Summary: Arraun Lagunak-ek lehen postua sendotu du Hondarribian irabazita. Oriok hirugarren egin du, eta bost puntukoa da orain aldea sailkapen nagusian. Donostiarra bigarren izan da, eta gertu izan du bandera

Donostia Arraun Lagunak-ek astindu du Hondarribiko bandera Euskotren Ligako bederatzigarren Jardunaldian. Haize ufada nabarmenak izan dituzte mendebaldetik, eta metro eta erdi inguruko olatuetan, lehia bizia izan dute Donostiarrarekin estropada hasieratik. Azkenerako garaipen handia eskuratu dute helburua lortzeko bidean. Oriok sufritu egin du lehenengo kaletik, eta lan ona egin duen arren, hirugarren amaitu du estropada. Arraun Lagunak, beraz, lehen postuan sendotu da, eta bi taldeen arteko aldea bost puntukoa da orain sailkapen nagusian.

Ikusi gehiago: Urdaibai nagusi arerio zuzenaren etxean

Aurreneko txandan teorian Galiziako bi ontziek zituzten kale onenak, baina sasoi osoan bezala, berehala gelditu da Tiran atzean. Cabok, baina, maila bikaina erakutsi du hasieratik, eta kalea aprobetxatuz beste bi taldeei eutsi die. Lehenengo bi kaleetan lehia bizia izan dute bi gipuzkoarrek. Elkarrengandik oso hurbil aritu dira Hibaika eta Hondarribia, bata bestearen kalean sartuz. Lehenengo kalean batzuetan, bigarrenean bestetan, eta epaileak bandera zuria atera behar izan du, taldeei abisua emanez. Cabok, berean segitu du estropada eremuaren beste aldetik, eta pare-parean iritsi dira hiru taldeak ziabogara.

Bigarren luzeko lehen metroetan hiru segundoko abantaila hartu dute Galiziako gorriek, eta Hibaika pixkanaka-pixkanaka atzean gelditzen joan da. Estropadaren bigarren erdian Hondarribia izan da galiziarrei eutsi dien bakarra. Lehen kalean majo sufritu dute etxekoek, baina 0 kaletik egin dituzte estropadako azken minutuak, eta eutsi bakarrik ez, galiziarrei aurre hartu diete. Estropada eremuaren alboko harkaitzetatik gertu helmugaratu dira azkenean, eta ia bi segundoko aldearekin irabazi dute txanda. Hibaika erori egin da, eta hamabi segundo galdu ditu.

Bigarren txandak hasiera parekatua izan du. Tolosaldeak berehala galdu ditu lau segundo eta atzetik egin du estropada osoa. Oriok ere majo sufritu egin du lehenengo kalean. Donostiako bi ontziek, berriz, parean egin dute estropada guztia hirugarren eta laugarren kaletik. Hala ere, Andrea Astudillok, Arraun Lagunak-eko patroiak, argi zeukan arerio nagusia Orio zela. Sarritan aipatu die taldekideei Oriorekiko zeukaten aldea. Ziabogatik elkarrekin atera dira Donostiako bi taldeak, baina, Oriok, itsaso zakar batean, pare bat segundo jan dizkie ziaboga on batekin.

Bigarren luzea ederra joan da. Segundo bateko tartea izan dute Donostiarrak eta Arraun Lagunakek, batzuetan baten alde, bestetan bestearen alde. Juan Mari Etxaberen taldeak jakin bazekien liga jokoan zegoela, eta azken metroetan garaile handien segurtasuna erakutsi dute. Bigarren kalera eraman du Lugañene tarinerua Astudillok, eta berebiziko garrantzia duen garaipena eskuratu dute. Hiru puntuko aldea zeukaten donostiarrek estropada hasi aurretik, eta bi puntu gehiagokoa izan da egunaren amaieran. Bost estropada soilik falta dira liga amaitzeko.


Urdaibai nagusi arerio zuzenaren etxean

Summary: Urdaibai nagusi arerio zuzenaren etxean. Hondarribiak sufritzen jakin du lehenengo kaletik, eta azkenean hirugarren izan da.

Urdaibaik erakustaldia eman du, eta bandera astindu du Hondarribian. Bermeokoak txandan nagusi izan dira, nahiz eta Zierbena eta Hondarribia gerturatu egin zaizkien azken luzean. Oriok estropada ederra egin du bigarren txandan, baina laugarren egin du azkenerako. Olatuak eta haizea nabarmenak ziren jardunaldia hasi denean, baina egunak aurrera egin ahala asko petraldu da eguraldia. Euripean egin da ohorezko txanda. Bestalde, lehenengo txandan epaileak Santurtzi kanporatu du, eta Meira geroz eta gertuago daukate sailkapenean bizkaitarrek.

Ikusi gehiago: Arraun Lagunak-ek lehen postua sendotu du Hondarribian irabazita

Lehenengo txanda kaotikoa izan da. Santurtzik une txarretik atera ezinda jarraitzen du, eta hasieran okertu zaizkien gauzak guztiz kakaztu ditu hirugarren luzean. Lehendabizi, epaileak irteera eman baino lehen abiatu da Sotera, eta horregatik hiru segundoko zigorra jaso du Javi Poloren taldeak. Hala ere, estropadaren lehen erdia bikaina egin dute. Lehia ederra zihoan Kaikuren eta Santurtziren artean, ahalik eta hirugarren luzean Santurtzi deskalifikatu duten arte. Laugarren kalean sartuta hainbat metro egin ditu Santurtzik, Kaikuren kalean, eta bi ontziak elkarren aurka jotzeko zorian izan dira. Epaileak zenbait abisu eman dizkio Cristian Garmari, eta azkenean bandera berdea ikusi du Soterak. Meira hamabost segundo ingurura zegoen ordurako, eta espero ez zutenean lau puntuko zakua lortu dute. Kaikuk irabazi du txanda, baina Meira pozik irten da Hondarribitik.

Bigarren txandan nabarmen okertu da eguraldia, baina Orio nagusi izan da hasi eta buka hirugarren kaletik. Mirotzak ziztu bizian irten dira, eta erakustaldia eman dute. Berehala lortu dute bi ontziko aldea gainerakoekiko. Aspaldian ez bezala gozatu dute horiek, eta nahi izan duten kaleetan aritzeko aukera izan dute. Lan aparta eginagatik, patroiak arraunlariak estutzen jarraitu du, aurreneko txandako taldeei sustoren bat emateko esperantzarekin.

Getaria eta Cabo Oriorengandik hogei segundo ingurura aritu dira, eta euren arteko lehia izan dute txandako bigarren postua lortzeko. Aipagarria izan da Caboren estropada. Teorian onena zen kaletik majo sufritu dute praktikan, galiziarrek, eta azkenerako hirugarren izan dira bigarren txandan. Isuntza oso atzetik aritu da hasiera-hasieratik, eta lehen txandako Meirarekin izan du lehia. Galiziarren denbora hobetzeko asko izerditu behar izan du Osertz Aldairen eskifaiak, baina azkenean Meirak baino 29 ehunen gutxiago behar izan ditu estropada amaitzeko.

Ohorezko txanda euripean jokatu da. Sailkapen nagusiko lehenengo biak estropadaren bi aldeetatik aritu dira. Nesken taldeari bezala, teorian okerrena zen kalea egokitu zaio etxeko taldeari, eta Urdaibai, berriz, laugarren kaletik aritu da arraunean. Bertatik markatu du hirugarren txandako erritmoa Iker Zabalaren taldeak. Oso baldintza gogorretan lan bikaina egin dute Bou Bizkaian. Lehen ziabogan denbora onena egin dute, baina Orio, Zierbena eta Donostiarra bi segundo eskasera zituela. Zertxobait atzerago aritu da estropadaren lehen erdian Hondarribia, baina eusten jakin du Ama Guadalupekoak. Lan erdietan Urdaibai eta Orio parean izan dira, eta Zierbena eta Donostiarra bi segundora.

Brankaz aldeak handitu egin ditu Urdaibaik Gorka Aranberriren gidaritzapean. Hirugarren ziabogatik Orio eta Zierbena baino bost segundo bizkorrago irten dira bermeotarrak, eta bertatik helmugara gozatzeko aukera ere izan dute. Hondarribiak, berriz, nahikoa lan izan du puntu sorta bat ez galtzen. Aurreneko hiru luzeetan sufritzen jakin du Mikel Orbañanosen taldeak, eta hirugarren ziabogaren ostean abiatu du erasoa. Laugarren luzean berehala utzi du Donostiarra atzean, baina ezin izan du Zierbena aurreratu. Gainera, sailkapen nagusiari begira Orio tartean sartu da, eta hiru puntu galdu dituzte berdeek etxean.


Summary: Euskal presoentzat «legezkotasuna» eskatu dute Sarek eta Etxerat-ek. Manifestazioa egin dute Gasteizko jaiak hasi berritan. «Etapa berri bat» dela azpimarratu dute

«Etxera, etxera eta etxera!». Ozen entzun dira gaur oihuak Gasteizko txosnetako agertoki nagusian. Jende andana bildu da 20:00etan Andre Mari Zuriaren plazan Sarek eta Etxerat-ek deitutako manifestazioarekin bat egiteko; euskal presoei aplikatutako salbuespen politiken amaiera eskatu dute bertan bildutakoek. Azken hilabeteetan egin duten bezala, beste behin azpimarratu dute bi eragileek «etapa berri bat» zabaldu dela; hain zuzen, euskal presoei dagokienez «esperantza garaia» dela azaldu dute. Urruntze politikekin amaitu arren, ordea, «salbuespen egoerak» indarrean jarraitzen dutela salatu dute. Letra handiz Etxera zioten bi oihal handik gidatu dute manifestazioa, eta tronpeta soinuz girotuta egin dute bidea, Andre Mari Zuriaren plazatik Gasteizko txosnetara iritsi arte. Goizean egindako adierazpenetan azaldu dituzte protestaren helburuak Blanca Martinez de San Vicente eta Joseba Azkarraga Sareko ordezkariek. Hain zuzen, etapa horri hasiera ematea beharrezkotzat jo dute: «Ez dago arrazoirik, ETA desagertu zenetik hamabi urte igaro direla kontuan hartuta, gure herrialdean ezer aldatu ez balitz bezala jokatzeko». Hala ere, euskal presoen eskubideen urraketak «jarraitzen duela» gogorarazi nahi izan dute atzoko protestaren bidez.

Mobilizazioaren amaieran bi eragileetako eledunek azaldu dutenez, esaterako, hainbat euskal presok zigorraren hiru laurdenak «aspaldi» bete zituzten: «Ez dago gainerako zigorra espetxetik kanpora betetzeko aukera eragozten duen legerik». Zigorra Frantziako kartzeletan bete eta Espainiara estraditatu ondoren hutsetik betetzen hasi behar izan direnen kasua ere salatu dute, eta adierazi dute «Europako esparru judizialean legez kontrakoa» dela praktika hori. Horrez gain, preso batzuk «bizi arteko zigor ezkutua» jasaten dutela adierazi dute, 40 urte arterainoko kondenen bidez: «Zigor hori Espainiako Konstituzioan jasota egon ez arren, ez eta justifikatuta birgizarteratu ahal diren presoen kasuan». Esan dute euskal presoei aplikatutako politika horiek, baina, ez dizkietela ezarri «estatu erabakiak tarteko edo inpunitatearen babesarekin hil, zauritu, torturatu edo bere boterea gehiegikeriaz» erabili dituztenei: «Gehien-gehienak ez dituzte epaitu». «Pribilegiorik ez» Gaur-gaurkoz, ez dago «inolako justifikaziorik» salbuespen juridikoari eusteko, gaur Gasteizen bildutakoen aurrean ordezkariek esan dutenez. Adierazi dute ez dutela «pribilegiorik» eskatzen preso horientzat, «legezkotasuna» baizik: «Estatuko espetxeetan dauden milaka preso horietatik edozeini aplikatzen zaion legezkotasun bera». Nabarmendu dute, horrez gain, ez dutela «errebindikazio alderdikoirik edo ideologikorik» egin nahi: «Askatasunik gabe urteak eta urteak daramatzaten horien giza eskubideak errespeta daitezela exijitzen dugu, besterik ez».


Itziar Alkorta Idiakez

Summary: Itziar Alkorta Idiakez.

EHUn egin du nagusiki Itziar Alkortak ibilbide profesional eta akademikoa: Zuzenbide Zibilean irakaslea da, Berrikuntza eta Kalitate Errektoreordea izan zen 2009-2012ko urteetan, eta EHUko Udako Ikastaroetan zuzendaria da 2019. urtetik. Ikastaroetako martxan, bereziki, duten «zalutasunak» gogobetetzen du Alkorta: «Gizartean eta zientzian dauden gaiak berehala etortzen dira gurera». Klima larrialdiari eta izurriei buruzko edukiak gailendu dira, esaterako, igaro urteotan. Bere jardunbide akademikoan ere begi zolia izan du beti zientzia aurrerapenek gizartean dituzten ondorioei erreparatzeko; bioteknologien eraginak aztertu ditu, datuen babesa eta eremu horien erregulaziorako irizpideak. Jakiundeko kide urgazlea ere bada.


