PLAZA ERTZETIK ERDIGUNERA BIDEA EGITEN

Summary: PLAZA ERTZETIK ERDIGUNERA BIDEA EGITEN. Estitxu Arozena eta Aner Peritz bertsolariak dira, baita haien aitak ere. Hala ere, haien aitena ez den beste leku batetik ari dira bidea egiten bertsolaritzan. Izan ere, Arozena eta Peritz ez dira plazagizonak. Plazaz, gatazkaz, lehiaz, oasiez, transgresioaz, erreginez eta astoez jardun dute. Bertsolarien munduaz, finean.

Estitxu Arozenak eta Aner Peritzek gauza komun asko dituzte; horietako bat da biak direla bertsolariak. Are, biek jaso dute bertsoa etxean, haien aitak ere —Manolo Arozena eta Xabier Euzkitze— bertsolariak direlako. Biak dira plazagizonen seme-alabak, baina haiek ez dute beren aiten bidea egin. Plazaren ertzetik erdigunerako bidea egin dute, eta egiten ari dira.

Bertsolaritza etxean bertan jasotzea abantaila bat da?

ESTITXU AROZENA: Abantaila izaten ahal da, baina oinarrian, bertsolaritza aktiboki bizi den etxe batean badituzulako bertso zaharren oinarria, egungo bertsolaritzaren jarraipena, hurbiltasun bat eta bertsolariekiko ezagutza bat, pertsonala anitzetan. Bada mundu horretan jaio zarela errateko modu bat. Abantaila izaten ahal da zu ezagutzeko momentuan, munduratzean; desabantaila konparazioa da. Nik, adibidez, ez dut bizi izan hain gaizki, baina Beñat Lizaso bati entzuten ahal diozu aitaren abizenaren itzalpe horrek zenbateraino baldintzatzen duen zure bertso ibilbidea.

ANER PERITZ: Bertsotara gerturatzean, dudarik gabe: ez dakit bertsotan bukatuko ote nuen aitagatik izan ez balitz. Hala ere, ez dut uste denik erabateko faktore garrantzitsua ere, garai hauetan are gutxiago. Agian bertso eskolen aurreko garaian bai behar zenuela inguru bertsozale bat bertsotara hurbiltzeko, baina nik uste dut gaur egun bertsoa bizitzeko eta bertso mundura hurbiltzeko beste esparru batzuk direla nagusi.

Bai, bizi izan dut eta bizi dut lotura hori, aitarena, bertsoari begira, baina lotzen nauena, dudarik gabe, hortik aurrera dagoen parte handi bat da. Gaur egun, bertsoa ez dakit zenbateraino interesatzen zaion, eta nik hor jarraitzen dut eta hor nago. Hortik kanpokoa da bertsotara lotzen nauen parterik handiena, gauzarik gehien eman dizkidana, eta gaur egun ere bertsotan egiteko bidea eta aukerak ematen dizkidana. Oinarri bat da, abiapuntu bat, baina hortik aurrerakoa hortik kanpo egin behar da derrigor.

AROZENA: Behar duela bakoitzak zaletasun bat, edo pauso bat eman; ez dela aski aita bertsolaria izatea zu bertsolari izateko. Bestela, guraso bertsolari guztien seme-alabak bertsolariak izango lirateke, eta ez da hala.

Plazagizonak badaude bertso munduan. Zuen aitak ba al dira?

PERITZ: Bai.

AROZENA: Bai. Daukate presentzia, ahotsa, egotea. Ez bakarrik plazan kantatzen zauden momentuan, plazara iritsi arteko horretan ere zer garrantzitsua den herriko harremanetarako erraztasuna izatea.

Zuen ustez, zer da plazagizona izatea?

PERITZ: Plazari lotua eta gizonari lotua. Azaldu daiteke bi eratara, eta biak osagarri izanez elkarrekin. Gaur egun, erakutsi dugu eta ari gara ikusten plazan egoteko beste modu batzuk ere badaudela, baina nik uste dut dela plaza hartzeko eta plazan egoteko modu bat. Garai batean agian plaza bizitzeko, plazan egoteko, indarra edukitzeko eta eusteko modu bakarra izango zen, presentziari, egoteari eta estatus bati lotua. Indarrarekin eta egoteko modu sendo batekin lotzen da. Nahi edo nahi ez, gaur egun ere hor irauten duen figura bat da, eta egongo dena. Plazan egoteko modu bat da, molde jakin batzuei lotua eta eragin duena plazan egoteko beste modu askotan, eta, beharbada, egon ezin izan diren beste batzuengan ere. Orain, beharbada, indar hori, sendotasun hori, gorpuztasun gogor eta indartsu hori eduki gabe ere badaude beste eredu batzuk, beste forma batzuk eta beste modu batzuk plazan egoteko. Garrantzitsua da molde bakarrak daudenean beste batzuk ere esploratzea. Horretan lan bat egin da eta egiten da.

AROZENA: Nik gogoan dut Donostian ikasten nuenean ordurako bazela talde bat Plazandreak izena zuena. Presentziaren, ahotsaren bolumenaren eta gorpuztasun horren inguruan hausnartzeko gai ez ginenean, ja kontzeptu gisa Plazandreak entzuna zen.

PERITZ: Plazandreak deituriko zerbait sortu izanak erakusten du plazagizon horren atzean bazegoela berez figura horrek beste figura batzuk ezkutatzen zituelako ideia, alegia, badirudi garai batean plazagizona izatea zela plazan egoteko zegoen modu bakarra, plazagizona zegoela soilik plazan eta besterik ezin zela egon; eta hori dela beste inork egon nahi ez duelako. Baina, aldi berean, horrek agerian uzten du beste figura batzuen ezkutukotasuna eta ezkutatze esplizitua.

AROZENA: Eta aldarrikatzeko nahia, aldi berean.

Beste eredu batzuekin kontrajarrita dago plazagizona?

PERITZ: Ez dakit, ez dut uste erabat kontrajarrita daudenik. Uste dut hasiera batean dela zegoenari jarritako izen bat. Garai batean plazan eredu hori zen nagusi, eta plazan zeudenek ere ez zuten ikusi beste eredu baterako beharrik. Gizontasunari alternatibarik planteatzen ez zitzaion neurrian, eta emakumerik eta abarrik agertzeko aukerarik planteatzen ez zen momentuan, ez zuen inork ikusten plazagizonaren figura planteagarria ere zenik. Uste dut modu normal batean, ohiko batean eta zentzudun batean sortutakoa dela. Kontrajarrita ez zen sortuko, baina bazeukan sakonean kontrajartze bat. Uste dut hori soil-soilik azaleratu egin dela.

AROZENA: Nik uste dut osagarriak ere izaten ahal direla. Orain, ez dugu eskatu behar: «Zuk ez kantatu ozen, ez kantatu ez dakit nola». Orain, badaude espazio batzuk eta eredu batzuk denak bateragarriak izan daitezkeen sentsazioa ematen dutenak.

Eta zuengan zein eragin izan du, izan baldin badu, aita plazagizonak izateak?

AROZENA: Hasteko, bere eskutik hasi nintzen ni gaztetan. Ez dakit zure kasua hori izan den...

PERITZ: Bai!

AROZENA: Garai hartan geuk egin behar genuen, ez zen besterik. Zuk egiten duzu, edo ez du inork eginen. Sentsazio hori hagitz barneratua genuen garai hartan; ez bakarrik bertsotan. Orduan, eragina bai, dudarik gabe: berak egiten zuen gauza bat, eta nik egin behar nuen ahalik eta berdinena. Zegoen eredu bakarra plazagizonena zen, eta, nahi edo ez, imitazioz egin genuen guk. Nik, behintzat, horrela egin nituen lehendabiziko pauso horiek.

PERITZ: Nik uste dut eraginari orokorrago begiratu behar zaiola. Gure kasuan, noski, eragingo zuen. Orokorrean plazagizonaren figurak bertsoaren sisteman leku hegemoniko eta nagusi bat eduki baldin badu, bertso munduan plazagizonak baino ez bazeuden, bertso mundura hurbildu den beste gorpuzkera, jarrera eta izaera orori eragin dio plazagizonaren figurak. Alegia, bai, niri eragin dit zuzenki aita plazagizona izateak, plazagizonez betetako espazio maskulinizatuetara hurbildu garelako nahitaez bertsora hurbildu garen aldiro, plazagizonek bultzatu gaituztelako bertsotara. Baina horrek ez du esan nahi ulertu behar denik inguru, familia edo guraso plazagizonik ez zuten bertsolariei eragin ez dienik plazagizonez betetako bertsolaritza batek. Azkenean, plazagizonak baldin badira bertsoaren hegemonia horren parte, bertsotara hurbiltzen den orok topatuko ditu plazagizonak hor. Horregatik da alternatibak planteatzea asmo kolektibo bat.

AROZENA: Nire hasiera garaian, kantatze eta taularatze hutsa arrakasta zen. Zuek hausnarketa gehiagoren ondorio zarete, esperimentazio gehiagoren aldekoak.

PERITZ: Pentsatu agian ez, baina nahitaez zuek hor egoteak eta zuek gauzak esateak bazekarren aldaketa bat.

AROZENA: Bai, baina denborarekin, sumatzen dut formakuntza baten falta: juxtu-juxtu bertsotan, eta ja mikrofonoa ahoan.

PERITZ: Dirudielako gure bertsoetako ibilbidearen parte handi-handi batean eragin nagusia, nabarmenena eta behinena izan dutela Manolo Arozenak eta Xabier Euzkitzek, badirudi gu bakarrik ari garela ez dakit zer egiten. Guraso bertsolaririk gabeko neskatxo hori, bertso eskolara joan dena, eta bere bertso eskolako irakaslea plazagizona zena, umetxo horrek ere bertsotara iritsi denean, bide horretan guztian, horrek ere berdin-berdin eduki du lotura plazagizon horrekin. Transgresioa eta plazandreen figuraren gorazarrea eta bertsolaritza transfeminista baten aldeko indarra egin bagenu bakarrik zuk, Miren Amurizak eta nik, ez geundeke hemen.

Estitxu, 1993ko Euskal Herriko txapelketan Zumarragan egindako kanporaketan hau izan zen zure agurra: «Txantxibiri txantxibiri gabiltzanian/ txapelketaren atean/ ideia hauxe bururatu zait/ bertso saioa hastean/ ni sentitzen naiz txiki-txikia/ jendetza, berriz, kristona/ nola demontre konponduko naiz/ zazpi astoren artean?». Esan behar da asto horietako bat zure aita zela, Aner. [Barre egin dute biek]. Nola sentiarazten zintuen saio askotan emakume bakarra izateak, Estitxu?

AROZENA: Hor esan nuen esaldirik esanguratsuena hau da: «Ni sentitzen naiz txiki-txikia». Bertzea txiste erraz bat da, eta jendea horren zain ere bazegoen. Ni nintzen 18 urteko neska gazte bat, eta bertzeak... Zure aita izango zen agian hurrengo gazteena hor zeudenetatik. Batetik, sentsazioa adierazten du horrek, eta, bestetik, topikoa. Gure gaztetasunetik, umore errazera jo genuen.

Alboko gizonek ere sentiarazten zintuzten txiki-txikia?

AROZENA: Ni beti txikiagoa sentitu naiz Euskal Herrikoetan Nafarroakoetan baino, Nafarroa zelako gure plaza. Euskal Herrikoan, iruditzen zitzaidan publikoa bainoago, denak epaileak zirela. Ni ez nintzen emakume bakarra sentitzen, eta ez nuen emakume guztien ordezkaritzaren motxila hartu nahi. Ni ni nintzen, nire bertsokerarekin, eta egiten nuen. Ez nintzen izan pisu horren kontziente; nahikoa lan banuen hamalau bertso egiten.

Albiste izan zara askotan, besteak beste, Nafarroako bi txapel irabaztean. Nolakoa izan da alboan izan dituzun gizonen jokabidea horren aurrean?

AROZENA: Ni ez naiz izan sobera lehiakorra inoiz: nik egiten nuen nirea, eta kito. Sentitu dut nire lehenbiziko lorpen horietan poza kolektiboa zela, nahiz eta ondoko kolektiboa gizonena izan.

Lehia ere badu berea bertsolaritzak. Lotura du gizontasunarekin?

PERITZ: Nahiko gaizki pasatzen dut lehiatzen. Nik uste dut beti izan dela kolektibo baten dudetako bat zenbateraino egin daitekeen lehia, eta aldarrikatu eremu seguru, berdinzale eta parekidea. Lehiaren balorazio objektibizatu bat dago, gezurra dena beti, eta gero dago lehia horren segurtasuna, berdintasuna eta parez parekotasuna. Esan nahi dut: ez dakit egin daitekeen lehia berdina, parez parekoa. Ematen du sei pertsona daudela mikrofono parean eta zero punturekin hasten direla, baina denok dakigu gauza batzuk hobeto ikusten direla, gizarte jakin batean bizi garelako. Nork esaten du esaldi batek gehiago balio duela beste batek baino, eta zeren arabera, eta zer du sakonean? Ezinezkoa da lehia justu bat. Oinarri horretatik abiatzen zara, eta zoaz ahal dena egitera, eta ulertzen duzu ahal duzunean ez dela bakarrik hobeto egin duzulako, eta ezin duzunean, ez dela izan bakarrik okerrago egin duzulako.

AROZENA: Bertsoa ez dago zerotik hamarrera puntuatzeko egina, baina iruditzen zait bertsolari bat plazara ateratzen denean, ja lehia badela; ja lehiatu zara gauza anitzekin, nahiz eta ez izan lehiaketa bat. Aukeratu zaituzte hor kantatzeko, txalo gehiago joko dizkizute, gutxiago... Nahiz eta lehiatik haragoko saioak izan, lehia bat badago. Horregatik kostatzen zaie agian hainbertze kantatzea neska gazteei, mutil gazteei baino gehiago: lehiatzen delako bere buruarekin, gizartearekin, plazarekin... Lehiatu zara, nahiz eta bertsoa zerotik hamarrera inork ez puntuatu.

PERITZ: Utopietan sinistea garrantzitsua delako, pentsatu nahi dut posible dela lehiarik gabeko bertsolaritza bat. Horregatik borrokatu nahi dugu.

Señora sariketa ere ari da bide bat urratzen alor horretan

PERITZ: Nik uste dut aurretik egindako lorpen batzuek gauzarazi eta posible egin dutela Señora sariketa. Zuk ez bazenu inoiz Nafarroakoan kantatu, Euskal Herrikoan kantatu, inori ez litzaioke otuko sortzea sariketa ez-misto bat. Badirudi batzuetan —autokritikatik— planteatzen dugula oasi bat balitz bezala, baina oasi horiek eraldatzekoak dira.

Estitxu Arozena eta Aner Peritz. Maialen Andres, FOKU

2011n utzi zenuen plaza, Estitxu. Txaloen falta sumatzen duzu?

PERITZ: Nik Estitxurena bai!

