Euskara batu, kontatu eta biltzea

Summary: Euskara batu, kontatu eta biltzea. Euskaltzaindian ere ibilbide oparoa egin zuen Joan Mari Torrealdaik. Euskara batuaren sustatzaile nagusietako bat izan zen hasieratik, eta, euskaltzain oso gisa, Azkue biblioteka eta artxiboko buru izan zen. Euskaltzain emeritua zen 2017tik.

«Joan Marik, batzordean egin dituen gauzez gainera, Euskaltzaindiari bere osotasunean eman digu kronista bat, lehen eskukoa eta luxuzkoa. Egiten ari ginenaren kronika egiten ari zen, eta aztertzen. Horretan eduki du ikuspegi osoago bat: Euskaltzaindiaren soziologia bat egina zuen, eta egiten segitzen zuen». Halaxe definitu du Lourdes Oñederra euskaltzain, kide eta lagunak Joan Mari Torrealdairen Euskaltzaindiko ibilbidea. Oñederrak ez zuen zuzenean harekin lan egin batzordeetan, baina gogoratu du haren ondoan zuela eserlekua bilera orokorretan, eta harekin batera egin zuela euskaltzain oso izateko urratsa, 2007an: «Normalean ez ginen ados egoten, baina oso ondo pasatzen nuen nik Joan Marirekin». Euskaltzaindiak 2005ean harturiko erabaki baten ondorioz sartu zen Torrealdai Euskaltzaindira. Izan ere, erakundeak erabaki zuen 75 urtetik gorako euskaltzainak emeritu izendatzea, eta gazteagoak sartzea akademiara. «Joan Mari Torrealdai izan zen emeritutasun horren ondorioz euskaltzain oso izatera iritsi zirenetako bat», azaldu du Andres Urrutia orduko eta oraingo euskaltzainburuak.

Ez zen orduan hasi euskararen akademian lanean, ordea; ibilbide «oparoa» egin baitzuen urte anitzetan, Urrutiaren arabera. Hasieratik aritu zen euskara batuaren alde, Euskaltzaindian bertan zein Jakin-en, euskara batua praktikan jarriz. Euskaltzaindiaren 90. urteurrenean, Euskaltzaindia. Ekin eta jarrai liburua idatzi zuen Imanol Murua Uriarekin batera, 2009an. Eta Azkue biblioteka eta artxiboaren proiektuan buru-belarri aritu zen azken urteetan, horren arduraduna baitzen. Puntueus fundazioko presidente ere ibili zen, Euskaltzaindiaren ordezkari.

Torrealdaik berak 2016an Manuel Lekuona saria jaso zuenean azaldu zuenez, 1960ko hamarkadan hurbildu zen Euskaltzaindira, bi «zio» tarteko: alfabetatzea eta euskara batua. Eta, hark oroitu bezala, haren kideek ere gogoan dute nola bultzatu eta defendatu zuen euskara batua, beti. 2018an Arantzazun egin zuten Euskaltzaindiaren azken biltzarrean, hari eman zioten azkeneko adierazpena idatzi eta irakurtzeko ardura: «Guztiok ulertu genuen norbaitek merezi baldin bazuen hori irakurtzea Joan Mari Torrealdaik merezi zuela, besteak beste Jakin-eko zuzendaria izan zelako, eta Jakin-ek beti eutsi ziolako Euskaltzaindiak harturiko euskara batuaren bideari».

Hala gogoratu du Sagrario Aleman euskaltzainak ere: «Arantzazun egindako bilerarako adierazpena berak prestatu zuen, neurri handi batean. Noski, beste batzuek lagunduta, eta guztien oniritziarekin, baina bere gain utzi zen adierazpen hori egitea, lehen ere arlo horretan egin zuen ekarpena handia zelako, Euskaltzaindian eta Euskaltzainditik kanpo, euskararen, euskal kulturaren eta euskara batuaren inguruan». Arantzazuko 2018ko adierazpenean, kezka agertu zuten batuaren aurka zabaltzen ari ziren iritziekin. Belaunaldi berriei transmititzea jarri zuten erronka: «Haiei dagokie eskuratu dieguna osatu, hobetu eta hurrengoei transmititzea».

Adierazpen hura baino 50 urte lehenago Arantzazun egindako biltzarraren eta Bergarako 1978koaren artean egin zuten euskaltzain urgazle, 1975eko ekainaren 27an. Baina aitzinetik hasia zen horretan lanean. 1964ko Baionako biltzarrean parte hartu zuen, eta 1968ko Ermuko eta Arantzazukoetan ere bai, ekarpena eginez: «Arantzazuko arauen betetze maila neurtzeko bi txosten prestatu nituen, 1968an gomendatu ziren arauak idazleek eta editoreek, bai liburuetan eta bai aldizkarietan, nola bete zituzten neurtzeko».

2007ko azaroaren 30ean egin zuten euskaltzain oso, artean Egunkaria-ren aurkako epaiketa egin gabe zegoela; eta 2017an, berriz, euskaltzain emeritu.

Liburutegia eta artxiboa

Euskaltzaindiko sarrera ofiziala 2009ko urriaren 31n egin zuen Torrealdaik, sorterrian, eta «euskal biblioteka nazionalaren aldarrikapena» egin zuen sarreran, Bibliografiatik Bibliotekara. Esperantzari leihoa hitzaldiarekin. Azkue biblioteka eta artxiboaren ardura eman zioten, eta argitalpen batzordeko kide ere izan zen. «Biblioteka eta artxiboa berrantolatzeko proiektu oso bat» egin zuela azaldu du Urrutiak. Alemanek dolu du haren asmoak bururaino eraman ezin izana: «Kartzela, gaitza, denak etorri zitzaizkion gainera». Biblioteka nazionalarena, berriz, «aukera galdu» bat izan zela azaldu zion Torrealdaik Berriari 2016an: «Instituzioek ez dute aintzat hartzen. Orain, gainera, badirudi ez dela modernoa. Nik dakidana da Mitterrandek Frantzian sekulako biblioteka egin zuela ez direla hainbeste urte. Zergatik? Haiek estatu zentzu bat daukatelako, eta badakitelako hori ere inportantea dela».

Urrutiak oroitu du Anaitasuna aldizkarian ere aritu zela Torrealdai, eta hura ibili zela lanean Euskaltzaindiak aldizkariaren artxiboa digitalizatzea erabaki zuenean. Aldizkariaren historiari eta edukiei buruzko azterlan bat ere egin zuen. Jakintza zabaltzea maite zuela uste du Urrutiak: «Jakintza berarentzat gorde gabe, guztiontzako onuragarri ziren eta diren ekintzetara zabaltzen eta eramaten jakitun izan da».

Euskaltzaindia berritzea

Torrealdaik ideia «argia» zuen Euskaltzaindiari buruz, Urrutiak dioenez: Euskaltzaindiaren «eraberritzea». Baina ez bakarrik egituraren ikuspegitik, «ezpada berak eskaintzen dituen zerbitzu eta emaitzen aldetik: Euskaltzaindia gaurkotzea, Euskaltzaindia gaurko premien arabera kokatzea». «Ikusten zuen Euskaltzaindian hainbeste gauza berritu beharra!», berretsi du Alemanek. Oñederra: «Nik uste dut oso ikuspegi ona eta konstruktiboa zeukala: oso leial eta zintzoa iruditzen zitzaidan».

Haren «xalotasuna» nabarmendu du Alemanek: «Bereizezinak dira egin dituen lanak eta jende guziarekin nola aritu den, berehala prest baitzegoen laguntzeko. Euskaldun guziendako zoritxarra da horrelako pertsona bat galtzea».

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Ateak ireki eta hormak gainditu

Summary: Ateak ireki eta hormak gainditu. Euskaldunon Egunkaria-ren proiektua sorreratik bertatik babestu zuen Joan Mari Torrealdaik, eta Egunkaria Sortzen taldean aritu zen, egitasmoarentzako sostengu bila. Gerora Administrazio Kontseiluko kide gisa Torrealdaik egindako «diplomazia lana» goraipatu dute orduko lankideek.

«Garaia da. Ordua da. Orain da». Hala zioen Joan Mari Torrealdaik Gaur irekiko ditu ateak dokumentalean (2015), Euskaldunon Egunkaria-ren sorreraz galdetuta. Erabat sinetsita zegoen euskarazko egunkari nazionala egiteko garaia zela hura: «Eztabaida utzi, eta egin dezagun». Torrealdairen moduan, beste hainbat euskaltzalek ere bat egin zuten proiektuarekin. Tartean izan ziren Imanol Murua Uria kazetari eta EHU Euskal Herriko Unibertsitateko irakaslea, Nerea Azurmendi kazetaria, eta Txema Auzmendi kazetari eta jesuita. Gogoan dute 1980ko hamarkadaren amaieran eta 1990ekoaren hasieran egindako lan eskerga. Batzuek erredakzioan, beste batzuek bideragarritasun ekonomikoa antolatzen, eta beste batzuek «diplomazia lanetan». Nagusiki zeregin horretan aritu zen Torrealdai, «pixkanaka horma lodiak hausten eta ateak irekitzen».

1980ko hamarkadaren amaieran, Argia aldizkariaren bueltan sortu zen egunkariaren proiektuaren gaineko gogoeta. Unibertsitatetik irten berria zen orduan Murua, baina Argia-n kolaboratzen zuen ordurako, belaunaldi bereko beste hainbat kazetarirekin batera: «Denbora gutxi generamala, ohartu ginen egunkariaren ideia oso serio hartua zutela, egunkaria martxan jartzeko garaia zela erabakia zutela... Tokatu zitzaigun momentu egokian leku egokian egotea, beste batzuek pentsatu zutena martxan jartzeko». Egunkaria sustatzeko taldean zeuden Pello Zubiria, Iñaki Uria, Josu Landa eta Joxemi Zumalabe bera.

Aldizkariko talde hark, ordea, ondorioztatu zuen beharrezkoa zela talde sustatzaile indartsuago eta zabalago bat sortzea proiektuari babesa emateko, eta, asmo horrekin, 1989ko azaroaren 1ean bilera bat egin zuten Donostian, EKB Euskal Kulturaren Batzarreak deituta. Bertan parte hartu zuen Torrealdaik —Jakineko zuzendaria zen, eta beste zenbait taldekide ere izan ziren bilera hartan—. Hilabete geroago, berriz, Durangoko Azokan, Euskaldunon Egunkaria izango zenaren oinarriak finkatu zituzten, eta 1990eko urtarrilaren 21ean aurkeztu zuten Egunkaria Sortzen taldea, proiektua bultzatzeko ardura hartu zuena: «Hor ikusi zen Torrealdaik hartu zuela protagonismoa. Hor sortu zen proiektu osoaren motorra, gerora Administrazio Kontseilua izan zena: fronte diplomatikoa», nabarmendu du Muruak.

Auzmendi eta Azurmendi, biak izan ziren Egunkaria Sortzen-eko eta Administrazio Kontseiluko kideak. «Garai hartan, emakume gazte batentzat ohorea zen une horiek partekatzea Martin Ugalderekin, Joan Mari Torrealdairekin, Txema Auzmendirekin...», kontatu du Azurmendik. Auzmendi ere oroitzen da Euskal Herriko hainbat herritan ibili zirela eragileetako eta erakundeetako ordezkariekin biltzen, proiektuarentzat babesa lortzeko.

Ate joka eta sostengu bila

Herrietan egunkariaren aldeko batzordeak sortu ziren, baina topatu zituzten hainbat oztopo bidean: «Oso zaila zen garai hartan. Mesfidantza handia zegoen», dio Muruak. «Ustez Torrealdaik gertu zituen euskalgintzako zenbait kideren aldetik ere bai. Berak esaten zuen sinesten zuela erabat gure proiektuan, eta gogorrak egiten zitzaizkiola han eta hemen ikusten zituen mesfidantzak». Oroitarazi du, gainera, Eusko Jaurlaritzak garai hartan bazuela euskarazko egunkari publiko bat sortzeko proiektua, eta talka izan zela hori: «Gu beste proiektua ginen, Jaurlaritzarena ez zena».

Azurmendik uste du «bermea» izan zela prozesuan Torrealdai, Auzmendi, Ugalde eta Zumalabe —beste batzuen artean— alboan edukitzea: «Haien lana erabakigarria izan zen. Hori gabe ere bazuen sinesgarritasuna, baina sendotasuna eta bermea ematen zioten proiektuari». Muruaren ustez, Jakinek zuen «mundu ikuskera» eraman zuten Egunkaria-ra: «Jakinen izpiritu oso irmoa zeukaten: kulturgintzak autonomiarekin jokatu behar zuela. Gurera ekarrita, guk kazetaritza independentea genuen». Ez zuten berehalakoan babes instituzionalik lortu, ordea.

Nolanahi ere, proiektuak ez zuen atzera-bueltarik ordurako. 1990eko uztailaren 15ean jaialdi bat egin zuten Donostiako belodromoan, eta orduan argitaratu zuten zero zenbakia. Handik ia bost hilabetera kaleratu zuten lehen zenbakia, abenduaren 6an. Eta, biharamunean, hurrengoa. Euskaldunon Egunkaria martxan zegoen, horrenbestez.

Bidean nola egin aurrera

Eguneroko martxan batzuk eta ate gehiago irekitzeko asmotan besteak, bidean hasi zen Euskaldunon Egunkaria. «Harrigarria da zer konfiantza ematen ziguten», dio Muruak: «Pentsatzen genuen: ‘Hauek ere gurekin daude’». Azurmendik gehitu du «ongi pentsatutako» proiektua zela Egunkaria-rena, eta Torrealdairen rola nabarmendu du: «Askoren aurretik joateko gaitasuna izan du». 1994an lortu zuten aurrenekoz Jaurlaritzak diru laguntza ematea: «Errekonozimendu txiki bat izan zen», dio Muruak.

Auzmendiren ustez, «konfiantza handia» ematen zuen Torrealdaik: «Bazekien nondik jo, nola egin...». Gerora ere eutsi diote Administrazio Kontseiluan aritu zirenean sortutako harremanari: «Aho zabalik begiratzeko modukoa zen». 2003ko otsailaren 20an itxi zuen Guardia Zibilak Egunkaria, eta harekin izan zen zeldan Auzmendi. Egun haietan eman zion babesa ere ondo gogoan dauka. Hasieratik bukaeraraino «eskuzabala» izan zen Torrealdai.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Euskaratik herria egiteko plaza

Summary: Euskaratik herria egiteko plaza. Ia 60 urteko bidea egin du Torrealdaik Jakinen. Aldizkaria izan dute ikur nagusi, eta Torrealdai bera izan zuen zuzendari 42 urtez, 2014 arte. Haragokoa da, ordea, Jakineko kide historikoen ekarpena eta itzala: itsasargi izan dira hamarkadetan.

