandakoa. Joaquin Gorrotxategi EHUko Indoeuropar Hizkuntzalaritzako katedradunari ere, antzeko gertatu zitzaion, dioenez: «Aurkikuntzaren berri izandakoan, bihotzekoak eman zidan, egia esateko».

Ikusi gehiago: Joakin Gorrotxategi: «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu»

Izan ere, Gorrotxategik iradoki du orain arte izaniko teoria asko dudan jartzeko modukoa dela Irulegiko eskua. «Agertuko zenik edo aurkituko genuenik susmatu ere egiten ez genuen testu bat da, ia sinetsita baikeunden euskaldunak analfabetoak zirela Antzinaroan».

Hain justu, indusketa lanetan eta ondoko azterlanean zebiltzala bizi izandakoak kontatu dituzte hainbat zientzialarik, bideo batean. Esaterako, Javier Velaza Bartzelonako Unibertsitateko Latin Filolosofiako katedradunak zehaztasunez oroitarazi ditu ateratako lehenbiziko ondorioak: «Ikuspuntu formal batetik begiratuta, brontzezko xafla bat da. Zabalik dagoen esku baten forma du, eta testu bat dauka, karaktere paleohispaniarretan eta hizkuntza baskoian idatzia».

Ikusi gehiago: Hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrena aurkitu dute Nafarroan, K. a. I mendekoa: 'sorioneku'

Aurkikuntza handi bat egiteak dakarren plazerez, hala azaldu du topatua: «Ezusteko bat dago: lehen hitza sorioneku da, eta, testua transkribatzeko orduan, oso azkar eta garbi irakurri eta interpretatzen da euskaraz dagoela idatzia». Dioenez, «ez dago dudarik».


Summary: Keith Levene The Clash taldearen sortzailea hil da. Public Image Limited (PIL) taldea ere sortu zuen, John Lydonekin batera.

Mick Jones gitarristarekin eta Paul Simonon baxu jotzailearekin batera, The Clash taldearen sortzaileetako bat izan zen Levene 1976an, eta hark eta Bernie Rhodes managerrak eskatu zioten Joe Strummer abeslariari taldeko kide izateko. Levenek The Clashen egingo zuen bidea, baina, laburra izan zen, eta Londresko taldeak bere lehenengo diskoa grabatu baino lehen, utzi egin zuen taldea. Levenek berak aipatu zuenez, ez zegoen ados The Clash hartzen ari zen norabide politikoarekin, eta, artean taldeko kide zela, Johnny Rotten Sex Pistols taldeko abeslariari talde bat sortzeko aukera aipatu zion, baldin eta taldea desegiten bazen. 1976an bertan, baina, taldetik bota zuten Levene.

1978an, azkenean, Levene eta Rotten elkartu —John Lydon bere izena berreskuratuta—, eta Public Image Limited (PIL) taldea sortu zuten. Punk mugimendua aldatzen eta garatzen ari zen ordurako, eta PIL taldea horren erakusle nabarmena izan zen. Public Image: First Issue (1978) taldearen lehen diskoak post-punkaren oinarriak jarri zituen, baina ondorengo urteetan eta diskoetan taldeak bestelako musika batzuen eragina jaso zuen, hala nola dub-arena, disco musikarena eta musika esperimentalarena. Horren guztiaren erakusle dira PILek argitaratu zituen bi diskoak: Metal Box (1979) eta The Flowers of Romance (1981).

1984an taldea utzi zuen Levenek, eta, bi urte geroago, Red Hot Chili Peppersen The Uplift Mofo Party Plan diskoko maketak ekoitzi zituen. 1989an, berriz, bere bakarkako lehenengo diskoa argitaratu zuen: Violent Opposition.


Summary: «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu». Joakin Gorrotxategi hizkuntzalariak ikertu du, beste batzuekin batera, Irulegiko eskua delakoa. Idazkunen ezaugarriak xehatu ditu elkarrizketa honetan.

«Sorpresa ikaragarria hartu dugu, oso ona. Testu oso garrantzitsua da, eta zeresan handia emango du». Joakin Gorrotxategi hizkuntzalariak (Eibar, Gipuzkoa, 1953) urduri igaro ditu Irulegiko eskua aurkeztu aurreko egunak. Filologia Klasikoko doktorea da, eta Indoeuropar Hizkuntzalaritzako katedraduna EHUn. «Bihotzondokoa» izan zuen piezaren berri jakin zuenean, eta sorioneku lehen hitza horren garbi ulertzeak bezainbesteko zirrara eragiten dio ondorengo guztiak oraindik «ilun» ikusteak.

Zergatik da horren aurkikuntza garrantzitsua?

Hasteko, idazkun bat delako. Normalean, idazkun gutxi izaten dira, eta gure lurraldean, gaur egun Euskal Herria den lurralde honetan, halakorik ez da agertu orain arte. Dudatan dago Muruzabal Andiongo mosaikoa [Mendigorria, Nafarroa] zer hizkuntzatan idatzita dagoen. Badu forma bat, egien, euskararekin lotu daitekeena, baina baditu beste problematxo batzuk. 25 urte pasatu dira agertu zenetik, lau hitz ditu, eta horietatik hiru izen propioak dira. Eta, hala ere, ez dugu ondo ulertzen oraindik.

Gainera, lehenengo aldiz agertu zaigu esku bat! Gauza berezi asko ditu.

Idazkun bat, eta antzinakoena.

Euskal Herrian bertako hizkuntzan idatzita agertu den lehenengo idazkuna da, bai. Zeren ez dago inongo arrazoirik pentsatzeko Euskal Herritik kanpo idatzi, eta handik ekarri zutela. Agertu den tokian agertu da: Irulegin, Iruñetik gertu, hau da, baskoien lurraldearen bihotzean, erdi-erdian. Hori datu objektibo bat da; interpretazioak geroko kontuak dira. Lehenengo dokumentua da bertako hizkuntzan idatzia, eta bertako idazkeran. Euskal Herrian eta Akitanian agertu diren geroko inskripzioak latinez daude, eta latindar alfabetoan, guk orain erabiltzen dugun horretan. Kontua da inskripzio horietako nahikotxok bertako jendearen izenak dituztela, eta jainkoenak ere bai; beraz, bertako hizkuntzari buruz zerbait esaten digute. Baina hori bakarrik geneukan, ez gehiago.

Hortaz, ez zen gauza jakina baskoiek idazteko sistema propio bat zutela?

Hori da. Zertxobait bai, baina txanpon batzuk egiteko. Baina non egiten zituzten txanpon horiek? Calahorran eta horrela [Errioxa, Espainia]. Calahorra baskoiena zen, baina Ebro ibaian dago, Zaragozatik hurbil, zeltiberiarrengandik hurbil... Beste lurralde bat da. Beste zenbait tokitan ere egin zituzten txanponak, baina ez dakigu non. Guk txanponak ezagutzen ditugu, eta horietan jartzen zuena: baskunes. Dena dela, txanpon horiek, asko jota, izen bat zekarten, hiriaren izena, besterik ez.

Irulegiko piezak lau lerro ditu. Informazio asko da hori?

Lau lerro, bere hasierarekin eta bere bukaerarekin. Hori oso garrantzitsua da: idazkun osoa daukagu. Ez dugu topatu euskarriaren zati bat inskripzioaren zati batekin: horrek gauzak konplikatuko lituzke. Bueno, horrekin ez dut esan nahi gauzak erraz ditugunik [barrez].

Testua ondo irakurtzen da?

Letra bat edo asko jota bi kenduta, irakurri egin daiteke, ondo identifikatzen dira letrak. Penintsulako idazkun indigena bat da, paleohispaniko deitzen dioguna. Idazkera paleohispanikoak diferenteak ziren, baina lotura garbi bat zuten: familia berekoak ziren, nolabait esateko.