AROZENA: Anitzek erraten didate! Nik utzi nuen nire bizitzako hainbertze faseren ondoren. Hamazazpi Nafarroako finalen ondotik utzi nuen. Haurdun nengoen, kantatu nuen azken finala eta utzi nuen plaza. Distantzia daukat, eta egin izanaren sentsazioa ere bai. Ziklo luze eta zabal bat egin eta bukatu izanaren sentsazioa dut.

Bertsolaritzaren historian txapel bat jantzi duen lehen emakumea zara. Nafarroakoa jantzi zenuen 1995ean eta 1998an. Nola bizi izan zenuen hori?

AROZENA: Nik gogoan dut hurrengo egunean Nafarroako lehen erregina deitu nindutela. Ez nintzen Zumarragan bezain txikia sentitzen, baina ez erregina bat bezain handia ere. Nik bizi nuenetik izan zuen oihartzunera koska bat zegoen.

Aner, zuk Nafarroako erregina moduan ikusten duzu Estitxu?

PERITZ: Bai! Saioa [Alkaiza] ez!

Errepublikako lehendakari moduan akaso?

PERITZ: Agian bai!

AROZENA: Periferiarena!

PERITZ: Estitxu bertsolari moduan ezagutu izan dut, kanpotik entzunda eta neuk bizi gabe. Aitzindaritza beti da oso gauza polita. Niretzat, Estitxurena bada oso zera polita eta berezia, eta utzi izanak ere badauka bere trasfondoa.

AROZENA: Plaza utzi nuen, baina segitzen dut Bertsozale Elkartean eta irakaskuntzan. Ez nago bat-bateko plazan, baina hain urrun ere ez nago.

Estitxu bertsotan hasi zenean, askotan emakume bakarra izaten zen oholtzan. Aner, zuk desoreka hori bizi izan duzu?

PERITZ: Ez. Nik uste dut gaur egun plaza zentzu horretan aldatzen ari dela, eta zenbakiak desberdinak direla. Orain, akaso... Animaliekin konparazioak egitea... Lehen zazpi asto zirenak orain izango dira...

AROZENA: Badituzu mandoak, behorrak, zaldiak, pottokak... [barrez]

PERITZ: Baina horrek ez du esan nahi bertsolaritzan ez dagoenik posizio indartsuagorik, errepikatuagorik eta ohikoagorik. Lehen, figura nagusia izan bazen bat, orain da beste bat, zabalagoa, baina ez du esan nahi figura hori ez dagoenik.

Bertsoen edukia eta bertsolarien jarduna aldatu ditu animalia espezie gehiago plazara igo izanak?

PERITZ: Esan behar nuen asmatu dugula plaza orokorretik kanpoko zirkuituak sortzen eta beste leku batzuetan gauzak egiten: asmatu ditugu beste saio klase batzuk, gazte saio batzuk, Ez da kasualitatea saioak... Baina horrek ematen du zirkuitu alternatiboak burbuila hutsean geratzen direla, eta zirkuitu alternatiboek ez dutela eraldatzen eta ez dutela osatzen plaza orokorra. Uste dut gero eta argiago dagoela hori ere plaza orokorraren parte dela.

AROZENA: Zirkuitu alternatiboak orokor bihurtzen ari dira, eta erabat eragin dute festetako saioetan, txapelketan, gaitegian, han eta hemen. Elkarrekintzan bizi den mundu bat da, eta zirkuitu alternatiboetan nabarmentzen dena saio orokorragoetara joaten da. Elkar elikatzen dira, eta horregatik da zaila marra bat ezartzea. Gizartearekin konparatuz, bertso munduan gaiei ematen zaien tratamendua aitzindaria da. Gero eta parte hartze elkartuagoa dagoela iruditzen zait.

PERITZ: Nik uste dut oraindik ere badagoela alternatibotasun bat. Orain, ziurrenik, beste zerbait izango da alternatiboa, edo beste zerbaiti buruz ari gara alternatibari buruz ari garenean. Ez dut uste gauza batzuek lehen ez zeukaten leku bat hartzeak bihurtzen duenik dena lekudun. Orain egongo da beste zerbait. Lehen transgresorea zena, ba, orain, agian pixka bat normatiboagoa da.

Nafarroako azken txapelketan, 2021ekoan, Saioa Alkaiza txapeldunak agurreko bertsoan muxu handi bat bidali zien iraultza den gorputzari, ez-bitarrari, queer-ari, transari, marikari eta bollerari. Estitxu, zu hasi zinenean, emakume bat oholtzan egotea bera nobedadea zen. Aner, ematen du orain zure belaunaldia ari dela beste urrats batzuk egiten.

PERITZ: Bai, baina ez dut uste hori ulertu behar denik bertso plazaren kontuan bakarrik. Uste dut gizartean aldaketak gertatu direla, belaunaldi aldaketa ez dela bertsotan bakarrik gertatu, alegia, mundu ikuskeran, munduan kokatzeko moduan eta beste mila gauzatan gaude leku desberdinetan bertsolaritzan, pinturan, musikan eta txirrindularitzan. Orduan, hori ere bertsotara etorri da, zorionez. Lehen gatazkatsuak ziren gai eta gertaera batzuk gaur ez dira hainbeste, baina horrek ekarri du beste batzuk bihurtu direla. Ez diogu inoiz utziko zer borrokatua edukitzeari: aldatuko dira arrazoiak eta gaiak. Lehen apurtzailea zena, gaur, lan pila bat egin delako, agian ez da hainbeste. Beste gorpuztasun batzuk bihurtu dira transgresore. Orain kuotak dauden bezala zehazteko zenbat gizonek eta emakumek egon behar duten, eta zenbat nafarrek egon behar duten, agian hamabost urte barru egongo da kuota bat zehazteko zenbat ez-bitarrek egon behar duten. Nik uste dut aldaketa orokorragoa ekarri dela bertsotara. Saioak hori kantatu ahal izan du lehenago Estitxuk kantatu zuelako astoena.

Bertsogintza eta euskal gizartea parez pare doaz?

AROZENA: Mugimendu pentsalari bat dela iruditzen zait; hausnarketa baten ondorio da dagoen iritzi maila. Zentzu horretan uste dut aurreraxeago dagoela.

PERITZ: Askotan entzun izan dugu bertsoa ez ote doan gauza batzuetan gizartearen atzetik. Nik ez dakit hori argi irakurtzen. Nik uste dut aldi berean sektoreka ulertu behar dela. Ematen du bertso mundua dela espazio guztiz seguru, ezkertiar eta feminista, baina bertso munduan ere badaude diskurtso matxistak, homofoboak eta sektore egonkortuago batzuk, eta beste batzuk kanporago daudenak. Plaza publikoan zenbateraino esaten diren gauza batzuk? Ez dakit. Bertso munduan jendea dago haserretzen dena Saioa Alkaizak hori kantatzen duenean. Bertso munduan ez dago homogeneotasunik.

AROZENA: Egia da, baina plaza batean bertso homofobo bat abestu duena bilatzeko, joan beharko zenuke hagitz atzera.

PERITZ: Baina horrek ez du esan nahi diskurtso horiek existituko ez direnik. Plazan erakutsi da gauza batzuk onartzeko ja ez gaudela prest, eta kontra egingo zaiela. Eta uste dut jende bat konturatu dela ja ez daukala hainbesteko arrazoirik, eta, gauza batzuk esaten baditu, ba, agian, gero etorriko dela beste norbait eta kristorenak esango dizkiola. Eta pentsatuko du: «Gero ahoa itxi ez diezadaten, itxiko dut ja». Nik uste dut jende batek gehiago ikasi duela bere kuadrillan esaten dituen gauza batzuk ezin dituela esan, ezin dituela pentsatu baino. Bertsoa ere ez dugu ulertu behar oasi baten moduan.

Zer pauso daude emateko?

PERITZ: Nik nahiko nuke utopietara joan, eta bertso mundua bihurtu dadila Señora Sariketa, eta txapelketa nagusia desagerraraz dezagula eta egin dezagula dena super feminista. Ez dakit zer nahiko genukeen. Uste dut komeni dela estrategikoki pentsatzea zer den posible eta zer ez den, eta bertsotatik zertarako nahi dugun lan egin, eta zer osatu nahi dugun eta zer ez. Saiatu beharko genuke gaur egun inertzia batzuk eta kateatutako gauza batzuk identifikatzen, eta horiei aurre egiten. Identifikatu beharko genuke zertan egingo dugun kolektiboki aurrera, nola egingo dugun, eta zerk merezi duen eta zerk ez.

Estitxu, 2021ean Saioa Alkaizari Nafarroako txapela jantzi zenionean bota zenuen bertsoaren pasarte bat da hau: «Alaba gisa hasi nintzen ni/ gaur aunitzen bertso ama./ Ohore bat da familia hau/ hazten ikusi izana». Harro zaude zure alabez?

AROZENA: Hagitz harro. Hagitz harro!


Summary: Sute handi bat piztu da Artaxoa eta Mendigorria artean. Nafarroako lau suhiltzaile parketako hainbat kamioi, bi helikoptero eta beste horrenbeste hegazkin ari dira sua itzaltzeko lanetan. Aparteko baliabideak eskatu dizkio Nafarroako Gobernuak Espainiakoari. Gares eta Mendigorria arteko errepidea itxi dute.

Sute txikia zirudienak kezka eragin du Nafarroako erdialdeko herrietan, eta gobernuak eskura dituen baliabide ia guztiak erabili behar izan ditu hura itzaltzen saiatzeko. Nafarroako larrialdi zerbitzuek 14:45ean jaso dute abisua, Obanos herrirako bidexkan ke adar bat ikusi baitute hainbat herritarrek. Sutea kontrolatzeko arazoak izan dituzte suhiltzaileek, eta, 16:45ean, Larrialdietarako Herritar Babeserako Plan Bereziaren bigarren fasea aktibatu du Nafarroako Gobernuak. Horri jarraikiz, sutea piztu den tokiraino joan dira Tafallako, Cordovillako, Azkoiengo eta Lizarrako parkeetako suhiltzaileak, basozainak eta foruzainak. Horiez gain, bi helikoptero eta beste bi hegazkin ere mobilizatu dituzte. Mendigorria eta Artaxoa arteko errepidea ere itxita dago.

Sugarrak Mendigorrira hurbiltzen ari direla ikusita, aparteko baliabideak eskatu dizkio Nafarroako Gobernuak Espainiako Trantsizio Ekologikoko Ministerioari, sutea itzali ahal izateko.

Oraingoz, meteorologia iragarpenak ez dira onak: Aemet agentziak iragarri du hego haize zakarra ibiliko dela inguru horretan arratsalde osoan. Hala ere, tenperatura freskatu eginen da iluntzean.


Zubi zora(bia)garri bat dilindan

Summary: Zubi zora(bia)garri bat dilindan. Euskal Herriko zubirik ikusgarrienetako bat da Holtzartekoa. Duela mende bat eraiki zuten, Olhadübiko zintzurra zeharkatzen du alderik alde, eta, gaur egun, altzairuz egina da, seguruagoa izateko.

Zoragarria bezain zorabiagarria da Holtzarteko zaldaina edo zubia. Duela 80 milioi urte ibaien higadurak Olhado eta Olhadübi arroilak sortu zituen, eta bi horiek batzen dituen lekuari Holtzarte deitzen diote zuberotarrek. Hain zuzen ere, puntu horretan, Olhadübiko zintzurra alderik alde zeharkatzen du 67 metroko zaldain batek. Urrutitik begiratuta, Amazoniako oihanean dinbili-danbala dabilen zubia dirudi, inguru basa ederrean eraiki baitzuten. Ez da Hego Amerika, aitzitik; Larraine da (Zuberoa). XX. mendean basoko langileentzat eraiki bazuten ere, XXI. mendean milaka turistak zeharkatzen dute.

'Xynthia' ekaitzak egurrezko ohol gehienak eraman zituen, 2010ean. BERRIA

Euskal Herriko zubirik ikusgarrienetako bat da Holtzartekoa, 45 minutuko mendi ibilaldi erraz baina piku baten ondotik bertatik bertara ezagut daitekeena. Gaur egun zubia altzairuz egina da, baina duela hiru urte arte, egurrezko zaldain batek lotzen zituen arroilaren bi aldeak. Garai batean asko mugitzen omen zen; gaur egun orekari hobe eusten badio ere, gainetik pasatzean antzeman liteke mugimendu leuna. Zorabiatzen denak ausart jokatu beharko du, behera 152 metroko eroria baitago.

Alde bakoitzean hormigoi armatuz egindako oinarri bat zutitzen da, gaztelu baten harresiko bi ate balira bezala. Haietako batek gainean zizelkaturik du 1920. urtea, erromatar zenbakiz: MCMXX. Inskripzioak azaltzen die bisitariei noiz eraiki zuten zaldaina. Oinarriek eusten diote zubiari burdinazko hari lodien bidez. Helduleku horiei esker, altzairu galvanizatuz egindako zaldainak zeharkatzen du Olhadübiko zintzurra. Alboetako hesiek segurtasun handiagoa eskaintzen die gainetik pasatzen direnei.

Erreka bazterretik igotzen den mendi ibilaldi labur baten ondotik ageri da, urrunean, zubi bat zintzilik. Ibilbidea erraza dela jasota dago leku guzietan, baina pikoa da, izerdia gogotik botatzeko modukoa. Arroka anitz daude, eta hezea da ingurua; beraz, kasu eman behar da ez labaintzeko. Ibilbidearen zati batzuetan sokak paratu dituzte, haiei helduta ipurdikoa saihesteko aukerak handitzen baitira.

Ibilaldia Logibar aterpetxean hasten da; han autoa uzteko lekua ere badago. Aterpetxearen atzeko aldetik, ibaiaren beste bazterretik aurrera eginda, berehala egurrezko zubi txiki bat pasatu behar da, eta, ondotik, igotzen hasi. Eskuinean Olhadoko erreka lagun izanen da bide osoan, eta pagadiak, gerizpe. Hiru ordu laurdenen buruan, gutxi gorabehera, urrutitik antzeman litezke arroilaren alde biak, eta zubia, bakar-bakarrik, ezerezaren gainean zintzilik.

Italiarrek eraikia

XX. mende hasierakoa da Holtzarteko zaldaina. Garai hartan Lombardi-Morello zerrategia martxan zen Atharratzen (Zuberoa), eta Orhi mendiko basoetako egurraz baliatzen zen. Allande Sokarrosen datuen arabera, Lombardi-Morellok 1962. urtean itxi zuen. Zerrategi hura italiarra zen, eta haien herrialdetik langile anitz eraman zituzten Zuberoara. Horren arrastoa bizirik da gaur egun zenbait basabürütarren abizenetan, baita kantoreetan ere: Pum-ba-pa kantua Dominika Etxartek jaso zuen. 16 edo 17 urterekin aditu zien oihaneko langile italiarrei, ostatu batean. Hark oroitzen zuen moduan abesten zuten, ez italiera zuzenez.