Juan Ignacio Perez Iglesias

Summary: Juan Ignacio Perez Iglesias.

2004-2008ko aldian EHUko errektorea izan zen Juan Ignacio Perez Iglesias, eta orduan sentitu zuen erantzukizunaren zama agerikoa da oraindik bere hitzetan. «Ardura zen unibertsitatearena. Beste guztia horren alboan...». Lantalde sendoa izan arren, usu bakardade handia sentitzen dela esan du: «Klaustro baten aurrean errektore bat biluzik dago». Fisiologian katedraduna da, Kultura Zientifikoko katedraren zuzendaria, eta Jakiundeko lehendakaria. Kultura zientifikoa sustatzea du nahirik behinenetako bat, eta Jakiundek argi du zer garrantzi duen horretan.


Summary: Gasteizen gizon bat atxilotu dute bikotekidea jotzeagatik. Larunbat goizean atxilotu zuten 46 urteko gizonezkoa.

Gasteizko Udalak jakinarazi duenez, Udaltzaingoak 46 urteko gizonezko bat atxilotu zuen atzo goizean, bikotekidea jotzeagatik. Erasotuak zauriak zituen, eta osasun zentro batean artatu behar izan zuten.

8:30 aldera, Gasteizko jaietan, bi gizonen arteko borroka bat ikusi zuen Udaltzaingoaren patruila batek Portal de Arriaga kalean. Biak banandu ostean, jakin zuten haietako batek bikotekidea jo zuela minutu batzuk lehenago.

Biktimaren zauriak eta kolpeak ikusi ostean, atxilotu egin zuten gizona, eta osasun zentro batera eraman zuten emakumea.


Summary: Arraun Lagunak eta Urdaibai tartea zabaltzen ari dira etengabe. Sailkapen nagusiko liderrak izan dira onenak Lekeitioko uretan. Bigarren sailkatuei tarte zabala atera diete biek.

Joerak berretsi ditu asteburuak. Eusko Label Ligako bi estropadak irabazi ditu Urdaibaik, eta Euskotren Ligako biak Arraun Lagunak-ek. Liderrak ziren asteburua hasi aurretik, eta are liderragoak dira orain. Gaur, gainera, nagusitasunez gailendu dira Lekeitioko (Bizkaia) uretan.

Bou Bizkaia-k sei punturen aldea du jada Hondarribiarekin. Ama Guadalupekoa hirugarren izan zen atzo, etxean, eta gaur laugarren postuarekin konformatu behar izan du. Ohiko bihurtzen ari den moduan, Urdaibaik poparean apurtu du estropada, bigarren luzean. Ordura arte eutsi dion bakarra Zierbena izan da.

Donostiarrak bigarren postua eskuratu du, bigarren txandatik. Estropada hasieratik amaierara arte kontrolpean izan dute donostiarrek, eta sailkapenean atzetik utzi dituzte ohorezko txandako Zierbena eta Hondarribia. Txanda horretako azkenak, Oriok, zazpigarren amaitu du, Getariaren eta Lekittarraren atzetik. Etxean indarra erakutsi dute bizkaitarrek, lehen txanda irabazi eta seigarren postua eskuratuta.

Atzeko postuetan, azkena egin du Santurtzik, eta jada hiru puntu eskasen abantaila atera dio Samertolameuri.

Asteburuko bigarrena

Emakumezkoen ligan, Urdaibairen bide bera darama Arraun Lagunakek. Gaur hamar segundo atera dizkio bigarren sailkatuari, Oriori, eta sailkapen nagusian tartea zabaltzen ari dira etengabe. Sei punturena da aldea lau estropada falta direla.

Lehen luzetik hartu du aurrea Lugañene-k, eta ziabogara iristerako hiru segundoko tartea zuen Oriorekin, eta seikoa Tolosaldearekin. Ikuskizuna hor egon da: bigarren posturako lehian. Tolosaldeak estu hartu du Oriok, baina horiek eutsi diote bigarren postuari.

Lehen txandan, Hondarribia nagusitasunez gailendu da.


Summary: Mathieu Van der Poel, munduko txapeldun errepidean ere. Helmugarako 22 kilometro falta zirela utzi ditu atzean aurkariak, eta, erori egin bada ere, ia bi minutuko tartea atera die. Van Aertentzat izan da zilarrezko domina, eta Pogacarrentzat brontzezkoa.

Afizioa egiteko modukoa izan da Glasgown jokatu den Errepideko Munduko Txapelketa. Ikusgarria izan da. Denetarik izan du: eraso mordoa, txirrindularirik indartsuenen arteko lehia, erorikoak; eguzkia, euria, ortzadarra. Azken hori zerutik elastikora eraman du Mathieu Van der Poelek, eta soinean eramango du urtebetean. Herbehereetakoa ziklo-kroseko munduko txapeldun izan zen otsailean, eta errepidekoa da orain, lehen aldiz.

Indartsuenetan indartsuena izan da gaur. Harekin batera onenak izan dira Wout Van Aert (Belgika), Tadej Pogacar (Eslovenia) eta Mads Pedersen (Danimarka). Helmugarako 22 kilometro falta zirela Alberto Bettiol (Italia) zen lasterketa buruan, baina Van der Poelek aise harrapatu eta pasatu du italiarra eraso bortitz bat jota. Inork ezin izan dio eutsi, eta ohartzerako minutu erdiren aldea atera die gainontzekoei.

Lasterketa apurtzear zela, ordea, erori egin da. Arriskutsua zen Glasgowko hiriguneko zirkuitua, are gehiago euria egin eta gero. Dena den, indartsuena zen Van der Poel, eta, zutitu bezain pronto, hala izan da, zauri eta guzti. Helmugan ia bi minutuko tartea atera die besteei.

Otsaileko ziklo-kroseko munduko txapelketan bezala, bigarren Van Aert izan da. Askok ezinezkotzat zutena egiten ari dira bi txirrindulari horiek; txirrindularitzaren aro berriko ikur nagusietako bi dira. Ez du esprintaren beharrik izan Van Aertek zilarrezko domina eskuratzeko; hainbat metroko aldearekin zeharkatu du helmuga. Atzetik, brontzezko domina esprintean irabazi du Pogacarrek; azkarragoa izan da Pedersen esprinterra baino.

Izagirre eta Aranburu, lehiakor

Aurrez, lehen kilometroetan, ia zortzi minutuko tartea izan duen ihesaldi bat sortu da, lasterketa gelditu dute ekintzaile batzuen protesta bategatik eta hainbat ziklistak lehia utzi dute, tartean, izen handiek: Sagan, Alaphilippe, Philipsen, Asgreen...

Glasgowko zirkuitura heltzean hasi da benetako lehia. Ihesaldia harrapatutakoan 25 txirrindulari inguruko talde bat geratu da buruan. Han ziren Ion Izagirre eta Alex Aranburu, eta, haiekin batera, tropeleko indartsuenak. Hainbat eraso izan dira: Evenepoelena, Van der Poelena, Pogacarrena... azkenean, sendoena Bettiolena izan da. Van der Poelek utzi dion arte iraun du.

Munduko txapeldun berriak iazko arantza kendu du gaur. Wollongongen (Australia) ezin izan zen lehiatu, lasterketaren aurreko gauean izandako istilu baten ondorioz. Gaur eskuak buruan zituela heldu da helmugara, lortutakoa sinistu ezinda. Aurten Milano-San Remo eta Paris-Roubaix ere irabazi ditu.


Summary: Haserrea eragin du Lizarran bigantxa bati egindako erasoak. Gizon batek bigantxa bati heldu dio festetan, eta lurrean ziplo utzi du. Dozenaka lagunek gaitzetsi dute gertatutakoa sareetan.

Berriz ere albiste dira Lizarrako (Nafarroa) festak. Ostiralean albiste izan ziren, udaltzain batek zinegotzi bat indarrez atera zuelako udaletxeko balkoitik, ikurrina erakusteagatik. Gaur, berriz, bigantxetako bideo bat egin da biral. Han, gizon bat ikus daiteke bigantxa bati eraso egiten, ingurukoak gertatzen ari dena sinetsi ezinda daudela.

Aipatutako gizonak bigantxa lurrera bota aurretik, gauza bera egiten saiatzen dira beste pare bat lagun, animaliari adarretatik eta isatsetik helduz. Unaia saiatzen da animalia babesten, baina ez diote jaramonik egiten.

Sareetan askok gaitzetsi dute erasotzailearen jarrera. Beste hainbatek, berriz, zezenketen eta gisakoen aurka egin dute.

Bilbon, zezenketak

Azken egunetan izan da sareetan zeresana eman duen beste gai bat, hura ere zezenen ingurukoa. Euskal Herriko hainbat hiritan eta herritan bezala, Bilboko Aste Nagusian ere zezenketak izango dira. Izen handiko toreatzaileak elkartuko dira Bizkaiko hiriburuan: Andres Roca Rey, El Juli, Morante de la Puebla...

Horren kontra protesta egin du, besteak beste, Bilboko Sortuk. Ostegunean sareetan jarri zuten bideo bat; han, ekintzaileak ageri dira zezenketak iragartzen dituzten kartelei pintura gorria botatzen.

Ekintza horrek ere kritika ugari jaso ditu, ordea. Ez ekintzagatik beragatik, baizik eta EH Bilduk alkatetza duen hainbat herritan ere egiten direlako zezenketak. Hainbatek hipokrisia egotzi diote Sorturi.


Summary: Nigerrek herrialdeko aire eremua itxi du. Bart gauean amaitu da Ecowasek junta militarrari Bazoum presidentea agintera itzularazteko eman zion epea eta ostegunean bilduko dira berriz egoeraz eztabaidatzeko. Nigerrek ohartarazi du blokea erasorako prestatzen hasi dela.

Amaitu da kortesiazko epea, eta tentsioa areagotzen hasi da Afrika mendebaldean. Nigerko junta militarrak herrialdeko aire eremua itxi du, Ecowas Afrika Mendebaldeko Estatuen Ekonomia Erkidegoak militarki esku hartzeko aukeraren harira, eta nabarmendu du «prest» daudela «herrialdearen osotasuna defendatzeko». Bide beretik, kolpistek ohartarazi dute «erantzun indartsua eta berehalakoa» jasoko duela Nigerko aire eremua urratzen duen edonork.

Blokeak astebeteko epea eman zion junta militarrari Mohamed Bazoum presidentea agintera itzularazteko; bart gauerdian amaitu da hori. Armetara jotzea Ecowasen «azken baliabidea» da; dena dela, junta militarrak ohartarazi du «gerra baterako plana» finkatu duela Ecowasek, eta eskualdeko bi herrialde hasiak direla erasorako prestatzen. «Atzerriko potentzia» bat ere horretan ari dela jakinarazi du.

Hamabost herrialdek osatzen dute Ecowas erkidegoa, eta gehientsuenak lerrokatu dira Nigerko estatu kolpearen kontra. Negoziazio politikoen bideak itxita direla dirudi, oraingoz; Ecowas militarrekin eta Bazoumekin elkartzen saiatu zen joan den astean, Niamei hiriburuan, baina bilerak ez zuen emaitzarik izan.

Ostegunean Abujan bilduko dira berriz blokeko ordezkariak, Tinubuk berak eskatuta. Sare sozialetan plazaratu duten oharraren arabera, «Nigerko testuinguruko politikoaz hitz egiteko». Erakundeak ez du xehetasun gehiagoren berri eman.

Nigeriak, Beninek, Boli Kostak eta Senegalek jada baieztatu dute beren armadak eskura dituztela Nigerren esku hartzeko eta «ordena konstituzionala berriz ezartzeko». Nigeriak du erkidegoko armadarik handiena eta indartsuena. Uzkur dira, ordea. Bola Tinubu Nigeriako presidente eta Ecowaseko buruzagiak erasoaldiaren alde egin zuen Bazoum agintera bueltatzeko. Atzo, baina, Nigeriako Senatuak uko egin zion presidentearen nahiari, eta beste bideren bat bilatzeko eskatu zuen.

Dena den, ez litzateke lehen aldia Nigeriak militarki esku hartzen duena Senatuaren onespenik gabe. 2017an, Muhammadu Buharik, orduko gobernuburuak, militarrak bidali zituen Gambiara, goi ganberaren nahiaren aurka. Esku hartzearen ondorioz, kargutik kendu zuten Yahya Jammeh jarduneko presidentea —oposizioko buru Adama Barrowk irabaziak zituen hauteskundeak, baina Jammehk uko egin zion kargua uzteari; hori argudio hartuta bidali zituen militarrak Nigeriak—.

Agerikoa da Ecowasen parte diren herrialdeen arteko zatiketa. Junta militarrak daude agintean Gineako Errepublikan, Malin eta Burkina Fason. Eta azken bi horiek jada argi utzi dute Nigerren kontrako oldarraldia haien kontrako «gerra deklarazio bat» litzatekeela. Hori dela eta, Nigerko estatu kolpetik bi astera, Frantziak iragarri du Burkina Faso ekonomikoki laguntzeari utziko diola «beste agindurik eman arte».