Lekukorik jaso gabe hasi ziren oinez, bidea urratzen. 60 urte baino gehiagoko bidea osatua du Jakinek, nahiz eta urte horietako batzuetan zentsurak isilarazirik egon. Taldearen arima izan da Joan Mari Torrealdai: aldizkariaren zuzendari aritu zen 42 urtez, 2014ra arte, eta Jakin talde historikoko kide izan zen Joseba Intxaustirekin, Joxe Azurmendirekin eta Paulo Agirrebaltzategirekin batera. Jakin fundazioko lehendakaria izan da azken urteotan. Euskaratik herria egitea, kultura ardatz hartuta. Horra Jakinen jomuga. Torrealdairen ekarria ezinbesteko akuilua izan du zeregin horri heltzeko.

Aldizkaria da Jakin, baina hori baino askoz gehiago ere bai. Taldea Arantzazuko santutegiko (Oñati, Gipuzkoa) frantziskotarren inguruan jaio zen, 36ko gerraren ondoren euskarak zeukan babesleku nagusian. «Hango ikasleen kontua izan zen: 1956an Euskaltzaindiaren gerraosteko lehen biltzar irekia izan zen han, eta bertako gazte frantziskotarrek erabaki zuten zerbait egiten hasi behar zutela», gogoratu du Intxaustik. Ordurako prestatu zuten aldizkariaren lehen zenbakia, eta bertan agortu zen. Hori izan zen Jakin-en lehen jaiotza. Beste asko izan baititu, garaian garaira egokituz eta berrasmatuz joan delako. «Urte asko izan dira, gorabehera asko, eta guztiari erantzun behar izan zaio, bide berriak asmatuz», adierazi du Intxaustik.

Torrealdai 1963an sartu zen Jakinen. 2016an Eusko Ikaskuntzarentzat eginiko memorian jaso zuen Jakin «beren plataforma propiotzat» zutela gerraosteko belaunaldiek, eta bera heltzerako «izena eta izana» zituela taldeak. 1967an aldizkariaren zuzendaritza hartu zuen —aritua zen aurrez ere, 1964an—. Hala azaldu zuen egoera: «Jakin zer zen? Mantxeta bat eta harpidetza mordoxka bat. Ez bururik ez gorputzik zuen, ez zuen lantalderik ez egiturarik». Planteamenduak aldatzen hasi ziren: aldizkaria sekularizatu zuten, hiritartu, eta gaiak aldatu zituzten, gizartearen kezkei erantzunez. «Joan Marik komentu eta eliza girotik kanpoko proiekzioa egin zuen», dio Intxaustik. «Ekarpen hori hari zor diogu zuzenean».

Torrealdairen orduko zuzendaritza ez zen luzea izan, ordea: 1969an, Espainiako Gobernuak aldizkaria argitaratzea debekatu zuen. Urte zailak izan ziren. Kanpora jo zuten taldeko kide ugarik —Torrealdai bera Okzitaniako Tolosara joan zen, eta Parisera handik—. Intxaustik hartu zuen lekukoa 1970ean, «lankidetzari segida emateko» ahaleginarekin. Indartu egin zuten taldea, eta bide berriak urratu —besteak beste, handik sortu zen UZEI Unibertsitate Zerbitzuetarako Euskal Ikastegia—. Funtsezkoa izan zen Mila eta Pili Larrea ahizpen laguntza. Azpiegiturarekin lagundu zieten, eta beste lan batzuk egin zituzten: «Artikuluak makinaz kopiatu, liburuak argitaratu, bazkideen fitxei jarraipena eman, bidalketak prestatu...», azaldu du Mila Larreak. Ateak ireki zizkien: «Euskal kultura ezagutu eta euskara ondo menperatu genuen».

Torrealdai 1975ean itzuli zen Euskal Herrira, eta Jakinera bildu zen, berriro. Beste bi urte joan ziren, ordea, aldizkariak argitaratzeko baimena jaso arte. Orduan hasi zen Jakin aldizkariaren arorik luzeena, etenaldirik gabekoa, Torrealdairen zuzendaritzapean. «Kultur, pentsamendu eta saio aldizkari kritikoa» izatea jarri zioten helburu Jakin aldizkariari.

1975etik 1977ra, Euskal Herrira itzuli eta Jakin argitaratu gabe egon zen urteetan, beste enkargu bat hartu zen Torrealdaik: Anaitasuna aldizkaria zuzendu zuen. Bizkaiko aldizkari hura «krisitik ateratzeko» zeregina hartu zuten Intxaustik eta biek. Jakin argitaratzeko baimena heldu zitzaienean utzi zuten Anaitasuna-ko lana.

1977tik 2014ra arte jardun zuen Torrealdaik zuzendari. Aurreko urteak zenbatuta, 42 urteko ardura, eta ia 60 urteko bidea Jakinen, aldizkariaren zuzendaritza uztean fundazioaren lehendakaritza hartu baitzuen. Lekukoa Lorea Agirrek hartu zion aldizkarian.

Batasunaren aitzindari

Aldizkaria izan du plaza nagusi Jakinek, baina handik haragokoa da haren ekarpena eta itzala. Euskararen batasunaren aldeko lana da nabarmenetako bat. Batasunaren bidea urratzen aitzindariak izan ziren aldizkarian. «Konbentzituta geunden erabat premiazkoa zela», kontatu du Intxaustik. Ez zen izan, hala ere, taldeko kide historikoek euskalgintzan egindako ekarpen bakarra: UZEI sortzea, Intxaustik euskararen historia sozialaz egindako lanak, Azurmendiren tesia eta argitalpenak, Agirrebaltzategi EKB Euskal Kulturaren Batzarrearen lehendakari jardutea, Torrealdaik liburugintzaz egindako azterketak eta Euskaldunon Egunkaria-n hartutako ardurak...

Euskalgintzaren erdigunean egon zen Jakin taldea. Lan ugari digitalizaturik jarriak dauzkate herritar guztien eskura.

Hamarkada luzeetan egindako bidearen aitortza jaso zuen laukoteak 2018an, Gipuzkoako Foru Aldundiaren Urrezko Dominarekin: «pentsamenduan, kultur eragiletzan, argitalpengintzan, euskal kulturan eta euskara batuaren eremuan egindako lana» goraipatu zieten. Torrealdaik berak ekitaldian nabarmendu zuen aldizkari irekia egin zutela: «Jakin ez da izan pulpitu, ez katedra. Plaza izan da. Herriko plaza, gogoetaren plaza eta lankidetzarako elkargunea. Horregatik, pentsamenduaren geografia zabaletik hurbildu zaigu jendea». Euskara ardatz gisara hartuta lantzen zuten funtzio hori: «Euskalgintzaren zentraltasuna ez da eslogan hutsa. Gure proposamen nagusia da herrigintzaren eraikuntzan».

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Ezabaketaren egiaztatzaile

Summary: Ezabaketaren egiaztatzaile. Langile nekaezin baten erretratua erakusten dute Torrealdaik argitaratutako ikerketa lanek. Mugarri dira, esaterako, frankismoko zentsurari buruz idatzitako doktore tesia eta euskal liburugintzaren historiari egindako azterketa.

Liburuzale amorratua izanik ere, edo agian hain justu horregatik, liburugintzaren itzaleko aldean egin zuen ikerketa ibilbidearen parte handi bat Joan Mari Torrealdaik. Idazketari erreparatuz, noski, baina baita ezabaketari ere. Sakoneraino ikertu zuen frankismo sasoiko zentsura aparatua, esaterako, eta barruraino murgildu zen euskararen aurkako debekuen, irainen, aurreiritzien eta ukazioen munduan ere, lehenik El libro negro del euskera (1998) eta gero Asedio al euskera (2018) bildumak osatzeko. Liburugintzaren alde argia ere jorratu zuen, ordea, eta mugarri izan dira, adibidez, euskal liburuaren buelta osoa aztertzeari eskainitako bi lan monumentalak: Euskal Idazleak Gaur (1977) eta Euskal Kultura Gaur (1997). Torrealdai izan zen ordura arte uste eta lanbro zenari metodo soziologiko zehatz eta kontrastatuak aplikatu zizkion lehena, eta, horregatik, haren izena ezinbestekoa da euskal kulturaren ikerketetan. Horrek guztiak bilakatu du «autoritate», Juan Luis Zabala idazle eta kultur kazetariaren hitzetan, eta egindako lan «titanikoa» aitortu dio Mari Jose Olaziregik ere, EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Literatura Departamentuko irakasle eta Memoria Historikoa Literatura Iberiarretan izeneko ikerketa taldeko zuzendariak.

«Nola egin ahal izan zuen hori guztia berak bakarrik?». Behin eta berriz bueltatu da lehen galdera horretara Olaziregi, Torrealdaik egindako lanari buruz hizketan jardun ahala. Zentsurari buruzko lanaz ari da nagusiki, baina ez horretaz soilik: «Erabat hankamotz gelditu da zentsuraren gaia. Inork ez daki berak bezainbeste zentsurari eta zentsoreei buruz».

Hori izan zuen doktore tesirako gaia. 1991n defendatu zuen, Deustuko Unibertsitatean, eta doktore izendatu zuten, cum laude kalifikazioarekin. Ezagun zituen zentsoreak lehenagotik ere. Frankismo betean, haren artikulu bat debekatu zuten lehenik, eta, gero, erabat debekatu zuten hark zuzentzen zuen Jakin aldizkaria argitaratzea ere. Torrealdaik berak azaldu izan duenez, tranpa moduko bat jarri zien zentsurak, eta erori egin ziren. «Gu erregimena zabaltzen ari zelakoan jardun ginen bi urtez, artikulu mota horiek publikatu eta publikatu. Eta zer gertatu zen? Bitartean haiek debekatzeko argudio bila ari zirela. Horren erakusletzat, papertxo bat aurkitu nuen Alcala De Henaresko artxibategian, zera zioena: ‘Darles cuerda para que ellos mismos se ahorquen (utzi soka libre, beren burua urka dezaten)’». Eta, hain zuzen ere, Torrealdai bera jo zuten debeku horien mekanismoak aztertzea izan zuen erronka akademiko nagusietako bat.

Olaziregik eman du lan horren neurria: «Norbait desagertzen denean, beti azpimarratzen da zeinen langilea zen; ba, ez, Torrealdairen kasuan erabili beharreko neurria benetan makroa da». Unibertsitateko irakaslearen hitzetan, «basatia» izan zen Torrealdaik doktore tesirako egindako lana. «1986. eta 1990. urteen artean, Alcala de Henaresko Artxibo Orokorrean sartuta, piztiaren bihotzean, 2.000 espediente aztertu, eta haietako 1.500 sakon ikertu zituen, eta ikusgarria da, are, bi liburukitan banatuta, tesi horrek hartzen duen bolumena bera ere. Horrelako tesiak ez dira egiten. Hori ez du inork egiten orain. Ezinezkoa da».

Urteekin, publiko zabalari hiru liburutan heldu zaio lan akademiko erraldoi hartan bildutako informazioa. 1998an eman zuen argitara lehena: La censura de Franco y los escritores vascos del 98. Hurrengo urtean kaleratu zuen bigarrena, La censura de Franco y el tema vasco izenburupean, eta 2000. urtean heldu zen Artaziak. Euskal Liburuak eta Francoren zentsura (1936-1983) liburua. Edonola ere, tesi osoa argitaratzeko asmoa azaldua du Elkar argitaletxeak.

Gogoan izatekoa da liburugintzaren arloan sustatzaile rola ere eduki duela Torrealdaik: Elkar argitaletxea indartzeko egitasmoan parte hartu zuen 1974an —bi urte lehenago eratu zuten Ipar Euskal Herrian—, eta Elkar fundazioa sortzeko prozesuan aritu zen 1996an —patronatuan egon da ordutik—. Ez ziren urrats bakarrak izan: EIE Euskal Idazleen Elkartea 1969an eratu zuten, eta Torrealdai izan zen lehenbiziko idazkari nagusia. Eskuzabaltasuna nabarmendu dio Olaziregik Torrealdairi. Hori, hasteko. Lehenago ere bazuten elkarren berri; hitz eginak ziren behin baino gehiagotan, baina Olaziregik gidatutako ikerketa taldeko kideek literaturari eta zentsurari buruzko kongresu bat antolatu zuten 2018an, eta Torrealdairi omenaldia egiteko baliatu zuten, gertuko lagunekin eta hari abisurik eman gabe. «Zeharo hunkitu zen», gogoratu du irakasleak. «Urte luzez bakarrik aritu da alor horretan. Zentsurari buruzko ikerketek ez dute jarraipenik izan euskal akademian. Gure ikerketa taldean, 2016an eta 2017an hasi ginen lan horrekin, eta bien artean ez dago ezer». Eta horregatik haren hunkidura ere omenaldian. «Torrealdaik guk antolatutako kongresuan esan zuen bezala, zentsura ez zen bukatu Francoren heriotzarekin: zentsuraren aparatuak martxan jarraitu zuen 1983ra arte. 1975etik 1983ra arteko tartea ari gara orain ikertzen. Baina haren tesia da guztiaren muina. Lan ikaragarria da».

Hutsune instituzional bat

Gehiago ere bada, ordea. Literaturaren soziologia oso modan zegoen garaian, Robert Escarpit ikerlariaren metodo kuantitatiboa aplikatu zion Torrealdaik euskal liburugintzari, eta horren emaitza dira 1976an argitaratutako Euskal Idazleak Gaur eta handik hogei urtera kaleratutako Euskal Kultura Gaur liburukoteak. Bi lan horietan, ikuspegi zientifikotik aztertu zuen euskal liburugintza zertan zen. Kuantitatiboki. Ehunka idazle elkarrizketatu zituen, jo zuen argitaletxeengana, aztertu zuen merkatua, eta, penaz, baina etorkizuneko ikerlarientzat utzi zuen irakurleari buruz egin beharreko ikerketa. Euskal Herriko liburugintzari buruzko azterketa historikoa ere egin zuen, eta temati eutsi zion gaia ikertzeari gerora ere. Hutsik egin gabe aztertzen, zenbatzen eta interpretatzen zituen urte bakoitzean izandako euskal publikazio guztiak Jakin aldizkarirako.

Eta bueltan berriz Olaziregiren galdera: «Nola egin ahal izan zuen hori dena berak bakarrik?». Eta berriz ere adjektibo bera: «Titanikoa». «Beste herrialdeetan lan hori ministerio baten menpe egoten da, eta atal oso bat egoten da datu horiek batzen eta aztertzen, baina hemen, pertsona bakar batek egiten zuen lan hori, aldizkari baten barruan aztertzeko».

Torrealdairen azterketa horien zehaztasuna laudatu du Juan Luis Zabala idazle eta kultur kazetariak ere. Dioenez, «hutsune instituzional bat» salatzen du Torrealdairen ekimen hark, eta, horregatik, galdera ikur baten pean ikusten du orain etorkizuna. «Egingo al du inork orain Torrealdaik egiten zuen zerrenda? Ordainduko al du orain inork, merezi duen neurrian, lan hori guztia?».