Holtzarteko zaldaina egurrezkoa zen, 2006ko irudi horretan ikusten den bezala. Christophe de Prada

Basotik zura atera ahal izateko eraiki zuten Holtzarteko zubia Lombardi-Morelloko langile italiarrek. «Zurgintzan aritzen ziren langileak handik pasatzeko sortu zuten; bidea laburragoa egiteko. Zura kableekin jaisten zuten behera, eta tren txipi bat bazen Holtzarten», azaldu du Jean-Dominique Iriart Larraineko auzapezak. Basabürüko egürkako trenaz ari da, 11 urtez baizik erabili ez zena Allande Sokarrosek jasota utzi zuenez: 1920tik 1931ra arte. Burdinbide hori Larraineko eta Santa Graziko basoetan bildutako zura garraiatzeko baliatu zuten. Hain zuzen ere, egur biltegi bat zegoen gaur egun Logibar aterpetxea dagoen lekuan, eta kable bat ailegatzen zen haraino.

Egurretik altzairura

Egurrezko pasabidea eraiki zuten, baina egurraren arrastorik ez da gaur egun. Bi konponketa lan nagusi egin dituzte zubi horretan. Lehenbizikoa, 2010ean izan zen. Urte hartako otsailaren 27an Xynthia ekaitzak egurrezko zaldaina xehatu zuen. Ordura arte ez zen aldaketa handirik izan zaldainean, eta egur oholen bat faltan zuen, baina Xynthia-k ia biluzik utzi zuen zubia. Alboetako xaflak baino ez ziren salbatu. Sokarrosek Berrian argitaratu zuen kronikaren arabera, «hamar bat metro baino ez mutur bakoitzean». Zubia itxi eta zaharberritu behar izan zuten orduan.

Guillaume Fauveau

Bigarren eraberritzea duela gutxiago izan zen, 2020. urteko abuztuan. Iriartek azaldu du zergatik; garai hartan, orain bezala, bera baitzen auzapeza: «Zubia gaizki zelakoz eskatu nuen erreparazioa, eta ez zelakoz ongi kontrolatua botere publikoek. Erantzukizuna segurtamenari buruz alkatea da, beraz, zarratu nuen». Lanak eginik, 2021eko maiatzaren 19an ireki zuten berriz. Orduz geroztik altzaria dago egurraren lekuan. Iriartek kontatu du gutxiago mugitzen dela, «hobeki loturik delako». Dena den, erabaki horrek polemika sortu zuela onartu du. «Ez da herritarren gogokoa neurriak hartzea zerbait gertatu aitzin, hori badakit. Baina zer behar da, hamar lagun hil?».

Basoan lanean aritzen ziren italiarrek arras aldatua ikusiko lukete Holtzarteko zubia mende bat beranduago. Bidean galdu ditu egurrak, eta galdu du garai batean azpian izan zuen segurtasunezko sarea ere. Ez da soilik zaldainaren itxura aldatu; batetik bestera igarotzen direnak ere aldatu dira. Pasatu dira handik artzainak, baita kontrabandistak ere. Gaur egun, batik bat, turistak pasatzen dira alderik alde.

Urtean 60.000 lagun inguruk zeharkatzen dute zubia, auzapezak esan duenez. Are, iragan udan, soilik uztailean eta agorrilean, 22.000 lagun joan ziren Holtzartera. Larraine herriko harribitxia da kanpokoentzat; beste harribitxi bat gehiago bertakoentzat. «Guretzat, leku guziak politak dira; hemen bizi garenentzat, ez da leku berezia, berezia bilakatu da turistifikatu baita, baina guk erabiltzen genuen artzainak eta zurgintzako langileak pasatzeko. Orain turismoak du dena aldatzen», esan du Iriartek.

Horrek bultzatu ditu ere, hein handi batean, segurtasun neurriak hartu behar izatera: «Zubi horretan pasatzen zenuen astean hamar-hamabost artzain edo zurgintzako langile, eta orain, bi hilabetez, 22.000 jende». Auzapeza kezkaturik dago turistifikazioarekin: «Leku polit guzietan hainbat jende etortzen da, eta momentu bat iritsiko da horien egiturak ez direla izanen aski ongi». Haren aburuz, turistifikazioa arazo bat da: «Turistifikazioak mundu guzian ekartzen ditu ondorio onak, eta txarrak sobera baldin bada».


Summary: Galdu egin du Osasunak Konferentzia Ligako joanekoan. Lehen kolpea gogorra izan da gorritxoentzat, baina berdinketa lortu dute. Bigarren golari, ordea, ezin izan diote erantzun

Gehiegizko zigorra jaso du Osasunak, Konferentzia ligako atarikoaren joanekoan. Partida orekatua izan da, baina gorritxoek garesti ordaindu dituzte egindako akatsak. Lehen zatian gehiago izan da Osasuna, baina bigarrengoan Europan daukan esperientzia erakutsi du Bruggek. Kanporaketa, baina, ez dago erabakita. Datorren ostegunean irabazi egin beharko dute gorritxoek Belgikan, txapelketan aurrera egin nahi badute.

5.964 egunen ostean berriro jokatu dute gorritxoek partida bat Europan. Konferentzia ligan jokatzeko asko izerditu behar izan zuten iragan sasoian. Jokalariek lehendabizi, eta klubeko langileek ondoren. Horregatik, behin helburua lortuta, zaleek ez dute hutsik egin; tenperaturagatik beroa zegoen giroa gehiago berotu dute. Goraino bete da Sadar egun handirako. Eta, nola ez, UEFAren aurkako aldarriak ere entzun dira. Epailearen erabaki batzuen ostean batez ere.

Jokoari dagokionean, hasieratik ahalegindu da Jagoba Arrasateren taldea ohikoa duen joko zuzena egiten. Ezequiel Avila Chimy eta Ruben Garcia atzelarien bizkarrean aurkitzea zen prestatzailearen nahia, eta hala saiatu dira gorritxoak. Bi horiek izan dira jokalari arriskutsuenak, eta haien oinetatik iritsi dira Osasunaren lehen barnealdiak. Hala ere, area barruan sartzea lortu badute ere, Mignoletek ez du lan askorik izan lehen zati horretan. 17. minutuan izan du Chimyk lehen aukera garbia. Area kanpotik punpa-lasterrean egin du errematea, baloia zetorkion bezala joz. Baina kanpora joan zen. Bruggeren jokoa bestelakoa zen. Oso desberdinak dira bi taldeen estiloak. Atzetik baloia jokatuta ateratzea gustatzen zaio Ronny Deilari, baina aukera askorik ez dio utzi Arrasateren taldeak. Lan ona egin dute presioan gorritxoek.

Esperientziak balio du

Oso trabatua zegoen partida, baina halako batean, lehen zatiko azken hamar minutuetan gertu izan dute gola bi taldeek. Ruben Garciak bi aukera izan ditu hiru minutu eskasean. Lehendabizi, Aitor Fernandezek luze jotako baloi bat ederki kontrolatu du hegalekoak, eta oso urrutitik loratutako baloia langaren ondotik kanpora joan da. Bigarrengoan buruz-buruko jokaldi batekin sartu da area barruan, baina berriro ere, gutxigatik kanpora. Bruggek ere izan du berea lehen zatia amaitzear zela, baina Zinckernagelen burukada gora joan da.

Bigarren zatia hasi eta berehala izan du beste aukera bat Osasunak, baina 49. minutuan iritsi da Sadar isilarazi duen gola. Skov Olsenek buruz buruko jokaldia egin du eskuin hegaletik, eta gol ederra sartu du. Kamuts aritu dira Johan Mojica zein Moi Gomez, barneraketa nahi bezala egiten utzi diote Bruggeko danimarkarrari. Kolpe gogorra izan da gorritxoentzat, eta ordu laurden bat behar izan dute aurrerapauso bat emateko.

Ura edateko egindako geldialdiaren ostean iritsi da berdinketaren gola. Bruggek bosgarren atzelari bat zelairatua zuen ordurako, baina Moncayolaren erdiraketa bat buruz bidali du sareetara Chimyk. Festa piztu du golak Sadarren. Baina berehala gelditu dira zaleak hitzik gabe, Berdindu eta minutu eskasera bigarrena egin du Bruggek. Gorritxoen atzeko lerroa gaizki kokatuta harrapatu dute bisitariek, eta Maxim De Cuyperrek ez du barkatu. Osasuna saiatu da partida berdintzen, baina ezin izan du.


Summary: Trumpen polizia fitxako argazkia argitaratu dute. Hilabete gutxian laugarren aldiz auzipetu dute AEBetako presidente ohia. Atzo, Fultongo espetxera bertaratu zen; aske utzi zuten, bermea ordaindu ostean.

Laugarren aldiz inputatu zuten AEBetako presidente ohia joan den astean; atzo, laugarren aldia zuen atxilotzen zutela. Eta denak esperoan ziren ea noiz askatuko zuten Donald Trump. Gehienbat, haren polizia fitxako argazkia ikusteko —lehen aldia zen espetxeko kameraren aurrean jartzen zela—. Trumpek bazekien ikusmira zegoela argazkiaren inguruan, eta une hori aprobetxatu du X sare sozialera itzultzeko, ez baitzen haren berririk jarraitzaileek 2021eko urtarrilean Kapitolioa hartu zutenetik. Zer, eta fitxatu duteneko argazkia publikatuz itzuli ere. Bi esaldirekin batera: «Esku sartzea hauteskundeetan. Ez amore eman inoiz!».

Egiari zor, 2020ko hauteskundeetako emaitzak iraultzea egotzi dio Georgia estatuko Fulton konderriko fiskaltzak, baita talde kriminal bateko kide izatea ere. Konderriko espetxean egin zuen atzo sartu-irtena; Trump New Jerseytik hegazkin pribatuan iritsi, polizia fitxa egin, eta 20 minuturen buruan kanpoan zen berriro. 200.000 dolarreko bermea ordaindu behar izan zuen (183.500 euro). Aske da, epaiketaren zain.

Auzipetu duten aldi guztietan bezala, errugabetzat jo du Trumpek bere burua. «Hauteskunde ostuak» izan zirela argudiatu du, eta emaitzetan esku sartzeko «eskubide osoa» izan beharko lukeela. 11.779 botoren aldeagatik galdu zuten errepublikanoek demokraten aurka Georgian. Presidente ohiak bertako estatu idazkari Brad Raffenspergerri egindako dei batean, Bideni irabazteko lain boto «bilatzea» galdegiten dio. Hori da akusazioaren froga nagusietako bat. Trump eta beste 18 pertsona epaileen jomugan daude; 41 delitu egozten dizkie denera.

Georgiako inputazioa ez da aurreko hiruren modukoa; estatuarena da lehena, eta federalak dira gainontzekoak. Auziak saihesteko moduak ez dira berdinak batean ala besteetan. Hiru aukera ditu: baga, epaileak aske uztea, deklaratzera itzultzeko baldintzapean; biga, instrukzio prozesua ahalik eta gehiena luzatzea, baita epaiketa beste nonbaiten egin dezaten eskatzea ere; higa, epaimahaiko kide guztiek jo beharko lukete erruduntzat Trump hura zigortzeko, eta, halere, helegitea aurkeztu lezake.

Beste inputazioak

Bata bestearen atzetik heldu zaizkio. Apirilean hasi zen haren kontrako «sorgin ehiza»: enpresa kontuak faltsutzeagatik inputatu zuten Trump, 2016ko presidentetzarako hauteskundeen kanpainarekin zerikusia zuen ordainketa batengatik. 120.000 euro ordaindu zizkion pornografian aritzen zen Stormy Daniels aktoreari, hark ez zezan zabaldu, kanpaina erdian, Trumpek eta biek harremanak izan zituztela 2006an. Michael Cohen abokatuari eskatu zion ordainketa egiteko. Gaur-gaurkoz, 2024ko martxoaren 25erako aurreikusita dago epaiketa hastea.

Ekainean iritsi zen bigarren inputazioa, Mar-a-Lagoko (Florida, AEB) luxuzko bere etxera baimenik gabe eraman zituen sekretupeko dokumentuengatik. Zazpi delitu federal egozten dizkiote; besteak beste, justiziari traba egitea, konspirazioa, eta segurtasun nazionalerako dokumentuak atxikitzea.

Abuztuaren hasieran, hirugarrena. Fiskalak leporatzen dio azken presidentetzarako hauteskundeetan iruzur egiteko plan bat gidatzea. Presidente ohiak beste zitazio bat du abuztuaren 28rako, nahiz eta ez den beharrezkoa izango Trump bera auzitegira joatea. Egun horretan espero da epaiketarako eguna zehaztea.


Summary: Aske utzi dute Gasteizen ustez bikotekide ohia hiltzeagatik atxilotutako emakumea. Asteazkenean izan zen ustezko hilketa, Gasteizko Sansomendi auzoko etxebizitza batean.

Epailearen aurrean deklarazioa egin ostean, aske utzi dute 51 urteko emakumea. Gaur goizean igaro da epaitegitik bikotekide ohia hiltzea egotzita Gasteizen atxilotu zuten emakumea. Asteazken arratsaldean konorterik gabe eta pultsua oso ahul zeukala aurkitu zuten gizonezkoa, Sansomendi auzoko etxe batean; geroago hil zen Txagorritxuko ospitalean. Haren bikotekide ohia, 51 urteko emakumea, atxilotu zuen Ertzaintzak, ustezko hilketa egotzita. Ez dakite zein izan den heriotzaren kausa, eta Ertzaintza zer gertatu zen ikertzen ari da.

Atzo egin zioten autopsia gizonari, eta horrek argituko du heriotzaren zergatia. Izan ere, emakumea hilketa delitu bat egitea egotzita atxilotu bazuten ere, zenbait hedabide bestelako hipotesiak zabaltzen ari dira. El Correo-ren arabera, polizia etxera eraman zutenean, emakumea saiatu zen indarkeria matxista jasan zuela salatzen. Itxuraz, esan zuen gizona berari eraso egiten saiatu zela eta zorabiatu egin zela. Egunkari horrek esan duenez, Ertzaintzaren lehen ikuskapenen arabera, ez dute armarik aurkitu, eta gorpuak ez dauka begi bistako zauririk. Noticias de Álava kazetak gehitu du ertzainen ikerketarako hipotesietako bat dela gizonezkoari bihotzekoak eman izana. Radio Vitoria-k esandakoaren arabera, aldiz, posible da gizonezkoa kolpe bat jaso ostean erori izana.

Poliziak esandakoaren arabera, asteazkeneko 17:00 aldera dei bat jaso zuten. Emakume batek esan zien bere bizilagun baten etxean gizon bat lurrean zegoela, itxuraz konorterik gabe. Ertzainak bertaratu zirenean saiatu ziren gizona suspertzen, osasun langileak heldu bitartean. Gero, ospitalera eraman zuten eta, azkenean, bertan hil zen.


Summary: Gizon bat atxilotu dute Gasteizen, emakume bati eraso egitea egotzita. Erasoa Txile kaleko denda batean gertatu da

Gasteizko Udaltzaingoak 51 urteko gizon bat atxilotu du, emakume bati eraso egitea egotzita. Erasoa Txile kaleko denda batean gertatu da. Udalak jakinarazi duenez, gizona gaur goizaldean atxilotu dute, lekuko batek deitu ostean.