Aurretik, laguntzak eten zizkion Frantziak Nigerri ere. Ecowasek ere zigor ekonomikoak ezarri zizkion; besteak beste, energia salerosketak etetea. Neurria presio handikoa da Nigerrentzat, kontsumitzen duen energiaren %90 eskuratzen baitu Nigeriatik, Energia Berriztagarriaren Nazioarteko Agentziaren arabera.

Militarren kolpearen ondotik, herrialdeko muga guztiak itxi zituzten. Hortik astebetera, junta militarrak mugako bide batzuk ireki zituen. Aljeriarekin, Burkina Fasorekin, Libiarekin, Malirekin eta Txadekin dituen mugak zabalik daude; aldiz, oraindik itxita daude Beninekin eta Nigeriarekin dituenak.

Atzo, Nigerko junta militarraren 30.000 jarraitzaile inguru bildu ziren Niameiko Seyni Kountche estadioan. Juntako buruzagien irudiekin eta Errusiako banderekin bertaratu ziren zenbait.

Nazioarteko babesa

Gaur-gaurkoz, esku hartze militar batek ez luke izango NBE Nazio Batuen Erakundeko Segurtasun Kontseiluaren babesik, hartako kideen artean ere jarrerak ez baitatoz bat. Frantziak, zeinak interes ekonomikoak dituen herrialdean, argi utzi du sostengatu egingo duela Ecowasen edozein ekintza. Errusiak, aldiz, ez du esku hartzerik nahi, baina Wagner talde paramilitarrak laguntza eskaini die kolpistei. Ez litzateke lehen aldia mertzenario taldeak estatu kolpe bat jo duten militarrei laguntzen diena: Malin, esaterako, 2021etik ari dira armadari laguntzen, eta haien eragina handia da Afrika Erdiko Errepublikan eta Libian ere.

Bestalde, Italiako Atzerri ministro Antonio Tajanik itxaropena agertu du Ecowasek luzatu egingo duela junta militarrari ezarritako epemuga eta elkarrizketak lehenetsiko dituela. Hala adierazi du La Stampa egunkariari eskainitako elkarrizketa batean: «Diplomazia da bide egoki bakarra». Hala ere, okerrenerako prestatu da Italia bera ere, eta balizko borroketatik ihesi hel daitezkeen italiar zibilentzako tokia egin du herrialdean duen base militarrean.


Summary: Gizon bat atxilotu dute, Gasteizko jaietan adingabe bati sexu eraso bat egitea leporatuta. Gasteizko festak hasi zirenetik gertatu den laugarren erasoa da. Bestalde, Nafarroako Foruzaingoak zazpi gizonezko atxilotu ditu asteburu honetan, emakumeen aurkako delituak egotzita

Gizon bat atxilotu dute, Gasteizen herenegun emakume adingabe bati sexu eraso bat egitea egotzita. Gasteizko Udalak ez du informazio gehiagorik eman, biktima adingabea baita. Iñaki Gurtubai Herritarren Segurtasunerako zinegotziak Radio Vitorian azaldu duenez, erasotzailea atxilotu egin zuten herritarren laguntzari esker.

Bestalde, 45 urteko gizon bat atxilotu dute gaur goizaldean Gasteizen, bikotekide ohiari mehatxu egin eta haren etxeko atean azidoa botatzeagatik. Gizonak armak edukitzeari buruzko agindu judizial bat ere urratu du. Erasoa goizaldeko 2:00 aldera gertatu da. Ordu horretan, Udaltzaingoak emakume baten dei bat jaso du; Txagorritxu auzoko etxetik deitu die, laguntza eske. Biktimak azaldu duenez, gizon bat, haren etxera sartzeko asmoz, etxeko atean azidoa botatzen ari zen. Poliziak hara iritsi direnean, handik alde egitera zihoan gizon bat atzeman dute, laguntza eske deitu duen emakumearen bikotekide ohia, hain zuzen ere. Poliziek, biak elkarrizketatu ondoren, gizona atxilotu dute, emakumeari mehatxuak egitea eta armak edukitzeari buruzko neurri judiziala urratzea egotzita.

Horiez gain, Gasteizko Udaltzaingoak jakinarazi du igande goizean 22 urteko gazte bat atxilotu zutela, emakume bati sexu eraso bat egitea egotzita. Erasoa igandean gertatu zen, 6:30 aldera. Beste arrazoi batengatik Jose Erbina kalean esku hartzen ari zen uniformerik gabeko polizia patruila bati gazte talde batek jakinarazi zien mutil batek neska bati eraso egin ziola kalean lehentxeago. Poliziak deklarazioa hartu zieten erasotzaileari eta biktimari. Bikotekideak ziren. Gizonak egindakoa onartu zuen, eta atxilotu egin zuten.

Gasteizko jaiak hasi zirenetik, indarkeria matxista leporatuta lau gizonezko atzeman dituzte. Izan ere, joan den larunbatean 49 urteko beste gizon bat ere atxilotu zuten, emakume bati sexu eraso bat egitea leporatuta. Udaltzainek gizon bat ikusi zuten kalean korrika, eta hainbat lagun haren atzetik. Poliziek gizona geldiarazi zuten, eta zenbait lekukok adierazi zuten gizona ikusia zutela emakume bati eraso egiten. Haien arabera, gizona lurrean etzanda zegoen, emakume baten gainean, hari ukituak egiten bere borondatearen aurka. Biktimak ere erasoa berretsi zuen. Gizona atxilotuta eraman zuten; guardiako epailearen aurretik pasatu zen atzo, eta hark aske utzi zuen.

Nafarroan, zazpi eraso

Indarkeria matxista kasuak ez dira Gasteizen soilik izan egunotan. Nafarroako Foruzaingoak zazpi gizonezko atxilotu ditu asteburu honetan, emakumeen aurkako delituak egotzita. Horietako bi Iruñean gertatu dira, bi urruntze neurri hausteagatik. Beran, gizonezko bat atxilotu dute sexu askatasunaren aurkako delitu bat leporatuta. Mutiloan, berriz, beste gizon bat atzeman dute, emakume bati eraso egin diolakoan eta harengandik aldentzeko agindua urratu duelakoan. Lizarran ere gizon bat atxilotu dute, emakume bati eraso egitea leporatuta, eta, gainera, beste baten inguruko ikerketa bat abiatu dute: Foruzaingoak azaldu duenez, sakelakoarekin bere bikotekidearekin izandako sexu harremanak grabatu zituen, emakumearen baimenik gabe.


Summary: EAJk uko egin dio PPren gobernu bat babesteari. Vox prest agertu da Feijooren inbestiduraren alde egiteko, baina gobernuan sartu gabe. PPk, ordea, ez du nahikoa eskuin muturraren aldeko botoekin.

PP Alderdi Popularrari babesa eman eta gobernutik at geratzeko prest agertu zen atzo eskuin muturreko Vox alderdia, «Espainiaren etsaiek Pedro Sanchez gobernuburu izendatzearen arriskua saihesteko». Alderdiak komunikatu batean eman zuen bere asmoen berri, eta iragarri zuen «gehiengo konstituzional bat» osatu ahal izatea dela bere asmoa, «konstituzioaren oinarriak suntsitu nahi dituztenen sostengurik gabe». Alde horretatik, Voxeko 33 diputatuak prest leudeke PPko presidentegai Alberto Nuñez Feijooren alde bozkatzeko balizko inbestidura saio batean.

EAJk, ordea, ez du eskuin muturrak zabaldutako bidetik jo nahi, eta berretsi du ez duela Feijooren inbestiduraren alde bozkatuko. Alderdiak gogorarazi du EBB Euzkadi Buru Batzarrak erabaki bat hartu zuela uztailaren 24an, bozak egin eta hurrengo egunean: ez zuela PPko buruaren gobernua babestuko eta ez zela PPrekin eseriko hitz egiteko. Gaur bertan sareetan zabaldutako txio batean gogorarazi du erabaki hura, eta berretsi du ez duela atzera egingo; zenbait «bazterrak nahasten» dabiltzala salatu du.

Feijoorentzat, «aurrerapauso bat» da Santiago Abascalen alderdiaren erabakia, besteak beste, atzera egin duelako gobernuan sartzeko baldintzan. Dena den, eskuin muturraren babesarekin ere, aldeko 170 boto izango lituzke alderdi kontserbadoreak; horiei Coalicion Canariarenak gehituta, 172ra iritsiko lirateke. Baina, hala ere, ez dira ailegatzen gehiengoa eskuratzeko beharrezko 176 botoetara. Hori dela eta, PPko koordinatzaile Elias Bendodok hitz egiteko eskaintza berretsi dio goizean EAJri, argudiatuta testuingurua «aldatu» egin dela, eta dagoeneko ez duela zentzurik eskuin muturrari ezarritako betoari eusteak. «PPk badu gaitasuna eskuineko nahiz ezkerreko alderdiekin hitz egin eta ia denekin akordioak lotzeko. Akordioak egin ditugu Voxekin, baina ez harekin bakarrik: Katalunian PSOErekin egin ditugu, Donostian EAJrekin...», nabarmendu du COPE irrati kateari eskainitako elkarrizketan.

Bendodok nabarmendu du, gainera, Sanchezek 24 alderdiz osatutako koalizio gobernuaren aldean, «hobe» dela hauteskundeak irabazi dituen alderdiek agintzea: «Frankenstein bera txiki edo ezerezean geratuko litzateke, Sanchezek eraiki beharko lukeenaren ondoan». Aldiz, PPren asmoa litzateke «kolore bakarreko gobernua» osatzea, «sendoa eta espektro zabalekoa».


Summary: Siemens Energyk 3.632 milioiren galerak izan ditu, Gamesaren arazoengatik. Haize erroten modelo berriak izandako arazo teknikoek 1.600 euroko zuloa eragin diote konpainiari. Lantegiak saltzeko asmoari eusten dio, baina ez du argibiderik eman.

Siemens Energyk jakinarazi du azkeneko bederatzi hilabeteetan 3.632 milioi euroren galerak izan dituela, eta gehienak Siemens Gamesa Euskal Herriko filialak eragin dituela. Iazko datuekin alderatuta, halako bost dira aurtengo galerak. Gehienak azken hiru hilabeteetan pilatu ditu: 2.931 milioi. Urrian amaituko duen urte fiskalari begira, multinazionalak aurreikusten du egoerak okerrera egingo duela, eta guztira 4.500 milioi galduko dituela.

Siemens Gamesak Zamudion (Bizkaia) du egoitza, eta Euskal Herriko bi fabriketan eta munduan zehar dituen gainerakoetan haize errotak egiten ditu, lurrekoak eta itsasokoak. Lurreko 4.X eta 5.X aerosorgailu modeloak amesgaizto bat bihurtu dira, bereziki bigarrena; bibrazioak eragiten dituzte, eta matxuratu egiten dira.

Joan den ekainaren amaieran, konpainiak aurreratu zuen turbinetan antzemandako arazo teknikoek gutxienez 1.000 milioi euroren galerak eragingo zituztela. Estimazioa, baina, txiki geratu da. Gaur kaleratutako emaitzen arabera, 1.600 milioirenak izango dira.

5.X aerosorgailuak enpresaren produktu izarra izan behar zuen, baina berrehun ale baino ez dituzte saldu. 5.X modeloa sortzeko egitasmoa 2019an abiatu zuten, Alemaniako multinazionala Gamesaren jabe egin eta bi urtera. Lehen prototipoa 2021ean jarri zuten martxan, eta, urte hartako uztailean, konpainiak onartu zuen arazoak zeudela. «Behar bezala frogatu gabeko turbinak saldu genituen. Geure anbizioen biktima bihurtu gara», adierazi du Jochen Eickholtek, Siemens Gamesako kontseilari ordezkariak

Enpresa ez da gai izan arazo tekniko horiei irtenbidea emateko. Eta horrek hainbat ondorio ditu: alde batetik, dagoeneko zerbitzuan dauden haize erroten konponketa kostuak daude. Eta, bestetik, bezeroekin sinatutako kontratuek ezartzen dituzten zigorrak. Dagoeneko martxan dauden eta matxurek eragindako geldialdiengatik elektrizitatea ekoiztera iristen ez diren aerosorgailuengatik, penalizazioak dituzte, eta, halaber, entregen atzerapenak ere beste penalizazio batzuk sortu dizkie. Horri guztiari lehengaien kostuen igoera eta inflazio handia gehitu behar zaizkio.

Konpainiako buruek azaldu dutenez, ezin da zehaztu zenbat denbora beharko duen arazoak konpontzeko, «oso konplexuak» baitira. Aditzera eman dute hornitzaileengandik datozela, eta horietako batzuk jada «baztertu» dituztela eta hautatzeko sistema «zorroztu» dutela. Gainera, aurreratu dute enpresa horiei erantzukizun ekonomikoak eskatzea aztertzen ari direla. Ikusteko dago konpainiaren galera handiek nolako eragina izango duten harentzat lan egiten duten Euskal Herriko enpresa hornitzaileentzat: iaz, 700 milioi euro inguruko erosketak egin zizkien.