Langile «nekaezina» izan zela dio Zabalak, eta «fidagarritasun handikoa». Haren hitzetan, horrek bilakatu du autoritate, eta horregatik heltzen da orain haren itzala, baita gertu izan ez zutenenganaino ere. «Gazte zela egokitu zitzaion euskara gerraosteko giro ilunetik kulturaren argira zabaltzen hasi zen garaia bizitzea, eta horixe izan du burubide harrezkero. Bide horretan guztiek errespetatu duten erreferentea izan da, neurri handian berak ere errespetu handia erakutsi dielako beti berarekin bat ez zetozenei; are ikuspegi politiko batetik etsai zituenei ere. Dotorezia fisikoarekin guztiz bat egindako dotorezia intelektuala erakutsi du beti, eta amaierara arte eutsi dio horri, guztiz berezkoa zuelako. Eta igarri egiten zitzaion; transmititu egiten zuen».

Kulturaren proletarioa

Olaziregik dioenez, Torrealdaik eskura izan zuen unibertsitatera sartzeko aukera, eta ziur dago lankide «bikaina» izango zela, gainera. Baina ez zuen bide hori hautatu. «Torrealdairen kasuan, euskal kultura dinamizatzeko eta eragiteko egindako lana nabarmendu ohi da, baina arlo akademikoan egindako lana ere aitortzekoa da. Egin zezakeen karrera akademikoa, baina erabaki zuen euskalgintzan eta Jakinekin jarraitzea. Euskal kulturaren langiletzat zuen bere burua. Euskal kulturaren proletariotzat. Eta horixe izan zen».

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Joan Mari Torrealdai, lau haizeetara

Summary: Joan Mari Torrealdai, lau haizeetara.

Joan Mari Torrealdairen lagun min Mikel Arrizabalagak bideo bat osatu du Torrealdairekin eginiko mendi ibilbideekin, euskalgintzari eta euskal kulturari emaniko guztiaz haratago, haren alde intimoago bat erakutsiz. Izan ere, mendia zuen pasioetako bat Torrealdaik. Bideoa laguntzeko, Xabier Amurizaren hitzak eta Imanol Larzabalen musika eta ahotsa uztartzen dituen Mendian gora haritza. Denera, mezu bat: «Ez adiorik, lagun!».

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Summary: Legebiltzarreko Mahaia osatzeko akordioa erdietsi dute EAJk, PSEk eta Elkarrekin Podemosek. EAJk presidentetza eta idazkaritza bat eskuratuko lituzke, PSE-EEk lehen presidenteordetza, eta Elkarrekin Podemosek bigarren idazkaritza. EH Bildurentzat izango litzateke lehen idazkaritza.

Eusko Legebiltzarreko Mahaiko postuak banatzeko akordioa erdietsi dute bart EAJk, PSE-EEk eta Elkarrekin Podemosek. Adostutakoaren arabera, jeltzaleentzat izango dira presidentetza eta lehen idazkaritza, sozialistentzat lehen presidenteordetza, eta koalizio morearentzat bigarren idazkaritza. Gauzak hala, EH Bildurentzat izango litzateke geratzen den eserlekua: bigarren presidenteordetza.

Erabakitakoa gauzatzen bada, EAJk eta Elkarrekin Podemosek azken legealdian izan dituzten kargu berak izango lituzkete. Aldaketa PSE-EEk eta EH Bilduk izan dituzten postuetan egongo litzateke. EH Bilduko Eba Blanco de Angulo izan da lehen presidenteordea legealdi honetan, eta Txarli Prieto bigarrena.

EAJk eman du albistearen berri, komunikatu baten bidez. Idatzian azaldu du mahaiaren «pluraltasuna» bermatzen duela akordioak, uztailaren 12ko hauteskundeetan boto gehien lortu zuten lau alderdiak ordezkatuta egongo direlako. Mahaitik kanpo geratuko dira, beraz, PP+Cs eta Vox.

Adostutakoa erdiesteko, EAJko eta PSE-EEko ordezkariek beharrezko boto kopurua emango diote Elkarrekin Podemosen hautagaitzari, eta, trukean, Miren Gorrotxategi buru duen koalizioak zuri bozkatuko du presidentea eta presidenteordeak hautatzeko bozketetan.

EAJk (31 eserleku), PSE-EEk (10) eta Elkarrekin Podemosek (6) Legebiltzarreko 75 eserlekuetatik 47 dituzte, gehiengo oso argia. Halere, sinatzaileek EH Bilduk akordioari baiezkoa ematea espero dute, «adostasun zabal» horretara gehituta. Koalizio subiranistak 21 ordezkari eskuratu zituen bozetan, eta mahaian bi kide lortzeko asmoa adierazia zuen: lehen presidenteordetza eta idazkaritzetako bat.


Joan Mari Torrealdairen omenez

Summary: Joan Mari Torrealdairen omenez.

Mendeetakoa, latza gure ondarea erauzi eta arrastan daraman marea. Langile nekaezinak lan amaigabea, alerik ale bildu zenuen area.

Euskara izan zedin jakintzaren mendu eta euskara jakintza eta pentsamendu. Ekinean egina denak jakiten du nola bilakatzen den area zimendu:

Hezurdura bat hitzen mami beztuari eta arnasbideak arnas estuari

Euskararen begiak mundu arrotzari, letrak eta papera gure ahotsari.

Eraikiaz erantzun zenion bortxari.

Ta ankerrek ta koldarrek ohi duten moduan, gauean, bizkarretik eta desorduan, gizon jakintsu baten bizitza onduan, kolperik bortitzena heldu zen orduan.

Mina muinean sartu zizuten unetik ere eman diguzu ikaskizunetik. Zenbat jakintza doan zure hutsunetik... jarraituko ahal dugu utzi duzunetik!

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Joan Mari, gertuko gizon bat

Summary: Joan Mari, gertuko gizon bat.

Familiako harremana izan dut Joan Marirekin —bere bihotzeko lehengusinarekin ezkonduta nago, Maite Torrealdairekin—, baina estimuan, leialtasunean eta zeinek bestearen lanarekiko aitortzan oinarritutako harreman bat garatu genuen. Oso nabarmena izan da haren lana euskaltzale konprometitu, editore, historialari eta idazle gisa.

Foruko Mosone baserrian jaio zen Joan Mari, Urberuaga auzoan; bi familiako baserria zen. Jolaserako lurraldea zuen auzoa, Urdaibaiko dorretxearen —Peregil gaztelua—, Atxetako kobazuloaren —Barandiaranek 1959an Paleolitoko harribitxi gisa katalogatu zuena— eta garai hartan zeharo zaratatsuak ziren eta Mosonetik ehun metro eskasera zeuden kareharrizko bi harrobiren artean —haietako bat, gaur itxita dago, nire aititerena zen—.

Foruko eskola bateratuan ari zen lehen ikasketak egiten —orain udaletxea den eraikinean—, frantziskotarrek bere gurasoei —Jose, garai bateko bertsolarien kastakoa, eta Teresa— proposatu zietenean Arantzazuko mintegira joan zedin. 11 urte zituen. Joan Mariren etorkizuna oso ezberdina izango zatekeen gertakari hori gabe. Nekazari edo arotz trebe bat irabaziko genuen, baina ikertzaile euskaltzale handi bat galduko genukeen. Bizitzaren bidegurutzeak.

Euskal kulturako handietako bat sortu izanaren ohorea sentitu izan du beti Foruko haren familiak, aldi berean umil, atsegin eta gertukoa zen gizon bat sortu izanaren ohorea. Foruak herriko liburutegiari eman zion bere izena, 1999an, eta hamar urte geroago, Joan Marik han ospatu nahi izan zuen bere bizitza profesionaleko egunik garrantzitsuena: euskaltzain oso inbestitu zuten eguna.

Ez genuen ikusten nahi izango genukeen bezainbeste. Giputza bihurtu zen, Beatrizen matrimonio zoriontsuarekin eta bere seme-alaba zoragarri Garazi eta Manexekin, zeinak guztiz bat eginda egon baitira berarekin azkeneko hatsera arte. Maitasunez inguratuta joan da.

Egunkaria-ren itxierak eta haren zuzendarien atxiloketak ekarri zuen bere ibilbide distiratsuaren ordaina. Frankismoak itxi ezin izan zuena —Jakin eta Anaitasuna—, demokraziak egin zuen —Egunkaria eta Egin—. Diktadurek zentsuratu, demokraziek klausuratu. Zibilizazioaren aurrerabideak.

Absolbituak, duinduak, izan ostean, inork ez zien itzuli kultur enpresa bat hondoratzearen kalte ekonomikoaren eta ezta min fisiko eta moralaren ordaina ere. Familian badugu ziurtasun bat, bukaeraraino osotasun miresgarriz borrokatu duen minbiziaren arrazoiari buruz: trauma. Ankerkeria instituzionalaren historian agertzen ez ohi den bazterreko min bat.

Pertsona zoragarria zen, sinesmen sakonak zituena eta beti positiboa zena. Gogoratzen naiz, Egunkaria-ri buruz EHUn idatzi genuen liburu baten tituluari buruz hizketan ari ginela, berak proposatu zuela: Egunkaria, amets baten egia (2000), nik iradoki nuen amesgaiztoa-ri buruzko inolako erreferentziarik gabe; horrela geratu zen.

Nire harrotasuna da berarekin horren distantzia motzean tratua izana, eta errepresioa jasan zuenean bera defenditu izana. Eta haren lasaitasuna da BERRIAk Egunkaria-ren uberari jarraitu izana.

Agur eta ohore, senide maitea!

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Summary: Euskalgintzak agur beroa eman dio Torrealdairi. Askotariko jendeak elkartu ditu Joan Mari Torrealdairen hil kaperak, euskalgintzan hamarkadetan egindako bidearen fruitu. Haren ekimena nabarmendu dute, eta taldean jarduteko zuen gaitasuna. Mina ere bai: Egunkaria ixteak eta torturek eragindako zauria. Legatua lantzea da oraingo erronka.

Goibela da: lainoa sartu du, ezkutaturik daude hain maite zituen mendiak. Grisa da. Isiltasuna da: herriko kaleetatik aparte, muino batean, isiltasuna da hilerria; inguruko ardien zintzarriek soilik ukitzen duten isiltasuna. Eta oroimena da: egun goibel eta isila, Joan Mari Torrealdai gogoratzekoa. Egin duen lana eta utzi duen ondarea eskertzekoa: euskararen, eta euskal kulturaren, eta Euskal Herriaren alde egindako ahalegin nekaezina goraipatzekoa. Egin zioten mina eta ekarri zioten kaltea ez ahaztekoa. Ostiral arratsean hil zen Torrealdai, minbiziarekin, eta Usurbilgo (Gipuzkoa) beilatokian jarri zuten hil kapera larunbat goizean. Askotariko jendeen topaleku izan zen, urteetan erein zuenaren fruitu. Gaur, igandean, 13:00ak arte egongo da irekita beilatokia. Bihar izango da hileta, Usurbilgo elizan, 18:00etan.

Torrealdai 77 urterekin hil da, eta ia 60 urteko ibilbidea egin du euskalgintzan eta kulturgintzan. Forukoa (Bizkaia) zen sortzez, baina haren kultur bizitzan Arantzazu (Oñati, Gipuzkoa) da mugarria: 12 urterekin sartu zen hango seminarioan, 1954an, eta 1960ko hamarkadaren hasieran murgildu zen Jakin aldizkarian. Azkenera arte aritu da: «Bere gaitasun intelektualarekin egon da azken-azkenera arte, eta oraindik emateko zuen: ez da hilabete azken liburua entregatu zuela. Erabat aktibo zegoen». Lorea Agirreren ahotsa da, Jakin-eko zuzendariarena: orain sei urte eman zion erreleboa Torrealdaik, 42 urtean zeregin horretan jardun ondoren.

Bost urte dira hezur muineko minbizia atzeman ziotela. Urteotan osasun gorabehera bat baino gehiago izan du, baina azken egunetan okertua zen haren egoera. Zaintza aringarriak ezarrita egon da etxean, eta senideak eta lagun gertukoenak agurtu ostean hil da.

Egindakoa eta nolakoa

Hil kaperak erakutsi du hamarkada hauetan zenbateko arrastoa utzi duen, nolako konplizitateak ehundu dituen, zenbateko itzala sortu duen eremu batzuetan eta besteetan. Osasun larrialdiaren eraginez, segurtasun neurriekin ireki dute beilatokia: besarkada eta esku estutze gutxi, aretoan jende kopuruak mugatuta, eta maskara jantzita. Begiradek bete dute besarkada eta ezpainen falta. Bideoa: beilatokiko goizeko irudiak eta adierazpenak.

Denak maskara jantzita. «Baina Joan Mari bera ez zen mozalaren edo maskararen zalea». Hor Iñaki Murua bertsolariaren azalpena. Zentsura izan zuen ikergai nagusietako bat —azken bi liburuak ere horri buruzkoak argitaratu ditu—. Aztertu ez ezik, jasan ere egin zuen: Jakin 1969an isilarazi zuten, Torrealdai zuzendari zela. Zortzi urteko isilaldia izan zen, eta Torrealdairen etena Euskal Herrian: Tolosan (Okzitania) eta Parisen ibili zen ikasketetan. Ez zen Euskal Herriarekiko etena izan, ordea. Jakineko kideek eutsi zioten harremanari, eta Torrealdairen loraldia etorri zen 1975etik aurrera: Jakin, Anaitasuna, Elkar, liburugintzari buruzko lanak... Eta Euskaldunon Egunkaria, 1990ean. Arlo asko. Eta sakon.

Egindako lanaz ez ezik, egiteko moduaz daude akorduan harekin aritu zirenak. Batetik, lan pertsonaletik harago, taldean jarduteko zeukan gaitasuna. «Lantaldeak sortzeko, proiektuak aurrera eramateko eta hori giro onean egiteko ezagutu dudan eredugarriena izan da», nabarmendu du Jakin-eko kazetari Xabier Eizagirrek. «Zuzendari eta kudeatzaile gisa» zeuzkan dohainak goraipatu du Jakineko talde historikoko partaide Paulo Agirrebaltzategik. «Handietan handia galdu dugu».

Katea ere ezaugarri izan du: transmisioa. Olatz Osa, Elkarreko zuzendaria: «Herria ezagutu, maitatu eta eraikitzeko oinarriak oso garbi zituen eta transmititu zizkigun belaunaldi baten izarretako bat izan da». Egunkaria-ko transmisioa du gogoan Imanol Murua Uriak: «Bere ibilbidetik zekarren ikuspegi nazionala, pluraltasuna, kulturgintza politikaren autonomiatik egiteko ia obsesioa... Eskuzabaltasun handiz erakutsi zigun bidea, eta konfiantza eman». Transmisioa ezaugarri izan du lan guztietan, Andoni Sagarna euskaltzainaren arabera: «Intelektual osoa zen: gizarteari emateko gai izan da. Jakin du bere jakinduria aplikatzen Euskal Herriak behar zituen gauzetara».