Bestalde, Bilboko Udaltzaingoak jakinarazi du Aste Nagusiko seigarren gauean gizon bat atxilotu duela, emakume bati sexu eraso bat egiteagatik; zehazki, ukituak egitea egotzi diote. Bart gauekoa ez da Bilboko Aste Nagusian gertatu den lehen kasua. Izan ere, atzo, beste gizonezko bat atxilotu zuten arrazoi beragatik. Horiez gain, beste sei gizon atxilotu dituzte antzeko delituak egin dituztelakoan. Denera, zortzi dira atxilotuak.


Summary: Kremlinek ukatu egin du Wagnerreko buruaren heriotzan parte hartu izana. Kremlinek gezurtatu egin ditu Wagnerren aldekoek eta Mendebaldeak Moskuren aurka eginiko adierazpenak, eta «espekulaziotzat» jo ditu. Ukrainako indarrek 42 drone jaurti dituzte Krimeako penintsulara, Moskuk jakinarazi duenez.

Errusiako Gobernua ikertzen ari da asteazkenean Wagner paramilitar taldeko buruzagi Jevgeni Prigozhin eta beste bederatzi kide hil ziren ustezko hegazkin istripuaren inguruabarrak. Moskutik San Petersburgora zihoan 62 urteko enpresariaren hegazkin pribatua, harik eta lurra jo zuen arte, Tver eskualdean, Mosku iparraldean. Errusiako presidente Vladimir Putinek Prigozhin goretsi zuen, ezbeharra gertatu eta biharamunean, baina Wagnerren aldekoek Errusiako Defentsa Ministerioari leporatu zioten hegazkina eraitsi izana. Mendebaldeko zenbait agintarik ere ez dute baztertu Kremlin egotea horren guztiaren atzean. Bada, Errusiako Gobernuak ukatu egin du Prigozhinen heriotzan parte hartu zuela, eta «espekulaziotzat» jo ditu Mendebaldeko estatuburu batzuek eginiko adierazpenak. «Gezur hutsa da», esan du gaur Kremlineko eledun Dmitri Peskovek.

Ikusi gehiago: Errusiak baieztatu du Wagnerreko burua hil dela hegazkin istripu batean

Wagnerren aldeko Telegram kontuek salatu zuten Moskuren aireko defentsa sistemek jaurtitako misil baten ondorioz eraitsi zutela talde paramilitarreko zuzendaritzako kideak zeramatzan hegazkina. AEBetako zerbitzu sekretuentzat, ordea, «ez dirudi» horrela izan zenik. Gertatutakoari buruz egindako lehen azterketa baten arabera, «nahita eragindako leherketa batek» eragin zuen ustez Prigozhin hil zen hegazkin istripua.

Ildo horretan, The Wall Street Journal egunkariak Etxe Zuriko iturriak aipatuta atzo kaleratutako informazioaren arabera, «ziur asko», Wagnerreko buruzagia «atentatuaren helburua» izan zen, eta erantsi zuen leherketa hori bat datorrela «Putinen ibilbide luzearekin, hau da, haren kritikoak isilarazten saiatzearekin». Horrekin lotuta, AEBetako presidente Joe Bidenek atzo adierazi zuenenez, «Putin inplikatuta ez dagoen gauza gutxi» gertatzen dira Errusian. «Ez dakit zehazki zer gertatu den, baina, era berean, ez nau harritzen».

Ikusi gehiago: Aliatuak desafio egin dio Putini

Errusia Wagnerrekoekin aritu da Ukrainako gerra fronteko zenbait eremutan, baina Prigozhinek jopuntuan zuen Defentsa ministro Sergei Xoigu, gudu zelaian izandako gorabeherak tarteko. Harik eta Wagnerrek ekainaren 23 gauean Defentsa Ministerioaren aurkako altxamendu saiakera egin zuen arte. Moskurako martxak, ordea, ez zuen egun bat ere iraun, Kremlinekoekin ados jarri zelako, Bielorrusiako presidente Aleksandr Lukaxenko bitartekari zela.

Ikusi gehiago: Lukaxenkorekin negoziatu ostean, Moskurako martxa gelditu du Prigozhinek

Matxinada bertan behera geratu ostean, Errusiako presidenteak hiru aukera proposatu zizkien talde paramilitarreko kideei: Errusiako armadan integratzea, Bielorrusiara erbesteratzea edo «familia eta lagunengana» itzultzea. 4.000 kide inguruk auzoko herrialdean deserriratzeko erabakia hartu zuten, baina Ukrainak atzo ziurtatu zuenez, Wagnerrekoak azken asteotan Bielorrusiatik erretiratzen ari ziren «pixkanaka»; Prigozhinen heriotzaren biharamunean, ostera, «are gehiago».

Krimea jomugan

Ukrainako armadak orain arteko erasoaldirik handienetako bat egin du Krimean, Moskuk 2014an anexionatu zuen penintsulan. Gutxienez 42 drone jaurti ditu, eta Moskuk «guztiak» erorarazi ditu, Errusiako Defentsa Ministerioak adierazi duenez. Krimea Kieven jomuga izan da Errusiak iazko otsailean Ukrainaren inbasioa abiatu zuenetik, baina azken asteotan eraso gogorragoak eta handiagoak egin ditu penintsula horretan.

Kremlinek esan du armadako indarrek bederatzi drone bota dituztela Krimean, eta beste 33 «gerra elektronikoek eta aireko defentsa sistemek» suntsitu dituztela, «helburua lortu gabe». Moskuk Sebastopolen ezarritako gobernadore Mikhail Razvozhajevek zehaztu du Ukrainaren oldarraldiak ez duela kalterik edo biktimarik eragin. «Indar eta zerbitzu guztiak prest daude borrokarako», adierazi du. Defentsa Ministerioak gaineratu du Ukrainak jaurtitako misil bat ere erorarazi dutela Moskurekin muga egiten duen Kaluga eskualdean, hiriburutik 200 kilometrora. Errusiak, berriz, lau misil jaurti ditu Ukrainara, eta guztiak erorarazi dituela zehaztu du Defentsa Ministerioak.

Kievek behin baino gehiagotan berretsi du Krimea berreskuratzeko asmoa duela. Gaur izandako erasoa, hain zuzen, Ukrainako presidente Volodimir Zelenskik penintsula «okupatzailerik gabe» egongo dela ziurtatu eta bi egunera gertatu da.

Horrekin lotuta, Ukrainak Independentzia Eguna ospatu zuen atzo —duela 32 urte aldarrikatu zuen—, eta, hori aintzat hartuta, armadak «operazio berezia» egin zuen goizaldean, Krimean, Sinbolismoz betetako operazio batean, Ukrainako zerbitzu sekretuko militarreko agenteak penintsularen mendebaldeko muturrera heldu ziren txalupa batean, eta,Tarkhankut lurmuturrean zirela, Errusiaren ekipamendua kendu zuten, Kieveko zerbitzu sekretuko militarrak kaleratutako bideo baten arabera. Lehorreratzean, bideo horretan talde armatu bat ageri zen, ilunpean tiro egiten eta Ukrainako bandera haizatzen, identifikatu gabeko leku batean. Kievek «arrakastatsutzat» jo zuen operazioa.

Moskuk sarri leporatu dio Ukrainari Krimea Errusiarekin lortzen duen eta Errusiako armadarentzat funtsezko hornidura bidea den zubi nagusiari eraso egin izana. Zubia Kertx itsasartean dago, baina agintari errusiarrek itxi egin behar izan dute zenbait egunetan, Ukrainak egindako eraso batzuen ondorioz, tartean uztail erdialdean izandako leherketa bat; hain zuzen, bi pertsona eta haur bat hil ziren eztanda horretan.

Erasoak eraso, Errusiak ez du inolako asmorik Krimea uzteko; besteak beste, Ukrainako lurraldera misilak jaurtitzeko leku estrategiko gisa erabiltzen ari baita. Mosku duela bederatzi urte okupatu zuen, hango herritarrek erreferendum bat egin ondotik; herritarren %96k baino gehiagok Errusiaren parte izatearen alde bozkatu zuten, 2014ko martxoaren 16an. Kievek, aldiz, baliogabetzat eta «fartsatzat» jo zuen galdeketa hura. Era berean, Krimea Ukrainaren parte zela onartu zuen Nazio Batuen Erakundeko Batzar Nagusiak 2014ko martxoaren 27an. Bielorrusiak, ordea, Krimearen anexioa ontzat eman zuen 2021eko abenduaren 1ean, Aleksandr Lukaxenko presidentearen aginduz.

F-16 hegazkinerako trebakuntza, udazkenean

AEB Ameriketako Estatu Batuek Ukrainara F-16 gerra hegazkinak bidaltzeko baimena eman zieten iragan larunbatean Danimarkari eta Herbehereei. Eraman aurretik, ordea, hegazkin horiek pilotatuko dituzten gidari ukrainarrak trebatuko dituzte; hain zuzen, udazkenean dira hastekoak, Pentagonoko bozeramaile Pat Ryderrek atzo jakinarazi zuenez.

Ingelesa ikasteko klaseak eman ondotik, Texas eta Arizona estatuetako base militarretan entrenatuko dira. Hain justu, AEBetako presidente Joe Bidenek eta Volodimir Zelenski Ukrainakoak elkarren artean finkatu dituzte trebakuntzaren nondik norakoak. Etxe Zuriak gaur kaleratutako ohar baten arabera, Bidenek berretsi du Washingtonek konpromisoa hartu duela Ukrainaren defentsa babesteko Errusiaren erasoaren aurka, eta «behar beste denboraz» engaiatuko dela nabarmendu du.

Amsterdamen eta Kopenhageren gisan, Norvegiak ere F-16 hegazkinak emango dizkio Kievi, Eskandinaviako herrialde horretako lehen ministro Jonas Gahr Storek atzo baieztatu zuenez.


Artaxoako sutea, kontrolpean

Summary: Artaxoako sutea, kontrolpean. Nafarroako suhiltzaileek Artaxoa eta Mendigorria artean zegoen sute handia menderatu dute.

Nafarroako suhiltzaileek gaur goizean jakinarazi dutenez, menderatu dute Artaxoan (Nafarroa) piztutako baso sutea. Nafarroako lau suhiltzaile parketako hainbat kamioi, bi helikoptero eta beste horrenbeste hegazkin ibili ziren atzotik sutea itzaltzen. Suak Artaxoako, Mendigorriko eta, neurri txikiagoan, Añorbeko, Obanosko eta Garesko baso eremuei (Nafarroa) eragin die.

Nafarroako larrialdi zerbitzuek atzoko 14:45ean jaso zuten sute abisua, hainbat herritarrek Obanos herrirako bidexkan ke adar bat ikusi ondoren. Sugarrak Mendigorrira hurbiltzen ari zirela ikusita, Nafarroako Gobernuak aparteko baliabideak eskatu zizkion Espainiako Trantsizio Ekologikoko Ministerioari, sutea itzali ahal izateko. Gares eta Mendigorria arteko errepidea eta Allozko urtegia itxi zituzten, hegazkinek ura segurtasunez hartu ahal izateko.

Amparo Lopez Nafarroako Justizia eta Funtzio Publikoko kontseilariak iragarri bazuen ere 19:00etarako sute txikia zirudiena kontrolpean hartuko zela, suhiltzaileek hura kontrolatzeko arazoak izan zituzten, eta Lopezek aitortu zuen «une kritikoak» egon zirela. Tenperatura beroek ez zuten lagundu, baina iparraldeko haizeak, bai. Sutea «ikusgarria» izan zela azaldu zuen kontseilariak.


Summary: Erresuma Batuko etorkinentzako kartzelaontziko baldintzak salatu dituzte 39 iheslarik. Estatuko idazkariari bidalitako gutunean jakinarazi dute bere buruaz beste egiten saiatu dela, asteon, itsasontzian bizi den asilo eskatzaile bat.

«Arriskutsua, beldurgarria eta bakartia». Horrelakoa da Portland herriko (Erresuma Batua) Bibby Stockholm kartzela itsasontzia, han zenbait egun igaro dituzten 39 iheslariren hitzetan. The Guardian egunkariaren arabera, hiru orriko dokumentu bat bidali zioten, atzo, estatuko idazkari Suella Bravermani. Gutunean salatu dutenez, iheslari bat bere buruaz beste egiten saiatu da asteon, itsasontziko «baldintza gogorren» ondorioz.

Denera, 222 gela ditu ontziak, eta bostehun asilo eskatzailerentzat dago tokia. Baina gela horiek «oso txikiak» dira, «kartzela batean egon ohi direnen modukoak». Halakoxeak dira, halaber, ontziko baldintzak. Han dauden guztiek hamar euro baino gutxiago jasotzen dute egunean, eta itsasontzian egon behar dute gaueko hamaikak baino lehen.

Hotel zahar batean daude orain dokumentua sinatu duten asilo eskatzaileak. Baina itsatsiak dituzte itsasontziko egonaldiaren arrastoak: «Oso presente ditugu bakartze eta bakardade sentsazioak, baita egonaldiak eragindako kalte psikologikoak eta emozionalak ere». Horiek hala, asilo eskatzaileen «bizi kalitatea» eta «duin bizitzeko eskubidea» lehentasun egiteko eskatu die Erresuma Batuko Gobernuari. «Nekatuta gaude behin eta berriz oztopoei eta erronkei aurre egin behar izateaz. Dagoeneko ez daukagu indarrik horretarako».

Gutuna iritsi da agintarien bulegoetara, eta iheslariek jaso dute erantzuna: «osasun protokolo guztiak» betetzen ditu itsasontziak, hango segurtasuna «beti» izan baitute «lehentasun». Halere, jakinarazi dute uraren sistemaren kalitatea aztertzen ari direla, eta inor ez dela itsasontzira itzuliko urak «segurtasun irizpide guztiak» betetzen dituela ziurtatzen duten arte.

Legionella bakterioa

Hain justu, gaur bi aste 39 lagun atera behar izan zituzten itsasontzitik, ur sisteman legionella bakterioa aurkitu ondoren. Organismora sartu eta handik hamasei egunera bitarte ager daitezke sintomak: beherakoa, eztul lehorra eta nahasmendua, besteak beste. Kasurik larrienetan, biriketako infekzioak sor ditzake, baita heriotza ere.

Baina, gutuna idatzi dutenek salatu dutenez, gobernuko «inork ez zien behar bezala» azaldu bakterio hori zer den, edo zer arrisku izan ditzakeen. «Interneten begiratu behar izan genuen. Bakterio hori dugun guztiak hotel bakarrean gaude. Batzuek eztula dute, baina guztiok gara beldur. Oraindik ere oroitzen dut dutxako urak begiak nola erretzen zizkidan». Bakterioaren berri izan zutenean, itsasontzira itzultzeari uko egin zioten dozenaka iheslarik. Baina mehatxu egin zien gobernuak: «ontzira itzultzen ez denak ez du gobernuaren babesa izango».

Uztailaren 18an iritsi zen Bibby Stockholm Portlandera. Itsasontziak 222 gela ditu, eta aurretik hoteletan zeuden bostehun asilo eskatzaile eraman zituzten hara. Alderdi Kontserbadoreak orduan esan zuenez, gastuak murrizteko. Egun, 51.000 asilo eskatzaile inguru daude Erresuma Batuan. Hoteletan bizi dira gehienak, eta horrek ia zazpi milioi euroko kostua du gobernuarentzat.