Zertan bereizten dira?

Garbi dago Irulegin erabili zuten idazkera hurbilago dagoela iberiarrenetik zeltiberiarrenetik baino, zeren iberieran erabiltzen ziren letra batzuk erabiltzen dituzte, batez ere r-ak eta s-ak adierazteko. Diferentzia hor dago: bi zeinu erabiltzen dira r-aren antzeko soinuak adierazteko, eta zeltiberiar idazkeran, bakarra. Aztertu egin behar da zein den bi r-en arteko erlazioa, ea bat r gogorra den, gurea bezalaxe, ala ez. Idazkeraz gain, badakigu hizkuntza bera ere ez dela ez zeltiberiera, ez zelta, ez indoeuroparra.

Nola deitu? Euskara da?

Inskripzio horretan dagoena da bertan egiten zen hizkuntza. Euskara... euskara zera da, XVI. mendetik gutxi gorabehera guk ulertzen dugun hizkuntza bat, eta hau 1.600 urte lehenagoko gauza bat da, lehenengoan ulertzen ez dena. Horri euskara deitzea agian ez da gauza ona. Erabili izan dugu inoiz euskara zaharra, baina euskal filologiako lagunek beste gauza baterako erabiltzen dute euskara zaharra, justu XVI. mendeko euskararako: Lazarraga, Leizarraga... Eta euskara arkaikoa erabiltzen dute pixkatxo bat lehenagoko kontuetarako. Hau baskoiek egiten zuten kontu bat denez, nik baskonikoa deitu izan diot azken urteetan, gauzak garbi uzteko eta hitz bakar batekin gauzak identifikatzeko.

Zer bereizgarri du?

Hirugarren lerroko bigarren letra T itxura duen letra bat da. Letra berezia da. Orain arte, baskoien lurraldean bakarrik erabili izan da, aipatu ditudan txanpon horietako batzuetan. Eta, orain, hemen agertu da. Horrek esan nahi du bertako ezaugarri bat dela.

Harrigarria da lehenengo hitza zer garbi irakurtzen den.

Hain harrigarria da, ezen bi bide baitaude horren aurrean. Bata da ondorengo lerroak ulertzen saiatzea. Problema larriak ditugu: transkripzioan ez ditugu bereizi ahoskabeak eta ahostunak, idazkerak berak ez zituelako bereizten. Suerte handia eduki dugu, zeren, lehenengo hitz horretan, azken letra bakarrik da trabaria, beste guztia alfabetoa balitz bezala irakurtzen da: s markatzeko letra bat, o markatzeko beste bat, r, i, o berriro... eta ku silaba. Ku transkribatu dugu, gure konbentzioa delako beti ahoskabeen bitartez transkribatzea, baina printzipioz izan zitekeen sorionegu. Bestalde, zorioneko-rekin lotzen dugu, noski.

Hortik aurrera, ulertzen da ezer?

Hurrengo lerroan, tenekebe agertzen da. Ez dakigu den denekebe, denegebe, tenegebe... Lehen aipatu dudan T formaren balioaren ideiarik ere ez daukagu. Proposamen asko egon dira. Tradizionalki pentsatu izan da sudurkaria dela, baina sudurkaria badaukagu n-a, eta, printzipioz, euskaraz ez zegoen m-rik...

Bi bide daudela esan duzu...

Bai, bestea da esatea: «Bueno, aizu, ba, sorioneku hori ilusio bat besterik ez da izan» [barrez].

Oraingoz beste bidean lan egingo duzue, ordea.

Bai, geure burua estutu behar dugu lerro horietan dauden hitzei paraleloak aurkitzeko, asmatzeko zer izan litekeen, hausturak non dauden... Inskripzioak puntu batzuen bitartez markatzen ditu hitzen arteko separazioak, baina seguru nago puntu horien artean dauden sekuentzia horietan hitz bat baino gehiago daudela. Sorioneku bezalaxe: guk zatitzen dugu zori, gero on, gero atzizkiak...

Zer lotura du iberierarekin?

Problema bat daukagu aspalditik: jakitea zer-nolakoa zen baskonikoaren eta iberieraren arteko harremana. Bazen? Ez zen? Baldin bazen, zer neurritakoa? Garbi dago nahiko urrutikoa izan zitekeela, baina, hau ikusita, agian ez zen hain urrutikoa.

Hizkuntzak asko eraldatzen dira?

Antzinako euskararen ezaugarriak nolakoak ziren jakitea, orduko eta geroko euskararen harremanak ikustea ez da batere erraza. Gure hizkuntzalariek pentsatzen dute oraingo dialekto guztiak VI. mendean egon zen euskara batu zahar batetik datozela. Eta hau sei mende lehenagoko kontu bat da. Ez dakigu hizkuntzak nola alda daitezkeen. Gutxi gorabehera bai, baina ez da hizkuntzen euren kontua, baizik eta baldintzena. Batzuetan, denbora gutxian gauza asko aldatzen dira itxuran, gramatikan eta lexikoan, eta, beste batzuetan, momentu lasaiak daude. Hemen, batetik, ematen du gauzak asko aldatu direla, baina, bestetik, sorioneku ikusita, ematen du ez dela batere aldatu.

Antzinako euskararekin lotutako aurkikuntza harrigarri bat: hor izango du Iruña-Veleiako mamua. Zu ere tartean zinen orduan, eta pieza haiek faltsuak zirela salatu zenuen.

Hau ikusi nuenean, hasiera-hasieratik ez nuen inongo dudarik izan. Inongo dudarik ere ez. Gainera, argazkiak daude, oso ondo dokumentatuta dago... Haiek ez zeukaten ezertxo ere. Baina, hala ere, pieza bera besterik gabe ekarri izan balute ere, hau benetako gauza bat da. Inori ezin zaio bururatu halako gauza bat asmatzea.

Zergatik ez?

Letrak berak, testua... Besteak eskuetan eduki nituenean, garbi zegoen han marrak oxidoaren gainean eta konkrezioaren gainean eginak zeudela. Orduan, esan nuen: «Iruña-Veleiako grafito hauek badute gauza kurioso eta harrigarri bat: ulertu egiten ditugula!». Haien sinesmenen gainean zerbait kontatu beharrean, kontatzen digute Jesus, Maria, Jose, Kristoren kalbarioa... Gauza ezagunak, beste modu batera esanda. Hemen ez, hemen ez dago gauza ezagunik.


Summary: Frantziak eta Erresuma Batuak patruila gehiago bidaliko dituzte Mantxako kanalera, migrazioa kontrolatzeko. Parisek eta Londresek sinaturiko akordioak aurreikusten du ontzien kopurua 200dik 300era igotzea, bi herrialdeen arteko itsasoko bidea «ez-bideragarri» bilakatzeko.

Aurten, 40.000 lagunek baino gehiagok igaro dute Mantxako kanala ontzi txikietan, Frantziatik Erresuma Batura. Iaz, 28.526 izan ziren, eta, duela bi urte, 8.404. Kopuru horiek agerian utzi dute geroz eta migratzaile gehiagok egiten dutela itsasoko bide hori, eta Parisek zein Londresek erabaki dute orain arteko lankidetza are gehiago indartzea. Horren ondorio da bi gobernuek gaur sinatu duten akordioa: kontroletarako patruilak 200dik 300era igoko dituzte, horretan parte hartuko duten polizien kopurua %40 handituko dute eta Erresuma Batuak operazio horiek finantzatzeko diru gehiago emango dio Frantziari, 63 milioi eurotik 72,2 milioi euro ingurura igoko baitu funtsa.