Lantegien salmenta

Siemens Energyren gainerako dibisioek irabaziak izan dituzte aurten, baina Gamesaren galera handiak Alemaniako multinazionalaren beste negozioak baldintzatzen ari dira. Horiek hala, pisuzko erabakiak hartzen ari da azkenaldian. Joan den urtearen amaieran, taldeak Espainian dituen fabrika guztiak jarri zituen salgai, bat izan ezik, eta Euskal Herrian geratzen zaizkion biak ere saltzeko asmoa du: Mungiakoa (Bizkaia) eta Asteasukoa (Gipuzkoa). Multinazionalak Zamudion (Bizkaia) duen egoitzari eutsiko lioke, baita Iruñerrian dituen bulegoei eta logistika guneari ere. Agoizko (Nafarroa) lantegia 2020ko udan itxi zuten.

Emaitzen aurkezpenekin batera, konpainiak fabriken salmentari buruzko informazioa ematea espero zen, baina ez du argibiderik eman. Espainiako Cinco Días egunkari ekonomikoaren arabera, Suitzako ABB izan daiteke erosleetako bat. Sektoreko enpresa da ABB, eta sorgailu eta bihurgailu elektrikoen adarra erosteko asmoa agertu du. Madrilen, Valentzian eta Kantabrian ditu lantegiak.

Mungiako eta Asteasuko fabriketan, haize erroten palen biraketak eragiten duen energia elektrizitate sorgailura transmititzeaz arduratzen diren ekipoak egiten dituzte. Mungian 50 pertsonak egiten dute lan, eta Asteasun 350ek. Bigarren horretan lan hitzarmena berritzeko akordioa egin zuten iazko urrian. Haren arabera, lantegia salduz gero, lanpostuak, lan baldintzak eta lan kargak bermatu beharko lirateke. Maiatzean, enplegua aldi baterako erregulatzeko espedientea jarri zuen abian enpresak, lan karga jaitsi egin dela argudiatuta.

Bulegoetan, berriz, 475 lanpostu kentzeko asmoz, enplegua erregulatzeko espediente bat iragarri zuen iazko irailean Siemens Gamesak. Prozesua amaitu berri da, eta 121 langile beste postu batzuetan hasi dira, 83k erretiro aurreratua hartuko dute, eta 139k ontzat hartu dute enpresak eskainitako kalte ordaina.


Summary: Asteazkenean alerta laranja ezarriko dute Hego Euskal Herrian beroarengatik. Alerta eguerdian ezarriko da, eta 21:00ak arte iraungo du. Baliteke tenperaturarik beroenak 40 gradura iristea, eta ostegunean eguraldia aldatu egingo da, hoztu egingo baitu.

Astebete euripean egon ondoren, bero bolada dator orain. Asteazkena izango da egunik beroena. Horregatik, asteazkenerako alerta laranja ezarri dute Hego Euskal Herri osoan; kostaldean izan ezik, abisu horian egongo baita. Ia toki guztietan alerta ordu berdinean ezarri eta kenduko da. Euskalmetek esan du alerta egoera 12:00etan hasi eta 21:00etan bukatuko dela.

Bizkaian eta Gipuzkoan iragarpen oso berdintsua dago. Kostaldean abisu horia, eta barnealdean alerta laranja. 40 gradura iristea posible da barnealdeko tokiren batean. Bestalde, Araba osoa alerta laranjan egongo da, eta probintzia osoan oso tenperatura altuak espero dira.

Nafarroan, alerta laranja ezarri dute erdialdean eta Ebroren ibarrean, eta abisu horia isurialde atlantikoan eta Pirinioetan. Aemetek esan du Nafarroan aste honetan suteak egoteko aukera handia dagoela.

Oro har, tenperatura oso altuak espero dira Hego Euskal Herri osoan. Bero boladaz gain, Afrikatik oso haize beroa datorrelako hego-ekialdetik. Gauak ere beroak izatea espero dute, gutxieneko tenperatura kostaldean 26-27 gradutik ez da jaitsiko, eta Araban ez da 30 gradutik jaitsiko.

Ostegunean, iparretik datorren haizearen ondorioz, tenperaturak asko aldatuko dira. Ostegunean, kostaldean 26 gradukoak izango dira tenperaturarik beroenak, eta barnealdean, berriz, 29-33 gradukoak.


Summary: Gasteizko kale saltzaileekiko «politika arrazistak» salatu ditu LABek. 120 euroko isunak jartzen ari direla egiaztatu ahal izan duela esan du LABek.

Gasteizko jaietan, udaltzainak kalerik kaleko salmentan aritzen diren pertsonei jazartzen zaizkie, LAB sindikatuaren arabera; azpimarratu du kaleko salmenta ez dela delitua. «Aginduak argia dirudi: identifikatu, isuna jarri (120 euroko isunak jartzen ari direla egiaztatu ahal izan du LABek) eta salgai dauden produktuak konfiskatu (kapelak, betaurrekoak...)», adierazi du ohar batean.

Sindikatuaren arabera, hori da udaltzainak egun hauetan egiten ari direna. Jokabide horien oinarriak jaietako bandoan eta udal araudian daudela esan du, «biak ala biak muturrera eramanez eta pertsona hauei jazarriz».

Jarraitu irakurtzen: Gasteizko kale saltzaileekiko "politika arrazistak" salatu ditu LABek


Summary: Brugge edo Akureyri Osasunaren aurkari Konferentzia ligan. Bi talde horiek jokatuko duten kanporaketatik aterako da Jagoba Arrasateren taldearen aurkaria atariko kanporaketa jokatzeko.

Osasuna hasi da argitzen zein izango den bere bide orria Konferentzia ligan. Gaur egin da zozketa, eta gorritxoek Belgikako Bruggeren edo Islandiako Akureyriren kontra jokatuko dute multzoen fasean aritzeko atariko kanporaketa. Bi talde horiek datorren ostegunean eta hilaren 17an jokatuko dute kanporaketa, eta irabazlearen aurka neurtu beharko ditu indarrak Jagoba Arrasateren taldeak abuztuaren 24an eta 31n txapelketan jarraitzeko.

Brugge talde aski ezaguna da, eta eskarmentu handia du Europako txapelketetan. Fiorentinarekin batera, Osasunari egokitu ahal zitzaion kontrario gogorrena da. 22 aldiz jokatu du Txapeldunen Ligan, 32 aldiz garai bateko UEFAn, eta 6 aldiz Errekopan. 18 aldiz irabazi du Belgikako liga, eta 11 aldiz Kopa. Aurreko sasoia, ordea, kaskarra izan zen haientzat. Izan ere, laugarren amaitu zuten, Gent txapeldunarengandik 17 puntura. Europan, ordea, ibilbide oparoa egin zuen. Txapeldunen Ligako multzoen fasea jokatu zuen. Aurkari izan zituen Porto, Bayer Leverkusen eta Atletico Madril, eta aurrera egitea lortu zuen. Azkenerako, Benficak kanporatu zuen final-zortzirenetan. Egun dituen jokalarien artean ezagunenak Simon Mignolet atezaina eta Ferran Jutgla aurrelaria dira, besteak beste. Azken horrek Bartzelonan jokatu zuen. Belgikarrek jada jokatu dituzte denboraldi honetako ligako bi jardunaldi. Garaipen bat eta berdinketa bat pilatu dituzte.

Aurkari askoz ezezagunagoa da Akureyri. Islandiako taldeak bosgarren amaitu zuen bere liga aurreko sasoian. 1.700 zale kabitzen dira haren estadioan, eta 2003an jokatu zuen azken aldiz Europan. Intertotoko atarikoa jokatu zuen, baina kanporatua izan zen.


Summary: Akordioa egin dute PSN, Geroa Bai eta Zurekin Nafarroak. Geroa Baik goizean aztertu du PSNren azken proposamena, bilera luze batean. Arratsaldean hiru alderdiak elkartu dira, eta Geroa Baik beste proposamen bat aurkeztu du.

Gobernu akordioa egin dute Nafarroan. PSNko, Geroa Baiko eta Zurekin Nafarroako ordezkariak arratsaldean bildu dira, 17:00ak aldean. Aldi berean eta puntuan agertu dira bilerara. Ramon Alzorriz, Ainhoa Unzu eta Jorge Agirre joan dira PSNren izenean; Uxue Barkos, Maria Solana, Pablo Azkona eta Unai Hualde Geroa Bairen izenean; eta Begoña Alfaro, Carlos Guzman eta Iñigo Rudi Zurekin Nafarroaren ordezkari.

Nafarroako Parlamentuan bertan egin dute bilera. Geroa Baik kontraproposamen bat aurkeztu die beste taldeei arratsaldean, baina oraindik ez da zabaldu horren xehetasunik.

Iragan astean PSNk gobernu berria otsatzeko proposamen bat luzatu zion Geroa Bairi. Ordurako, Zurekin koalizioarekin akordioa egina zuen. Maria Solanak, negoziazioetan Geroa Bairen bozeramaile aritu denak, ostiralean adierazi zuen denbora beharko zuela Geroa Baik proposamena aztertzeko. Gaur goizean egin du azterketa hori Geroa Bairen Batzorde Iraunkorrak.

10:00etan hasi da bilera hori, eta, 12:30ean, EAJko kide batzuek bilera utzi dute. Maria Solanak, Unai Hualde Napar Buru Batzarreko presidenteak eta Mikel Irujo Garapen Ekonomikoko jarduneko kontseilariak ez dute adierazpenik egin nahi izan.

Ondoren, Geroa Bairen egoitzan sartu dira Javier Dominguez —Uxue Barkosen gobernuko Osasun kontseilari ohia—, Patxi Leuza Iruñeko zinegotzi ohia eta Ana Ansa parlamentari ohia. Informazio gehiagoren faltan, jeltzaleek egoitza utzita, egoera bere osotasunean aztertu dute Geroa Sozialberdeak alderdiko kideek, eta horretarako joan dira egoitzara beste hiru kide horiek.

Ikusi gehiago: Txibite baikor dago, baina Solanak ohartarazi du oraindik falta dela

Geroa Bai koalizioaren barne antolamenduaren arabera, Batzorde Iraunkorra alderdiaren organo gorena da, eta, zuzendaritza gisa, eguneroko erabakiak hartu ohi dituzte bertako kideek. Koalizioaren egiturari buruzko aldaketak aho batez hartu behar dira, eta gainerakoak, gehiengo osoz. Haatik, EAJk edo Geroa Sozialberdeek hala erabakitzen dutenean, botoen bi heren beharko dira.

Pentsatzekoa da, hain gai garrantzitsua izaki, Nafarroako Gobernuaren inguruko posizioak bi herenen babesa beharko lukeela. Berez, alderdiek ostegunean militantziari galdetu zioten negoziazioen nondik norakoez eta azken proposamenaz, eta, ondorioz, oinarrien iritzia bildu dute. Haatik, barne eztabaidaren xehetasunik ez dute eman. Gaur goizeko bilerak lau ordutik gora iraun du, eta horrek adierazten du eztabaida egon badagoela.

Azken proposamena

PSNren azken proposamenean jaso zenez, Geroa Baik lau departamendu kudeatuko lituzke: Osasuna, Garapen Ekonomikoa, Herritarrekiko Harremanak eta Landa Garapena eta Ingurumena. Aurreko legealdiarekin alderatuta, Etxebizitza galduko luke Geroa Baik —Zurekin Nafarroaren eskuetan geratuko litzateke—. Geroa Baik uste du departamendu horretan lan handia egin dutela, Etxebizitzaren foru legea aurrera atera duelako. Dena den, hasieratik nabarmendu dute egungo ordezkaritzari eustea dela euren helburua, eta PSNren proposamenak kontuan hartu du hori.

Haatik, gobernuaren kohesioak eta barne funtzionamenduak ere kezka eragiten du koalizioaren barruan. Maria Solana eledunak iragan aste amaieran argi esan zuen hitzartutakoak ez duela ezertarako balio, baldin eta gero PSNk ez badu hitza betetzen. Horregatik, desadostasunak kudeatzeko prozedura zehatzagoa izatea eskatzen ari dira, eta ematen du orain artekoarekin ez daudela konforme. Akordio programatikoa bera ere ez dago guztiz lotuta.

Arratsaldeko bileran, detaile guztiok egongo dira mahai gainean. Azken egunetako zantzuen arabera, akordioa gertu dago, baina ikusi beharko da hala den edo oraindik ere azken ukituen inguruko xehetasunek are gehiago luzatuko duten negoziazioa.

Inbestidura noiz

Akordioa egingo balute ere, oraindik pauso asko geratuko lirateke emateko. Lehenik eta behin, Unai Hualde parlamentuko presidenteak taldeetako eledunak deitu behar ditu hautagaien artean nahikoa babes biltzen duen inor baden aztertzeko. Egun bakarrean egin nahiko luke tramite hori, baina, ondoren, parlamentuko araudiaren arabera, gutxienez hiru egun pasatu behar dira osoko bilkura egin aurretik.

Tarte horretan, EH Bilduren militantziak erabaki beharko du zer egin Maria Txibiteren inbestiduran. Blokeo egoera zegoenean, baiezko botoa aztertuko zutela adierazi zuen Laura Aznal eledunak, baina, azkenean akordioa balego, abstentzioak zentzu handiagoa du.