Summary: Green, Legrand eta Nikou ere Zinemaldiko Sail Ofizialean lehiatuko dira. 'The Assistant', 'Jusqu'à la garde' eta 'Mila' debuten zuzendarien bigarren filmak Urrezko Maskorra eskuratzeko lehian izango dira. Donostiako Zinemaldiko lehiaketa ofizialeko zuzendarien erdiak dira emakumeak.

Donostiako 71. Zinemaldiak itxuratu du Sail Ofiziala. Beste zazpi filmekin osatu dute programa: opera prima bat, bost bigarren film eta lehiaketatik kanpoko emanaldi berezi bat. Aurretik aurkeztutakoekin elkartuta —gehienak, zuzendari ezagunagoenak—, era askotako lanak erakutsiko dituzte jaialdiko atal nagusian: denera, hamasei film izango dira Urrezko Maskorra eskuratzeko lehian. Horien zuzendarien erdiak emakumeak dira.

Sei film hauek batu dira lehiaketara: Kei Chika-Uraren Great Absence, Isabella Eklofen Kalak, Kitty Greenen The Royal Hotel, Xavier Legranden Le successeur, Christos Nikouren Fingernails, eta Tzu-Hui Peng eta Ping-Wen Wangen Chung xing (A Journey in Spring). Thomas Liltiren Un métier sérieux lana emanaldi berezi batean estreinatuko dute.

Peng eta Wang taiwandarren opera prima-k emaztea hil berritan doluari aurre egin beharko dion gizon baten istorioa kontatzen du. Beste bost filmak, berriz, beren zuzendarien bigarren lanak dira. Chika-Ura japoniarraren lehen lana, Complicity, Berlingo eta Torontoko jaialdietan eman zuten. Great Absence bigarren filmean, aktore gazte bat aitarekin harremanetan jarriko da berriro, haren bigarren emaztea desagertu ondoren.

Elkof suediarrak Ali Abbasiren Gräns filma idatzi zuen, zuzendariarekin batera. Bere lehen film luzea 2018an aurkeztu zuen, Sundancen: Holiday. Groenlandiara bizitzera joan den erizain daniar baten istorioa kontatu du Kalak lan berrian.

Zinemaren industriaren barneko indarkeria matxista irudikatu zuen Green australiarrak The Assistant bere aurreneko lanean (2019), eta arrakasta handia lortu zuen, batez ere AEBetan. Julia Garner protagonistarekin lan egin du berriro The Royal Hotel-en; bi motxiladunen bidaiari buruzko thriller bat da.

Legrand frantziarra ere urrutira iritsi zen bere lehen lanarekin: 2017an, Veneziako Zinemaldian aurkeztu zuen Jusqu'à la garde zaintza partekatuari buruzko filma, eta zuzendaririk eta opera prima-rik onenen sariak irabazi zituen han, baita ikusleen saria ere, gerora, Donostian. Urrezko Maskorra lortzeko lehian ariko da Le successeur lanarekin. Aita hil ondoren, familiako etxean sekretu izugarri bat aurkituko du filmeko protagonista diseinatzaileak.

Ibilbide apalagoa izan bazuen ere, Nikou greziarraren estreinako lanak ere bereganatu zuen zaleen arreta, 2020an. Veneziako Orizzonti saila abiatu zuen haren Mila (Apples) filmak, eta harrera ona izan zuen. Ingelesez filmatu du bigarrena: Fingernails. Bikoteen maitasuna egiazkoa ote den probatzeko erakunde bat irudikatu du han.

Sail Ofizial osoa

Film hauek ere izango dira Urrezko Maskorra irabazteko lehian, jaialdiak lehendik jakinarazi zuenez: Maria Alche eta Benjamin Naishtaten Puan, Jaione Cambordaren O corno, Robin Campilloren L'île rouge, Isabel Coixeten Un amor, Isabel Hergueraren El sueño de la sultana, Raven Jacksonen All Dirt Taste of Salt, Joachim Lafosseren Un silence, Noah Pritzkerren Ex-Husbands, Cristi Puiuren MMXX eta Martin Rejtmanen La práctica.

Lehiaketatik kanpo, Hayao Miyazakiren Kimitachi wa do ikiruka (The Boy and the Heron) filmarekin abiatuko da Sail Ofiziala, eta James Marshen Dance First-ekin bukatu. Emanaldi berezi batean aurkeztuko dute Fernando Truebaren eta Javier Mariscalen They Shot the Piano Player, baita Javier Ambrossi eta Javier Calvo Los Javis bikote artistikoaren La Mesías telesaila ere.


Summary: FIFAk gutxienez 90 egunez zigortu du Rubiales. Futbolarekin zerikusia duen edozein ekintzatan parte hartzeko debekatu dio behin-behinean. Nazioarteko Federazioak espedientea ireki dio Munduko Kopan izan zuen jokabideagatik.

Luis Rubiales Espainiako Futbol Federazioko presidenteak jaso du lehen zigorra jada. Nazioarteko Futbol Federazioko (FIFA) Diziplina Batzordeak gutxienez 90 egunez zigortu du behin-behinean. Futbolarekin zerikusia duen edozein ekintzatan parte hartzeko debekatu dio. Jorge Ivan Palacio batzorde horretako presidenteak jakinarazi du gaur FIFAk zer neurri hartu duen Rubialesen aurka. Ostegunean, espedientea ireki zion, eta gaur, berriz, auzia aztertu arte zigortu du. Halaber, bai Rubialesi eta bai haren ingurukoei debekatu egin die Jennifer Hermosorekin harremanetan jartzea.

«[Rubialesek] ez du egin beharrekoa egin». Horrela mintzatu da Victor Francos Espainiako Kirol Kontseilu Goreneko burua herenegun goizean Luis Rubialesek zabaldutako erabakiaz. Francosek adierazi zuen kontseiluak salaketa bat jarriko zuela egun horretan TAD Espainiako Kirola Administratzeko Epaitegian. Ekintza «akats oso larri» gisa definitu zuen Francosek. Hala, epaitegiari eskatu dio ezohiko bilera bat egin dezala datorren astelehenean, eta ahal bezain pronto aztertu dezala Rubialesen kargugabetzea. Horrez gain, Hermosok berak baieztatu du musua ez zuela «baimendu»; eta taldekide guztiek adierazi dute ez direla taldera itzuliko zuzendaritza aldatu arte.

Ikusi gehiago: Zenbat Rubiales

Izan ere, ostiral goizean Luis Rubiales Espainiako Futbol Federazioko presidenteak adierazi zuen bereari eutsiko diola: «Barkamena eskatu dut keinuagatik. Eta azaldu dut. Uste duzue horrek halako ehiza merezi duela? Nire dimisioa merezi du? Ba, kontu bat: ez dut dimitituko». Eta txalo zaparrada jaso zuen federazioak Madrilen egin zuen ezohiko batzarrean zirenen partetik.

Rubiales kinka larrian da: bere aurkako salaketak eta espedienteak jaso eta jaso aritu da joan den igandetik. Munduko Kopako finalean izan zuen portaeraren ondorioa ziren: lehenbizi, Espainiak irabazi zuela ospatzeko, keinu itsusiak egin zituen palkoan; eta, gero, dominak banatzeko orduan, musu bat eman zion ezpainetan Jennifer Hermoso Espainiako selekzioko jokalariari, haren borondatearen aurka.

Musua «espontaneoa, elkarren artekoa, euforikoa eta adostutakoa» izan zen, Rubialesek batzarrean argudiatu zuenez. Ziurtatu zuen Hermosori galdetu ziola ea musua eman ahal zion, eta baiezkoa eman ziola jokalariak. Haatik, bere kontrako salaketak gaitzetsi zituen: «Feminismo faltsua gaitz handia da herri honetan. Hau hilketa soziala da, ez da justizia egitea». Hermosok, baina, berehala adierazi zuen musua ez zuela «baimendu». Horrez gain, hura eta gainerako taldekideak ez dira selekziora itzuliko zuzendaritzan aldaketak egon arte. Euskal jokalariak badira tartean, Irene Paredes eta Oihane Hernandez, adibidez.

Hainbat hedabidek jakintzat ematen zuten presidenteak kargua utziko zuela; gertukoenei jakinarazi omen zien hala egingo zuela. Ordu erdi inguruz aritu zen Rubiales, eta, batzarreko beste hainbat punturen artean, bere posizioa defendatu zuen. Dena dela, barkamena eskatu zuen palkoan egin zituen keinuengatik, «euforia une batean» eskuekin genitalei eutsi zienekoak. Gau hartan «izugarri emozionatu» zela azaldu zuen, «kontrola galtzeraino».

Rubialesen diskurtsoaren aurretik, Jennifer Hermosok berak «neurri eredugarriak» hartzeko eskatua zuen, Futpro sindikatuaren bidez zabaldutako ohar batean: «Gure elkartearen bidez, eskatzen diogu Espainiako Futbol Federazioari beharrezkoak diren neurriak hartu ditzala, gure jokalarien eskubideen alde egin dezala eta neurri eredugarriak hartu ditzala». Horrez gain, Espainiako Kirol Kontseilu Gorenari eskatu zioten «aktiboki susta» dezala «sexu jazarpenaren, matxismoaren eta sexismoaren aurkako prebentzioa».

Ikusi gehiago: Futbolari eta kirolari askok egin dute Rubialesen aurka

Madrilgo Fiskaltzak, berriz, Espainiako Auzitegi Nazionaleko Fiskaltzari bidali dio Futbol Entrenatzaileen Espainiako Eskolako presidente Miguel Galanek aurkeztu duen salaketa. Auzitegiko fiskaltzaren esku dago sexu erasoagatik salaketa onartzea. Galanek ere aurkeztu du beste salaketa bat Espainiako fiskaltzan. Bide penalaz gain, Espainiako Futbol Federazioko presidenteak haren kontrako beste bi salaketa ditu, Kirol Kontseilu Gorenak eta Kultura eta Kirol Ministerioak aurkeztu dituztenak.

Nafarroako eta Euskadiko federazioak

Rubialesen erabakia jakin orduko, Rafael del Amo Espainiako Emakumezkoen Futbol Kontseiluko eta Nafarroako Futbol Federazioko presidenteak dimisioa aurkeztu zuen, hura «errespetatu» badu ere. «Ezin naiz egon sinesten ez dudan proiektu batean», adierazi zion kazetari bati, kalean. Bertan izan ziren tokian tokiko presidenteen artean berau izan zen Rubialesen jarrera «irmoki» gaitzetsi zuena. Dena dela, zehaztu zuen palkoan gertatutakoak mindu duela bera; Jennifer Hermosori egindakoari ez dio «garrantzirik» eman. «Asko zor» diola aitortu zuen Del Amok; emakumezkoen futbola «indartuta atera da, askoz gehiago egingo delako haren alde». Rubialesek presidente izateari uzteko ordua heldu dela deritzo; Madrileraino joan nahi izan zuen «aurpegira» esateko.

Bestalde, Euskadiko Futbol Federazioak adierazi zuen bere presidenteak dimisioa aurkeztuko duela Espainiako Futbol Federazioaren Zuzendaritza Batzordearen hurrengo bilkuran. Horrez gain, ez zen batzarrera joan, munduko txapelketako «sari banaketan gertatutako larritasuna dela eta». Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako presidenteek ere dimisioa aurkeztu dute.


Summary: Hiru urteko kartzela zigorra Gipuzkoako Aldundiaren tutoretzapeko haurra eraman zuen bikotearentzat. Haurraren ama eta haren bikotekidea otsailean atxilotu zituzten Frantzian. Ezingo dira hamar urtez haurrarengana gerturatu.

Hiru urte eta egun bateko kartzela zigorra ezarri dio epaileak Gipuzkoako Foru Aldundiaren tutoretzapean zegoen haurra eraman zuen bikoteari. Haurraren ama eta haren bikotekidea dira zigortuak, eta ezingo dira umearengana hurbildu hamar urtez. Era berean, guraso ahala kenduko diote amari zazpi urterako. Bikoteak urtarrilaren amaieran eraman zuen Aldundiaren tutoretzapeko haurra. Aste batzuk geroago aurkitu zituzten Frantzian, eta bertan atxilotu zuten bikotea. Amari adingabeak ostea egotzi diote, eta haren bikotekideari, berriz, ezinbesteko laguntzaile izatea.

Urtarrilaren 29an eraman zuten haurra Donostiatik. Hori baino hiru egun lehenago geratu zen aldundiaren tutoretzapean, «babesgabe» zegoela erabaki ostean. Epailearen ebazpenaren arabera, haurra hezitzaile batekin paseatzen ari zen Tabakalera inguruan. Bertan egin zuten topo haurraren amarekin eta haren bikotekidearekin. Orduan, haurra hartu, eta Frantziara egin zuten alde. Otsailaren 17an aurkitu zituzten bikotea eta haurra Marseillan (Frantzia). Haurra onik zegoen, eta Frantziako gizarte zerbitzuen esku utzi zuten. Ama eta bikotekidea atxilotu egin zituzten.


Summary: Amiantoaren eraginez hildako beste langile bat aitortu du Gizarte Segurantzak. Asviamiek salatu du amiantoak eragindako heriotzen jatorria ezkutatu dela, eta dekretua urratu. Kalte ordainak emango dizkiote familiari.

Asviamie amiantoaren biktimen taldeak jarritako salaketaren ondorioz, Gipuzkoako Gizarte Segurantzak aitortu du Juan Carlos P.T. amiantoaren eraginez hil zela. Hori dela eta, dagozkion kalte ordainak emango zaizkio hildakoaren alargunari. 2022ko urrian hil zen, 66 urte zituela, biriketako minbiziarekin.

Gaixotasuna amiantoarekin lan egiteak eragin zion. Hamar urtez egin zuen lan Hernaniko Biyakbat fabrikan, non, amiantoa zuten lurrun galdarak eta tutuak manipulatzen zituen. Ondoren, hiru urtez egin zuen lan Pasaiako portuan, eta geroztik eta jubilatu arte, Pasaiako Algeposa enpresan.

Hil ondoren, aurtengo apirilaren 23an, Osalan Laneko Segurtasun eta Osasunerako Euskal Erakundeak, langilea amiantoarengatik hildako posibleen artean jarri zuen. Besteak beste, 2021. urtean Osakidetzako txostenak hamar urtez amiantoarekin kontaktuan egon zela biltzen zuelako.

Asviamiek salatzen du «ebidentzia eztabaidaezina» izan arren, Osakidetzak eta Onkologikoak ez zutela bete amiantoak eragindako gaixotasunaren susmoa jakinarazteko betebeharra; gaixoaren eta familiaren kalterako, eta mutuaren mesederako.

Azkenik, elkarteak adierazi du iruzur mota horren aurka beste salaketa batzuk ere jarri dituela Eusko Jaurlaritzako osasun sailean eta ez dutela erantzunik jaso.