Parisek eta Londresek adosturikoaren arabera, lehen aldiz, Erresuma Batuko agenteek ere parte hartuko dute Mantxako kanaleko kontroletan —oro har, Frantziako hondartzetan egingo dira—, eta, horietan, are gehiago baliatuko dira teknologiaz; esaterako, droneak eta zaintzarako kamerak erabilita. Helburua argia da, itunean jasota dagoenez: migrazio bide hori «ez-bideragarri» bilakatzea, aurrez saiakerak egin diren arren, kanala gurutzatzeko saiakerak «areagotu» egin baitira. Rishi Sunak Erresuma Batuko lehen ministroak esan du «konfiantza» duela «[Mantxako kanaleko migrazio] kopuruak txikitu egingo direla».

Sandhurst Akordioaren eguneraketaren aurrekari garrantzitsuena iazko azaroaren 24a da, egun horretan 27 lagun hil baitziren itota Mantxako kanalean, haien ontzi puzgarria hondoratu zenean. Emmanuel Macron Frantziako presidenteak nazioarteko lankidetza eskatu zuen orduan egoerari aurre egiteko, eta Londresek teknologia eta agenteak eskainiz erantzun zion; itunak bi proposamen horiek hartu ditu kontuan, baita bi herrialdeen informazioa are gehiago trukatzea eta komunikazioa hobetzea ere.

Suella Braverman Erresuma Batuko Barne ministroa Parisen izan da hitzarmena sinatzeko, Gerald Darmanin Frantziako homologoarekin batera, eta jakinarazi dute dokumentuan islatu dutela lankidetzaren beste helburuetako bat: «kriminalitate antolatua eta errazte sareak desegitea».

Londresek kritika asko jaso ditu asteotan, Manston migrazio zentroa (Kent, Ingalaterra) gainezka baitago, eta asilo eskariak betetzeko denbora asko behar baitute —iragan ekaineko datuen arabera, 103.000 eskari erabaki baten zain zeuden—; kritikoen arabera, horrek kostu handia dakar berekin, bien bitartean eskatzaileei ostatu eman behar baitzaie. Hain justu, parlamentuko Barne Aferen Batzordeak iragan hilabetean jakinarazi zuen Erresuma Batua zortzi milioi euro ari dela gastatzen egunero horientzako hoteletan.

Horri begirako beste erabaki baten berri iragan urri hasieran eman zuen Bravermanek, Alderdi Kontserbadorearen konferentzian, han azaldu baitzuen asiloa debekatu nahi diela Mantxako kanala igarotzen duten etorkinei —garai hartan Liz Truss zen gobernuburua—.

Boris Johnson lehen ministro zela, Erresuma Batuko Gobernuak beste erabaki gatazkatsu bat hartu zuen migrazioaren aferan: asilo eskatzaileak Ruandara bidaltzea. Azkenean, iragan ekain hasieran, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak bertan behera utzi zuen plan hori, eta ez da atera aurrez ikusitako hegazkinik. Politika horrek bere horretan jarraitzen du, eta Sunakek ez du zehaztu zer egingo duen horrekin.

Macronek eta Mattarellak «erabateko lankidetza» nahi dute

Iparraldeko mugarako erabaki hori hartu aurretik, hegoaldekoan, Frantziak baimena eman zuen, joan den ostiralean, Ocean Viking-eko 234 migratzaileak porturatzeko. Paris kritiko agertu zen Giorgia Meloni lehen ministroa buru duen Italiako Gobernuarekin, ontzi horri ezezkoa eman ziolako, eta adierazi zuen erabakiak «ondorio oso larriak» izango dituela Erromarekiko harremanetan. Gaur, berriz, Macronek eta Sergio Mattarella Italiako presidenteak «erabateko lankidetza» aldarrikatu dute migrazio gaietarako.

Italiako estatuburuaren bulegoak azaldu duenaren arabera, bi buruzagiek esan dute Frantziaren eta Italiaren arteko harremana garrantzi handikoa dela, eta bien arteko koordinazioa eta lankidetza ezinbestekoa dela. Ikusteko dago zein den Meloniren iritzia, iragan astean adierazi baitzuen Parisen erreakzioa «justifikaziorik gabea, erasotzailea eta ulertezina» izan zela.

Europako Batasuneko estatu kideetako Atzerri ministroak gaur dira biltzekoak, eta, saio horren aurretik, Antonio Tajani Italiakoak azaldu du ez dutela «polemikarik» nahi Frantziarekin, baina «Italiaren arrazoiak defendatu behar» dituela.


Summary: Arabako Foru Aldundiak 650 milioi euroko aurrekontua aurkeztu du, «familia eta enpresak babesteko». Aurrekontua %13 igoko da, aurtengoarekin alderatuta. Araba Lagun planaren bidez, aldundiak neurri fiskalak aurreikusten ditu «ziurgabetasun egoerari» aurre egiteko.

Arabako Foru Aldundiak 650 milioi euroko aurrekontu egitasmoa aurkeztu du gaur. Ramiro Gonzalez ahaldun nagusiak nabarmendu duenez, proiektuaren helburua da pertsonak, familiak eta enpresak «babestea» eta herrialdeak datozen urteetan behar dituen «proiektu eraldatzaileetarako» inbertsioak egitea.

Egungo krisi egoerari aurre egiteko neurriak jasotzen ditu proiektuak, Gonzalezek azpimarratu duenez. «Erakundeoi dagokigu urrats bat aurrera egitea eta ahulenak babestuko dituzten politikak garatzea». Hala, iragarri du datorren urteko aurrekontuetan jarduera estrategiko sorta bat martxan jarriko dutela Araba Lagun planaren bitartez, familiak eta enpresak babesteko. Plan horrek zuzeneko jarduerak eta neurri fiskalak aurreikusten ditu. Besteak beste, pertsonak eta familiak babestea, mugikortasuna, jarduera ekonomikoari laguntzea, energiaren aurreztea sustatzea eta energiaren gainkostuari aurre egiteko laguntzak ematea aurreikusten dute. Esaterako, 24,5 milioi jarriko dira zaintza zerbitzuak indartzeko. Neurri sorta horren barruan, besteak beste, desgaitasuna duten pertsonei bizitza independentea bermatzeko prestazio berri bat sortuko dute. Era berean, 7,8 milioi euro erabiliko dira adinekoen egoitzetako toki kopurua handitzeko.150 toki irekiko dituzte Arabarren egoitzan, eta itunpeko egoitzetan beste ehun toki sortuko dituzte. Mugikortasunari dagokionez, Gonzalezek azaldu du eskualdeko garraioaren hobaria osatzen jarraitzeko funts bat aurreikusi dutela erakundeen arteko akordio bat egonez gero. «Ezin dugu pertsona guztientzako garraio guztia linealki eta denbora mugarik gabe diruz lagundu, baina bai beste erakunde batzuekin koordinatuta jardun, 2023an inflazioa kontrolik gabe igotzen bada». Araba Lagun planean beste laguntza batzuk luzatzea aurreikusita dago, bereziki energia eraginkortasuna eta aurrezpena indartzeko. Zehazki, 800.000 euro jarriko dira galdara komunitarioa dutenen hornidura kostua murrizteko, Gasteizko Udalak emandakoen osagarri, eta, gainera, herrialde osora zabalduko da. Zerga alorreko hainbat neurri ere jasotzen ditu planak. Autonomoek jarduera ekonomikoa mantentzeagatiko kenkari bat sortu da, 800 eurokoa gizonentzat eta 1.000 eurokoa emakumeentzat. Eta tasak, prezio publikoak eta katastro balioak izoztuko dira. Gizarte politikekiko konpromisoari eusten diola azaldu du Gonzalezek. Helburu honekin, 286,1 milioi euro jarriko dira gastu sozialerako, hau da, «867 euro arabar bakoitzeko», ahaldun nagusiaren hitzetan. Arlo ekonomikoan, berriz, Aiaraldea planak 5,7 milioi euro jasoko ditu, enplegua sustatzeko 2,4 milioi euro eta zerbitzuen sektorerako 2,3 milioi euro. Atal horretan, nekazaritza politikak eta landa garapena bultzatzeko baliabide ekonomikoak ere sartzen dira (7,4 milioi), milioi bat mahastizaintza eta ardogintza sektorea sustatzeko, eta 2,2 milioi abeltzaintza sektorea laguntzeko eta suspertzeko.