Eragindako zauria

Euskalgintzan ia 60 urteko ibilia, eta Torrealdaik sektore batzuetako eta besteetako abegia lortu du: haren jokabide eredugarria goraipatu dute. «Harremanetarako dohaina zeukan, gertutasuna, eta horrek asko ekarri dio euskalgintzari: pertsona asko biltzeko ahalmena zuen», nabarmendu du Gipuzkoako ahaldun nagusi Markel Olanok. Pentsamendua eta ekintzailetza, biak ziren Torrealdai, Miren Dobaran Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuordearen ustez: «Ametsak behar dira, eta lan egin. Eta horretarako motibatzaile handia izan da».

Euskalgintzaren ispilu, finean. «Hizkuntzaren normalizazioan euskalgintza ardatz dela, hau auzi politikoa dela, eta askotan esan zuena: ezina ekinez egina... Euskalgintzaren balioak islatzen zituen Joan Marik», dio Kontseiluko idazkari nagusi Paul Bilbaok. Haren ekina goraipatu du Kike Amonarrizek, Euskaltzaleen Topaguneko lehendakariak: intelektuala ez ezik, «euskaltzale aktibo eta konprometitua» izan dela.

Konpromiso horretan zebilela egin zioten zauria, Egunkaria itxi eta torturatuta. «Sufrimendu injustua» ekarri du gogora Bakartxo Tejeriak, Eusko Legebiltzarreko lehendakariak. Jonan Fernandezek ere bai, Eusko Jaurlaritzako Bizikidetzako idazkari nagusiak: «Sufritu zuen bere konpromisoagatik, baina duintasun handienez eraman du beti. Erreferentea da». Pairatu zuen kaltea deitoratu du PSE-EEko ordezkari Eneko Anduezak ere: «Injustizia handia izan zen. Asko sufritu zuen. Euskaldunok zor hori ere badaukagu Joan Mari bezalako askorekin». Arnaldo Otegi EH Bilduko koordinatzaileak ere ekarri du gogora mina: «Ezagutu zuen Espainiako Estatuaren natura nolakoa den».

Beilatokian izan direnen arteko solasaldietan maiz atera da hizpidera hori: min bidegabea jasan zuela. Izatez, Torrealdaik berak torturarekin lotu du hezur muinean azaldutako minbizia, heriotza ekarri diona. Jakin eta Egunkaria ekarri ditu gogora Agirrebaltzategik: «Euskalgintzak eta kulturgintzak jasandako zapalkuntzaren eta pertsekuzioaren ikur nagusietakoa da Joan Mari».

Goibela da: iluna, euria. Isildu dira ardien zintzarriak muinoan. Badoa eguna. Baina argituko du egunak, legatua lantzeko egunak. «Nahiko nuke eskola liburuetan ikusi haren izena», esan du BERRIAko lehendakari Beatriz Zabalondok. Liburutegi Nazionalaren egitasmoa ere aipatu dute batek baino gehiagok. Agirre: «Gai izango ote gara haren figura errekonozitzeko eta behar duen onarpen eta maila nazionala emateko».


Summary: Nafarroako Gobernuak 989 milioi euroko plana aurkeztu du berreraikuntzarako. Ezohiko kontseilu berezian onartutako egitasmoak, 190 neurri proposatzen ditu «eredu ekonomiko eta sozial berri baterantz»

«Bigarren Mundu Gerra geroztik, nazioartean izan den erronka instituzionalik, politikorik eta sozialik handiena da COVID-19a». Hitz arranditsu horiekin aurkeztu du gaur goizean, Nafarroako Jauregian, Nafarroa 2020-2023ko egitasmoa Maria Txibitek gobernuko lehendakariak. Planak 190 neurri jasotzen ditu, eta, Txibiteren hitzetan, datozen belaunaldiei begirako egitasmoa da: «Ez ditu soilik oraina markatuko, etorkizuneko zutarri sendoak jarriko ditu». Hurrengo hiru urteetarako, ia mila milioi euroko aurrekontua (989 milioi), izango du. Zenbateko horri berreraikuntzarako Europako Batasunetik zein estatutik etor daitezkeen funtsak gehitu behar zaizkiola zehaztu du gobernuak.

Aurretik, parlamentuan berreraikuntza aztertzeko batzorde berezi bat osatu zuen, eta 126 proposamen egin zizkieten taldeek gobernuari, Nafarroa Suspertu planean jaso zitzan. Halaber, hilabeteotan, 211 talde, eragile eta elkarterekin mintzatu eta euren ekarpenak bildu dituztela dio gobernuak. Agiria mahai gainean delarik, irailetik aurrera, eragile politiko eta sozialekin mintzatu nahi du. Txibitek gobernuari, parlamentuari, eragileei eta gizarte osoari eskerra eman nahi izan dizkio: «Nafarroarentzat eta Nafarroaren eskutik egindako plana da». Nabarmendu du orain interes kolektiboa lehenetsi behar duela, bakoitzak bereari erreparatu aurretik.

Pandemiak ekonomian eragindako muturrekoa galanta izan da, bigarren hiruhilekoko BPGren datuek islatzen duten bezala. Gobernuaren hitzetan, aurretik zituzten asmoak eta anbizioak «hauspotu» ditu egungo pandemiak. Gidalerro estrategikoen artean, aurretik jada aipatu izan diren erronkak zeuden: Ekonomia digital bateranzko eraldaketa, trantsizio ekologikoaren bizkortzea, gizarte kohesioa sustatzea, lurralde kohesioari eustea eta elkarbizitzan sakontzea.

Lehentasunen artean, AHT

Estrategiak zehaztuta, 190 neurri proposatzen dira, baina baita 46 lehentasun aipatu. Hona, bakoitzean, zerrendatzen diren lehentasunak. Ekonomia eraldatzeko prozesuan, COVID-19ak gehien erasandako enpreseentzako laguntzak proposatzen dira, «bideragarriak diren enpresen galerak eragozteko eta likidezia bermatzeko». Gainera, aipatzen da sektore estrategikoak bultzatzea, eraldatze digitala bizkortzea lurraldearen lehiakortasuna hobetzeko, Ikerketaren eta Garapenaren atalean Europan duen posizioa hobetzea, gizarte ekonomia eta ekintzailetza bultzatzea, edo enplegu aukerak hobetzea kontratatzeko laguntzak emanez eta prestakuntza indartuz. Azkenik, azpiegiturak eta garraio sistemak hobetu behar direla aipatzen da, eta hor sartzen dute Abiadura Handiko Trena.

Trantsizio digitalari dagokionez, helburuen artean jartzen da energia kontsumo osoaren erdia berriztagarri bidezkoa izatea, eta horiek indartzeko beharra azaltzen dute. Aukeren artean dago, egungo parke eolikoen potentzia handitzea. Eraginkortasun energetikoa bultzatu nahi dute, tartean ibilgailu elektrikoak sustatuz edo alor horretan administrazio publikoa eredugarri bihurtuz. Eraikuntzaren atalean ere zaharberritze jarduerak bultzatuko dira. Ekonomia zirkularraren aldeko apustua ere aipatzen dute.

Kohesio sozialari dagokionez, osasun sistema hobetzea edo errenta bermatuaren sistema indartzea jartzen du lehentasunen artean. Zahar etxeen arreta sisteman, «beste eredu bat» eraiki nahi dute. Egitasmoak dio zaintza gizarte baterantz doala eta menpekotasuna duten pertsonek zein zaintzaileek lehentasuna izan behar dutela. Gizon eta emakumeen arteko Aukera berdintasuna ere indartu nahi dute, «pandemiaren ondorioz zamen analisi zehatza eginez, berdintasun agenteen sarea zabalduz eta genero indarkeriaren aurkako borroka indartuz».

Lurralde kohesioa eta Nafarroa egituratzeari begira, lehentasunen artean daude herritar guztientzako oinarrizko osasun zerbitzu iraunkorrak erraztea, tokiko ekonomia bultzatuko duten egitasmoak, Pirinioak eta beste eskualde batzuk biziberritzeko neurriak edo landa eremua gaztetzeko ekintzak.

Elkarbizitzari begira, berriz, planak dio euskara «kohesiorako eta aniztasunerako faktore» dela berrestea, «euskara sustatzeko programak indartuz, gazteentzako eta haurrentzako edukiak sortzea bultzatuz eta administrazioan hizkuntz aniztasunaren alde apustu eginez».

Gobernantzaren asmoak

Gobernuak lehen urratsa egin du egitasmoa aurkeztuta, baina haren gauzatzea zein ondorengo pausoetarako gobernantza eredu bat planteatzen du. Batetik, gobernu barruko koordinazioa legoke: zuzendaritza talde bat legoke, lehendakari eta lehendakariordeek osatua eta gero departamentu arteko batzordearen eskuetan legoke lehentasunak identifikatu, baliabideak jarri eta haien jarraipena egitea. Bestetik, gobernutik kanpo «gizarte kontseilua» aipatzen da eragileen hartu-emanetarako. baina ez du zehazten Gizarte Elkarrizketaren Kontseilua den edo Gizarte eta Ekonomia kontseilua. Organoaren izena garrantzitsua da, ELA eta LABek lehengoa iraganeko ereduekin lotzen dutelako eta bigarrenean parte hartzen dutelako aspalditik.

Horrekin batera Parlamentua eta udalak kontuan hartuko lituzke. Legebiltzarraren kasuan, komenigarri ikusten dute «planaren proposamen, jarraipen bilakaerarako eremu propioa izatea».


Summary: «Ezker independentista indartsuago dago, eta operazioa diseinatu zutenak, ahulago». Arnaldo Otegiren ustez, ezker independentistaren aurkako «estatu operazio bat» izan zen 'Bateragune auzia'.

Bateragune auzian 2012an ezker independentistaren zenbait buruzagiren aurka ezarri zituen zigorrak baliogabetu zituen atzo Espainiako Auzitegi Gorenak, Europako Giza Eskubideen Auzitegiak 2018ko azaroan kaleratutako epaiari men eginez. Arnaldo Otegi EH Bilduren koordinatzaile nagusiaren eta duela zortzi urte zigortuetako bat izan zenaren ustez, bere garaian egin zuten azterketa «berresten» du Gorenak ebatzitakoak, bai juridikoki, bai politikoki. «Gure aurkako operazioak ez zuen oinarri juridikorik; oinarri politikoak zituen. Gure kontrakoa estatu operazio bat izan zen». 2009ko urrian atxilotu zuten Otegi —ia zazpi urte igaro zituen kartzelatuta—, eta, orduz geroztik hamar urte baino gehiago igaro diren honetan, «irakurketa bat» egiten du: «Ezker abertzalea indartsuago dago, eta operazioa diseinatu zutenak, ahulago».

Gorenak ebatzitakoari buruzko balorazioa egin du gaur Otegik, EH Bilduren egoitzan, Donostian, eta alboan izan ditu auzi hartan atxilotu zituztenetako bi: Rafa Diez eta Miren Zabaleta. Iñigo Iruin haien abokatuak ere parte hartu du agerraldian, eta jakinarazi du kalte-ordainak erreklamatuko dituztela. «Argudio juridikoetan luzatu gabe, nahikoa da sei urte eta erdiko kartzelatzea gogoraraztea», nabarmendu du Iruinek.

Otegirentzat estatu operazio bat izan zen, eta azpimarratu du zein «helburu» zituen. «Uste dugu frogatuta gelditu dela helburu horiek zituela». Oroitu du orduan PSOE zegoela Espainiako Gobernuan. Operazioaren xedeetako bat zen, ezker independentistako buruetako baten ustez, orduan «ezker abertzalea markatzen ari zen estrategia aldaketa eragoztea. Beraz, bakearen aurkako operazio bat zen». Bigarren «helburua» zen estrategia horren aldeko «apustua» egin zuten «militante batzuk neutralizatzea, kartzelatzea, eta zirkulaziotik kanpo uztea». Hirugarrena, «ezker abertzalean zatiketa» eragitea. Eta laugarrena, Otegiren esanetan, «proiektu independentista eta ezkerrekoa deuseztatzea eta egiturarik gabe uztea».

Hamar urte pasatuta, pentsatzen du «balantzea» egiteko garaia dela. Testuingurua zehaztu, eta gogoratu du duela hamar urte Patxi Lopez (PSE-EE) zela Eusko Jaurlaritzako lehendakaria, «aprobetxatuz», besteak beste, «ezker abertzalea legez kanporatuta zegoela». Nafarroan, Yolanda Barcina (UPN) zen presidente. Eta 2020an egoera zein den azaldu du EH Bilduko koordinatzaile nagusiak. «Proiektu abertzale subiranista eta ezkerrekoa lehen indar munizipalista da Hego Euskal Herrian». Iruditzen zaio, gainera, proiektu hori «guztiz egituratuta» dagoela, eta «indarrak batzen» ari dela. Eta uste du Euskal Herriko zazpi probintzietan ari dela hori gertatzen. «Horren erakusgarri, Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan udal hauteskundeetan edukitako emaitzak; bestetik, aintzat hartu behar da Nafarroan aldaketan jokatzen duen rola». EAEko legebiltzarrerako bozetan lortutako emaitzak ere izan ditu hizpide.

Horregatik guztiagatik uste du «garaipen juridikoa» gertatu dela, bai, baina, Otegirentzat, «garaipen politikoa» ere martxan dago; «garatzen ari da» Euskal Herri osoan.

Espainiako Estatuari eskaera

«Hausnarketa bat» plazaratu du galdera baten bidez: «Noiz egingo du [Espainiako] estatuak apustu bide baketsu eta demokratikoengatik? Interpelatu egin nahi ditut». Eta beste galdera bat: «Noiz onartuko du frogak eraikitzen dituela eta kartzelatu egiten duela, eta tortura sistematikoki erabiltzen duela Euskal Herrian eta beste toki batzuetan?».


Summary: Joan Mari Torrealdai. Bi leku Arantzazun.

«Aspaldi bizi izan zen norbait izango zara halako batean, eta lurrak gogoratuko zaitu basoek haizea gogoratzen duten moduan. Zure bakeak ez du mugarik izango». Elegia labur hau, poeta suediar batek lagun batentzat idatzia, Joan Mari Torrealdairi dagokio orain. Bizitzan 77 urtez ibili eta gero, Heriotzara abiatu zen herenegun, 2020ko uztailaren 31n. Euskara Jendea doluz dago ordudanik.