Summary: Plataforma teknologiko handienak edukia gehiago zaintzera behartuta daude Europan. Gaurtik aurrera ezarriko da X, Facebook, TikTok, Google eta antzekoetan legez kanpoko edukia eta eduki kaltegarria murrizteko Zerbitzu Digitalen Legea Europako Batasunean.

Gaurtik aurrera, EB Europako Batasunean edukiak gehiago zaintzera eta moderatzera behartuta daude Interneteko hemeretzi bilatzaile eta plataforma handi, eta, Zerbitzu Digitalen Legea urratzen badute, isun handiak ordaindu beharko dituzte.

Sarean topatu daitezkeen legez kanpoko edukiak eta eduki kaltegarriak murrizteko legea 2022an onartu zuen EBk. Apirilaren 16tik dago indarrean, baina konpainia handiek gaur arteko epea izan dute zerbitzuak egokitzeko.

Orain behartuta daude beren webguneetatik lehenbailehen kentzera legez kanpoko edukiak, hala nola haurrei egindako sexu abusuen irudiak, eta desinformazioa eta gorrotoa zabaltzen duten mezuak eta produktuak, baita ziberjazarpenari bide ematen diotenak ere. Legez kanpokoa zer den, baina, ez du Zerbitzu Digitalen Legeak ezartzen: EBko eta estatu kideetako legediak hartuko dira kontuan horretarako. Konpainiak behartuta egongo dira funtzionamenduari dagokionez gardenago izatera ere.

Hemeretzi handi

Haien webguneek hilabetero 45 milioitik gora erabiltzaile europarren bisitak izaten dituztelako –europarren %10enak–, oraingoz hemeretzi konpainiari eragiten die legeak: Facebook, Instagram, TikTok, X (Twitter), Youtube, Snapchat, Linkedin eta Pinterest sare sozialei; Amazon, Booking, Aliexpress, Zalando eta Google Shopping salmenta plataforma handiei; Wikipediari eta Google Mapsi; Googlen eta Applen app dendei; eta Google Search eta Bing bilatzaileei.

Konpainietako batek Zerbitzu Digitalen Legea urratuz gero, Europako Batzordeak isuna jar diezaioke, urteko diru sarrera globalen %6rainokoa. Urraketa larria bada, salbuespen gisa, Batzordeak EBn jarduteko aldi baterako debekua ere jar diezaioke plataformari, bilatzaileari edo dena delakoari.

Legea betetzen den egiaztatzeko, Batzordeak besteak beste Gardentasun Algoritmikorako Europako Zentroa izango du Sevillan (Espainia). Lan horiek finantzatzeko, gainera, bilatzaile eta plataforma handiek haien diru sarreren %0,05 ordaindu beharko dizkiote Europako Batzordeari.

Sare sozialek lehenbailehen ezabatu beharko dituzte legez kanpoko edukiak baldin eta agintari eta norbanakoen jakinarazpena jasotzen badute. Norbanakoek ohartarazpen horiek egin ahal izateko, plataformek prozedura errazak jarri beharko dituzte eskura. Tokiko legeak betearazteko, EBko herrialdeetako agintariek konpainiari agin diezaiokete legez kanpoko edukia kentzeko, berdin dio zein den konpainiaren jatorrizko herrialdea.

Halako edukiak sarritan sareratzen dituzten erabiltzaileen kontuak bertan behera utzi beharko dituzte plataformek, betiere erabiltzaileari abisu bat eman ostean.

Legez kanpoko edukiez gain, legez kanpoko produktuen —faltsutuak edota arriskutsuak direlako—salmenta ere murriztu nahi du legeak. Salmenta plataformek «eginahalean» jardun beharko dute horretarako. Gainera, hala eskatuz gero, produktu horien saltzaileen trazabilitatea eskaini beharko dute.

Algoritmoak

Halaber, konpainiak behartuta egongo dira algoritmoetan oinarritutako edukien gomendio eta publizitateen parametroak azaltzeko, eta, edukiak gomendatzeko algoritmo aukeren artean, gutxienez batek ez du oinarritu beharko erabiltzaileen datu pertsonaletan.

Ildo horretan, Zerbitzu Digitalen Legeak mugatu egin nahi ditu publizitate pertsonalizatuak, eta erlijioaren, sexu preferentzien, osasun informazioen eta sinesmen politikoen inguruko datu pertsonalen araberako publizitate pertsonalizatuak debekatuko ditu. Helburu horrekin, haur eta nerabeen datuak jasotzea ere debekatuko die plataformei.

Konpainia teknologiko handi batzuek jada iragarri dute neurriak hartu dituztela. Facebookek, esaterako, Europako erabiltzaileei aukera ematen die ikusten dituzten kontuek zabaldutako edukiak egokitzeko. Tiktokek ere aukera ematen du bideo eskaintza erabiltzailearen kokapenaren arabera egiteko edo mundu zabaleko oihartzunaren arabera, eta ez konpainiaren algoritmoen arabera. Snaptchaten, berriz, publizitatea jartzen duten konpainiek ez dute modurik izango nerabeei publizitate pertsonalizatuak erakusteko.

Hemeretzi konpainietatik bik, bestalde, Zerbitzu Digitalen Legeari buruzko kritikak auzitara eramatea erabaki dute. Amazonek eta Zalandok uste dute ez dutela egon behar plataforma teknologiko oso handien zerrenda horretan.


Summary: Ibarrolaren agerraldia eskatu du EH Bilduk, azalpenak eman ditzan bitxien auziaren gainean. Koalizio subiranistak Iruñeko alkateari galdetuko dio ea karguaz baliatu ote zen bitxi denda bat sustatzeko, eta oparirik onartu duen.

EH Bilduren Iruñeko udal taldeak Cristina Ibarrola alkatearen agerraldia eskatu du irailaren 5eko Lehendakaritza Batzorderako. Azalpenak eskatuko dizkiote, uztailean alkatearen irudia azaldu baitzen bitxi denda baten sare sozialetan, bitxi batzuen sustapena egiten. Zehazki, EH Bilduk Ibarrolari galdeginen dio «azaldu dezala zergatik erabiltzen den bere irudi instituzionala ekitaldi ofizial batean, bitxi denda pribatu bat sustatzeko».

Hau ez da auzia azaleratzen den lehen aldia. Uztailaren 31n, bitxi dendaren argazkiak argitara atera zirenean, informazioa eskatu zuen EH Bilduk, baina, ordutik, UPNk ez du azalpenik eman: «Ia hilabete igaro da bitxien fakturak eskatu genituenetik, eta ez dugu erantzunik jaso, eta alkateak ere ez digu erantzun ea sustapen horretarako baimena eman zuen ala ez».

Zehazki, aurtengo uztailaren 7ko prozesioan, Iruñeko Udalaren agerraldi ofizial batean eta Gaixoa ni ekitaldietan eginiko argazkiak dira bitxi denda horrek Instagramen ikusgai jarritakoak. Horietan, Ibarrola alkatea ikus daiteke, denda horretako bi belarritakorekin eta lepoko batekin. EH Bilduk horien guztien fakturak eskatu ditu, eta, hori egin ezean, hiru galdera planteatuko ditu: batetik, ea bitxiak «maileguan» emandakoak ote diren, «ekitaldi jakin batzuetarako eta kontratu bidezko harreman batekin»; bestetik, alkateak baimena eman ote zuen argazki horiek publizitate asmoekin argitaratzeko; eta, azkenik, ea Ibarrola bat datorren bere irudia horrela erabiltzearekin. «Orain arte, isiltasuna izan da eman diguten erantzun bakarra».

Luxuzko poltsa bat

Tokiko hedabide batek bitxien aferaz galdetu zien bitxi dendaren arduradunei. EH Bilduk salatu duenez, dendariek iradoki zuten halakoak «normalak» direla, eta horren adibidetzat jo zuten «alkateak luxuzko poltsa bat» jaso zuela. «Informazio hori ez dute ukatu, eta, beraz, horri buruz ere galdetuko diogu alkateari agerraldian».

Koalizio independentistak gogorarazi du Gobernu Onaren Kodeari buruzko 2/2011 Foru Legearen 3. artikuluak debekatu egiten diela udal hautetsiei edozein opari onartzea: «Ohiko erabilerez, erabilera sozialez eta kortesiaz harago doan edozein opari, mesede edo zerbitzuri uko eginen zaio».


Summary: Bilboko Udaltzaingoak agente bat zigortuko du, Kranba txosnako gertakarien ostean. Bilboko alkateak nabarmendu du poliziaren «indarkeria» ez dela «existitu» Bilboko Aste Nagusian. Jakinarazi dutenez, «bide publikoan txiza egiteagatik» zigortuko dute agentea.

Juan Mari Aburto Bilboko alkateak Radio Euskadin jakinarazi du Bilboko Udaltzaingoak zigorra ezarri eta diziplina espedientea irekiko diela Aste Nagusian liskar batean parte hartu zuten bi udaltzainei. Halere, Udaltzaingoa bi agenteak ikertzen ari den arren, oraingoz, horietako bati bakarrik jarri diote zigorra, «bide publikoan txiza egiteagatik».

Bilboko Konpartsek poliziaren «indarkeria» eta udalaren jokabidea salatu zuten joan den asteartean egin zuten elkarretaratzean. Bertan jakinarazi zuten, besteak beste, Kranba txosnaren kanpoko aldean «bi mozkor» txiza egiten ikusi zituztela. Bertako konpartsakide batzuk beraiengana joan ziren txosnagunea errespeta zezatela eskatzeko. Adierazi zutenez, konpartsakideek bi lagunei egindako eskaeraren ostean, horiek «oldartu» egin ziren, eta konpartsakideei eraso egin zieten. Gehitu zutenez, eraso egin zieten konpartsakideek mehatxuak jasan zituzten hurrengo: «Uniformea janztean bizitza ezinezko egingo dizut, eta, bestela, hilko zaitut» eta «Nire mutil laguna ukituz gero, hilko zaitut», adierazi zieten, gazteleraz. Orduan, konpartsen arabera, mehatxugileetako batek bere burua zerbitzuz kanpoko poliziatzat identifikatu zuen, eta azaldu zuten segituan 30 udaltzain inguruk konpartsakideak inguratu zituztela eta eraso egin zietela. Bitartean, hasierako bi erasotzaileek ihes egin zutela azaldu zuten Konpartsek.

Aburtoren bertsioa ez da guztiz berdina: «Bi pertsona txosna batean pixa egiten hasi ziren, eta txosnakideek errieta egin zieten, baita garagardo katxiren bat bota ere. Horrek liskarra sortu zuen; eta, horren berri izanda, udaltzainak bertaratu ziren, zer gertatzen ari zen ikusteko». Gehitu duenez, liskarraren ondoren bi pertsona horiek identifikatu zituzten, eta zerbitzuz kanpo zeuden udaltzainak zirela jakin zuten. Gertatutakoa ikusirik, Bilboko alkateak azaldu du jarduera hori ez dela Udaltzaingoarena: «Ekintza mota hori ez da Udaltzaingoarena; medikuak, arkitektoak edota iturginak izan zitezkeen».

Liskar horretan Udaltzaingoak izan zuen jarrera ez zen Konpartsek astearteko elkarretaratzean salatu zuten gertaera bakarra. Jakinarazi zutenez, Aste Nagusiko bigarren egunean, Udaltzaingoak kaleko bi saltzaileri lan tresnak kendu zizkien. Duela bi aste ere emakume bat atxilotu zuten, udaltzain batek kaleko saltzaile bat atzematea galarazteagatik.

Aburtok nabarmendu du «poliziaren indarkeria» ez dela «existitu» Bilboko Aste Nagusian. Gainera, salatu du batzuek «Udaltzaingoaren eta Ertzaintzaren aldez aurreko gaitzespen testuinguruan gertatutako ekintzak nabarmentzeko interesa» dutela. Horren harira, ziurtatu du lanean ari ziren polizien jarduna «zuzena» izan zela: «Gatazka bat zegoen, eta Udaltzaingoa gatazka hori konpontzera joan zen». Horren harira, ERNE, ESAN eta Sipe sindikatuek konpartsen «hipokrisia» eta «errealismo falta» salatu dute. Haien ustez, Bilboko Udaltzaingoaren aurkako «jazarpen kanpaina» bat egin dute. Horrez gain, alderdi politiko guztiak publikoki posiziona daitezela eskatu dute.

Bestalde, Bilboko alkateak adierazi du Aste Nagusian «herritarren segurtasunean» jarri dutela arreta: «Udal bat gobernatzeko erantzukizuna dugunok oso argi izan behar dugu zein diren herritarren beharrak, eta Bilboko Udalak ahalegin handia egin du; Bilbon inoiz baino gehiago handitu dugu udaltzain taldea, ia 900 udaltzain izateraino». Gehitu du, lanpostuen zabalpen hori egin dela «herritarrek eskatu» dutelako: «Segurtasuna lehen kezketako bat bihurtu da, eta nik hari erantzuteko betebeharra dut. Konpartsak gorabehera, Bilboko alkateak eta Udalak herritarren eta jaietara bertaratzen direnen segurtasuna zaintzen jarraituko dute».


Summary: Futbolari eta kirolari askok egin dute Rubialesen aurka. Rubiales Espainiako futbol federazioko presidenteak ez duela dimitituko esan du. Futbolari eta kirolari asko bere aurka agertu dira.

#SeAcabó (#BukatuDa) mezuarekin hautsi dute isiltasuna igandean Munduko Kopa irabazi zuten Espainiako selekzioko emakumeek. Rubialesek gaur ez duela dimitituko esan du, eta haren jarreraren aurkako mezua da. Alexia Putellas Bartzelonako jokalariak, 2021ean eta 2022an munduko jokalari onena izendatu zutenak, hautsi du isiltasuna X sare sozialaren bidez. Harekin batera beste kirolari askok defenditu dute Jennifer Hermoso jokalaria. Horien artean daude, besteak beste, Aitana Bonmati, Athenea del Castillo, Catalina Coll eta Olga Carmona. Irene Paredes legazpiarrak, Maite Oroz nafarrak, Nerea Eizagirre Realeko jokalariak eta Ainhoa Tirapu Athleticeko jokalari ohiak ere Hermosoren aldeko mezuak igo dituzte sareetara.

Amaiur Sarriegi Realeko jokalariak Vilda selekzionatzailearen aurka egin zuen eta haren dimisioa eskatu zuen, Espainiako selekzioko beste jokalari askorekin batera. Sarriegik bere ekintza eta ideiei tinko eutsi zien, eta ligako jokalari onenetako bat izan arren, haren jarrerarengatik ez zen Munduko Koparako hautatua izan. Amaiur Sarriegik sareetan mezu bat igo du Rubialesen jarrera salatzen. Mapi Leon Bartzelonako defentsa, munduko onenetakoa den arren, Amaiur Sarriegirekin batera munduko txapelketatik kanpo gelditu zen, eta Hermosoren aldeko mezua igo du.