Summary: Glovoren banatzaileak soldatapekoak direla ebatzi du Iruñeko epaitegi batek. Iruñeko gizarte arloko lehen aretoak ebatzi du 2018ko abuztutik 2019ko urrira Glovorentzat lan egindako bizikleta banatzaileak soldatapekoak izan zirela, eta Glovok Gizarte Segurantzako Erregimen Orokorreko kotizazioak ordaindu beharko dizkiela.

Nafarroan, 2018ko abuztutik 2019ko urrira arte, 207 banatzailek egin zuten lan Glovorentzat, eta horietatik laurogei inguruk harreman finko bat izan zuten. Iruñeko gizarte arloko lehen aretoak ebatzi duenez, 207 bizikleta banatzaile horiek ez dira autonomoak, lan harreman bat baitzuten enpresarekin, eta, horregatik, Glovo behartu egingo du Gizarte Segurantzako Erregimen Orokorreko kotizazioak pagatzera: 248.738,56 euro, alegia.

Epaia ez da irmoa oraindik. Glovok errekurtsoa aurkez dezake, eta, halako beste salaketetan bide hori hartu ohi duenez, litekeena da errekurtsoa jartzea. Ofizioz aurkeztu zuen salaketa Gizarte Segurantzak, lan ikuskaritza batek egindako ikerketa batek autonomo faltsuak zirela ondorioztatu ostean. Auzian parte hartu dute CCOOk, LABek, ELAk eta UGTk.

Ez da inondik ere lehen epaia. Iaz, Auzitegi Gorenak jurisprudentzia ezarri zuen: ebatzi zuen Glovorentzat lan egiten duten banatzaileak autonomo faltsuak direla, eta, enpresak argudiatzen duenaren kontra, ez dela bitartekari huts bat. Halaber, Bilboko gizarte arloko 11. aretoak ebatzi zuen Euskal Herrian iaz 285 soldatapeko banatzaile behar zutela izan.

Berta Garcia LABeko Zerbitzu arloko arduraduna pozik azaldu da, Iruñeko epaitegiak Auzitegi Gorenak iaz irekitako bidea jarraitu duelako. «Berandu dator», azpimarratu du, dena den. «Bitartean, esplotazioa jasan dute, inolako baldintzarik gabe lanean eta prekaritate handiarekin». Garciak gaineratu duenez, epe horretatik kanpo diren langileei ez die eragingo, eta gaineratu du beste auzi bat ireki beharko dela 2019ko urritik iaz rider-en legea kaleratu arte lan egin zuten banatzaileen lan harremana erreklamatzeko.

Carlos de la Torre CCOOko Lan Munduko Errealitate Berrien arloko idazkariaren arabera, epaiak sindikatuek aspaldidanik salatutako egoera baieztatu du, baina uste du oraindik lan handia dagoela langileen baldintzak hobetzeko. De la Torreren arabera, enpresari kotizazioak ordaintzera behartzeaz gain, epaiak «aukera berriak» irekitzen ditu, lan harremanetan iraupen iraunkorra egon dela agertzen baita, eta horrek kontratazioan ere eragin dezakeelako.

Askatasunik ez

Glovok argudiatzen du banaketa zerbitzuaren eta banatzaileen arteko bitartekariak baino ez direla, eta langileek ordutegiak aukeratzeko aukera dutela.

Alta, auzian euren lekukotza eman duten banatzaileen arabera, euren kontratuetan ordutegiak eta baldintzak aukeratzeko Glovok eskaintzen dien autonomia hori ez da erreala. Izan ere, enpresak ezarritako sisteman lan baldintza hoberenak izateko, puntuazio handia izan behar da, eta, horretarako, ordu askoan egin behar da lan; hala, ezinezkoa da ustezko askatasun hori. Ildo beretik, lana errentagarri egiteko, lan ordu asko egitera behartzen du sistema horrek.

Epaiak ondorioztatu du sistema horren bitartez Glovok banatzaileen ordutegiak eta lan baldintzak antolatzen dituela.

Glovok epaian ebatzi du salaketa jarri duten banatzaileek beste enpresa batzuentzat ere egin dutela lan, eta horregatik ezin dela Gorenaren epaia aplikatu. Haatik, epaitegiaren arabera, euren kontratuetan zehazten da ez daudela derrigortuta Glovorentzat esklusiboki lan egitera, eta lan munduan enplegu bat baino gehiago izatea baimenduta dago.

Espainian, rider-en legea sartu zen indarrean iaz, eta orain Glovok aldatu egin du banatzaileekin duen aplikazio sistema eta algoritmoa. «Orain, banatzaileek nahi duten ordutegian egiten dute lan, baina, oraindik ere, langilearen gaineko balorazio sistema baten arabera banatzen dituzte lan eskariak, eta hark aukeratutako tarifaren arabera», salatu du De la Torrek. Hala, tarifarik merkeena duten langileei lan gehiago ematen diete, eta lan gehien egiten dutenek dute baloraziorik onena. Legeari izkin egiteko modu bat dela salatu du.

Berta Garciaren arabera, legeak ez du aldatu banatzaileen egoera. «Langileak autonomo faltsuak dira oraindik. Kontratuak ez ziren iritsi Iruñera, eta autonomo faltsu izaten jarraitzen dute. Prozedura berria irekiko dugu». 2019tik legea iragan urtean legea indarrean sartu aurreko banatzaileei dagokionez, espero du epai horrek kotizazioak ordaintzeko aukera erraztea.


Summary: Gizonei zuzenduta egongo da Emakundek eta instituzioek azaroaren 25erako landutako kanpaina. Kanpaina bateratua izango da, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako instituzioak arituko dira elkarlanean. Gizonak gizonei zuzenduko zaizkie, eta ez beti ezetz dela gogoraraziko diote elkarri.

Indarkeria Matxistaren Kontrako Egunerako kanpaina bateratu eta koordinatua jarriko dute martxan Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailak –Emakunderen bitartez–, foru aldundiek eta EUDELek. Gaur egin dute kanpainaren aurkezpena, Gasteizen, Zer ez duzu ulertzen? Bai bakarrik baietz lelopean. Gizonak gizonei zuzenduko zaizkie emakumeen hitza errespetatu behar dela gogorarazteko. «Ezetz esateko modu asko daude, baina modu bakarra dago hori ulertzeko».

Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak adierazi duenez, emakumeen aurkako indarkeriari aurre egiteko beharrezkoa da «elkarrekin lan egitea, herri gisa, taldeka eta jarraibide berberekin». Era berean, gizonak gizonei zuzentzearen garrantzia azpimarratu du, «emakumeen aurkako indarkeria gizarte osoaren arazoa delako» eta, bereziki, «gizarte matxista batean hezitako gizonena». Hala, aldarrikatu du gizontasun eredu berriak behar direla indarkeria amaitzeko, «korporatibismo maskulinoa» amaitzeko.

Gainera, Artolazabalek adierazi du kanpaina horrek bat egiten duela Istanbulgo Hitzarmenarekin, Berdintasunerako Lege berriarekin eta Berdintasunerako Herri Itunean jasotakoarekin, bertan biltzen den erronketako bat mutil eta gizonekin lan egitea delako.