Abstentzioak eta baiezkoak, jakina, esanahi politiko desberdinak dituzte, baina ondorioak izango ditu egutegiari begira. Abstentzioaren alde eginez gero, Txibiteren inbestidurak bi egun iraungo luke, lehen itzulian gehiengo osoa eskatzen baitzaio eta biharamunean gehiengo sinplea. Oraindik zehaztu gabe dago noiz egin daitekeen. Edozein kasutan, Foru Hobekuntzak eta parlamentuko araudiak ezarritako hiru hilabeteko epearen barruan egingo litzateke inbestidura, eta gobernua abian jarri.


Summary: Preljocaj, «balletaren Everest» igotzeko prest. Preljocaj balletak Beltxargen aintzira taularatuko du gaur, Kursaal auditoriumean, Donostiako 84. Musika Hamabostaldian. Sarrera guztiak salduta daude dagoeneko.

«Balletaren Everest da». Halaxe deskribatu du Dany Leveque koreologoak Beltxargen aintzira, Preljocaj balletak gaur estreinatuko duen lan klasikoa. Angeline Preljocaj koreografoak, Everest horretara igo nahian, obraren bertsio berritzaile bat sortu du, eta horixe aurkeztuko du gaur 20:00etan haren balletak, Kursaal auditoriumean. Jatorrizko kontakizunean, maitasun istorio bat da ardatza, eta, horri pisurik kendu ez badio ere, naturak garrantzi handiagoa hartzen du Preljocajen bertsioan.

Piotr Ilix Txaikovskik dantzarako musikan egindako lehen obra izan zen, 1877an sortua, eta musika klasikoko lanik nabarmenetako bat da. Dena dela, sortu eta hogei urtera egin zen ospetsu obra, konpositorea hil ondoren. Obra klasikoan, Rothbart aztiak beltxarga zuri bihurtzen du Odette printzesa, sorginkeriaz. Sigfrido printzea bere lagunekin dago urtebetetzea ospatzen, eta, halako batean, ikusten du beltxarga zuri horietako bat nola bihurtzen den neska eder bat. Maitemindu egingo dira, eta Odettek sufritzen ari den sorginkeria kontatuko dio Sigfridori: egunez beltxarga bat da, eta gauez bakarrik bihurtuko da printzesa, sorginkeria hausten ez den bitartean behintzat.

Preljocaj Balletaren bertsioak, ordea, Beltxargen aintzira-ko musikaren %90 du bakarrik; beste %10, berriz, Txaikovskiren beste obra batzuen zatiak edo musika garaikidea dira. Aldaketarik nabarmenena, ordea, animaliek obran duten garrantzia da; izan ere, animalien heriotzak kezkatu egiten zuen Preljocaj, eta ikuspegi ekologiko batetik sortu du koreografoak pieza berria, petrolioaren mundu iluna eta naturaren edertasuna kontrajarri nahian. Jaialdiaren antolatzaileen ustez, publikoa Beltxargen aintzira-ren bertsio klasikora ohituta dago, eta, oraingo honetan, molde hori alde batera utzi gabe, «klasikoarekiko oreka perfektu bat» lortu dute Preljocajekoek. «Apurtzailea da. Obra klasikoan ez da animaliez hitz egiten: printzesaz eta printzeaz bakarrik hitz egiten da. Baina animaliek aintziran duten rola eta garrantzia oso interesgarria da bertsio berrian», adierazi du Isabel Garciak, Beltxargaren rola beteko duen dantzariak.

Preljocajek gogoko du bere koreografien bidez ipuinak kontatzea. Edurnezuri eta Romeo eta Julieta obrak ere balletera eraman ditu, eta 2020an, pandemia betean, Beltxargen aintzira-rekin hasi zen lanean. «Sorkuntza bizia izan zen, bai Angelinentzat, bai dantzariontzat, ez baikenekien gero zer gertatuko zen», adierazi du Garciak. Preljocajek Marius Petipa ––pieza klasikoaren koreografiaren sortzailea–– omendu nahi du bere bertsioarekin, eta, bere ustez, haren sormen prozesua berrasmatzea zen omentzeko modurik onena.

Roletan ere aldaketak

Koreografo frantziarrak 2018tik zuen ballet hori berriz pizteko asmoa, eta obrako protagonisten istorioa aldatzeari ekin zion. Printzesa eta printzea dira jatorrizko laneko protagonistak, eta hori ez da aldatu. Dena dela, printzearen rola jokatuko duen dantzari Leonardo Cremaschik adierazi duenez, «naturaz gehiago kezkatuko da Sigfrido» bertsio berrian. Halaber, printzearen gurasoek aldaketa batzuk dituzte oraingo honetan; adibidez, printzearen aita boterea besterik axola ez zaion tirano bat da, aintzirarentzat ezer onik ekarriko ez duena, eta ama, aldiz, babeslea. Rothbart pertsonaia ere ageri da bertsio berrian, baina orain naturarekiko lotura handiagoa du, eta gizartearentzat kaltegarriak izan daitezkeen jarduerak egiten dituzten industrialariak irudikatzen ditu.

Preljocaj balletak 30 dantzari iraunkor ditu gaur egun, eta 120 emanaldi egiten ditu urtean, bai Frantzian eta bai nazioartean. 2021eko azaroan egon zen konpainia Donostian azken aldiz, Kursaal Eszenaren programazioan, Franz Schuberten Die Winterreise liederren zikloa eta Wilhelm Mullerren poemak oinarri dituen Winterreise obra aurkezten.


Summary: William Friedkin hil da, 'The Exorcist' eta 'The French Connection' filmen zuzendaria. Ibilbide oparoa izan zuen zineman eta telebistan. Beldurrezko filmak eta thrillerrak girotzeko modu bereziak egin zuen ezagun, 1970eko hamarkadan.

1970eko hamarkadan Hollywoodeko estudioen sistemara iritsi, eta film pertsonal bezain arrakastatsuak egitea lortu zuen belaunaldi hartako kidea zen William Friedkin (Chicago, AEB, 1935 - Los Angeles, AEB, 2023), Francis Ford Coppolarekin eta Peter Bogdanovichekin batera. Haren zuzentzeko modua nabarmendu zuten kritikariek The Boys in the Band ikusitakoan (1970), eta The French Connection-ek (1971) berretsi zuen zinemagilearen ahala. Filmik, zuzendaririk, gidoirik eta ediziorik onenaren Oscar sariak irabazi zituen, besteak beste. Handik bi urtera, The Exorcist lan ikonikoa zuzendu zuen. Gaur hil da Friedkin, 87 urte zituela.

Zinemarako hogei bat film zuzendu zituen denera, baina telebistan ere ibilbide oparoa egin zuen. Han hasi zen lanean —The Alfred Hitchcock Hour sailaren atal bat zuzendu zuen 1965ean—, eta, Hollywooden zuzendari zebilenean ere, telebistarako lanak egin izan zituen tarteka. Esaterako, 12 Angry Men obraren egokitzapen bat: Jack Lemmon buru zuen telefilm bat, 1997an.

Azken unera arte aritu zen lanean. Orain dela aste gutxi jakinarazi zuten haren film berria, The Caine Mutiny Court-Martial, Veneziako Zinemaldian estreinatuko dutela datorren irailean, Sail Ofizialean, lehiaketatik kanpo. Herman Wouken antzezlan baten moldaketa da —askotariko lanak moldatu zituen haren ibilbidean—.

Friedkinek ez zion eutsi lehen filmen arrakastari gerora, nahiz eta thrillerren zaleek goraipatu izan dituzten haren pelikula batzuk, batez ere Sorcerer (1977), Cruising (1980) eta To Live and Die in L.A. (1985). Kritikariek zinemagilearen lan bisuala nabarmendu izan dute: bigarren mailakoak izan zitezkeen gaiak —generoko film arrunten abiapuntuak— beste maila batera eramateko ahala, nolabait ere. Beldurrezko istorioak eta thrillerrak egin izan zituen nagusiki.

Azken urteetan, Jade (1995), Rules of Engagement (2000), The Hunted (2003), Bug (2006) eta Killer Joe (2011) filmak zuzendu zituen. Bug lan txikiagoa eta pertsonalagoa izan zen, eta aurreko akziozko filmek baino harrera hobea izan zuen; Cannesko Zinemagileen Hamabostaldian estreinatu zuten. Killer Joe, berriz, Urrezko Lehoia eskuratzeko lehian izan zen Venezian.

«Beti miretsi izan dudan profesional zahar bat da, eta film on eta interesgarri ugari egin izan ditu. Zera esan liteke hari buruz —Paul Schraderri, Walter Hilli, Tim Burtoni eta Kathryn Bigelowri buruz bezalaxe—, benetan eta gogoz: ideia on bat dauka plano bakoitzerako», idatzi zuen Adrian Martin kritikari australiarrak 1995ean Friedkinez, Jade filmari egindako kritikan.

Friedkinek pasioz lan egin izan zuen beti, eta hori sumatzen da zinemagileek eta zaleek gaur idatzitako agur mezuetan. «Ez dut egin nire Citizen Kane», idatzi zuen haren autobiografian, 2013an. «Baina lana daukat egiteko. Ez dakit zenbat, baina izugarri gustatzen zait».


Summary: 30 urteko mendizale bat hil da Montferraten. Doneztebeko emakume bat da hildakoa, eta 400 metroko gain batetik jausi da

Doneztebeko (Nafarroa) 30 urteko emakume bat hil zen atzo Montferraten, Huescan (Espainia). 400 metroko gain batetik jausi zen. Abisua eman ostean, mendiko erreskateetan aditua den talde bat gerturatu zen ezbeharra izan zen gunera, baina ezin izan zuten ezer egin. Boltañara eraman zuten gorpua, eta handik Huescako ospitalera.

Udara honetan mendian hil den laugarren euskal herritarra da. Uztailaren 22an beste ezbehar bat izan zen Europako mendietan, Espainian. Zeanuriko 54 urteko mendizale bat hil zen. Valdeon haranean izan zen, Sedo de la Padierna izeneko bidean. Leku malkartsua da, eta, larrialdi zerbitzuek jakinarazi zutenez, mendizalea erori egin zen. Larrialdi zerbitzuak jakinaren gainean jarri zituztenean, mendizalea konorterik gabe zegoen. Helikopteroz joan ziren haren bila, tokiko orografiagatik ezinezkoa baitzen harengana heltzea. Helikopteroak garabi batean atera zuen handik mendizalea, baina hilik zegoen ordurako.

Uztailaren 20an, beste gizonezko bat galdu zen Panticosan, Pirinioetan, beste bi lagunekin mendian zela. Mendizalearen lagunek abisua eman zuten, eta mendiko erreskate taldeak joan ziren bila. 21ean topatu zuten gorpua, Pico de Fazeraseko sakan batean.

Beste gizonezko bat ere hil zen uztailaren 9an. 58 urteko tafallar (Nafarroa) bat, Huescako Pirinioetan. Anso herriko Gameta tontorretik jaisten ari zela jazo zen ezbeharra. Guardia Zibilaren helikopteroa, Jakako mendiko erreskate taldea eta osasun langile bat bertaratu ziren; hara iristean, gizona hila zela baieztatu besterik ezin izan zuten egin.


Galdera bota du unibertsoak: «?»

Summary: Galdera bota du unibertsoak: «?». Herbig-Haro 46 eta 47 izeneko bi nebulosaren argazkia atera du James Webb teleskopioak. Arreta, ordea, beste gauza batek eskuratu du: galdera marka baten forma duen argizagi batek.

Zoria, mentura, xantza... Badira nahita egiten direnak, eta badira baita nahi gabe egiten direnak ere. Galdera: zein aukera dago espazioan urtebete daraman teleskopio batek galdera marka baten forma duen objektu baten argazki bat ateratzeko? «Hutsaren hurrengoa», esango luke edonork, ziur asko. Unibertsoa, ordea, infinitua da, eta aukerak, hamaika.

James Webb teleskopioa da ia ezinezkoa zinezko bihurtu duena. Lurretik 13,4 milioi argi urtera arteko argizagiak irudika ditzake, baina askozaz ere gertuagoko argazki batean topatu du itauna.

Zer? Non? Eguzki sistematik 1.470 argi urtera dira Herbig-Haro 46 eta 47, Vela deituriko konstelazioan. Gazteak dira; milaka urte besterik ez dituzte. Herbig-Haro, bai: izarren sorrerarekin lotutako nebulosei deitzen zaie hala; gasez eta hauts kosmikoz osatuta daude.

Hamarkadak daramatzate bi nebulosa horiek aztertzen, eta haien inoizko irudirik zehatzena atera du James Webb teleskopioak. Dena dela, begi niniak argazkiaren beste puntu batean dituzte zenbaitek: behealdean. Galdera marka baten formako gorputz bat ageri da, txiki-txiki. Urrun, auskalo zenbat argi urtera egongo den.