Mutilen artean ez dira hainbeste izan publikoki beraien iritzia eman dutenak. Betiseko lau jokalari izan dira Rubialesen aurka zerbait esan duten bakarrak, oraingoz: Borja Iglesias, Antonio Ruibal, Isco eta Hector Bellerin. Borja Iglesias aurrelariak esan du arazo eta gatazka hauek konpondu arte Espainiako selekzioan egoteari uko egingo diola. Iscok, orain dela pare bat egun argi utzi zuen Rubialesen muxua «botere abusua» izan zela. Ruibalek eta Bellerinek Instagrametako istorietan igo dute Ruibalesen aurkako beraien iritzia. Iker Casillas, Real Madrileko atezain ohiak ere «auzo-lotsa» idatzi du X sare sozialean.

Beste kirolari batzuk ere Rubialesen jarrera salatu dute. Maria Perez, ibilketan bi aldiz munduko txapeldun denak TVEn salatu du gertatutakoa. Andrea Vilaro, Ainhoa Lopez eta Maria Araujo saskibaloi jokalariek, berriz, X sare sozialera igo dute Hermosoren aldeko mezua.


Buia

Summary: Buia. Oñatin jaio zen (Gipuzkoa), 1995ean. Idazlea eta BERRIAko kazetaria da. Orain hamar urte abiatutako Itu literatur bandako kidea izan zen, eta haren bueltan argitaratu zituen bere lehen lanak, baita ikuskizunak egin ere. Iaz, bere estreinako poema liburua atera zuen, Susa argitaletxearekin: Gu gabe ere. Espainiako Kritikaren Saria irabazi zuen liburuak. Gu gabe ere, biharamunean izeneko emanaldi batean aurkeztu izan du, Mikele Landa zinemagilearekin batera. Beraneantea narrazioa ere badu argitaratua, Bilboko Udalaren Gabriel Aresti lehiaketan saritutako beste ipuin batzuekin batera osatutako bilduman, Erein etxearen bidez. Jakin aldizkarian ere idatzi izan du.

Ari nintzen pentsatzen: nola bateratu daitezke gure bizitzen mugak harago eramateko gogoa, baina gauzak arinago hartu beharra; neurriak hartzea, baina dena neurtzen ez bizitzea?

Ez dakit. Ez dizut ondo jarraitzen hiztegi hori ateratzen duzunean.

Zergatik gaude hain gutxitan lasai?

Ja.

Ur ertzeko horien bumerana bezalakoa da. Etengabe itzultzen da zerbait, presio klase bat, eta ikaragarria da ez izatea guztiz uxatzeko gauza; beti jotzen du bueltan ekartzen didan norbaiten gorputzean, ahotsean, are gaurkoa bezalako opor egun batean, han eta hemen, han eta hemen, zeharkaldian halako bits horixka moduko bat bilduz.

Polena bezala?

Adibidez.

Ez duzu esan, baina badakit pentsatu duzula.

Pentsatu zer.

Kutre-kutrea dela apartamentua, Iztu. Logelak ez du leihorik, hormigoia sofa barruan ere sartu dutela dirudi, eta zarata... ea gauean.

Aberatsak izan nahiko genukeela ari zara esaten?

Ez da hori.

Bada, noski. Haien bizitzetako isiltasun magnetikoa, bista zabal-zabalak lorategira ateratzean, pote politetan batutako janari horiek denak... Orain esango duzu: aberatsak bagara, Iztu.

Indio eran jarrita, egun gutxitan beltzarandu zaion izter zati bat atximurkatzen ari da, suge larru estanpatuko bikini-kuleroen hegalean. Laranja azala behatz mamien artean. Iaztik hona nabarmen ugaritu zait. Ongietorri zuri ere, eta barre egin dut, fuga txiki bat. Kale-saltzaile bati erosi dion oihal handi batean gaude, zuri-beltzezko elefante-kate baten gainean. Niregatik balitz, nor bere toallan geundeke, baina ezin dut ezer esan. Niregatik etorri da Mediterraneo aurrera, azken orduko eskaintza bati amore emanda —lau gau, hirurehun euro—, eta etxean urak hazita utzita.

Iztu dena posible zen lekura itzultzea da.

Ez nuke hau egin behar bere aurrean. Bere bizitzan, eta utzi dion azala ikusita kasik inbidia diot enpatia baino gehiago, beti egon dira marea biziak, ekaitz itxiak, garrantzitsuena atzean ez geratzea izan den egunak, ez dutenak aurrera egitearen antz handiegirik, hondoratu gabe eustearekin baizik.

Egiaz, ez dut inoiz jakin zein izan ziren institutu garaian ama eta biak herrian bat-batean agertzearen arrazoi zehatzak.

Beti sutan dagoen eltze bat bezalakoa da, esan zidan behin, urtetara. Kontuz izan behar da urak ez dezan gainez egin. Baina ahaztu itzali ahalko duzunik.

Atzera-buelta bihurriak dituzten bideetan sartzen hasi gara. Hori da?

Zuen haurdunaldiagatik diozu ala nire hipotekagatik?

Niri orain atximurka. Begira, eta hodei ubelen masa pitzatzen hasi da; ikusi dugu, entzun ia: argia zerua tarratatzen. Liburua apartatu dut eta besoak garondo atzean lotu. Orain bai bainua. Arratsaldeko zazpiak eta dozena erdi bat giza orban laurehun metro eskaseko hondartzan. Betaurrekoen azpian begiak tximututa jarraitu dugu arrakala, atzean zer dagoen asmatu nahi genuke, eta emakume bat hurbildu da masaje bat eskaintzera —hogei minutu hamabi euro—. Irribarre gatzgabe bat itzuli eta igeri egitera sartu da Iztu.

Ahopean segitzen dut: kontrapisu egiten jakin nahiko nuke nik ere. Flotatu. Ez sentitu denbora hainbeste, nahikoa izan egunean egunekoarekin, hainbeste kalkulu egin gabe. Buia bat izan, inon gutxi lortzen diren ziurtasunez puztuta, neguan elurra ikustea ziurra zenean bezala, igeri egon, hauek dira nire kaleak esan dezaketenak bezala, hauek zahartzen doazen nire lagunak, hauek lau urtaroak beren fruituekin. Oroitu atzean geratzen direnen igeriketa barea, ezagutzeko geratzen dena arrainez, algez, gizakiaren pasio negargarriez.

Hur koloreko melena bi eskuekin estutu eta euri egin dit bizkarrean. Nahi baduzu aurreratu. Etxera deitzeko aprobetxatuko dut. Ados, eta musu bat kopetan.

Oinetako haragi kozkorrak hozkatzeko arrainontzi argiztatuak, souvenir dendak, eguzkiz eguzkiko lanaldiak. Berrespena: ez dakit zergatik etortzen garen halako lekuetara. Kanpotik ikusi dut neure burua beti bakarrik gauden bidegurutzera iritsita, eta ezin izan dut saihestu: hau baino gehiago merezi dugu eta hau baino dezentez gutxiago.

Eraikin artetik itsaso puska bat bistaratzean parean eseri naiz. Ez da dardara hauetarako sasoia, Joana. Gutxienez hamar urte aterako dizkiodan neska ilehori batek ekarri dit garagardoa —hiru euro eta erdi—, eta arkitektoaren bi mezu ikusi ditut. Bueltarako, baina obraren lehen aurrekontuak dira. Badirudi horma pare bat bota ahalko ditudala. Pozak hartu nau. Eta hala ere ezin erosi errepikatzen dizkidatenak. Ilusioa. Zortea. Loteria balitz bezala.

Zerbezak, patatak, arrautzak, ura, tomatea, ahuakatea, ogia eta urdaiazpikoa erosi ditut bidean. Pausa prosaikoa. Autoak alokatzeko lokal baten aurretik igarotzean, ilaran jarri, bi egunetarako zenbat galdetu —berrogeita hemeretzi—, eta erreserba eginda utzi dut biharamunean lehen ordurako. Fiat Panda beltza.

Iztu dutxan da heldu naizenean, mugikorreko musikaren gainetik kantu-marmarrean. Balkoian jarri naiz, eguzkiak jandako plastikozko aulki zurietako batean, hankak luze. Autoen gainetik ozentzen joan da trumoi hotsa, eta otoitz moduko bat egin dut eraman diezadan laino mendi hau.

Burua biratu dudanean egongela erdian biluzik dago krema zabaltzen, bere ebakortz bereizien amildegitik irribarrez, nire Decathloneko toalla buruan eta ozpinetakoen lata batetik gorroto ditudan pepino txikiak eta tipula zurixkak arrantzatzen.

Leila Guerriero oroitu dut: hau da salbatuko gaituen zoriona, faltan izango dugunean hilko gaituen berbera.

Dena ondo? Imajinatzen dut.

Bihar deituko dut, hobeto. Ongi ikusi du autoarena. Nora joango garen galdetu dit, eta, une batez, irla batean gaudela ahanztera arte, iruditu zait edonora joan gintezkeela.


Estitxu Arozena

Summary: Estitxu Arozena.

Estitxu Arozena bertsolaria Mutrikun jaio bazen ere, lesakarra da. Lesakako bertso eskolatik irtendako lehen belaunaldiko kidea da, eta 16 urterekin eman zuen plazetan jarduteko pausoa. Euskal Herriko Bertsolari Txapelketan parte hartu zuen 1993tik 2005era, eta Nafarroako Bertsolari Txapelketa bitan irabazi du, 1995ean eta 1998an. Bertsolaritzaren historiako emakumezko lehen txapelduna da. Plaza utzita dago 2011tik, eta Bortzirietako bertso eskolako irakaslea da. Psikologia eta Sexologia ikasketak eginak ditu.


Aner Peritz

Summary: Aner Peritz.

Aner Peritz bertsolari zarauztarrak Gipuzkoako Eskolarteko Bertsolari Txapelketa irabazi zuen 2020an, eta aurreko bi urteetan Euskal Herriko eta Gipuzkoako eskolarteko txapelketetako txapeldunorde izan zen. Xenpelar eta Lizardi sariak ere irabazi ditu. Iaztik, eRRe ikuskizuneko parte hartzailea da, Oihana Aranarekin, Leire Vargasekin eta Haizea Aranarekin. Laukoteak aurten aurkeztu du Azken oturuntza ikuskizuna, eta, Argia-ren eskutik, iazko Euskal Herriko Bertsolari Txapelketaren berri eman dute.


Summary: Euskal presoen giza eskubideak errespetatzea exijitu du Sarek Bilbon. Konpartsekin batera, manifestazioa antolatu du Aste Nagusian. Salatu dutenez, gaur gaurkoz, ez dago justifikaziorik «salbuespen juridikoari» eusteko.

«Euskal presoei oraindik ere salbuespenezko legedia aplikatzen zaie», salatu du Bego Atxa Sare Herritarreko bozeramaileak gaur, Bilboko Aste Nagusian egindako manifestazio jendetsuan. Bilboko Konpartsekin antolatu dute protesta, eta euskal presoen giza eskubideak errespetatzea exijitu dute. «Euskal presoen giza eskubideen urraketa ez da amaitu; horren adibide nagusia da Auzitegi Nazionaleko fiskaltzak jarraitzen duela presoei emandako hirugarren graduen %75i helegitea jartzen», adierazi du Atxak.

Etxera lelopean, Plaza Eliptikotik abiatu dute manifestazioa, eta Euskal presoak etxera! eta Etxerako bidean, oztoporik ez oihukatuz, Kale Nagusia zeharkatu dute, udaletxera heldu arte. Bi fanfarrek girotu dute manifestazioa, baita trikitilari eta panderojole talde handi batek ere. Udaletxearen parean, topa egin dute herritarrek, «azken urteetako lorpenak» ospatzeko. «Esperantza garaietan bizi gara euskal presoen gaian», nabarmendu du Atxak. Gizarteari eta ekimen politiko, sindikal eta juridikoei egindako lana aitortu die: «Haiei esker etapak ixten joan gara, pixkanaka gauzatzen joan dadin gure leloa: etxera».

Atxak ez du aipatu gabe utzi 34 urte baino gehiagotan urruntze politikak eragin duen oinazea: «Ez bakarrik kartzeletan, baita senideen kolektiboan ere». Orain, etapa «berri batean» sartu direla azpimarratu du: «Preso, iheslari eta deportatuak etxera itzultzeko bidea irekitzeko etapa».

Konpromiso «irmoa»

«ETAk jarduera armatua bukatzeko erabakia hartu eta hamabi urtera, eta bere burua desegin eta bost urte baino gehiago igaro ondoren, ezin da jarraitu Euskal Herrian ezer aldatu ez bailitzan». Atxak kritikatu duenez, gaur egun, ez dago «inolako justifikaziorik» salbuespen juridikoari eusteko. Hori dela eta, konpromiso «irmoa» eskatu die eragile politiko, sindikal eta sozialei, kartzeletan pairatzen duten salbuespen egoera «behingoz» buka dadin.

Atxak argi utzi du ez direla euskal presoentzako «pribilegioak» eskatzen ari. Espetxe politikarako legedia arrunta aplikatzea nahi dute: beste edozein presori aplikatzen zaiona. Hau da, euskal presoentzako «legezkotasuna» eskatu dute.

Udaletxearen parean egindako ekitaldian, Sareko bozeramaileak herritarrei dei egin die: «Etxean nahi ditugu; eta helburu hori errealitate izan dadin, den-denok behar zaituztegu». Aste Nagusia baliatu nahi izan dute errebindikazioa egiteko: «Aste Nagusiaz gozatu eta eskubideak aldarrikatu». Izan ere, Donostiako Aste Nagusian ere manifestazioa egin zuen Sarek, baita Gasteizko jaietan ere. Azken horretan Etxerat-ek ere hartu zuen parte.

Bilboko manifestazioaren ostean, elkartasun bazkaria antolatu dute Txori Barrote konpartsan. Arratsaldean, gainera, ekimena egingo dute Kaskagorrin, 17:30ean. Horren ostean, Skabidean musika taldeak emango dio amaiera egunari, Kaskagorrin bertan kontzertua eskainiz. 18:00etan izango da hori.


Zenbat Rubiales

Summary: Zenbat Rubiales.

Aurreko artikuluan dago jasoa Luis Rubialesek aho handiarekin eta azal gogorrarekin egindako diskurtso faxista: faxista, misogino eta matxista. Luis Rubiales Espainiako Futbol Federazioko presidentea da, eta Espainiako selekzioak Munduko Kopa irabaztean, sari banaketan, Jennifer Hermoso jokalariari emandako musuak sortutako harrabotsaren harira emandako prentsaurrekoan esan ditu hitz horiek. Bi eskuekin burutik heldu, eta ezpainetan musu eman zion. Nagusiak langileari. Behartuta. Pentsa fokupean eta mila kameraren aurrean hori egiten badu argiak itzaltzean zer egingo ote duen.

Ikusi gehiago: Espainiako Gobernuak Rubialesen jokabidea salatu du, eta kargutik kentzeko eskatu

Rubialesek aurrez ere bazituen ilunak, eta ez gutxi. Sindikatuan harekin lanean aritu zen batek, Tamara Ramosek, salatu egin zuen eraso egin ziolako, federazioko diruarekin orgia ilegalak egiten zituen… Kontu horiek jakinak ziren, baina itzalean zeuden. Botereaz baliatuz egindako zapalkuntzak, baina antza argi gorririk pizten ez zutenak. Orain, baina, alarma gorria piztu du Rubialesek Munduko Kopan emandako musuak.