Emilio Sola Gizarte Politiketako diputatuak, bere aldetik, adierazi du gizonek emakumeen aurkako indarkeria salatzeko erreibindikazio «historiko» horretan parte hartzeko ordua dela. «Gizonei maskulinitatearen eredua zalantzan jartzeko, opresioa eskubide ez dela salatzeko eta matxistak diren jarrerak amaitzeko eskatzen digu kanpainak». Are gehiago, helburu du gizonak jabetu daitezen emakumeek, beste gizon batzuek eta gizon edo emakume gisa identifikatzen ez direnek jasaten duten indarkeriaz.

Gorka Urtaran EUDELeko buruak bat egin du Solarekin, eta adierazi du gizonek «ezinbestez» parte hartu behar dutela emakumeen aurkako indarkeria gelditzeko borrokan; bai eremu publikoan, bai eremu pribatuan. Maite Peña Gipuzkoako Gizarte Politiketako batzarkidea ados agertu da harekin: «Emakumeen aurkako indarkeriari dagokionez, emakume eta gizonak ezin gara ikusle hutsak izan».

Kanpaina bateratuaren garrantzia

Miren Elgarresta Emakundeko zuzendariak elkarrekin abiaraziko duten kanpainaren garrantzia azpimarratu du, haren ustetan etorkizunean instituzioen arteko lankidetza erraztuko duelako. Bereziki, biktima izan diren emakumeak artatzeko Instituzioen III. Akordioari eta biktima izan diren emakumeak integratzeko egiten ari diren lanari dagokienez. «Lan horiek koordinazio handia behar dute».

Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusia ere pozik agertu da emakumeen aurkako indarkeriaren arloan azken hamar urteetan egin duten lanarekin. Halere, bidea luzea dela gogorarazi du, eta oraindik ere lan asko dutela egiteko. «Horretan jarraitzen dugu, orain arteko sendotasunarekin, edota indar handiagoarekin».


Summary: Zupiria: «Irulegikoa ez genuke eztabaida politikorako erabili beharko».

Irulegiko eskua ez da edonolako aurkikuntza izan, eta hori erakusten dute hark eragindako erreakzioek. Dozenaka izan dira aurkikuntza jakin-minez eta pozez jaso dutenak; tartean, Hego Euskal Herriko hainbat ordezkari politiko.

Maria Txibite Nafarroako lehendakaria izan da aurkikuntzari buruz hitz egiten lehenengoa. «Lehen mailako aurkikuntza historikoa» dela azpimarratu du. «Horrelako jauzi gutxi eman ditugu gure historiaren eta kulturaren ezagutzan», esan du, eta Irulegiko aztarnategian lanean jardun direnen «lan zorrotza» goraipatu du.

«Zirraragarriena da hau hasiera besterik ez dela. Ez dakigu zenbat altxor gehiago aurkitu ahal izango ditugun Irulegin», amaitu du lehendakariak. Geroago, Twitterren, sorioneku hitzaz jardun du: «Hizkuntza baskonikoz idatzitako lehen hitza da, gure euskararen aurrekaria. Irulegiko eskua gure historiaz gehiago jakiteko aukera bat da».

Eusko Jaurlaritzaren aldetik, Bingen Zupiria bozeramaileak hitz egin du. Aurkikuntzaren garrantzia azpimarratzeaz gain, esan du zeresana emango duela, eta historiako zenbait atal berrikusaraziko diela historialariei.

Dena den, azpimarratu du «zientzia gertakari bat» dela, eta, horregatik, zientzialariei utzi behar zaiela protagonismoa: «Gai hau ez genuke eztabaida politikorako erabili beharko», adierazi du. Irulegik «garrantzia berezia» hartuko duela aurreikusi du Zupiriak.

Nafarroan

Nafarroara itzulita, Geroa Baiko Uxue Barkosek ere esan du «garrantzi izugarria» duen aurkikuntza bat dela. Gehitu du Nafarroaren nortasun historikoa eta kulturala argitzen lagunduko duela: «Zientziak, sarritan, alderdiok elkarren artean ditugun ezberdintasunak gainditzen laguntzen du; izan ere, izaten ditugun eztabaidetan, batzuetan, errealitatetik urruntzen gara erakunde publikoetako ordezkariok», aitortu du.

EH Bilduko Adolfo Araizek, berriz, «euskaraz idatzitako lehen testuaz» hitz egin du. Halako aurkikuntza bat Nafarroan eta, zehazki, Iruñerrian egin izanaren garrantzia azpimarratu du. Adierazi duenez, ikusi egin beharko da datozen hilabeteetan eta urteetan ikerkuntzak zer-nolako garapena izaten duen.

Arnaldo Otegik eta Arkaitz Rodriguezek ere goraipatu dute aurkikuntza Twitterren. Rodriguezek aipatu duenez, «paradoxikoki, euskararen eta Euskal Herriaren negazionista handienak Irulegiko eskuaren lurretan ditugu. Mitxelenak esan zuen bezala, benetako miraria euskara gaurdaino bizirik iritsi izana da», amaitu du.

«'Sorioneku'-ak gu!»

Politikariek ez ezik, Andres Urrutia euskaltzainburuak ere mintzagai izan du Irulegiko eskua. «Aurkikuntzak euskararekin duen lotura baieztatzen bada» mugarri bat izango dela azaldu du, euskara lurralde horretan aspalditik dagoela frogatuko bailuke: «Euskarak dagokion estatusa izan dezan, sozialki proiektatu behar dugu lurralde horretako hizkuntza bat dela».

Oraindik goiz dela esan du, eta diziplina arteko ikerketarako Euskaltzaindiaren laguntza eskaini du.

Dozenaka aritu dira aurkikuntzaz sare sozialetan ere. Gehienek sorioneku hitzarekin hitz jokoak egiteko baliatu dute aukera; beste batzuek, Aranzadi egindako lanagatik zoriontzeko. Aurkikuntzak emozionatu egin duela aitortu duenik ere izan da.

Txema Ramirez de la Piscina kazetari eta ikerlariak, adibidez, Nafarroako Gobernuari egin dio erreferentzia: «Espero dezagun Irulegiko eskuak eskuzabalago egingo duela Nafarroako Gobernua bera ere, eta euskararen ofizialtasunari lurralde osoan zabaltzeko bide emango diola».

Nazioartean ere izan du oihartzuna berriak: AEBetako Kristina Killgrove dibulgatzaileak, besteak beste, albistearen berri eman du, BERRIAren artikulua aipatuta.


Summary: Azterketak euskaraz egiteko eskubidea aldarrikatu dute Bordelen. Seaskako mila ikasle inguruk egin dute protesta, baxoko azterketetan izena emateko azken egunean. Frantziako Gobernuak ez dio erantzun oraindik Seaskari.

Musika, dantza, bertsoak, rapa... eta oihu bat; behin eta berriz errepikatua: «Azterketak euskaraz!». Seaskako ikasle, irakasle eta gurasoek protesta egin dute Bordelen (Okzitania), brebetako eta baxoko azterketak beren hizkuntzan egiteko eskubidea aldarrikatzeko. Errektoretzaren bulegoetatik abiatu, eta giza eskubideen plazaraino joan dira, harrabots handia eginez. «Bordelen bildu gara Anne Bisagni-Faure errektoreari eta Pap Ndiaye ministroari errateko hizkuntza eskubideak giza eskubideak direla», adierazi du Peio Jorajuria Seaskako lehendakariak. «Eskubide horiek errespetatuak izan arte borrokatzeko prest gara».