Galdera marka, nolatan? STSI Espazio Teleskopioaren Zientzia Institutua arduratzen da teleskopioaz, eta, haren arabera, baliteke elkartzen ari diren bi galaxia izatea. Bien arteko grabitateak elkarri tiraka egoteak azalduko luke forma hori —ez dira estralurtarrak norbait inguruan ba al den galdezka—.

Nebulosetara itzuliz... Horien erdian bi izar daude, oraindik ere sortze bidean direnak. Nebulosa nahiko dentsoa da; gasek eta hautsek bi astroak estaltzen dizkiote teleskopioaren mirari. Irudiko izpi gorrixka difraktatuen erdi-erdian dira, hala ere.

Eta nola agertu dira nebulosak? Izarrek inguruan dituzten gasak eta hautsak biltzen dituzte; beren inguruan material horiez osatutako disko bat sortzen da, eta masa irabaziz doaz izarrak. Denbora gutxian material asko metatzen badute, turrustaka kanporatzen dute, kontrako bi noranzkoetan. Horien inguruko nebulosa gorria aspaldi jaurtitako soberakinak dira; urdina, berriz, berriagoak.

Erlatiboki, bizitza laburra dute nebulosek. Behin izarrak guztiz osatu ostean, garbi-garbi geratuko da haien ingurua.

Nebulosak, izarrak eta beste. 2021eko abenduaren 25ean espazioratu zuten teleskopioa, eta urtebete bakarrik pasatu da irudiak bidaltzen hasi zenetik. Beste 5-10 urterako erregaia du, unibertsoaren irudi dezente ateratzen jarraitzeko lain. Inoiz baino urrunago heldu da haren objektiboa, berez hemendik nahiko gertu bada ere. L2 izeneko puntuan dago, 1,5 kilometrora, Lurra orbitatzen.

Laster izango du bertan adiskide bat: Euclid teleskopioa. Unibertsoaren egitura, eta materia eta energia ilunak aztertuko ditu sei urtez.

L2? L, Joseph Louis Lagrange matematikariaren omenez. Galdera honen erantzuna topatu zuen: nola dezakete hiru gorputzek beren artean orbitatu, eta aldi berean batak besteekiko posizio erlatiboa mantendu? Kasu honetan, Webb, Lurra eta Eguzkia dira hiru gorputz horiek. Bost gune proposatu zituen Lagrangek, eta horietan bigarrena izendatu zuena da aproposena: Lurretik 1,5 milioi kilometrora, Lurretik Eguzkiranzko kontrako noranzkoan; hortxe du teleskopioak oreka puntua.

Ikusi gehiago: Rho Ophiuchi hodei multzoa, 'James Webb'-en begitan


Summary: Sinatu dute Nafarroako Gobernurako akordio ituna. PSNko, Geroa Baiko eta Zurekin Nafarroako ordezkariek itxi dute bart adostutako akordioa. EH Bilduko militanteek gauerditik aurrera erabakiko dute Txibiteren inbestiduran abstentzioaren alde egingo duten.

PSNko idazkari nagusi eta lehendakarigai Maria Txibite, Geroa Baiko Uxue Barkos eta Zurekin Nafarroako Begoña Alfaro eguerdian agertu dira prentsaren aurrera. Bart erdietsitako ituna sinatzeko elkartu dira Nafarroako Parlamentuan. Atzo iragarri zuten moduan, PSNk zortzi departamenturen ardura izango du, Geroa Baik laurena, eta Zurekin Nafarroak Etxebizitza Departamentua kudeatuko du. Bestetik, gaur jakinarazi dute talde bakoitzak lehendakariordetza bat izango duela eta Espainiako Senatuan Nafarroako ordezkaria Geroa Baikoa izanen dela.

Txibiteren arabera, gizarte kohesioa eta garapen ekonomikoa uztartu nahi dituzte, eta, aurreratu duenez, aukeren berdintasuna bermatzerakoan, zerbitzu publikoen «sendotasuna» izango da Gobernuaren zutabeetako bat. Enplegu arloan, gizarte talde ahulenengan jarriko dute azpimarra. Gainera, «bizikidetza balioak ardatz» izango dituzte, eta «gobernu feminista izango da», berdintasun politikak garatzeko, indarkeria matxistari aurre egiteko edo LGTBI+ pertsonen eskubideak bermatzeko.

Ikusi gehiago: Euskararen Legea berritzeko aukera hitzartu dute

Beste hainbat lehentasun zerrendatu ditu, azkar. Tartean daude Osasun Legea, elkarbizitza plana, berrikuntza eta 4.0 industria. Gogorarazi du eurena bestelako gobernua izango dela eskuinaren eta eskuin muturraren aldean: «Herritarrek konfiantza izan dezakete Nafarroaren aurrerabidearen alde egingo duela. Eskubideetan, zerbitzu publikoan, berdintasunean aurrera egingo dugu, atzerapausorik gabe».

Barkosek eta Alfarok hartu dute hitza ondoren. Geroa Baiko buruaren arabera, «ez dago zalantzarik» gobernuak nahikoa babes izango duela, eta txalotu egin du hirugarren legealdian jarraian «gobernu plural eta aurrerakoia» osatu dutela. Aitortu du bi hilabete «zail» izan direla eta hainbatetan egin dutela «talka», baina eskerrak eman dizkie hiru alderdietako lantaldeei.

Zurekin Nafarroako bozeramaileak ere lankidetzan lortutako ituna goraipatu du: «Guretzat garrantzitsua zen akordio programatiko on bat lortzea, eta uste dut lortu dugula». Emaitzarekin pozik agertu arren, aitortu du «atzera egin behar izan» dutela hainbatetan, eta akordio «sakonago» bat lortu nahi zutela. Halere, hau gehitu du: «Zera dagokigu: egonkortasuna ematea gobernuari, hura osatzen den lehen unetik lanean jartzea, eta atsekaberik ez eragitea maiatzaren 28an indar aurrekoiei botoa eman ziguten herritar guztiei».

Euskararen inguruan galdetuta, Barkosek zehaztu du 2015eko agintaldiko gobernuak, iragan legealdikoak eta oraingoak «beti» eman diotela babesa euskarari: «Bestela, Geroa Bai ez litzateke hemen egonen. Argi eta garbi esango dut gainera. Nafarroan inoiz ikusi gabeko hazkundea izan da: ez soilik aurrekontuetan, baizik eta euskararen babeserako politika publikoetan. Egia da bide luzea dela oraindik. Egia da bazkideen arteko jarrerak ere ez direla berberak puntu honetan». Txibitek ere izan du euskara mintzagai; «euskararekiko errespetua» aipatu du, baina «legea oinarri hartuta».

Galdeketa EH Bilduko militanteei

Izan ere, akordioa sinatu duten hiru taldeen artean, parlamentuko 50 eserlekuetatik 21 dituzte; beraz, beharrezkoa dute EH Bilduren baiezko botoa edo, gutxienez, abstentzioa, Txibite berriro ere lehendakari izendatzeko. Gauerditik aurrera izango du aukera EH Bilduren militantziak Txibiteren inbestiduran abstenitzearen alde dagoen erabakitzeko.

24 orduko epea izango dute, galdeketa modu telematikoan egingo da, eta emaitzak ostegunean jakinaraziko dituzte. Gobernu osaketa blokeo egoeran zegoenean, baiezko botoa ematea aztertu zuten. Orain, PSNk, Geroa Baik eta Zurekin Nafarroak bart akordioa lortu ostean, abstentzioaren alde egin nahi duten galdetuko diete militanteei. «EH Bildu prest azaldu da gobernu aurrerakoi bat ahalbidetzeko. Ikusiko dugu zer dioten bere militanteek», adierazi du gaur Txibitek. PSNko lehendakarigaiak azaldu du asmoa dutela koalizio subiranistarekin batu eta akordioaren nondik norakoak azaltzeko. Barkosek ere azpimarratu du «garrantzitsua» dela EH Bildurekin adostasunetara iristea eta «ez beste aldearekin», eskuineko alderdien aukerari atea itxiz irmo.

Koalizio subiranistak bederatzi eserleku ditu. Txibitek nahikoa du EH Bildu abstenitzea berriro ere Nafarroako lehendakari izateko. UPNk, PPk eta Voxek hogei diputatu baitituzte hiruren artean. EH Bilduk alde bozkatu ordez abstentzioaren alde eginez gero, Txibiteren inbestidura egun bat luzatuko litzateke. Bi egun iraungo luke, lehen itzulian gehiengo osoa eskatzen baitzaio, eta, lortuko ez balitz, biharamunean gehiengo soila lortu behar luke.

Inbestidura noiz izango den argitzeke dago oraindik. Unai Hualde parlamentuko presidentea bihar elkartuko da talde guztietako bozeramaileekin baieztatzeko lehendakarigairen batek nahikoa babes duela. Ondoren, behin eledunekin bilduta, gutxienez hiru egun igaro behar dira osoko bilkura egin aurretik. Beraz, asteburura arte behintzat, inbestidura ez da gauzatuko.

«Apurtuta jaio den gobernua», UPNrentzat

UPNko idazkari nagusi Javier Esparzaren ustez, «Txibitek EH Bilduren esku utzi du berriz ere Nafarroa». Gainera, gobernu berria «apurtuta jaio» dela adierazi du. EH Bilduk aurreko legegintzaldian baino «botere eta eragiteko gaitasun handiagoa» izango duela gaitzetsi du eta, bere ustez, Txibitek lehendakari izaten jarraitzeko «interes gehien duena EH BIldu da». Esparazaren arabera, PSNk eta EH Bilduk gobernuaren osaera horrela izatea adostu dute asmoa Geroa Bairi indarra kentzeko helburuarekin: «EH Bildu Txibiteren erreskatatzeko prest agertu zen, Geroa Bai behartuz PSNren azken proposamena onartzera». Horrela, Esparzaren arabera, EH Bilduk PSNren «bazkide nagusia» izaten jarraituko duela, «inolako higadurarik gabe».

Bestetik, azken hilabeteetako negoziazio prozesua «espektakulu lotsagarri» gisa definitu du. Esan du «besaulkiak salerosteaz eta boterea partitzeaz» arduratu direla, eta honako hau galdegin du: «Akordio honek benetan herritarren nahiari erantzuten dio edo alderdi zein pertsona jakin batzuen interes ekonomikoei?». Bere alderdiak PSNri «eskua luzatu ziola» ere jakinarazi du. Horrela, «Nafarroa EH Bilduren eskuetan» geratzea ekidin nahi izan zutela esan du.


Jonan Ordorika soinu teknikaria hil da

Summary: Jonan Ordorika soinu teknikaria hil da. 30 urtetik gora egin zituen soinu teknikari lanetan, eta hainbat musikarirekin egin zuen lan ibilbide horretan. 55 urte zituen.

Interneteko bilatzailean «Jonan Ordorika» jarrita, apenas ageri den haren argazkirik. «Jonan Ordorika soinu teknikaria». Ezer gutxi. Bada jarduna itzalpean dagoelako seinale, nahiz eta ezinbesteko diren fokupekoari oihartzun egiteko. Ez dira gutxi Jonan Ordorikak soinu teknikari lanetan egindako urteak; 30 urte baino gehiagoz aritu baita hainbat artistaren lanak grabatu eta masterizatzen. Atzo hil zen, 55 urte zituela.

Asko izan dira gaur sare sozialetan zabaldu ziren mezuak. Joserra Senperena musikariarena izan da, kasu baterako, horietako bat. Hala zioen: «Ez adiorik, Jonan Ordorika». Senperenak ez zuen «gertuko harremanik» Ordorikarekin; lan batzuetan elkarrekin aritutakoak dira, baina. Musikariak oroitu du Imanolen Ausencia (2000) diskoa grabatu zutela elkarrekin, Ordorikak Azkarateko Argiñenea baserrian (Nafarroa) zuen estudioan. «Orduan ezagutu nuen nik», azaldu du Senperenak.

Elkarrekin grabatu zuten Jabier Muguruzaren Aise diskoa ere. «Geroztik ez dut harreman handirik izan harekin, baina nik ekoiztutako zenbait lanetan parte hartu du». Are, musikariak kontatu duenez, bazuten elkarrekin abian jarria zuten proiektu bat eskuartean. Ordorika zen masterizatzekoa Senperenaren «album berezi» bat. «Nik beti goraipatzen dut askotan itzalpean gelditzen den soinu teknikarien lana, eta esan dezaket zoragarria zela harekin lan egitea. Oso pertsona ona zen, beti lan egiteko prest zegoena».

Bat dator harekin Joseba Irazoki musikaria. Soinu teknikariarekin «harreman hagitz ona» zuela kontatu du. Izan ere, bere hainbat lanetan izan du lagun. Ordorikak egin ditu Irazokiren disko askoren masterizazio eta soinu teknikari lanak. «Ez da lan erraza disko bat grabatzea, zaila izaten da estudioko lana, baina Jonanek primerako giroa sortzen zuen beti, une hura dibertigarri egiteraino. Hainbeste tentsio eragin ditzakeen momentu bati lasaitasun puntu bat ematen zion, eta hori ez du edozein soinu teknikarik lortzen». Gaur izan du Ordorikaren heriotzaren berri, eta saminez jaso du albistea. «Sorpresaz harrapatu nau. Banekien bihotzeko bat izan zuela orain gutxi, baina ez nuen halakorik espero. Kolpe handia izan da».