Bere garaian, bizi izan zen 77 urte horietako hogeigarrenean-edo, Jorge Oteizarekin gertatu zen Torrealdai Arantzazun. «Nola liteke zu bezalako gizon eder bat fraide egin izatea?», galdetu zion tupustean. Oteizak, iruditzen zait, ez zuen begi bistakoa bakarrik ikusi Torrealdairengan, haren aurpegi klarua edota zein segaila zen, zein lerdena. Aura bat ere antzeman zion, seguruenik ere, halako argitasun bat, eta, konparazioan, kopetilunez betetako gizarte hartan, beti haserre, mikatz, zomorro ibiltzen zen, eta den, jendearen artean, mirari bat irudituko zitzaion: «Nola liteke…?». Zorionez, litekeena zen, eta haren irudia dugu orain beste oroitzapen eztiekin batera gordetzeko. Seguru nago, luzaro gogoratuko dugu denok haren irribarrea.

Bizitzaren hasieratik bukaeraraino, hor hedatzen da gure lurralde nagusia, eguneroko bizitza. Lasai esan dezakegu une honetan, sentimendu goibel guztien gainetik: lurralde zabala izan da Torrealdairena, egun asko etorri zitzaizkion eskura. Ez zen bere ibilbidea azkar batean zapuztu, nola Rikardo Arregirena edo, lehenago, Lizardirena eta Lauaxetarena, eta lanean jardun zuen denbora guztian. Bere eskutik heldu ziren, hartara, hainbat egitasmo eta obra beharrezko, hala JAKIN aldizkaria nola literaturaren azterketa soziologikoak edo El libro negro del euskera eta Asedio al euskera bezalako liburuak, hurrengo belaunaldiek ere, seguru nago, erruz erabiliko dituztenak.

Ez zen ordea bere ibilbidea horretan erabaki, egun arrunt eta lantsuetan. Hala izan balitz, Joan Mari Torrealdaik leku bat, bat bakarrik, izango zuen Arantzazun, eskola hartan koskortutako anaia berezien Goi Aretoan, Salbatore Mitxelena, Bitoriano Gandiaga edo Luis Villasanterekin batera; baina iritsi zen Egunkaria bortxaz itxi zuten eguna, eta, Euskara Jendearen begi harrituen aurrean —ez zen sinestekoa!—, atzeman egin zuten baldarki, gupida gabe, eta, ondoren, urtea joan eta urtea etorri, deskantsurik gabeko egoera batean eduki, Damoklesen ezpatapean. Tortura hotz bat izan zen hori berarentzat, aurrez nozitutako bortxazkoa baino are larriagoa.

Gizaki asko erotu egiten da Botereak kolpea ematen dionean, bizitza gelditu bezala egiten baita harentzat, eta munduak, krudelkeria natural batez, aurrera segitzen baitu kolpatua atzean utzita. Torrealdai ez zen erotu, baina asko sufritu zuen, eta, sufrimenduarekin, bigarren leku bat hartu zuen Arantzazun. Gogoratu eraikinaren frontisa: hantxe dago Oteizaren Pietá, ama bat negarrez seme hila altzoan duela. Irudi horren baitan ere badago orain Joan Mari Torrealdai, ez bakarrik santutegiko Goi Aretoan.

Zehaztuko dira Joan Mari Torrealdairen bizitzako gorabeherak etorkizunean. Orain, ordea, agurraren unea da. Batzuek protestatu egingo dute; beste batzuek, errezatu; nik, berriz, poeta suediarrak lagunarentzat idatzitako elegia hartuko dut berriro aintzat, zeren isiltasunaren hurrengoa iruditzen baitzait, hasperen bat, agur apala, Heriotzaren aurrerako egokiena agian: Aspaldi bizi izan zen norbait zara orain, Torrealdai, eta lurrak, zuk zure mendi botekin mila aldiz ukitu zenuen Euskal Herriko lur honek, basoek haizea gogoratzen duten moduan gogoratuko zaitu luzaro. Zure bakeak ez du mugarik izango.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Mendian gora haritza

Summary: Mendian gora haritza.

Adiskidearen etxera joan naiz, adiskidea agurtzera. Azken hitzak, azken irribarrea, azken begirada, azken besarkada… Hogeita lau urtean bizi izanakoak istant batean irudikatuz, elkarrekin pasatutako denbora laztandu nahiz. Denborak ez du noiz, baina eguna heldu da. Agur esateko eguna, oroitzapenetan murgiltzeko eguna, sentimenduetan bidaiatzeko eguna, ametsetan sinisteko eguna… denboran pausatzeko eguna.

Itzuli naiz etxera. Terrazara atera, eta Aiako Harriari so geratu natzaio. Begiak umeldu zaizkit, begirada lausotu, eta ezin mendiaren silueta marraztu. Begiak itxi, eta nire erraietan begiratu dut. Bihotzean dut min, bihotzaren zati bat itzali zait, eta bidea galdu dut. Azken ibilaldia egin nahi bidaidearekin, eta ez dut xenda ikusten; azken maldetan indarrak ahitu arte gora egin nahi adiskidearekin, eta indarge sentitzen naiz; azken tontorretik euskal lurrak elkarrekin ikusi nahi, eta laino meheak estaltzen du nire begirada; bordaren ondoan eserita azken hitzak lagunarekin konpartitu nahi, eta ez da hotsik: isiltasuna da nagusi.

Begiak ireki, berriro mendiari so egin, eta orduan oroit izan dut azken besarkadan hik esandakoa, «Mikel, libre sentitzen nauk». Libre, Lizardi poeta zarauztarraren Mendi-gaiña olerkiko hegaztia lez, maite hituen gailurretan gainik gain libre ibiltzeko, maitatzen hituen baso eta zelaien gain hegan libre egiteko, liluratzen hinduen euskal basamortuaren ilargi itxurako tolestura harrigarrietan libre ibiltzeko, hegoak zabalduz kostaldeko labar eta ertz zirraragarrietan abiada libre hartzeko, Orhiren gailurretik, bere mendean udazkenean milaka tonu ezberdinez jantzi eta kolorez lehertzen den basoaren ikuspegiaz libre gozatzeko… eta pausatu haiz.

Basoak, aintzirak, oihanak, leizeak, karstak, arroilak, gailurrak, ur-jauziak, ibaiak, labarrak, haranak, larreak, flyschak, muinoak, ibaiak, errekak, bokaleak, padurak, lautadak, itsasadarrak, mendilerroak, basamortuak, lakuak, uharteak, iturburuak, gatzagak, hondartzak, osinak, arrailak… urrutira joan gabe, gure herri zahar hau zipriztintzen duten hamaika paisaia eder, gure euskararen herria maitatzeko hamaika arrazoi. Eta horiek guztiak elkarrekin gozatu ditiagu, Joan Mari. Eta naturaren txoko eder horiek guztiak izan dira gure adiskidetasunaren lekuko.

Ezin ahaztu bidaia eder honetan hire familia, Beatriz emaztea, eta Garazi eta Manex seme-alabak. Hik esaten huen bezala, ibilaldi luze honetan, etapa guztietan alboan egon eta egoerarik zailenetan ere haiei esker bidean aurrera egiteko ezinbesteko sostengua eta arnasa.

Agur esateko tenorea heldu zaidak Joan Mari, baina ez diat adorerik ez eta kemenik ere horretarako. Datorren urtean, Urtatsean, berriro Adarra mendian elkartuko gaituk eta, beherakoan, Imanol Larzabalen Mendian gora haritza abestia kantatuz, mihura sorta bana hartu eta, urtero lez, etxeko atarian eskegiko ditugu.

Ez adiorik, lagun! Maite haut!

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Summary: Berriro ere berrehun positibo baino gehiago egun bakarrean: 255. Bezperan baino 39 kasu gutxiago detektatu dituzte azkeneko 24 orduetan, baina berrehuneko langatik gora jarraitzen dute eguneko kasu berriek. Nafarroak osasun arreta indartuko du.

Ostiralean detektatu zituzten kasu positiboen berri eman dute Hego Euskal Herriko administrazioek, eta gaur berriro Bizkaian agertu dira kasuen erdiak: beste 128 positibo atzeman dituzte han; Nafarroan 55 kasu berri agertu dira; Gipuzkoan, 41; eta Araban, 29. Hego Euskal Herritik kanpo bizi diren bi pertsonari ere atzeman diete birusa. Guztira, 253 dira. Ostegunean 292 kasu berri agertu ziren, eta asteazkenean, 265. Azkeneko hiru egunetan, beraz, 810 kutsatu atzeman dituzte. Ostiralean 5.421 PCR egin zituzten Osakidetzak eta Osasunbideak. Testak egindakoen %4,7k eman zuten positibo, hortaz.

Nafarroako Gobernuak iragarri du sendotu egingo duela arreta, ospitaleratzeak eta gaixo larriak ugaritu daitezkeelakoan. Kasuen agerpena egonkortzen ari dela uste du, baina badaezpada hartu du erabaki hori. Ostiralean, Nafarroan lau gaixo ospitaleratu behar izan zituzten, eta ordurako erietxean zeuden beste bi gaixo, berriz, ZIU zainketa intentsiboetako unitateetara eraman behar izan zituzten. Orain 36 pertsona daude Nafarroako ospitaleetan, horietatik hiru ZIUetan. Beste hiru etxean ospitaleratuta dauzkate. Sintoma arinagoak dituzten pertsonak ezartzen dituzte azken kategoria horretan.

Nafarroan, Iruñerrian ari dira pilatzen kasu berriak. Soslaiari dagokionez, 15 eta 30 urte artekoak dira gehienak, eta gizonezkoak gehiago (%56).

Bizkaian, berriz, Bilboko Back&Stage diskotekan dago jarria arreta. Uztailaren 18an dantzaleku horretan ibili zirenei PCR probak egiteko eskatu die Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak, eta horretan ari dira azken bi egunetan. Ostiralean 234 PCR test egin zituzten Basurtuko erietxearen kanpoaldean jarri duten karpan, eta hamabi kasu atzeman zituzten bezeroen artean, eta beste bat langileen artean. Gaur, larunbata, beste 115 pertsonari egin dizkiete testak.

Getxon (Bizkaia), berriz, salaketak eta istiluak izan dira. Ertzaintzak zabaldutako oharraren arabera, kalean edanean ari ziren pertsona batzuk sakabanatzen hasi zirenean, pertsona batek uko egin zion maskara jartzeari, eta beste bat identifikatu egin zuten, argudiatuta jende talde batek objektuak jaurti zizkiela ertzainei. Ostiraletik larunbaterako goizaldean gertatu zen.


Summary: Joan Mari Torrealdai, zaldun bihoztoi bat.

Joan Mari Torrealdai euskararen eta euskaldunen zerbitzuko zaldun bihoztoi bat izan da. Borroka horretan ezagutu nuen gazterik, duela urte andana ederra, oraino frantziskotar anaidi horretan zegoela. Gero jantziz aldatu zen, haatik ez eginbidez. Euskarari bizia eman dio eguneroko lanetan. Sail horretan langile argia eta nekaezina izan da, bereziki kazetaritza konprometituan, baita liburugintza jakintsuan ere. Ber denboran gizon alaia, lagunkina, baikorra, oroitzapen eder asko uzten didana, eta naski ez niri soilik. Artetik aitor dezadala mendiaren maitasun handia konpartitzen genuela, bereziki Monte Perdidon batak eta besteak nor gure aldetik eginiko txangoak elkarrekin aipatuz. Penak eta doluminak araberan.

Euskarari bizia eman diola erran dut. Osoki eman dio, eta hizkuntzaren bitartez Euskal Herriari, ezen borroka horrek azkenean bizia hartu dio, laburtu, azkenean kendu, ez lanak higatu duelakoan, maite den lan onak ez baitu higatzen, baina lan horren aurka jasan duen eraso maltzur eta bortitzak ezin sendatuzko zauri bat egin diolako. Egunkaria dakigun bezala etsaiak hetsi ondoren, Joan Marik berak bekoz beko salatu zigun etsai horrek zein gogorki kuestionatu zuen, eta nola tratamendu zital horren jarraian bere sakonean halako arraildura bat bezala sortzen sentitu zuen. Haatik ez zuen amore eman, ez zuen etsitu, eta bururaino jarraitu du lanean, euskararen zerbitzuko, Euskal Herriaren eta herritarren alde.

Ohore beraz armarik gabeko gudari garbiari, borrokan azkeneraino eutsi duenari. Puska bat zaharrago naizen honek gogotik erran nezake, gezur izpirik gabe, goizegi joan zaigula. Haatik esperantza bihotzean erraten dizut Joan Mari laguna, deus ez da hor bukatzen, gure lanak ere darrai, eta ikus arte, betiereko Monte Perdidon.


Summary: Bakartxo Tejeria aukeratu dute Eusko Legebiltzarreko presidente. Hirugarren legealdia du karguan. Ez da ezusterik izan, eta EAJren, PSE-EEren eta Elkarrekin Podemosen arteko itunak funtzionatu du.

Uztailaren 12an egin ziren hauteskundeetatik atera zen Eusko Legebiltzarrak gaur ekin dio hamabigarren legegintzaldiari. Lehenengo saioan, aukeraturiko 75 legebiltzarkideek nork bere aulkia hartu dute, eta gero, Legebiltzarreko Mahaiko bost kideak aukeratzeari ekin diote. Espero bezala, Bakartxo Tejeria jeltzalea aukeratu dute legebiltzarreko presidente berriz ere, EAJren eta PSE-EEren botoei esker. Gainerako legebiltzarkideek boto zuria eman dute. Voxeko Amaia Martinezek ardura guztietarako aurkeztu du bere burua, eta guztietan boto bakarra lortu du, berea alegia.

Mahaiko gainerako kideen hautaketan, EAJk, PSE-EEk eta Elkarrekin Podemosek sinatutako akordioak ez du ezusterako zirrikiturik utzi. Txarli Prieto (PSE-EE) lehenengo presidenteorde izendatu dute, berriro ere EAJren eta PSE-EEren botoei esker, eta bigarren presidenteorde EH Bilduko Eba Blanco hautatu dute, bere taldeko botoei esker.

Idazkariak aukeratzerakoan, EAJ-PSE blokeko lau legebiltzarkidek Elkarrekin Podemosen hautagaiaren alde eman dute botoa, itunean jasota zegoen bezala. Horren ondorioz, Iñigo Iturrate (EAJ) hautatu dute lehen idazkari, eta bigarren idazkaritza Elkarrekin Podemoseko Gustavo Angulorentzat izan da.

Bakatxo Tejeriak, bere lehen hitzaldian, gogora ekarri ditu pandemiak utzitako biktimak, eta adierazi du horren ondorioen kontra borrokatzea «lehentasuna» izango dela hurrengo agintaldian: «Herri honetan bizi diren guztiek aurrera egin ahal izango dutela bermatu behar dugu». Oroitarazi du, era berean, aurten 40 urte betetzen direla Eusko Legebiltzarra eratu zenetik: «Gernikako estatutua onartu eta lau hamarkadatara oraindik osatu gabea da, eta gure autogobernua eguneratu beharra dago», adierazi du.

Tejeriak ezarri du legebiltzarraren hurrengo batzarraren eguna: abuztuaren 6an izango da, eta Bateraezintasunen Batzordea hautatuko dute orduan.