EEPko ordezkariak eta Ipar Euskal Herriko parlamentariak irailean bildu ziren Frantziako Hezkuntza Ministerioko ordezkariekin, Parisen. Brebetako zientzietako proba euskaraz egiteko aukera aipatu zuten, eta ministerioko ordezkariek erran zieten «arrazoizko epeetan» erantzunen zutela. Baina, ordutik, isilik diraute. Baxoaren gaia ez zuten aipatu ere egin. «Zer demokrazia da gure haurrei gure hizkuntzan mintzatzea eta idaztea debekatzen diena?», galdetu du Jorajuriak. «Zer sinesgarritasun dute Frantziako agintariek mundu zabalean lezioak emateko, beren meneko lurretan haurren eskubideak gisa horretan zangopilatzen dituztelarik?».

2017ra arte brebeta osoki euskaraz pasatzen zuten Seaskako ikasleek, eta baxoan bi ikasgaitako azterketa euskaraz egiteko aukera zuten: Historia-Geografia eta Matematikak. Gaur egun, brebetako zientzietako proba frantsesez egitera behartuak dira, eta baxoko azterketetan ez dago deus euskaraz. Azken urteetan, desobedientziara jo izan dute kolegioetako ikasleek, eta, aurten ere, 260 ikaslek brebeta osorik euskaraz eginen dute, Jorajuriak erran duenez. Baxoko azterketara 135 ikasle aurkeztuko dira, baina probak duen garrantziagatik, ez dute aurreikusi desobedientzia ekintzarik egitea.

Jorajuriak Frantziako Hezkuntza ministroari dei egin dio Bordeletik: «Gogoetarako epea aspaldi bururatu zen. Azterketen egunak finkatuak direlarik, ezinbestekoa da erabakiak hartzea eta azterketak euskaraz izatea». Mezu bera errepikatu dute ikasleek ere: «Azterketak euskaraz nahi ditugu. Eta ez hurrengo urtean: orain! Zuen botere ustel horrek gure geroa baldintzatzen du», salatu dute. «Ez dugu amore emango. Ez dugu borroka utziko nahi duguna lortu arte. Euskal Herrian azterketak euskaraz egitea debekatzen badiguzue, zuen demokrazia zerri askara botako dugu. Ez gara geldituko justizia egin arte eta azterketak euskaraz izan arte!»

Askotariko babesa

Hogei bat autobusetan joan dira Seaskako kideak Bordelera, baina Akitania Berria eskualdeko hiriburuan bizi diren euskal jatorriko zenbait herritar ere joan dira babesa erakustera. Horien artean, Pierre Hurmic Bordeleko auzapeza bera. Donapaleun (Nafarroa Beherea) sortua dela erran du, eta, euskaraz mintzo ez bada ere, haren aitortzearen aldekoa dela. Azterketak euskaraz ikasteko eskubidea giza eskubideekin lotu du, eta babesa agertu die ikasleei. «Espero dut errektoretzak zuen eskaera onartuko duela. Atxiki ezazue».

Paul Bilbao Kontseiluko idazkari nagusia eta Agurne Gaubeka Erauskin Hizkuntz Eskubideen Behatokiko zuzendariak ere parte hartu dute mobilizazioan. «Hemen gaude XXI. mendean ikasleei ez zaielako modurik ematen azterketak berezko hizkuntzan egiteko», esplikatu du Bilbaok. «Ikaskuntza prozesua euskaraz egin ostean, jakintzak ezin dituzte ikasi duten hizkuntzan egiaztatu. Erabat antidemokratikoa iruditzen zaigu».

Azkenik, Mathieu Berge Akitania Berria eskualdeko hautetsiak erran du ikasleen «aldarrikapen zilegiak» babesten dituela. Brebeta osoki euskaraz egitea beharrezkotzat jo du, eta baxoari dagokionez Seaskak, EEPk eta Bordeleko errektoretzak izenpetutako hitzarmena errespetatzeko eskatu du, «gutxienez». Ahozko Handian ikasgai batzuk euskaraz egiteko aukera aipatzen da hartan. «Bada adostasun sozial bat. Tentsio hauek ez diote inori on egiten».


Summary: Beste zazpi euskal preso Euskal Herriratuko dituzte. Hauek dira: Iñigo Guridi Lasa, Asier Badiola Lasarte, Iñaki Bilbao Goikoetxea, Orkatz Gallastegi Sodupe, Fermin Vila Mitxelena, Iñigo Zapirain Romano eta Alberto Viedma Morillas.

Espainiako Espetxe Erakundeek eta Eusko Jaurlaritzako Justizia Sailak beste zazpi euskal preso Euskal Herriratzea onartu dute: Iñigo Guridi Lasa, Asier Badiola Lasarte, Iñaki Bilbao Goikoetxea, Orkatz Gallastegi Sodupe, Fermin Vila Mitxelena, Iñigo Zapirain Romano eta Alberto Viedma Morillas dira Euskal Herrira ekarriko dituztenak. Alberto Viedma Morillas nafarra Salamancako Topasetik Iruñeko kartzelara ekarriko dute. Zigorraren hirugarren laurdenak hilabete honetan beteko ditu. Lekualdatuko dituzten gainerako sei presoak zein kartzelatara mugituko dituzten zehazteko dago. Eusko Jaurlaritzak argitu beharko du Martutenen, Basaurin edo Zaballan sartzen dituzten. Iñigo Guridi Leongo espetxetik Euskal Herriratuko dute. 21 urte daramatza kartzelan, eta 30 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Asier Badiola 2010ean espetxeratu zuten, eta 50 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Duesoko espetxetik Euskal Herriratuko dute. Iñaki Bilbao eta Orkatz Gallastegi euskal presoak Topaseko kartzelatik Euskal Herriratuko dituzte. 68 urteko espetxe zigorra ezarri zioten Bilbaori, eta 48 urte Gallastegiri. Vila Zaragozatik Euskal Herriratuko dute. 30 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, eta 2032. urtean beteko ditu zigorraren hiru laurdenak. Zapirain Duesotik Euskal Herriratuko dute. 2011n sartu zuten espetxera, eta 40 urteko espetxe zigorra betetzen ari da.


Summary: AEBen eta Txinaren arteko erlazioa egonkortzeko prest dira Biden eta Xi. Taiwango auzian ez dute aurrerapausorik eman, bi liderrek gobernuburu gisa izandako aurrez aurreko lehen bileran. Washingtonen esanetan, ez batak, ez besteak ez du nahi Ukrainan arma nuklearrak erabiltzea.

Joe Biden AEBetako presidentea eta Xi Jinping Txinakoa aurrenekoz batzartu dira aurrez aurre gobernuburu gisa gaur, Balin (Indonesia), han G20koen goi bilera hasi bezperan. Afera komertzialak eta geopolitikoak direla medio, gaiztotuta daude bi herrialdeen arteko harremanak, azken hamarkadotan inoiz egon ez diren puntu batean. Bilera ez da baliagarria izan bi potentzien arteko harremana onbideratzeko, baina atzerapausorik ere ez dute eman. Izan ere, nahiz eta oraindik ere ez dauden ados hainbat gaitan, bi herrialdeen arteko erlazioa egonkortzeko prest agertu dira.

Horren erakusgarri, bilera bukatu eta gero agerraldi bat egin du Etxeko Zuriko maizterrak, eta nabarmendu du esparru bat ezarri dutela bi herrialdeei eragiten dieten auziez aritzeko, hala nola finantza eta osasun egonkortasunaz, eta klima larrialdiaz. Azken horri buruzko lankidetza etenda egon da abuztutik, Nancy Pelosi AEBetako Ordezkarien Ganberako presidenteak Taiwanera bisita ofizial bat egin zuenetik.

Baina orduan piztutako ekaitza baretu da. Bidenek eta Xik bost aldiz hitz egin dute elkarrekin telefonoz edo telematikoki, Bidenek iazko urtarrilean presidente kargua hartu zuenetik. Nolanahi ere, ez da izan aurrez aurre biltzen diren lehendabiziko aldia. 2011ko abuztuan ere batzartu ziren Biden eta Xi, Pekinen, eta 2012an Washingtonen, biak presidenteorde baitziren Barack Obama AEBetako presidentea zenean eta Hu Jintao Txinakoa.