Aspaldi da Joseba Tapia musikariak Ordorika ezagutu zuela, eta grabaketa ugaritan izan du geroztik lagun. Tapiak berak kontatu duenez, diskoen grabaketetan ez ezik, musikariaren zuzeneko kontzertu askotan ere izan da Ordorika soinu teknikari lanetan. Goizaldean jaso zuen soinu teknikariaren heriotzaren berria, eta «hitzik gabe» utzi zuela dio. «Sinetsi ezinik nago. Gogorra da, oso gogorra», azaldu du. Lagun handitzat zuen Tapiak; izan ere, musika kontuengatik, elkarrekin bidaia asko egindakoak dira. «Oso lagun ona zen. Anaia bat zen niretzat».

«Musikazale amorratua»

Artista askoren lanek dute Ordorikaren zigilua. 1991n, Katarain estudioa ireki zuen Angel Katarainekin eta 2015ean hil zen Amaia Apaolazarekin batera, eta hainbat musikari pasatu ziren bertatik. 2015ean amaitu zuten estudio harekin, baina Ordorikak, Mamia Mastering zigilupean, masterizazio lanetan jarraitu zuen bere kasa.

«Musikazale amorratua zen», hala definitu du Irazokik. Bazuen musikari maite bat, esaterako, aurrez aurre ezagutzeko aukera ere izan zuena: Lou Reed. Hain justu, bere estudioan izan zen musikari estatubatuarra, eta han pasatu zituen egun batzuk, Ordorikaren familiarekin batera. Zazpi urtera hil zen Lou Reed, 2013an.

Handik urtebetera, haren omenezko lan baten sustatzaileetako bat izan zen soinu teknikaria. Azkarateko estudioan grabatu, eta, denbora gutxian, CD, binilo eta streaming bidez argitaratu zuten Mila esker izeneko lana. Han parte hartu zuten, besteak beste, haren anaia Ruper Ordorika, Delirium Tremenseko Andoni Basterretxea, Txuma Murugarren, Petti, Maddi Oihenart, Gorka Urbizu, Gari, Anari, Iñigo Muguruza eta Rafa Rueda musikariek.


Summary: Pepsicoko langileek greba baztertu dute, enpresarekin akordio batera heldu ostean. Gaurko eta etzirako zuten grebara deitua Arabako enpresan, baina langileek eta sindikatuek bertan behera utzi dute, enpresak proposatutako baldintzak onartu ondoren

Greba bukatu da Pepsicoren Etxabarri Ibiñako (Zigoitia, Araba) botilaratzeko lantegian. Gaur eta ostegunean ziren greba egitekoak, baina, atzo, LAB, CCOO, USO, ELA, UGT eta beste sindikatu independenteek osaturiko greba batzordeak akordio batera heldu ziren enpresarekin, lan baldintzak hobetzeko.

Guztira, plantan 200 langile inguru daude, eta haiek ere onartu egin dute akordioa. Ondorioz, baldintza hauek lortu dituzte, besteak beste: KPIra egokitutako soldata igoerak, urtean zortzi orduko lanaldi murrizketa, eta berdintasun plana eta lan hitzarmena hobetzeko negoziazioak hasteko ituna.

Langileek izoztuak zituzten soldatak 2021. urtetik, eta hiru greba egun egin zituzten joan den astean erosteko ahalmenaren galera salatzeko.


Summary: Suesan Sestaoko ama-semeak autoarekin harrapatu zituen gidariarentzat behin-behineko kartzela agindu dute. Sestaoko 42 urteko emakumeaz eta haren 19 urteko semeaz gain, Errioxako 68 urteko emakumezko bat ere hil zen istripuan. Alkohola eta medikamentuak kontsumituak zituen gidariak.

Bermerik gabeko behin-behineko kartzela agindu du Kantabriako Audientzia Probintzialak Aste Santuan Suesan (Kantabria) autoarekin hiru pertsona harrapatu zituen gidariarentzat. Hirurak hor bertan hil ziren istripuaren ondorioz: Sestaoko (Bizkaia) ama-semeak, 42 eta 19 urtekoak, eta Santo Domingo de la Calzadako (Errioxa) emakume bat, 68 urtekoa.

Efe berri agentziak azaldu duenez, «akohola eta medikamentuak» hartuak zituen gidariak. Autoaren kontrola galdu, eta errepidetik atera zen ibilgailua, eta bi emakume eta mutil bat harrapatu zituen; bidearen ondoan dagoen oinezkoentzako bidean zebiltzan, familiarteko batzuekin paseoan. Ondoren, beste automobil bat ere jo zuen.

Audientzia Probintzialak behin-behineko kartzelaldia agindu du, gidariak «oinezkoen eta ibilgailuen trafikoaren segurtasuna» arriskuan jartzen duela iritzita. Izan ere, azaldu du frogatuta dagoela alkohola kontsumitu zuela, eta «oso azkar» gidatzen ari zela.

Horrez gain, zehaztu du Prozedura Kriminalen Legeak pertsona bat kartzelaratzeko eskatzen dituen baldintza guztiak betetzen direla: gertakariek bi urteko edo gehiagoko zigorra ekar dezaketela aurreikustea, ikertutako pertsonaren erantzukizuna erakutsi dezaketen zantzuak egotea, edo antzerako ekintzak berriz egin ditzan saihestea.


Summary: Bost polizia atxilotu dituzte Frantzian, gizon baten heriotzarekin zerikusia dutelakoan. Mohammed Bendriss konorterik gabe aurkitu zuten Marseillan uztailaren 1ean. Autopsiak baieztatu duenez, «kolpe gogor bat» hartu zuen bularraldean.

Frantziako Poliziako indar berezietako bost kide atxilotu dituzte gaur, 27 urteko Mohammed Bendrisen heriotzarekin zerikusia dutelakoan. Uztailaren 1ean, Marseillan, Bendris ondoezik sentitu zen, eta konortea galdu zuen motorrean zihoala. Gaztea lurrean aurkitu zuten lekukoek, eta hilik zen erietxera iritsi zenerako. Gerora, autopsiak baieztatu zuen «kolpe gogor bat» hartua zuela bularraldean, eta horrek eragin ziola ondoeza, eta bihotzekoa. Auzitegi medikuen arabera, gomazko pilota batek eragindakoa izan zitekeen kolpea.

Egun hartan protesta gogorrak izan ziren hirian, ekain bukaeran Poliziak tiroz hildako 17 urteko gazte baten harira. Bendrisen familiak, baina, ukatu egin zuen gaztea manifestarien artean zela, eta ikerketa zabalagoa eskatu zuen. Horri esker jakin zen konortea galdu aurretik 27 urteko gazteak polizia talde bat grabatu zuela, ustez lapurretan ari zen pertsona bat indarrez menderatzen. Gau hartan Marseillan zen Frantziako Poliziako indar berezietako unitate bat.

Fiskaltzak hainbat polizia deituak zituen gaur deklaratzera: haietako zenbait, lekuko modura. Deklarazioak jaso ostean, atxilo hartu dituzte polizietako bost. Beste bi ere atxilo daude gau hartan bertan 22 urteko beste gazte batek jasandako jipoiarengatik. Gau hartako irudietan ikusten denez, gaztea ez zen liskarretan parte hartzen ari Poliziak eraso zionean.

Ekain amaieran piztu ziren protestak Frantzia osoan. Jatorri arabiarreko 17 urteko gazte bati tiro egin zion polizia batek, kontrol batetik ihes egiten ahalegindu zenean, Parisko aldirietako Nanterre hirian. Lekukoek gertaera grabatu zuten bideoz: irudiak azkar hedatu ziren sare sozialetan, eta haserre oldea eragin.

2005eko urrian, antzeko gertaera batek ere istilu handiak eragin zituen Frantzia osoan. Bi gazte, 17 eta 15 urtekoak —Zyed Benna eta Bouna Traore, hurrenez hurren— elektrokutatuta hil ziren, Poliziarengandik ihes egiten ari zirela, Parisko aldirietako Clichy-sous-Bois hirian. Heriotzen berri izan eta gutxira piztu ziren liskarrak; ia 3.000 lagun atxilotu zituzten, eta gutxienez hiru lagun hil ziren.


Summary: Sinadura bilketa bat zabaldu dute Hendaia eta Irunen arteko zubiaren irekiera galdegiteko. Hendaiako herritar talde batek Avenida zubiaren irekitzea galdegiteko sinadura bilketa zabala hedatu du. Zubiaren hestea erabaki administratibo «zentzugabea» dela adierazi dute, muga pasatzeko beste zubi guztiak irekiak direla eta. Eskaerak eragina ukanen duela espero dute. Urrira arte zabaldu dute sinatzeko epea.

Hendaia (Lapurdi) eta Irun (Gipuzkoa) arteko Avenida zubiaren zabaltzea galdegin dute 30 hendaiarrek Pirinio Atlantikoko Prefetari zuzenduriko adierazpen batean. Agorriletik urrira zabalduko da sinadura bilketa. Zubiaren «behin betiko» irekitzea aldarrikatu dute antolatzaileek.

2021az geroztik, hetsia da Avenida zubia, Frantzia eta Espainiaren arteko erabaki administratiboengatik. Uztailaren 3an, Pirinio Atlantikoko prefetak adierazi zuen, ondoko herrietako auzapezen kexari erantzunez, «Parisen eta Madrilen arteko negoziazioak eginez gero irekiko zela Avenida zubia».

Alabaina, salbuespenak salbuespen, uztailaren 3an berean berriz ireki zuten zubia, Frantziako Tourraren karietara. Hortik oren batzuetara, aldiz, berriz hetsi zuten. Sinadura bilketaren antolatzaileen kexa piztu zuen, eta «erabaki administratibo zentzugabea» dela salatu zuten.

Oinezkoen zubiaren «behin betiko» irekitzea aldarrikatzeaz gain, herritar taldeak adierazi du «elkar lotzeko, ibiltzeko eta joan-etorri eztiak garatzeko» balio duela zubiak. Mirari Manterola sinatzaileak azpimarratu du erosketak egiten zituela Irunen, eta orain Santiago zubitik «itzuli osoa» egin behar duela. Haren ustez ere, erabaki «ezin ulertua» da, beste zubi guztiak irekiak dira eta.

Haien aldarrikapenarekin bat egiten duten Hendaiako, Irungo, Hondarribiko eta inguruko herritarren «parte hartze zabala» eskatu dute, sinadura bilketak ahal bezain eragin handia ukan dezan. Herritar taldeak eskatu du eskaera «ahalik eta gehien hedatzea», fotokopia bidez edota online QR kodea zabalduz. Haien eskaera «urrats herrikoi, humanista, baketsu, apolitiko eta akonfesionala» dela adierazi dute.

Urri hastapenera arte ireki dute eskaera sinatzeko epea. Manterolaren erranetan, «jada 200 pertsonak sinatu dute». Izan ere, sinadura bilketak «zabaltze zein eragin handia izanen duela» espero du Manterolak. Behin epea hetsirik, sinadurak Hendaiako auzapezari helaraziko dizkiote, prefeturan aurkez ditzan.


Summary: Melonik gerra deklaratu die bankuei eta pobreei. Italiako Gobernuak %40ko zerga jarriko die bankuen irabaziei, eta oinarrizko errenta kenduko du. Neurriokin 10.000 milioi euro biltzea espero du.

Italiako eskuin muturreko gobernuak kutsu populistako bi neurri polemiko hartu ditu egunotan. Alde batetik, iragarri du %40ko zerga jarriko diela bankuen ezohiko irabaziei, eta, bestetik, baliabide gutxien duten herritarrek jasotzen duten oinarrizko errenta kentzen hasi da. Neurriokin, martxan jarri duen erreforma fiskalak eragingo dion zuloa estali nahi du gobernuak. Italia pilatzen ari den defizitak ezbaian jarri du Europako funtsen tramitazioa, eta Bruselari aurkeztutako plana aldatu behar izan du.

Astearte honetako Ministroen Kontseiluan iragarri du bankuei irabazien gaineko zerga ezarriko diela, eta bildutako dirua erabiliko duela «interes tasen igoera dela-eta kaltetutako hipotekadunak eta enpresak laguntzeko, eta herritarren karga fiskala murrizteko».

Zerga berezia 2022. eta 2023. urteetara mugatuko du, eta interes marjinek ehuneko jakin batzuk gainditzen dituztenean aplikatuko da: 2022an gutxienez %3tik gorakoa bada 2021arekin alderatuz gero, eta 2023an gutxienez %6tik gorakoa bada 2022koarekin konparatuta. Ordaindu beharreko zenbatekoak ezin izango du bankuaren ondare garbiaren %25 gainditu. Gobernuak 2.000-3.000 milioi euro biltzea aurreikusten du. Europako beste gobernu batzuk ere zergapetu dituzte bankuen irabaziak, behin-behinean; Espainiak, adibidez, 800 milioi eurotik gorako diru sarrerak dituztenei interes eta komisioengatik lortutako irabaziei %4,8 zergapetzen ditu.