Summary: «Euskal jatorrikoa naiz. Aitonak akabatu egingo ninduke espainiar jatorrikoa naizela esango banu». Jacob Elordi nerabeen aktore izarrak bideo bat argitaratu du, non berari buruzko Wikipediako artikulua zuzentzen agertzen baita, euskal jatorrikoa dela zehazteko.

Jacob Elordi aktore australiarrak harrabotsa sortu du asteburuan Tik-tok eta beste sare sozialetan, bere jatorriaren inguruko bide batekin. Sutan jarri ditu zale nazionalista espainiar asko, euskal jatorrikoa dela esateagatik, ez espainiarrekoa.

Elordi (Brisbane, Australia, 1997), 23 urte besterik ez duen arren, nazioarteko izarra da dagoeneko. Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales filmean hasi zen zinemagintzan, estra moduan. Baina berehala bereganatu zuen nazioarteko zuzendari eta estudioen arreta. Lehen ganorazko lana Australiako Swinging Safari filmean egin zuen. Netflixen The Kissing Booth (2018) komedia erromantikoan protagonista izan zen gero. Arrakastaren eraginez, istorioari jarraitzeko beste bi film ekoitzi zituzten hurrengo urteetan. Nerabeen munduaren argi-ilunak erretratatzen dituen Euphoria telesailean (HBO) Nate Jacobsena egiten du.

Zale ugari lortu du aktoreak mundu osoan, batez ere gaztetxoen artean, eta horiei begira aritzen da sare sozialetan. Asteburuan, bere buruari grabaturiko bideo bat argitaratu du. Hor, berari buruzko Wikipediako artikulua zuzentzen agertzen da. Elordik berak irakurtzen du artikulua: «'Wikipedia': Elordi Brisbanen jaio zen, Queenslanden, Australian, 1997ko ekainaren 26an, John eta Melissa Elordi guraso zituelarik. Bi arreba ditu. Espainiar jatorrikoa da». Hor, geldiune bat egiten du bideoak, eta Elordi bera agertzen da kamerari begira. «Hori ez da egia: euskal jatorrikoa naiz», esaten du, enfasiz. «Hau da, Frantzia eta Espainia artean dagoen herrialde txiki horretakoa». Australiara emigraturiko euskaldunen biloba da aktorea, eta aitona gogoan hartu du bideoan: «Aitonak akabatu egingo ninduke jakingo balu espainiar jatorrikoa naizela esan dudala».

Hitzekin ez ezik, ekintzekin ere erakutsi du Elordik bere jatorriari ematen dion garrantzia, eta Wikipediako artikulua zuzendu du.

Adierazpenek haserrea eragin dute sareetan, hainbat espainiar nazionalistaren artean, eta horietako batzuk Elordiren zuzenketa kendu dute Wikipediatik. Baina aktoreak behin eta berriz editatu du entziklopedia, datua argi uzteko: «Euskal jatorrikoa da».


Summary: Angeluko sutea ez da «jatorri naturalekoa» izan. Inkesta bat abiatu du Baionako auzitegiak. Sua giza jatorrikoa dela adierazi dute bildutako lehen frogek.

Angeluko (Lapurdi) Xiberta auzoko oihanak su hartu zuen iragan ostegun arratsaldean, eta, beroaren, lehortearen eta haizearen ondorioz, inguruko etxeetaraino zabaldu ziren garrak iluntzerako, baita ke hodei handiak ere. Suteak basoaren zati handi bat kiskali zuen, ehun hektarea inguru —beste 65 ere hondatu ditu—, Pirinio Atlantikoetako prefeturaren esanetan. Sua nola piztu zen jakiteko, inkesta bat abiatu zuen Baionako auzitegiak. Lehen frogen arabera, suak ez du jatorri «naturala» izan. Oraindik frogatzeko dago istripu batengatik edo giza borondatez piztu den sutea. Suhiltzaileak Angeluko oihana zaintzen ari dira geroztik, «badaezpada», nahiz eta sua berriz pizteko arriskurik ez duten ikusten.

Orok Bat kirol zelaiaren ondoan hasi zen sua, ostegun arratsaldean. Iragan larunbatean Tolosatik eta Marseillatik (Okzitania) etorritako polizia unitate bereziak egon ziren bertan, eta suaren jatorria ezagutzeko frogak aztertzen ari dira. Lehen zantzuen arabera, ez du aire gaiztoak edo kable elektriko batek eragin sutea. Giza esku-hartzea gertatu dela esan nahi du, inkestaren arabera. Zehaztu dutenez, zigarreta mutur batengatik edo berinezko botila batengatik piztu ahal izan da sutea: istripuz, beraz.

Sutean 11 etxe kaltetu ziren; bost etxebizitza han ez inor bizitzeko eran geratu ziren; hiru, arrunt kiskalita. Herriko auzapez Claude Oliveren arabera «drama bat da, katastrofe bat». Bestalde, jakinarazi du oihana berriz landatuko dutela, «arrisku guztiak saihestuz». Suak kiskali zuen Izadia parke ekologikoa ere berriz landatuko dutela segurtatu du.


Summary: Ehunka lagun elkartu dira hondartzetan presoen euskal herriratzea eskatzeko. Muskizetik Donibane-Lohizunera, hondartzetan elkartu dira ehun lagun Etxerat-ek deituta, eta presoak "etxean eta bizirik" nahi dituztela aldarrikatu dute.

Urtero legez, hondartzetara eraman zuen Etxerat-ek aldarrikapena. Euskal Herriko hamasei hondartzatan elkartu ziren presoen Euskal Herriratzea eskatzeko. Guztira, 2.500 pertsona bildu ziren, eta presoak “etxean eta bizirik” nahi dituztela aldarrikatu zuten.

Hondartzetan irakurritako testuan, euskal presoen egoera salatu zuten. Sakabanaketa amaitu eta preso guztiak hurbiltzea ezinbestekoa dela azpimarratu zuten: “Denak eta orain”. Senide eta lagunei “inposatutako zigorra” dela eta “eskubide urraketa larri” hori amaitu behar dela gehitu zuten.

Gaixo dauden presoak eta 65 urtetik gorako presoak ere oroitu zituzten aldarrikapenetan, eta preso horiek “orain atera behar direla” nabarmendu zuten.


Summary: John Hume hil da, Ostiral Santuko Akordioen bultzatzaileetako bat. 1998an, Bakearen Nobel saria eman zioten, Ipar Irlandako bake prozesuan izandako parte hartzeagatik. 83 urterekin hil da, Derryn.

John Humeren familiak eman du politikariaren heriotzaren berri komunikabideetara bidalitako ohar batean. 83 urte zituen, eta Derryko zahar etxe batean bizi zen. «Goizean goiz hil da Hume, gaixotasun labur baten ondoren», zioen idatziak.

1998an Bakearen Nobel saria eman zioten politikari irlandarrari, Ostiral Santuko Akordioetako negoziazioetan izandako parte hartzeagatik. Ez zen Ipar Irlandako gatazka amaitzeko egindako lehen ahalegina. Aurrez, Gerry Adamsekin izandako elkarrizketei esker, IRA Irlandako Armada Errepublikanoak su-etena iragarri zuen 1994an.

1937an jaio zen, Derryn. SDLP Alderdi Sozialdemokrata Laboristaren sorreran parte hartu zuen, eta alderdiko buru izan zen 2001era arte.

Giza eskubideen aldeko mugimenduetako kidea ere bazen Hume, eta Sinn Feinekin hitz egitearen alde egin zuen. 1985eko Londresen eta Dublinen arteko akordioa lortzeko sekretupeko negoziazioetan ere hartu zuen parte. Hitzarmena gerora indarrik gabe geratu zen arren, Ipar Irlandako auzietan esku hartzea ahalbidetu zion lehen aldiz Dublini.

Ostiral Santuko Akordioak sinatu zirenean, Tony Blair laborista zen Erresuma Batuko lehen ministro. Blairren esanetan, «historikoa» izan zen Humek negoziazioetan egindako ahalegina. «Ekarpen asko egin zizkion politikari, baina desberdin pentsatzen zutenekin lan egiteko konpromisoa izan zen handiena», esan du Blairrek.

Humenern ibilbidea txalotu du buruzagi laboristaren aurretik gobernuburu izandako John Major kontserbadoreak ere: «Politikari gutxi izan dira hark bezainbeste denbora egin dutenak akordio bila eta urteetan blokeatuta geratutako jarrerak aldatzeko ahaleginean. Hari esker, bakean bizi dira egun komunitate asko».


Summary: Laguntza publikoek auto merkatua biziberritu dute. Uztailean 5.735 auto berri matrikulatu dira Hego Euskal Herrian, iaz baino %31,6 gehiago. Auto hibridoen eta elektrikoen salmenta ia hirukoiztu egin da.

Auto saltzaileek uztailaren hasieran ikusitako argi printzek hilabete osoa argitu dute. Laguntza publikoen bitartez, auto berrien salmenta biziberritu egin da amaitu berri den uztailean. Guztira, 5.735 auto matrikulatu dira, iazko uztailean baino 1.377 gehiago (+%31,6).

Urtearen bilakaera oso negatiboa da oraindik ere, merkatua heren bat txikitu baita: 20.013 saldu dira, iazko 31.157en aldean (-%35,7).

Eusko Jaurlaritzak jarri zituen lehenik indarrean auto berriak erosteko laguntzak, eta ondoren iritsi ziren Espainiako Gobernuarenak. Hasieran esandakoaren aurka, laguntzak bateragarriak dira, eta horrela milaka euro aurreztu ahal izan dituzte erosleek. Uztaileko datuetan argi ageri da Jaurlaritzaren menpeko lurraldeetan bilakaera hobea izan dela (+%34) Nafarroan (+%21) eta Espainian baino (+%1).

Motor garbiagoen arrakasta

Laguntza handienak motor alternatiboak dituztenek jasotzen dituzte, eta horiexek egin dute saltorik handiena salmentetan. Uztailean, motor hibridoak, elektrikoak eta gas bidezkoak dituzten 1.328 auto matrikulatu dituzte, iazko hilabete horretan baino 849 gehiago. Hau da, salmentak ia-ia hirukoiztu egin dira (+%177). Horri esker, atal horretako ibilgailuak dira 2020an joera positiboa duten bakarrak, %21,6 gehiago saldu baitira. Horrenbestez, haien merkatu kuota inoizko handiena da: %23 uztailean, eta %20 2020an.

Gaur egun beren eremuan dauden lantegietan errekuntza motorreko autoak guztiz nagusi diren arren, Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak erabaki dute gasolioa eta gasolina erretzen duten autoak ere diruz laguntzea. 800 eta 4.000 euro artean jaso ditzakete. Laguntza hori salmentetan antzeman da: gasolina bidezko autoen matrikulazioa %11,9 handitu da, eta gasolio bidezkoak, berriz, %18,9.

Gasolina erabiliena, baina kuota galtzen

Motor alternatiboen hedapena gasolina bidezko autoen kontura iristen ari da. Iaz, %65,6ko merkatu kuota izan zuen gasolinak Hego Euskal Herrian, eta %57,6 aurtengo lehen zazpi hilabeteetan.

Dieselaren gainbehera ez da eten, baina moteldu dela dirudi: saldutako auto berrien %23,7 izan ziren iaz, eta %22,3 izan da aurten. XX. mendearen hasierako urteetan erabateko nagusitasuna lortu zuten diesel motorrek, eta 2011n jo zuten goia, hamarretik zazpiz motor hori baitzuten. Iaz %32ra jaitsi zuten kuota.


Summary: Eguneko zentroak irekiko dituzte gaur Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Zahar etxeetako murrizketek abuztuaren 9ra arte jarraituko dute indarrean.

Uztailaren 18an, Eusko Jaularitzako Osasun Sailak eguneko zentroak eta zahar etxeak ixteko agindua eman zuen, hainbat herritan agertzen ari ziren oldarraldien ondorioz. Zentroak ixteaz gain, zahar etxeetako egoiliarren bisitak murriztu zituen, eta baita egoiliarren irtenaldiak ere. Iragan astean, ordea, Nekane Murga Osasun sailburuak adierazi zuen murrizketa horiek arinduko zituztela, eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako foru aldundiek eguneko zentroak irekitzeko erabakia hartu dute. Salbuespenak izango dira Eibar, Elgoibar, Orio eta Zarautz (Gipuzkoa); hango zentroak itxita egongo dira oraindik, azken egunetan atzemandako oldarraldien ondorioz.

Zahar etxeetako murrizketek indarrean jarraituko dute abuztuaren 9ra arte. Mugaturik izango dute irteera, eta ezin izango dute zahar etxetik irten, eraikinaren eremu barruan ez bada. Halere, Jaurlaritzak bisiten neurriak arindu ditu, eta egoiliarrek bi pertsonaren bisita izateko aukera izango dute.


Summary: Gazte Kontseiluak sare sozialetan kanpaina bat hasi du maskarak erabiltzera deitzeko. Bi bideo egin dituzte eta sare sozialetan, telebistan eta komunikabideetan zabalduko dira.

Euskadiren Gazte Kontseiluak eta Eusko Jaurlaritzako Gazteria Zuzendaritzak beste kanpaina bat abiatu dute sare sozialetan “konpromiso soziala erakusten jarraitzeko” eta COVID-19aren aurkako prebentzio neurrien gainean gazteek “kontzientzia hartzen jarraitzeko”. Maialen Olabe Euskadiren Gazte Kontseiluko presidenteak jakinarazi duenez, kanpainaren bitartez adierazi nahi dute uda honetan garrantzitsua dela “burua erabiltzea” eta “konpromiso soziala” erakusten jarraitzea. "Kontua da gazteek konfinamenduaren hilabeteetan izan genuen konpromisoari balioa ematea, eta orain zentzu komuna erabiltzeko deia egiten dugu higienea areagotzeko, distantzia soziala mantentzeko eta maskarak beti erabiltzeko”, nabarmendu du Olabek. Denon esfortzuari esker egin dela aurrera jakinarazi dute, eta Kontseiluak uste du 2020ko uda dela “gazteen ahalegina ikusarazteko” garaia.

Eusko Jaurlaritzak jakinarazi duenez, bi bideo egin dituzte, 20 segundokoa bata eta 40 segundokoa bestea, eta horiek sare sozialetan, telebistan eta komunikabideetan zabalduko dira. #BetiMaskara traola sortu dute. Osasun krisian guztiek ahalegina egin behar dutela nabarmendu nahi dute, gazteek ere koronabirusaren aurkako segurtasun neurriak har ditzaten: maskara erabiltzea, segurtasun distantzia fisikoa errespetatzea eta higiene neurriak hartzea.