«Beti bezala ikusi dut», esan du Bidenek, Xiri buruz galdetu diotenean. Zabaldutako irudietan ikusi denez, adeitsu agurtu dute elkar. Txinak bileraren ondoren kaleratutako oharraren arabera, solasaldi «eraikitzailea, irekia» eduki dute biek. Taiwango egoera egon da bileraren erdigunean, eta, Etxe Zuriak ohar batean jaso duenez, Bidenek esan dio AEBek uko egiten diotela uhartearen statu quo-a «alde bakarrez aldatzeari». Txinak hamarkadotan argudiatu du Taiwan bere lurraldearen parte dela, eta Xik esan izan du Txina eta Taiwan —ofizialki, Txinako Errepublika— «berriz elkartuko» dituela, eta horretarako indarkeria ere erabiliko luketela «beharrezkoa balitz».

Bidenek adierazi dio Xiri bazter utzi beharko lituzkeela Taiwanen aurkako ekintza «hertsatzaile eta gero eta oldarkorragoak», argudiatuta horiek arriskuan jartzen dituztela eskualde osoko «bakea eta egonkortasuna». Abuztuan Pelosi Taiwanera joan eta gero, Txinak maniobra militarrak egin zituen Taiwango kostaldearen parean, eta, aste batzuk geroago, Bidenek azpimarratu zuen AEBek Taiwan defendatuko zutela Txinak uhartea inbadituz gero. Horrekin lotuta, Etxeko Zuriko maizterrak esan die kazetariei iruditzen zaiola ez dagoela halakorik gertatzeko zantzurik. Pekinek gaur nabarmendu du Xik esan diola Bideni Taiwanen estatusa «zeharkatu ezin den» marra gorri bat dela, eta eskatu dio Washingtoni «hitza» bete dezala, eta ez dezala babestu uhartearen independentzia. Lloyd Austin AEBetako Defentsa idazkariak esan zuen, ekainean, AEBek azken hamarkadetan posizio gisa aurkeztu duten «anbiguotasun estrategikoa» mantenduko dutela, eta Washingtonek «Txina bakarraren» politika defendatzen duela.

Auzi komertziala

Pekinen oharraren arabera, Ukrainako auziari buruz hitz egiterakoan Xik esan dio Bideni «irtenbide erraza ez duen auzi zail bat» dela, eta «potentzia handien arteko konfrontazioa» saihestu behar dela. AEBentzat, ordea, ez batak, ez besteak ez du nahi Ukrainan arma nuklearrik erabiltzea.

Ipar Koreak misilen jaurtiketa areagotu du azken asteetan, eta jarrera «probokatzaile» hori ere izan dute mintzagai bi liderrek, Washingtonen esanetan. Bidenek esan dio Xiri, zuzenean Txinari auzian egotzitako erantzukizuna aipatu gabe, nazioarteak Piongiang bultzatu beharko lukeela «era arduratsuan» jokatzera.

Txinak azpimarra jarri du auzi komertzialean. Izan ere, urri hasieran AEBek agindu zuten Txinari ez saltzeko AEBetako teknologiarekin fabrikatutako erdieroale jakin batzuk. Xik adierazi dio bere homologoari munduko bi ekonomia nagusien arteko gatazka batek ez diela onik egiten ez bataren ez bestearen interesei.


Ondarroarrak ote lehen euskaldunak?

Summary: Ondarroarrak ote lehen euskaldunak?.

Zorionekoak euskara eta euskaldun guztiak, Aranzadi zientzia elkarteak egindako aurkikuntzari esker. Esku baten itxurako brontzezko pieza bat topatu zuten iazko ekainaren 18an, Arangurengo Irulegi mendian (Nafarroa). Urte eta erdi geroago, eskuaren eta bertan idatzitako mezuaren berri eman dute. Sorioneku: horixe da lau lerroko mezuaren lehen hitza, orain arte itzuli ahal izan duten parte bakarra.

Hori da eskuaren ahurrean idatzirik dagoena, baina, sareetan, gehiagorako ere eman du. Euskara ez ezik, beste kode bat ere erabili dute erabiltzaileek, seriotasunean umorea txertatzeko: memegintza. Antton Telleria kazetari eta umoregileak, esate baterako:

K.a. I. mendeko mezua bada ere, gaur egungo euskalkiekin loturarik egin duenik ere bada. Kasurako, Ondarroako euskararekin. «Zorionak ondarrutarrei euskarazko lehen hitza idatzi eta Irulegira ardoa edatera joanda arras[t]oa han utzi izanagatik», adierazi du Lander Garro idazle eta dokumentalgileak. Geroago, ohartu da nahastu egin dituela Arangurengo Irulegi mendia (Nafarroa) eta ardoagatik ezaguna den Irulegi herria (Nafarroa Beherea), baina ezin zaio meriturik kendu. Imanol Magro kazetariak ere idatzi du txioa, Ondarroako euskararen harira:

Eta euskara alde batera utzi gabe, gogoratu behar da aurki hasiko dela Euskaraldia. Jada ezagunak dira ahobizi eta belarriprest rolak. Orain, duela bi mila urteko eskuari esker, dinamika berri bat sortu dutela dirudi: belarrondokoa.

Twitterren jada ezagunagoak diren memeak ere txiokatu dituzte. Esaterako, autobus batean doazen bi lagunen irudiarena: hormara begira doa pertsona bat, goibel; bestea, leihotik paisaiara begira. Astelehena atzean uztea lortzen dutenak, horiek bai sorionekuak!

Gaurkoa, behintzat, ez da izan hain astelehen goibela. Astea poztu du Irulegiko eskuaren aurkikuntzak; meme honek ezin hobeki azaltzen du euskaldun askoren erreakzioa:

Kattalin Miner kazetari eta idazleak gogora ekarri du Berri Txarrak taldearen Eskuak/Ukabilak diskoa, 2001ekoa. Biratu egin du lanaren azala, eta Irulegikoa dela dirudi.

Eskuaren kontzeptuarekin jolasean ere, Gure Esku Dago mugimenduak honako mezu hau idatzi du Twitterren: «Ez al da beti egon @Gure_Esku? #Sorioneku-ak gu!».

Superheroiekin eta Marvel munduarekin ere egin du memea @Joxemiel erabiltzaileak. Thanos gaizkileak esku babes bat eman ohi du soinean: infinituko esku babesa. Haren gainean, ordea, Irulegiko eskua ipini dio. Marvellek superheroi euskalduna beharko ote al du? Wazemank telesailean ja agertzen zen bat, aspaldi...

Hizkuntza baskonikoa ofiziala ote zen antzina? Agian, kargu publikoetan aritzeko beharrezkoa izan zitekeen baskoniera menderatzea... Sorionekuak, bai, aspaldiko horiek.

Eskua ikur bihurtzera bidean da, dudarik ez. Kamisetak, katiluak, pegatinak eta beste hainbeste izango dira laster:

Orain arte, lau lerroko mezuaren lehen hitza besterik ez dute itzuli. Instagramen, ordea, bada gainontzeko hitzak zeintzuk diren asmatzera atrebitu denik:


Summary: Galdakaoko ospitaleko sei medikuren kontratuak hautsi ditu Osakidetzak. Beren lan karga %20 handitu dela salatu dute berriki, ELAk jakinarazi duenez. Basurtuko mediku buruek «ezkutuko pribatizazioa» salatu dute.