Ez da, ordea, Rubiales bakarrik, edo Rubialesen musua. Erasoari pisua kentzea da. Rubialesen jarrera justifikatzen duten tituluak dira. Hermoso erruduntzat hartzen duen txiolandia. Ahotsa altxatu duten emakumeak agertu arte futbol sistemak dardararik ez egitea; alegia, sistemak Rubiales zuritzea. Sistema da. Hermosorenak ez diren hitzak bereak balira bezala argitaratzea. Rubialesek Hermosori eta Andresi -kapitainari- bere jarrera matxistari pisua kentzeko egindako mehatxuak. Jokalariak kate motzean lotzea, beldurtzea, eta katea askatzeko giltza eskuetan dutenek ezer gutxi -edo ezer ez- egitea. Vilda entrenatzailearen babesa, eta isiltasuna, eta baita Vildak talde teknikoko kide bati titia ukitzea ere. Hermoso erruduntzat hartzea ez hitz egiteagatik, oporretan egonda oporretan egoteagatik. Sumatzea barkamena eskatzera derrigortu dutela lehen kolpean. Eta bigarren kolpean berrestea barkamenik ez dela, eta, are, barkatzekorik ez duela, dimisioa eman beharrik ez duela. Ez dimititzea da. Mugimendu feministari «feminismo faltsu» deitzea. Eta hitzaldi hori –eta, beraz, ekintza– txalotzea. Atzetik Rafael del Amo Emakumezkoen Futboleko Espainiako Batzordeko presidenteak dimititzea. Rubialesek «ehiza» deitzea justizia eskatzeari, eta berak ehizan aritzeko zilegitasuna sentitzea, izatea. Hau guztia bere aurkako «erailketa soziala» dela esatea. Ahots gogorrez hori lasai esatea. Barrabilak ukitzea. Harropuzkeria. Aldageletan ere jokalariak ukitzea. Ahoan ez bada ere musu gehiago ematea, gezurrak egia balira bezala zabaltzea. Aurreko hilabeteetan selekzioko emakumeen kexak egia zirela sinisteko hau gertatu behar izatea. Ulertzea hainbatek zergatik egin zioten uko Munduko Kopa jokatzeko ametsari. Rubiales da, bai, baina inguruan zenbat Rubiales dituzue?

Espainiako Selekzioa ez da nire selekzioa, ez nau ordezkatzen; baina auzi hau bai, nirea da, eta emakume horiek ordezkatzen naute. Rubialesez inguratuta baitaude, baikaude.


Summary: Tentsio eremuan diren iparraldeko 24 herrietan etxebizitzaren alokairua mugatu ahalko da. Patrice Vergriete Frantziako etxebizitza ministroak adierazi du Euskal Elkargoak ahalmena izango duela alokairua mugatzeko. Araua ez betetzeak 5.000 euro arteko isuna ekarri dezake.

Alokairuen gehiegizko prezioari muga jarri ahalko dio Euskal Elkargoak Ipar Euskal Herrian, tentsio eremu izendatuta dauden 24 herrietan. Gaur baieztatu du Patrice Vergriete Frantziako etxebizitza ministroak, Bunuzen (Behe Nafarroa) egin diren etxebizitzaren inguruko jardunaldi batzuetan. Hala ere, neurria 2024tik aurrera ezarri ahalko du Elkargoak. Alokairuari ezarritako muga baino prezio altuagoa ezartzen dionak, 5.000 euro arteko isuna jaso ahalko du neurria indarrean sartzen denean pertsona fisikoen kasuan, baina legea urratzen dutenak pertsona juridikoak badira, 15.000 eurora arte igoko da isuna.

Ipar Euskal Herrian 2014an Frantziako Asanbleak onartutako ALUR legeak definitzen du tentsio eremua. 50.000 biztanletik gorako urbanizazio eremu jarraituak definitu zituzten, etxebizitza eskaintzaren eta eskariaren artean desoreka nabarmena dutenak, eta etxebizitza eskuratzeko zailtasun handiak eragiten dituztenak. Hain zuzen, orain legea ezartzeko aukera izango den Lapurdi kostaldeko 24 herri izendatu zituzten tentsio eremuan, BERRIAk duela egun batzuk Etxebizitzaren inguruko seriean azaldu zuen bezala.

Aspaldiko aldarria

Gaur egun, tentsio eremua Ipar Euskal Herri guzira hedatzea eskatzen dute hainbat eragile politiko eta sozialek. Hala ere, eragileek pozik hartu dute Vergrieteren baieztapena. Etxebizitzaren arloan erreferentzialtasuna duen Alda mugimenduak, esaterako, berri «bikaina» dela adierazi du, eta esan du «aurrerapauso handia» izan daitekeela maizterrentzat, legea «anbizio handiz» aplikatzen bada. Horrez gain, gogorarazi du neurri hori Herrian Bizi plataformaren aldarrikapenetako bat izan dela, eta iritzi dio «herri mobilizazioak» eragina izan duela ministerioaren erabakian.

Jean-Rene Etxegarai Euskal Elkargoko lehendakariak ere begi onez ikusi du berria. Izan ere, iazko otsailetik, alokairuen prezioa mugatzeko aukera izatea eska dezakete herriek. eta Euskal Hirigune Elkargoak hautagaitza aurkeztua zuen Ipar Euskal Herriko herrientzat.


Summary: Garaipenik lortu ezinda jarraitzen du Realak. Berdindu egin dute txuri-urdinek Las Palmasen zelaian. Partida kaxkarra jokatu dute, eta etxekoak hobeak izan dira

Mikel Laboa zenaren kantuak dioen bezala, hegoak ebakiz gero ez dago gehiago txoria izaterik. Bada, Reala ere ez da bera izaten ari denboraldi hasiera honetan, ezta gutxiagorik ere. Besteak beste, ohiko joko eta nortasunetik urrun agertu da, hegoak ebaki baitizkio, nork eta Las Palmasek. Partida kezkagarria jokatu dute txuri-urdinek, lehen zatian batez ere, eta emaitza bera izan dute albisterik onena. Las Palmasek hiru bider bidali du baloia langara, eta horrez gain, Remirok bertsiorik onena plazaratu behar izan du. Aparteko geldiketak eginda, hura izan da txuri-urdinetan onena. Hots, azken minutuetan garaipena lortzeko aukera on batzuk izan ditu Imanolen taldeak, baina ezin ezkuta daiteke sasoi onetik urrun direla donostiarrak, jokoz zein fisikoki. Zenbakiek ez diote gezurrik, eta jokoan izandako bederatzi puntuetatik soilik hiru batu dituzte. Horrez gain, sentsazioak txarrak izan dira.

Sasoiko lehen garaipena lortzeko baikor zen Imanol neurketaren atarian, eta hasierako hamaikakoari erreparatuta bazen horretarako motiborik. Izan ere, Mikel Merino, taldearen gidaria, prest zegoen denboraldiko lehen minutuak jokatzeko. Ordea, nafarraren presentziak ez dio mesederik egin taldeari. Las Palmas nahi erara aritu da: baloia ezker eskuin mugitzeko ez du arazorik izan, eta presioan ere baloi asko eskuratu ditu. Hortik iritsi zaizkio gol aukerak. Sandrok, esaterako, langara bidali du baloia bosgarren minutuan. Eta gauza bera egin du Loiodicelek hortik hamar minutura. Areaz kanpotik egindako jaurtiketa bortitzak langa jo du, Remirok baloia hatzekin ukitu ondoren. Suarekin jolasten zebiltzan txuri-urdinak, eta mirariz ez dira kiskali. Ezin izan dute jokorik kontrolatu, ez baitira gai baloia oinetan izateko, eta estrategia jokaldietan ere sufritu egin dute. Korner batean gola gertu izan dute etxekoek.

Esanguratsua izan da, adibidez, Zubimendiren eta Remiroren arteko jokaldia, atsedenaldiaren atarian. Erdilariak atezainari eman behar dio baloia, beste askotan bezala, baina biek ez dute elkar ulertu, eta baloia kornerrera joan da azkenean. Bistakoa zen konfiantza erabat galduta zegoela Imanolen taldea, eta, horregatik, atsedenaldian aldaketa bikoitza egin du entrenatzaileak. Sadiq eta Oiartzabal zelairatu zituen Carlos Fernandez eta Barrenetxearen ordez. Gutxienez, bigarren zatiaren hasieran ez du hainbeste sufritu Realak. Jokoaren kontrol handiagoa izan du, jokalariak hobeto kokatuta baitzeuden zelaian. Gainera, erasoan Oiartzabalek pare bat agerpen on izan ditu, baina abiadura eta inspirazioa falta izan zaizkio min egiteko.

Azken txanpan hautsi egin da lehia, eta bi areatan izan da arrisku sentsazioa. Zubimendik oso gertu izan du gola buruz, baina beste aldean ere hirugarren aldiz langara bidali du baloia Las Palmasek. Zakharian errusiarrak debuta egin du txuri-urdinekin, baina ezer gutxi egin ahal izan du bere taldearen jokoa hobetzeko. Berdinketa ontzat jo du Imanolek amaieran, baina, ezbairik gabe, taldeak badu zer hobetua. Larunbatean izango du lehen garaipena lortzeko aukera. Granada hartuko du etxean.


Summary: Iñigo Peñak urrezko domina irabazi du Munduko Txapelketan. K2 1000 metroko modalitatean gailendu da zumaiarra. Lau domina ditu Munduko Txapelketan; hau du urrezko lehena.

Lehia estua izan du Iñigo Peñak Duisburgen (Alemania) jokatzen ari diren piraguismoko Munduko Txapelketan. Horrek ez dio eragotzi urrezko domina irabaztea. K2 1000 metroko modalitatean gailendu da zumaiarra, Pedro Vazquez espainiarrarekin batera. Horrela ospatu du Peñak, behin proba amaituta: «Saio bikaina izan da, oso kontent gaude. Munduko txapeldunak gara».

Ez dute erraza izan helmugara lehen iristea. Hungariako bikote Bence Bajda eta Tamas Szantoi-Szabo fin aritu dira, eta azken txanpan lortu dute Peñak eta Vazquezek aurrea hartzea.

Atzo, K1 500 metroko finalean ere lehiatu zen zumaiarra. Zortzigarren geratu zen. Dena den, oraindik badu abagunerik beste domina bat irabazteko munduko txapelketan: K2 500 metro mistoko finalerdia jokatuko du gaur, Barbara Pardorekin.

Peñak badaki zer den podium gainera igotzea, baina lehen urrea du Munduko Txapelketan. Hala, lau domina ditu dagoeneko: 2018an zilarrezko eta brontzezko domina bana irabazi zituen, K2 1000 metroko eta K4 1000 metroko modalitateetan, hurrenez hurren; 2019an, zilarra lortu zuen berriro, K2 1000 metroko proban. Europako Txapelketan ere badu palmares luzea: hiru brontzezko domina, bi zilarrezko, eta urrezko bat.


Summary: Txileko estatu kolpeari buruzko bi txosten desklasifikatu dituzte AEBek. Militarren matxinada gertatu baino hiru egun lehenago Nixoni bidalitako dokumentuen arabera, Allendek uste zuen irtenbideak politikoa izan behar zuela. Txileko Gobernuaren arabera, dokumentuei sekretua kentzeak «egiaren bilaketa» sustatzen du.

Txileren eskaera historiko bati erantzunez, 1973an herrialdean gertatutako estatu kolpeari buruzko bi dokumentu desklasifikatu ditu AEBetako Gobernuak. Irailaren 11n eman zuten kolpea militarrek, eta orain sekretua kendu diete zerbitzu sekretuek Etxe Zuriko orduko maizter Richard Nixoni (1969-1974) irailaren 8an eta 11n bertan bidali zizkioten txostenei. Kolpe saiakeraz ohartarazten dute aurrenekoan; eta bigarrengoan nabarmentzen dute saiakera babestekoak direla «funtsezko zenbait unitate militar».

Kolpearen 50. urteurrenaren atarian desklasifikatu dituzte bi dokumentu horiek, eta AEBetako Estatu Departamentuak atzo ohar batean azpimarratu zuenez, horren helburua da bi herrialdeek partekatzen duten harremanaren «ulerpen sakonago bat ahalbidetzea». Txileko Gobernuak eskerrak eman dizkio Washingtoni, eta Atzerri Ministerioko idazkariorde Gloria de la Fuentek adierazi zuen dokumentuei sekretua kentzeak «egiaren bilaketa» sustatzen duela. Testuinguru horretan, aintzat hartu behar da Txileko Diputatuen Ganberak proiektu bat onartu zuela, joan den abuztuaren 9an, eskatuz Atzerri Ministerioari kudeatzeko kolpearekin lotura duten AEBen dokumentuak.

Kontuan hartu behar da Bill Clinton AEBetako presidente zen garaitik (1993-2001) AEBetako zerbitzu sekretuek Txileri buruz osatutako milaka dokumentu desklasifikatzen joan direla. Horien bidez ezin da frogatu Nixonek estatu kolpean esku hartu zuenik, baina horietan argi ikus daiteke ez orduan Etxeko Zuriko maizter zenak, ez Henry Kissinger AEBen Segurtasun Nazionalerako aholkulariak ez zutela gustuko Salvador Allende Txileko presidentea (1970-1971). Esaterako, Allende presidente izendatua izan baino bost aste lehenago, hori eragozteko konplot bat agindu zuen Nixonek, CIAk, AEBetako Inteligentzia Agentzia Zentralak, babestuta. Azkenean, baina, ez zuten aurrera eraman. Horren berri ematen dute iaz desklasifikatutako txosten batzuek.

Hain zuzen, desklasifikatutako dokumentuetako batek, irailaren 8koak, azpimarratzen du Allendek uste duela bere jarraitzaileek ez dituztela behar adina arma armadari aurre egiteko, eta, horrenbestez, irtenbideak politikoa izan behar duela. Dokumentu horretan, aurrez desklasifikatu dituzten beste batzuetan bezala, pasarte batzuk beltzez ezabatuta daude. Txilek Washingtonen duen enbaxadore Juan Gabriel Valdesek beltzez ezabatuta dagoena ere irakurri ahal izatea eskatu zuen, duela aste batzuk, Efe berri agentziak egin zion elkarrizketa batean. «Horrela jakingo genuke orduan AEBetan agintzen zutenek zer pentsatzen zuten».

Irailaren 11ko dokumentuari dagokionez, zerbitzu sekretuk ohartarazi zuten militarrek, agian, ez zutela «plan eraginkor eta koordinatu bat», modu horretan «jada zabalduta zegoen oposizio zibila baliatzeko». Adierazi zuten, bide batez, Allendek pentsatzen zuela gatazka saihesteko moduan zirela artean: «Itxaropentsu zen». Irailaren 11n bertan, arratsaldean, bere buruaz beste egin zuen Allendek, eta 1990era arte Augusto Pinochet militarra buru izango zuen diktadura hasi zen. Datu ofizialean arabera, hamazazpi urte horietan 40.000 bat pertsona torturatu zituzten, eta 3.000 bat exekutatu; horien heren bat desagertuta daude oraindik.