Bideoan azaltzen diren irudiak Gorka Vazquez ilustratzailearenak dira, eta, horietan, eguneroko hamaika egoera azalzten dira. Ikus-entzunezko lanetan gazteak ageri dira, hainbat lanbidetan jarduten: hirugarren sektore sozialeko boluntario bat, ertzain bat, supermerkatuko langile bat eta Osakidetzako bi profesional ageri dira.

Horrez gain, irudietan gazteak ageri dira beren kirol talderik gogokoenaren arrakasta ospatzen maskararik eta distantzia sozialik gabe. Dantzan dabiltzan gazte horien ondoren, ospitalean oso gaixorik dagoen beste gazte bat agertzen da, eta bideoaren amaieran berriro futbol estadioko giroa irudikatzen da. Hasieran garaipena besarkaden bidez ospatzen duten arren, bukaeran elkarrengandik urruntzen dira, eta bakoitzak bere maskara janzten du.


Summary: Sopelako balearen begiaren argazkiari sari bat eman diote Herbehereetan. 'Balea-erretinaren ostadarra' irudia lortu zuten EHUko zientzialariek, glaukoma ikertzeko asmoarekin. Dagoeneko bi sari jaso ditu irudiak.

2019ko otsailean, 16 metroko luzera eta 30 tonako pisua zuen balea bat lehorreratu zen Sopelako hondartzan (Bizkaia). Animalia hil egin zen, baina EHUko ikertzaile batzuek begi bat erauzi zioten, laborategian aztertzeko, glaukoma sendatzeko ikerketa zabal baten barruan.

Mikroskopioak erabilita, balearen begiaren ehunei argazkiak egin zizkieten Elena Vecino Cordero EHUko katedradunak eta Luis Lopez Vecino ikertzaileak. Irudiak ikusgarriak zirenez, Balearen begia erakusketa antolatu zuen EHUk. Argazkion artean zegoen Balea-erretinaren ostadarra argazkia.

Elena Vecino EHUko Oftalmo-Biologia ikerketa taldeko zuzendaria, Sopelako baleari erauzitako begiarekin. Marisol Ramirez / Foku

Geroztik nazioarteko zenbait sari jaso ditu argazkiak. Azkena, Herbehereetan. Herrialdeko Neurozientziarako Institutuak (NIN) hamargarren aldiz antolatu du Neurozientziaren Artearen Lehiaketa. Horren helburua da zientzia eta artea elkartzen diren eremuan sorturiko irudi «inspiratzaile eta sortzaileak» nabarmentzea, EHUk zabaldu duen oharraren arabera. Lehiaketa horretan, AEBetako Scientific American aldizkariak bultzatzen duen sariaren ohorezko aipamena jaso du EHU ikertzaileen irudiak.

Iazko otsailean Sopelako hondartzan agerturiko balea jasotzeko operazioa. Luis Tejido / EFE

Lehen ere jaso ditu sari batzuk: aurten, lehen saria eman zioten NeuroArt 2020 lehiaketan. Espainiako Neurozientzia Elkarteak (SENC) antolatzen du, nerbio sistemaren inguruko irudi eta bideoak zabaltzeko.

Elena Vecino EHUko GOBE Oftalmo-Biologia Esperimental taldeko burua da. Unibertsitateak iaz honoris causa doktore izendaturiko Sansar C. Sharmar adituaren taldeko ikertzaile izan zen. Glaukomaren ikerketaren inguruko munduko aditurik handienetakoa da Sharmar.


Summary: Tiktok aplikazioa erosteko asmoa berretsi du Microsoftek. Etxe Zuriak 45 eguneko epea eman dio AEBetako enpresari Txinako Byte Dance konpainiarekin akordioa ixteko. AEBetako Estatu idazkariak «neurriak» iragarri ditu aplikazioaren aurka.

Aurrera egingo du Microsoftek Tiktok aplikazioa erosteko bere asmoetan. Hala iragarri du AEBetako konpainiak, Donald Trump presidentearekin hitz egin ostean. Etxe Zuriak, baina, baldintzak jarri dizkio erosketari: akordioak itxita behar du 45 eguneko epean, irailaren 15erako, alegia. Horrez gain, hitzarmenak bermatu beharko luke erabiltzaile estatubatuarren datuak AEBetako konpainiaren esku geratuko direla.

Tiktok sare soziala «nazio segurtasunerako» arrisku bat izan daitekeela iritzita, haren gaineko neurriak hartuko zituela iragarri zuen joan den aste amaieran Etxe Zuriak. Tiktoken jabea Byte Dance Txinako enpresa da, eta plataformak erabiltzaileengandik biltzen dituen datu pertsonalak Txinako Gobernuaren eskuetara irits daitezkeen ustea zabaldu du Washingtonek. Hala, AEBetako Estatu idazkari Mike Pompeok iragarri zuen atzo Trumpek aurrera egingo duela aplikazioaren aurkako «neurriak» hartzeko bere asmoetan. Baina ez zuen zehaztu horiek zeintzuk izango diren, ez eta noiz hartuko dituen ere.

Washingtonen jarrerak haserrea eragin du Pekinen, eta Txinako Atzerri Ministerioak AEBei eskatu die amai ditzatela Asiako erraldoiaren aurkako «diskriminazio politikak». Byte Dance enpresak berak ukatu du erabiltzaile estatubatuarren datuak Txinako Alderdi Komunistaren esku utzi dituztela, eta zehaztu du AEBetan gordetzen dituztela bertako herritarren datuak. «Gure bazkide nagusiak AEBetakoak dira, eta gure erabiltzaileen segurtasuna da gure helburu nagusietako bat», nabarmendu du enpresako eledunetako batek.


Summary: Beste neurri batzuk hartuko dituzte Zangozan. Azken orduetan, 18 positibo atzeman dituzte han. Hego Euskal Herrian, 234 positibo izan dira.

Zangozako Udalak (Nafarroa) adierazi du beste neurri batzuk ezarriko dituela herrian, azken orduetan 18 positibo atzeman ostean. Udalak azaldu du Nafarroako Gobernuarekin elkarlanean ari dela "etengabe" egoera aztertzeko, eta bihar emango dutela neurri horien berri. Ostegunean, PCR probak egin zizkieten Zangozako enpresa bateko langileei, aurreko agerraldi batekin kontaktua izan baitzezakeen langile batek. Guztira 181 proba egin dituzte: lau positibo zuzen atzeman dituzte, eta beste 14 horiekin lotura dutenak.

Udalak hartuko dituen neurriak aisialdiari lotuta egongo dira batik bat, baina bestelako eremuei ere eragingo diete, Osasun Sailak aurreratu duenez. Izan ere, haur eskolak ixteko asmoa du udalak, baita igerilekuak eta jolas parkeak ere. Litekeena da tabernek eta jatetxeek gauerdian itxi behar izatea.

Gaur goizean, ekitaldi bat egitekoa zen Nafarroako Gobernua Zangozan, Birpopulaketaren autobusa aurkezteko. Maria Txibite gobernuko presidentea hara joatekoa zen, baina bertan behera geratu da kasuen gorakadaren ondorioz.

Hegoaldean, 234 kasu

Hego Euskal Herrian 234 positibo izan dira azken orduetan, gehienak berriro ere Bizkaian. Herrialde horretan, 105 kasu detektatu dituzte; Nafarroan, 78; Gipuzkoan, 29; eta Araban, 20. Jaurlaritzaren esanetan, bi kasu atzeman dituzte erkidegotik kanpo. Ospitaleratzeei dagokienez, hamar pertsona eraman dituzte opsitalera gaitza dela eta, eta zazpi ZIUetan daude.

Araban detektatu diren 20 kasuetatik 18 Gasteizen izan dira. Asteburuetan nabarmen egin dute gora kasuek hiriburuan: ostiraletik 108 kasu atzeman dituzte. Gaur jakinarazi dute Poliziak bi jatetxe, taberna bat eta diskoteka bat itxi dituela han, zenbait positibo atzeman ostean. Halaber, Osasun Sailak ez du asmorik proba masiboak egiteko osatu horietan izan diren bezeroei. Donostian ere, beste jatetxe bat itxi dute, bertako zerbitzari batek positibo eman duelako.

Bilbon ere, kasu ugari izan dira azkenaldian. Azken zenbaketetan 48 positibo detektatu dituzte, eta ostiraletik dagoeneko 174 dira. Ostegunean, Osasun Sailak dei egin zien uztailaren 18an Bilboko Back&Stage diskotekan izan ziren pertsonei PCR proba egitera joateko. Igandera bitarte, 365 pertsonak egin zuten testa, eta horietatik 27k positibo eman zuten. Nafarroan, kasu gehienak ere hiriburuan daude. Nafarroako Osasun Sailak jakinarazi du Iruñeko osasun eremuan atzeman dituztela kasuen %64, eta Tutera inguruan %12.


Summary: Iruñeko Herri Haur Eskola ez dute irekiko oraingoz. Haur eta finantzaketa falta dela eta, HE Gurasoak taldeak sortutako proiektuak ezingo ditu ateak ireki. Udazkenean egingo dute egitasmoarekin jarraitzeko bilera.

Baldintza faltak tarteko, Iruñeko Herri Haur Eskolak ezingo ditu ateak ireki datorren ikasturtean. HE Gurasoak taldeak ohar baten bitartez jakinarazi duenez, ez dago eskola “barrez beteko duen” haur nahikorik, ezta “izaera herritarra” emango dion finantzaketarik ere. Proiektuaren muina hori izanik, irailean hasteko asmoa bertan behera utzi behar izan dute: “Auzolanean eta denon artean ez bada, ezin da izan”.

Haur faltaren arrazoia egungo egoera bereziarekin lotu dute. Adierazi dute matrikulazioek behera egin dutela sistema publikoko eredu guztietan, eta, egoera ikusita, “normaltzat” jo dute izen emateen beherakada.

Iruñeko Udalari ere hitz batzuk eskaini dizkiote oharrean. Euskal hezkuntza zerbitzuak hiriko iparraldera mugatzea oso erabaki gogorra dela diote. Salatu dute “etxetik gertu egotearen” garrantziak euskararen “kaltean” jokatzen duela, eta Enrique Maya alkateak bazekiela hori.

Halaber, eskerrak eman dizkiete antolatutako modu ezberdinetan lagundu duten guztiei: “Mobilizazioetan parte hartu duzuen lagunei, batzarretara agertu zareten familiei, babes ekonomikoa eman duzuen euskaltzaleei eta ahal izan duen neurrian lagundu gaituen Euskalgintzari eta Itsulapikokoei ere”.

Oraingoz proiektua martxan jarri ezin badute ere, HE Gurasoak taldeak lanean jarraituko du Iruñeko euskara zerbitzuen alde. Udazkenean Haur Eskoletako organismoan “aldaketa gehiago” jorratuko dituen bilera bat egingo dute. Diotenez, proposamen eta ildo berriak garatu behar dituzte, “euskarazko hezkuntza, publikoa eta kalitatezkoa bermatzeko”.


Abarkadunen zaindaria

Summary: Abarkadunen zaindaria. Athleticen historiako handienen zerrendan dago Cedrun. Lezama ordeztu zuen, eta, 402 lehiaren ostean, Iribarri eman zion lekukoa. 50eko hamarkadan jo zuen goia, ‘hamaika abarkadunen’ taldean.

Athleticen inoiz izan duen belaunaldirik loriatsuenetako bat osatu zuten hamaika abarkadunak delakoek. Espainiako hiru Kopa eta liga bat irabazi zituzten, oraindik askok buruz dakiten hamaikako batekin. Zaleek bereziki iltzatuta dauzkate aurrelarien izenak: Artetxe, Markaida, Arieta, Uribe eta Gainza. Haien joak eta kalitateak gorenera eraman zuten talde zuri-gorria. Haatik, haiek aurkarien ateak zula zitzaten, funtsezkoa zen, lehenik eta behin, eurena ondo zainduta egotea. Bada, zeregin hori maisutasunez bete zuen Carmelo Cedrunek (Zornotza, Bizkaia, 1930). 402 neurketa jokatu zituen Athleticekin, eta, horren sendoa izan zen atepean, ezen San Mameseko horma ezizena jarri baitzioten. Raimundo Lezamari hartu zion lekukoa, eta, arrakastaz beteriko hamalau urteren ondotik, Jose Angel Iribarren esku utzi zituen Athleticeko eskularruak.

Gorpuzkera sendokoa zen Cedrun. ATHLETIC

Cedrunenak artilezkoak ziren, amak eginak. Beti sei pare izaten zituen. Hasieran, akaso bakar bat ere ez zuen izango, gurasoek ez baitzuten hura atezain izaterik nahi. Aurrelari hasi zen jokatzen, baina Amorebietan atezain jarri zuten, eta maitemindu egin zen postu berriaz. Ez, ordea, gurasoak: beti urratuz eta zauriz josita iristen zen etxera. Berandu gabe aldatu zuten iritzia, semearen gaitasunaz jabetzen hasi orduko. Haiek ez ezik, goi mailako talde asko ere jakitun zeuden Cedrunen talentuaz. Oviedo izan zen hura fitxatzen ahalegindu zen lehena, eta, tratua ia itxita zuela, Athletic agertu zen. Atezainak ez zuen bitan pentsatu, zuri-gorrien zale amorratua izaki. Hala, kolpean egin zuen jauzi Lehenengo Erregional Mailatik Espainiako Lehen Mailara. Ehun lagun ingururen aurrean jokatzen zuen Amorebietarekin. San Mamesen, ordea, 40.000 zaleren begiradapean zegoen jardun beharra. Ez zen erronka makala. Cedrun, ordea, ez zen erraz kikiltzen ziren horietakoa. Honela deskribatu du haren seme Andonik: «Pertsona apala zen, baserriko gizon bat. Baina beti izan du jarrera gogorra; oraindik ere halakoa du, eta erronkei ausardiaz egin izan die aurre. Horrela lortu zuen gazterik Athleticen tokia egitea». Hura iristean, aurrealdean beste boskote mitiko bat zuen Bilboko taldeak: Iriondok, Venanciok, Zarrak, Panizok eta Gainzak osaturikoa. Atepean, berriz, erabat finkatuta zegoen Lezama. «Bere garairako, oso aurreratuta zegoen Raimundo, eta idolotzat zeukan aitak. Ohore bat izan zen harentzat halako mito batekin lan egitea. Eta tokia kendu zion azkenean».