Osasun zerbitzuen ahultzearen inguruko eztabaida indar hartzen ari da aspaldian, eta Galdakaoko ospitaletik iritsi den albiste batek ez du lagunduko su hori amatatzen. Larrialdietako sei medikuren kontratuak hautsi ditu Osakidetzak, eta mediku horiek gehiegizko lan kargak salatu zituzten joan den astean, ELA sindikatuak jakinarazi duenez. Beren zeregina %20 hazita zegoela plazaratu zuten Galdako-Usansoloko ospitaleko sendagile horiek, azaroaren 9an, eta azaldu zuten gainkarga horrek larrialdietako zerbitzuaren kalitateari eragiten ziola. Sindikatuak aditzera eman du Osakidetzaren erantzuna kaleratzea izan dela.

ELAk deitoratu egin du medikuen kaleratzea, eta esan du Osakidetzak ez duela «inolako soluziorik eskaini» larrialdien egoera hobetzeko. Alderantziz, sindikatuak dio kaleratze horiek «are gehiago» okertuko dituztela Galdakaon aritzen diren medikuen lan baldintzak.

Horiek horrela, ELAk bilera bat eskatu die Osakidetzako arduradunei lehenbailehen, «hausnartu dezaten» gertatutakoaren inguruan, eta egin dezaten apustu bat «lantaldearen baldintzak hobetzearen alde». Halaber, mobilizazioak iragarri ditu kaleratutako medikuak berriro har ditzaten beren lanpostuetan, Galdakaoko ospitaleko larrialdietan.

Mediku buruen salaketa

Galdakaon bakarrik ez, Osakidetzari beste fronte bat piztu zaio Bizkaiko beste ospitale handi batean, Basurtun hain zuzen, hango mediku buruek kritika gogorra egin baitiote Eusko Jaurlaritzari Osakidetzan egiten ari den kudeaketaren harira. Erietxeko 38 mediku buruetatik 36k izenpetu dute «neurri okerrak» eta medikuen falta aipatzen dituen gutun bat. Sendagile buru horiek diote gobernua «tematu» egin dela «okerreko neurriekin» bihotz kirurgiaren kasuan, eta uste dute «Osakidetzaren arazorik larrienaren soluzioetan sartu gabe» jarraitzen duela exekutiboak: «Ez daude ez medikuak ez erizainak».

Gainera, ohartarazi dute osasun alorreko profesionalen gabezia horrek «oso azkar okerrera» egingo duela, erretiroak direla eta. Medikurik eza bi gunetan eragiten ari da Basurtun, sinatzaileen arabera: larrialdietan, %30eko gainkargarekin, eta suspertzean, behar diren baino erizain gutxiago daudelako. «Ezkutuko pribatizazioa» dago horren atzean, Basurtuko mediku buruek idatzita utzi dutenez.


Summary: Munduko biztanleriak 8.000 milioi pertsonaren langa gainditu du. NBEk emandako datuen arabera, populazioa Indian ari da gehien puzten, eta Txina gaindituko du 2030erako. Munduan, aurreikusi dute 10.500 milioi biztanle izanen direla 2080an.

Hazkunde demografikoa nabarmen moteltzen ari da azken urteotan, baina joera goranzkoa da oraindik ere. Munduko jaiotza eta heriotza kopuruak ekuazio berean jarri, eta emaitza positiboa da oraindik. Gero eta biztanle gehiago dira Lur planetan, eta mugarri bat erdietsi da gaur: 8.000 milioi pertsona baino gehiago munduan bizirik. 09:00etan gainditu da langa.

NBE Nazio Batuen Erakundea arduratzen da kontaketaz, eta badira egunak notizia iragarria zuela. Erakundeko idazkari nagusi Antonio Guterresen iritziz, 8.000 pertsonaren langa gainditzea «mugarri historikoa da gizateriaren garapenerako». Azaldu du osasun arloan eginiko aurrerapenei esker lortu dela kopuru horretara iristea, batik bat. Dioenez, horrek ahalbidetu baitu «zorrotz» apaltzea amen eta haurren heriotza tasak.

Dena dela, oroitarazi du urteko hazkunde demografikoa gero eta geldoagoa dela 1950eko hamarkadatik aitzina, eta ohartarazi du herrialdeen arteko berdintasunik ezak nabarmenagoak direla egunetik egunera. Datu bat eman du NBEko idazkariak: «Munduko errentaren bostena munduko %1 aberatsenen artean dute banaturik, eta herrialderik aberatsenetako biztanleen bizi esperantza herrialde pobretuetako jendearena baino 30 urte handiagoa da».

Halaber, krisiei aurre egiten ahalegindu beharra aldarrikatu du Guterresek. Klima krisia, COVID-19aren krisialdia eta gerra aipatu ditu. «Mundua arriskuan dago».

Indian, Txinan baino gehiago

Aurreikuspenak ere plazaratu ditu NBEk. Azaldu dutenez, espero dute 2030ean India izatea biztanle gehieneko herrialdea munduan; Txina da gaur egun lehenbizikoa sailkapenean. Gainera, munduko populazioari dagokionez, azpimarratu dute kopurua puztu egingo dela aurrerantzean ere. Honako hauek aurreikusi dituzte: 2030ean, 8.500 milioi biztanle izanen dira; 2050ean, 9.700 milioi, eta 2080an, berriz, 10.400 milioi baino gehiago.


Summary: Donostiako Udala eta Espainiako Gobernua ados jarri dira Loiolako kuarteleko lursailak erosteko. Udalak egungo kuartelaren bi eraikin mantenduko ditu, EAEko Auzitegi Nagusiak iaz eman zuen epaia errespetatzeko.

Donostiako Udala eta Espainiako Defentsa Ministerioa ados jarri dira, bigarrenak aurrenekoari Loiolako kuartelen lursaila saltzeko. Eneko Goia alkateak presazko agerraldi bat egin du gaur goizean, akordioaren berri emateko. Salerosketa 73,3 milioi euroan adostu dute, prezio horretan eremu berriaren urbanizazio kostuak sartu dira, eta hitzarmena urtearen amaieran edo 2023aren hasieran sinatuko dute. Hortik aurrera, lurrak udalarenak izango dira. Egitekoak dituzten lanen artean daude bi zubi berri eraikitzea eta lurzoruaren maila bi metro igotzea, uholdeak eragozteko.

Eremua 17,5 hektareakoa da, eta, Goiaren hitzetan, 1.500 - 1.700 etxebizitza inguru egiteko aukera izango du udalak. Bestelako ekipamendu publikoak ere sortu nahi dituztela gaineratu du alkateak. Akordio horrek jasotzen du ministerioak Ulian dauzkan sei hektarearen salmenta ere.

Bide malkartsua

Goiak nabarmendu du «hiriaren erreklamazio historiko bat» dagoela eskakizunaren atzean, baina gogora ekarri du lurzoru horiek udalak eskuratzeko prozesua ere: 2020an EAJ Espainiako Gobernuarekin aurrekontuak negoziatzen ari zela, ados jarri ziren salerosketa horren prezioa finkatzeko. Horren ondorio da gaur aurkeztutako akordioa.

Prozesua, ordea, «luzea eta konplexua» izan da, Goiaren hitzetan; elkarri luzapen bat eman zioten bi aldeek, eta tartean «eragozpen» bat izan zuten: EAEko Auzitegi Nagusiak ebatzi zuen udalak ezingo zituela kuartelak eraitsi, horiek babestutako ondaretzat jo zituelako. Epai hori betetzeko, egungo kuarteleko bi eraikin mantenduko ditu udalak, eta horiek ekipamendu publikoetarako erabiliko ditu.

Militarrak, lau urtez

Behin lurzoruak udalaren esku egonda, udalak eta ministerioak adostu dute militarrek lau urtez jarraitzea Loiolan, hori delakoan horiek beste norabait aldatzeko behar den epea.