1951n egin zuen debuta Cedrunek, San Mamesen, Sevillaren aurka; eta, urtebete geroago, jada haren izena zeraman Athleticen ateak. Ordezkaezin bihurtu zen, eta hala iraun zuen 1963ra arte. Haren ahalmena ondo oroitzen dute Ignacio Uribek eta Manuel Eturak, garai arrakastatsu haietan zornotzarraren taldekide izandakoek. «Atezain zoragarria zen. Oso segurua zen, eta geldiketa ikusgarriak egiten zituen. Konfiantza itsua genuen harengan, eta, hala, askeago jokatzen genuen aurrelariok», azaldu du Uribek. «Pentsa zer urte pila jokatu zuen, eta inork ezin izan zion postua kendu, Iribar agertu zen arte. Itzela zen, bai atezain moduan, baita pertsona moduan ere», oroitu du Eturak. Penaltiak gelditzen maisua Ramallets, Alonso, Arakistain, Argila... Maila handiko atezainak zeuden garai hartan. Haien aldean, garaiagoa zen Cedrun —1,84 metro luze zen—, eta, horri esker, nagusi izaten zen goikako baloietan. Eta bazuen beste bereizgarri bat ere: bere area irteera indartsuen bidez defendatzeko gaitasuna. «Ikusi, eta batez ere entzundakoaren arabera, indar handiz ateratzen zen bere atetik. Ez zuen beldurrik, eta oldarkorra izaten zen irteeretan. Hesi bat jartzen zuen arean, eta handik ez zen inor pasatzen», azaldu du Andoni Cedrunek. Hark egindako deskribapenarekin bat dator Etura. «Hobe zenuen alde batera egin; bestela, zu ere aurrean eramaten zintuen. Berdin zion Kubala izan, edo taldekide bat izan». Uribek, ordea, ñabardura bat egin du. «Irteten zenetan, bai, zezena ematen zuen. Baina batzuetan zalantzak izaten zituen, atera ala ez. Oroitzen dut Maurik beldurrik gabe ateratzeko esaten ziola».

Beldurrik gabe ateratzen zen Cedrun pilotaren bila / ATHLETIC

Penaltietan, aldiz, ez zuen dudarik egiten. Mordoa gelditu zuen; batzuk, Wembleyren moduko plaza entzutetsuetan; beste batzuk, Di Stefanoren mailako aurrelariei. Sonatuena, alabaina, Les Cortsen Kubalari gelditutakoa izan zen, 1955ean, Kopako finalerdietan. Ordura arte, inor ez zen gai izan hungariarrari penalti bat gelditzeko. Cedrun izan zen lehena. Eskuinera jaurti zion Kubalak, goiko izkinara, baina atezainak kornerrera bidali zuen baloia. Oso geldiketa plastikoa izan zen. Halako ugari egin zizkion Uriberi entrenamenduetan. «Oso zaila zen hari penalti bat sartzea. «Hortik sartuko dizut», esaten nion, baina ez nion ziria sartzen. Oso atezain argia zen». Zein zen haren sekretua? Bada, besteak beste, aurkariak aztertzeko ohitura. Hala azaldu du Uribek. «Kontrarioak ondo ezagutzen zituen. Eta bestela, guri galdetzen zigun ea nork eta nola botatzen zituen penaltiak. Bakoitzak beti toki berera jaurtitzen zuen orduan, eta Carmelo horretaz baliatzen zen». Eturak joko-arauak malguagoak izatearen eragina aipatu du. «Atezainek amarruak egiten zituzten. Penaltietan, adibidez, aurrera egiten zuten. Ez zen orain bezala, marra gainean egon behar duzula».

1936ko gerrak markatu zuen belaunaldi haren umezaroa, eta frankismoaren uztarripean bizi izan zuen gaztaroa. Bere txarrean, soldadutza Bilbon egitea lortu zuen Cedrunek. Sedrun zuen berezko abizena, eta horren arabera, Afrikara joatea zegokion, Zarrari bezalaxe. Aurrelariak han bukatu zuen; ez, ordea, Cedrunek, Athleticek abizeneko lehen hizkia aldatu baitzion: Cedrun, Sedrun ordez. Atezaina Bilbon gelditu zen, eta gerora abizen moldatuari eutsi zion. «Denboratan, telefono aurkibidean Sedrun eduki genuen. Eta etxe batean ere Sedrun genuen. Jendeak esaten zuen Cedrun ez zela agertzen», gogoratu du Andonik. Horrez gainera, atezain mitikoaren semeak oroitu du Athletic «miretsia» zela orduan, zelaian erakusten zuen kuraiarengatik. «Horren erakusgarri da estatuko zoko guztietan dauden zale taldeak. Sentimendua garai hartan erein zen. Athleticeko jokalariak gogor borrokatzen ziren handien boterearen kontra, eta horrek halako gertutasun bat sortzen zuen gizartean. Horregatik deitzen zituzten abarkadunak». Di Stefanori haginka Talde hark 1958ko Kopako finalean jo zuen goia. Real Madrilen aurka jokatu behar zuen, eta segada prestatu zion Espainiako Federazioak, erregimen frankistaren presiopean: Chamartin, Real Madrilen zelaia hautatu zuen finalaren egoitza gisa. Erabakiak haserre bizia piztu zuen zuri-gorrien artean, eta, azkenean, Madrilgo Metropolitano estadioan jokatzea proposatu zieten. Oilarkeriaz erantzun zuen Athleticen orduko presidenteak, Enrique Guzmanek: Madrilen jokatu behar bazen, nahiago zuen Chamartin, han Athleticen zale gehiago sartuko zirelako. Ligako eta Europako txapelduna zen Real Madril, eta dena alde zuen kopa ere bereganatzeko. Adorez beteriko aurkaria izan zuen aurrean, baina. Hozka egitera atera ziren zuri-gorriak, eta hori hitzez hitz egin zuen Cedrunek, Di Stefanorekin izandako buruz buruko batean. Gelditu egin zuen lehen jaurtiketa, baina baloia zozkatuta gelditu zen, eta lehenago altxatu zen argentinarra. Bada, hitzetik hortzera erantzun zuen atezainak: aurrelariari kosk egin zion belaunean, eta, hala, gola eragotzi. «Lehen ere esan dut, kontuz ibili behar zenuen hura ateratzen zenean. Azeria zen», komentatu du Eturak. «A zer bi elkartu ziren. Kaniketan ere ez zuten galdu nahi. Nire aitak jenio bizia zuen, oso lehiakorra zen, eta atepean hori guztia ateratzen zuen. Harroputz samarra ere izan da. Gauzak arrandiaz kontatu ohi ditu. Gustatu egiten zaio lorpenez hitz egitea», gehitu du Andonik.

132 lehia: Erreskadan jokatutako partiden marka izan zuen, Iñaki Williamsek kendu zion arte / ATHLETIC

Lider izaera ere bazuen, Uriberen irudiz. «Gauzak garbi esaten zizkigun beti, eta asko agintzen zigun: «Kontuz horrekin, zaindu beste hori... Atezain huts bat baino askoz ere gehiago zen». Eta erregulartasuna ere sartu behar da haren bertuteen zerrendan. Izan ere, jarraian jokatu zituen 132 partida, inork baino gehiago Athleticen, harik eta iaz Iñaki Williamsek marka apurtu zuen arte. Atezain ohiaren lanerako grina goratu du Eturak. «Berezko dohainak zituen, eta, gainera, inork ez bezala egiten zuen lan. Inbidia ematen zigun zeukan sasoiak». Haren erregulartasunak egoskorkeriarekin ere badu zerikusia. Bere sentitzen zuen Athleticen atea, eta beti jokatu nahi zuen, kosta ahala kosta. Hori horrela, min hartuta aritu zen hainbatetan; adibidez, behatz bat hautsita. Honela gogoratu du Eturak: «Partida handia genuen Manchesterren kontra, Europako Kopan. Haren gelakidea nintzen, eta ikusi nuen noizean behin komunera joaten zela. Uraren txorrota ireki, eta eskua sartzen zuen. Ez zela ezer esan zidan. Bada, behatza zeukan apurtuta, eta inor ez zen konturatu. Berak partida hura jokatu nahi zuen ezinbestean». Amaiera, ozeanoaz bestalde Bukatu egiten da hasten den oro, bizilegea da, eta 1963an titular postua kendu zion Iribarrek. Hala, urtebete geroago Bizkaiko taldea utzi, eta Espanyolera joatea deliberatu zuen. Bi ezagun zahar topatu zituen han: Kubala teknikari gisa, eta Di Stefano taldekide moduan. Zelai barruko xextrak albo batera utzita, lagun mina zuen argentinarra, Andonik azaldu duenez. «Oso harreman ona zuen Di Stefanorekin, eta Real Madrilen aldeko sentimendua txertatu zion hark. Horrekin adarra jo ohi diot». Hiru urtez jokatu zuen Bartzelonan, eta, erretiroa hartzekotan zela, Estatu Batuetako liga sortu berriko Baltimore Bays taldearen eskaintza jaso zuen. Han jokatu zuen bere azken denboraldia, eta sos batzuk irabazteko profitatu zuen, Andoniren esanetan. «Oso esperientzia ona izan zen harentzat. Eta, ekonomikoki, diru gehiago irabazi zuen han urte bakarrean, hemen jokatutako urte guztietan baino».

Jose Angel Iribar, Carmelo Cedrun eta Gorka Iraizoz, Athleticeko atezainak. MIGUEL TOÑA / EFE

Ia 60 urte igaro dira talde zuri-gorria utzi zuenetik, eta, halere, oraindik beneratu egiten dute zaleek, zahar zein gazte. Horrek gogobete egiten du Andoni. «Bilbon, ni Carmeloren semea naiz, ez naiz Andoni Cedrun. Ederra da Athleticek bere mitoekin duen kultura. Behin, bagindoazen San Mamesera, eta hogei bat urteko mutil batek argazkia eskatu zion aitari. Txundituta gelditu nintzen. Niri esan zidan: 'Bueno, zu ere jarri zaitezke'. Hor jabetu nintzen zer izan den aita Athleticen».


Motozale bat hil da Zumaian

Summary: Motozale bat hil da Zumaian. Furgoneta batekin talka eginda eduki du istripua, 13:45ean, GI-2633 errepideko 2. kilometroan, Zarautzera bidean.

Moto batek eta furgoneta batek elkarren kontra jo dute 13:45ean GI-2633 errepidean, Zumaia parean (Gipuzkoa). Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez, 2. kilometroan gertatu da istripua, Zarautzera bidean. Motorrean zihoan gidaria hil egin da ezbeharraren ondorioz.

Ertzaintza istripuaren lekura joan da, eta nola gertatu den ikertzen ari da.


Summary: Gaur zabalduko dute Genovako zubia, erori eta bi urtera. Ezbeharrean 43 pertsona hil ziren, eta milaka lagun atera behar izan zituzten etxetik.

Gaur zabalduko dute Genovan (Italia) 2018. urtean erori zen Morandi zubia. Eroritako zubibidea 45 metro garai eta kilometro bat luze zen. Ezbehar hartan 43 pertsona hil ziren, eta 632 herritar gelditu ziren etxerik gabe.

Zubibide berria Genova San Giorgio zubia deituko da, eta Roberto Carpaneto Rina konpainiako kontseilariak —zubi zaharra eraisteaz eta berriaren eraikuntza kudeatzeaz arduratzen den konpainia— zubia bi urte baino gutxiagoan amaitu izanaren «harrotasuna» adierazi du.

Zubi berria eraikitzen hasi baino lehen, 180.000 tona zementu inguru zituen zubi zaharra eraitsi zuten; horretarako, milaka lagun atera behar izan zituzten etxetikk. 2019ko apirilaren 15ean hasi ziren gaur zabalduko den zubia erakitzen.


Summary: PCR proba egitera deitu ditu Jaurlaritzak Bilboko Fever diskotekan eta Erandiogoikoko batzokian egon zirenak. Bihar goizean hasiko dira testak egiten: diskotekarekin lotutakoei, Basurtuko ospitalean, eta batzokian izandakoei, berriz, Urdulizkoan.

Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak 11 kasu baieztatu ditu bi establezimendu horien artean: sei Bilboko diskotekarekin lotuta, eta gainontzekoak, Erandiogoikoko batzokiarekin. Hala, bada, PCR proba egitera joateko dei egin die uztailaren 24tik eta 26ra bitartean Bilboko Fever diskotekan izan zirenei, sei positibo atzeman ostean. Bihar 08:30ean hasiko dira testak egiten han izan zirenei, Basurtuko ospitalearen kanpoaldean jarritako karpetan. Egun horietan diskoteka horretan egon zirenek beren osasun etxera deitu beharko dute ordua hartzeko.

Erandiogoikoko batzokiari dagokionez, joan den ostiralean itxi zituen ateak, hainbat langilek positibo eman ostean. Denera, lau langilek eta bezero batek eman dute positibo. Erandioko EAJk larunbatean adierazi zuen aste honetan PCR probak egingo zizkietela langileei. Gaur, berriz, uztailaren 25etik 30era bitartean han egondako herritar orori PCR proba egiteko eskatu dio Osasun Sailak. Horiei Urdulizko ospitalean egingo dizkiete probak bihar, 10:00etan hasita.


Summary: Sute bat piztu da Oionen, lantegi batean. Alavesa de Barnices SA enpresaren fabrikan piztu da sutea, 14:15 aldera. Ez da inor zauritu: instalazioak itxita zeuden, eta langileak, oporretan.

Sute bat piztu da gaur Oionen (Araba), Alavesa de Barnices lantegian. Logroñoko Udalak eta Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi dutenez, Logroñoko, Guardiako eta Kanpezuko suhiltzaileak sutea itzaltzeko lanetan ari dira, eta ez da inor zauritu.

Udalak Efe albiste agentziari azaldu dionez, 14:15 aldera izan dute gertaeraren berri, eta «kalte handiak» eragin ditu fabrikako instalazioetan. Lantegiko produktuak zituzten zenbait bidoi lehertu dira, eta suak ke adar beltz eta luze bat eragin du.

Ez da inor zauritu: oporraldia dela eta, instalazioak itxita zeuden.


Gorka Izagirrek irabazi du Lombardian

Summary: Gorka Izagirrek irabazi du Lombardian. Astanako txirrindulari ormaiztegiarra nagusitu da Lombardiako Triptiko Handia Klasikoan. Alex Aranburu taldekidea bigarren izan da.

Gorka Izagirrek (Astana) lortu du Euskal Herriko txirrindulari profesionalen lehen garaipena denboraldi honetan. Ormaiztegiarrak Lombardiako Triptiko Handia klasikoa irabazi du gaur, ihesean. Gorka Izagirre beste 11 txirrindularirekin iritsi da aurrean azken kilometroetara. Izen handiak zeuden tartean: Michael Kwiatkowski (Ineos), Greg Van Avermaet (CCC) eta Vincenzo Nibali (Trek), besteak beste. Harekin batera zegoen ere Alex Aranburu taldekidea. Euria gogotik egiten zuen, eta Izagirrek azken jaitsieran jo du erasoa. Arriskatu egin du, eta saria lortu. Euskal ziklismoaren eta Astanaren egun ederra biribiltzeko, gainera, Aranburu izan da azkarrena taldetxoaren esprintean, eta bigarren postuan amaitu du.

Bestalde, Egan Bernalek (Ineos) eskura du Okzitaniako Itzulia irabaztea, etapa nagusian gailendu baita gaur. Bihar amaituko da proba, eta, ezusterik ezean, kolonbiarrarentzat izango da garaipena.