Neurria oporren aurreko azken kontseiluan hartu du gobernuak, sorpresaz. Dena den, Giorgia Meloni lehen ministroak ohartarazia zuen halako erabaki bat har zezakeela, bankuek maileguak emateko interesak handitu dituztelako baina herritarren gordailuen interesak ez dituztelako igo. «Hilabeteetan behin eta berriz esan dugu interes tasak igotzeko EBZ Europako Banku Zentralaren estrategia okerra dela; erabaki hau saihetsezina izan da», adierazi du Antonio Tajani Atzerri ministroak. «Berdintasun sozialeko zerga bat da», gaineratu du Matteo Salvini presidenteordeak.

Estatuaren «metadona»

Melonik bere hauteskunde programan egindako beste promesetako bat bete ondoren iritsi da neurria. Egunotan, gobernua SMS bidez abisatzen ari zaie milaka familiari oinarrizko errenta jasotzeari utziko diotela. EAEko diru sarrerak bermatzeko errentaren edo Nafarroako errenta bermatuaren baliokidea da prestazio hori.

Italiako Gizarte Segurantzaren (INPS) arabera, ekainean 2,1 milioi pertsonak jaso zuten errenta hori —biztanleriaren %4,7—, milioi bat etxetan. Horietatik bi heren baino gehiago —1,5 milioi— hegoaldean bizi dira. Laguntza hilean 560 euro ingurukoa da batez beste familia bakoitzeko, eta iaz gobernuak 8.000 milioi euro bideratu zituen.

2019an jarri zuen martxan Giuseppe Conte 5 Izarren Mugimenduko gobernuak, eta, oposizioan zegoela, Melonik «estatuaren metadona» gisa izendatu zuen, ez duelako enplegua bilatzeko beharra bultzatzen. Herritar txiroenak laguntzeko helburua du.

Errenta jasotzeko, honako baldintza hauek bete behar dira: Europako herritar izatea eta Italian gutxienez hamar urtez bizi izana —azkenengo biak jarraian—, 30.000 eurotik beherako higiezin ondarea izatea, 6.000 eurotik beherako finantza ondarea izatea, eta diru sarrerak urtean 9.360 eurotik gorakoak ez izatea.

Gaur egun laguntza jasotzen dutenek urtearen amaierara arte luzatu ahal izango dute, baldin eta udaletako gizarte zerbitzuek beren gain hartzen badute. Gobernuak uste badu lan egiteko moduan daudela eta 6.000 eurotik beherako diru sarrerak badituzte, 350 euro emango dizkie urtebetez, lan prestakuntzako ikastaroetarako.

Meloniren asmoa da oraingo laguntza beste batekin ordezkatzea hurrengo urtean, eta honako baldintza hauekin: urtean 9.300 eurotik beherako diru sarrerak eta 6.000 eurotik beherako ondarea izatea, eta gutxienez adingabe batekin, desgaitasuna duen pertsona batekin edo 60 urtetik gorako batekin bizitzea.

Herritar askok eta oposizioak kritika eta protestekin hartu dute gobernuaren erabakia. «Pobreziaren aurkako gerra egin beharrean, gobernu honek pobreen aurkako gerra egiten du», adierazi du Elly Schlein Alderdi Demokratikoko idazkari eta oposizioko buruak. Egunotan, herritarrak ere kalera atera dira protesta egitera, batez ere herrialdearen hegoaldean.


Ezabatutako katebegia

Summary: Ezabatutako katebegia. «Ordua da norbaitzuk gutaz oroitzekoa», idatzi zuen Tene Mujikak 1971n, eta, oraindik ere, lanbropean segitzen du gerraurreko emakume idazleen 'gu' horrek. Modu kolektiboan euskaraz idazten jardun zuten lehen andreak izan ziren, baina ez dira ia ageri euskal letren historian, eta ez zirela izan pentsatzeko aukera zabalik utzi du horrek. Nolatan, ordea?

Maria Dolores Agirre, Elisa Alzola Ane, Maddi Ariztia, Frantziska Astibia Onintze, Julene Azpeitia Arritokieta, Maria Begoña Beristain Lorea, Errose Bustintza Mañariko, Katalina Eleizegi, Karmele Errazti, Miren Etxabe Lau Uxo, Jule Gabilondo Maite, Maddalen Jauregiberri, Maria Juaristi Mirentxu, Tene Mujika, Margarita Untzalu, Sorne Unzueta Utarsus... Nahi adina luza daiteke katea izenak bata besteari lotzen hasita. Nor bere ertzetik, bere garaiaren argi-itzaletatik aritu zen, eta asko eta asko ez ziren izen-abizen propioz inoiz irten plazara, ezizenaren atzean beren arrastoa lausotzen lehenak eurak izan balira bezala. Zenbat eta gehiago arakatu, ordea, orduan eta argiago bistaratzen da argazkia: modu kolektibo batean euskal letren historian bidea urratu zuten aurreneko emakumeak izan ziren, euren buruak inoiz idazletzat hartu ez bazituzten ere, oro har. Azken urteetan, ugaritu egin dira haien ekarpenari buruzko ikerlanak, baina letra beltzagoz irauten du gerra ondorenean ezarritako euskal literaturaren narratibak, apenas lerrorik gorde ez dienak.

«Zergatik egon diren 70 urtean ahaztuta emakume hauek? Aldapa gora abiatu bakarrik eginak zirelako». Lourdes Otaegi mintzo da, EHUko irakaslea eta gerraurreko literaturaren ikertzailea. «Oraingoa garai oparoa iruditzen zaigu, baina guztiz iragankorra izan daiteke. Horregatik da hain inportantea haietaz hitz egitea, eta esatea: ez ziren bi txoro; ehunka izan ziren, idazleak hainbat, eta ibilbide bat egin zuten».

Amandriaren altzoan liburua. BERRIA

Kasurik gehienetan, 36ko gerrak etendako ibilbideak izan ziren. Haren aurreko hiru hamarkadetan, baina, Pizkundearen eta garai hartako aldaketa giro orokorraren abaroan, plaza publikora jauzi egiteko bide bat zabaldu zen andreontzat, eta orduko abertzaletasunaren bultzadaz heldu zioten lumari askok.

Literatura ulertzeko era bat

Koldo Izagirre idazlearen esanetan, adibide batek esplikatzen du nola egin den gerraurreko emakume idazleak bazter utzi dituen literaturaren historia. «Gure lehen bertso ezaguna XV. mendekoa da, Milia Lasturkoaren eresia. Hor egon da, urteak joan urteak etorri, eta Itxaro Bordak orain dela urte batzuk poema bat egin zion, zoragarria, Milia Lastur Revisited [1986]. Horrek esplikatzen du dena: hortxe zegoen hari interesgarri bat, baina ez diogu kasurik egin. Beste emakume batek etorri behar izan du, hainbat mende pasatu eta gero, hori gai poetikotzat hartzeko».

Emakume idazleen berreskurapena akademian ere garai bertsuan kokatu du Otaegik, hain justu. Lan bat aipatu du, zehazki, abiarazletzat: Mercedes Ugalderen Mujeres y nacionalismo vasco. Génesis y desarrollo de Emakume Abertzale Batza (1906-1936). «XX. mendearen bukaera arte, ez da kasik inon jasotzen emakume hauen inguruko informaziorik. Ugaldek abiatu zuen bide hori, eta berak abiatutako materialetik egin dira hortik aurrerako ikerketak».

Ordurako, baina, ofizialdua zegoen beste historia bat.

Lehen harria Orixek jarri zion historia horri, 1927an, emakume idazlerik aipatu gabe. Eta 1960an ezarri zuen harririk sendoena Koldo Mitxelenak, Historia de la literatura vasca erreferentziazko lanarekin. Bi emakume aipatu zituen: Bizenta Mogel eta Katalina Eleizegi. Iratxe Retolaza literatur ikerlariaren esanetan, ordea, kopuru horiek gorabehera, literatura ulertzeko modu jakin bat finkatu zen orduan. «Idazlea bihurtzen da historiografia ardazteko aldagai nagusia, eta eredu bihurtzen da mugimendu literario baten ordezkari izatea, genero literariorik gorenean idaztea, liburu formatuan argitaratzea eta euskara batutik ekarpen bat egitea».

Eredu horrek, baina, gerra aurreko emakumeen praktikarekin zuzenean egingo du talka, eta, hein batean, horrek azaltzen du historiografiatik kanpo geratu izana, Retolazarentzat. Liburuetan ez, gehienek garaiko aldizkarietan argitaratu zutelako —Euzkadi, Argia, Euzko Gogoa, Euskal Esnalea, El Día...—; oro har, ez zutelako idazle kontzientziarik izan, abertzaletasun jeltzalearen imajinarioa zabaltzeko ekarpena egiten ari zirenekoa baizik; eta genero goren batean trebatu beharrean, hainbat generotan aritu zirelako —artikuluak, antzerkia, olerkia eta ipuina, batik bat—.

Esan den baino gehiago

Gerraurreko emakume idazleek historiaren galbahea igaro ez izanaren arrazoietan propio arakatu zuen beste ikerlari bat Linda White Renoko unibertsitateko (AEB) irakaslea izan zen, 1996an. Emakumeen hitzak euskaraz: Basque Women Writers of Twentieth Century lanean xehatu zuen gaia, eta datu bat eman zuen: euskal literaturaren historia lan gehienetan —Mitxelenarenaz gain, Luis Villasante (1961), Ibon Sarasola (1971) eta L.M. Mujikarenak (1985) aztertu zituen—, sei emakume agertzen direla denera —Bizenta Mogeletik Arantxa Urretabizkaiara—. Gizonezko egileak aintzat hartzeko erabilitako irizpide berberak emakumeekin erabiliz, ordea —itzultzaileak eta obra bakarreko idazleak barne hartzea, esate batera—, 121 emakume zenbatu zituen Whitek: 43 gerraurrean eta 78 ostean. Hala, emakume idazleen ehunekoa %2tik %32ra jaso zuen; literaturgileena, %3tik %27ra. «Esan izan den baino dezentez gehiago izan ziren», nabarmendu zuen ondorioetan.

Ohartarazi zuen, orobat, euskal literaturaren lehen historiek ahal beste izen biltzeko nahia izan zuten arren, ez zela jarrera «eskuzabal» bera erabili emakume idazleekin. «Interesgarria da hori», dio Otaegik. «Gizonek idatzia bada, berez da literatura; aldiz, emakumeak idatzia bada, lupa handiarekin begiratu izan da. Bataren eta bestearen hitzak ez du berdin balio, egunero pairatzen dugu hori emakumeok». Eta ados dago Whiterekin, baina ez denean: «Villasantek idazleen katalogo ahalik eta zabalena erakutsi nahi du, Unamuno eta besteren erasoen aurrean, euskaraz literatura tradizioa bazegoela demostratzeko. Baina Mitxelenaren irizpidea askoz literarioagoa da; corpus bateratu bat jarri nahi du erdigunean, hizkuntza literario estandar bat bultzatzeko».

Salbuespen gisa, beste argitalpen bat oroitu du Otaegik: Santi Onaindiaren 1954ko Mila Euskal Olerki Eder. «Euskal poesiaren beste edozein antologiatan baino emakume gehiago dago hor. Historia liburuen ondoan, antologietan mamitu da bazterketa modurik agerikoenean».

Emakume haiek idatzi zutenaren zati handi bat aldizkarietara, eskola mundura eta euskal balioen transmisiora bideratu zuten, eta hori haien lanari balioa kentzeko modu bat izan dela ere jaso zuen Whitek. Bat etorri da Retolaza, eta testuak «estetikaren eta literatur parametroen» prismatik aztertu beharrean haien «funtzionalitatearen» arabera baloratzea murriztailetzat jo du. «Haur literaturak beti du garrantzia, baina pentsa zenbatekoa guztia eraikitzeko zegoen une batean. Garaian sekulako garrantzia zuen jardun bati gutxiespenez begiratu zaio».

Otaegi ere bat dator. Testuetako askok «helburu pragmatikoa» izateak ez ditu zuzenean literatura izatetik salbuesten, haren ustetan. «Ikuspegi sinplista bat eman izan da emakume hauen lanaz, guztia funtzionalismo huts baterako egin izan balute bezala. Beharra dagoelako sortzen dute eskola materiala, edo beharra dagoelako egiten dute prentsarako berriemaile lana; baina ez da hori bakarrik, baizik eta behin horretan sartuta, askok literatura produzitzen dutela».

Izagirrek, bestalde, liburu faltan ikusten du andre hauek aintzat hartu ez izanaren arrazoi pisuzkoetako bat. «Euskal literaturako liburuen historia bat egin da, eta ez euskal literaturaren historia bat. Baina ahozko lirikak ekar dezakeena, adibidez, ez du poeta kultuak ekartzen. Zorionez, konplexuagoa da dena». Halaber, «gurasokeria» eta «gutxiespen giro orokor bat» hurbiletik ezagutu izana ere aitortu du: «Emakume Abertzale Batzakoei las emakumes deitzen zitzaien; molde hori ondo ezagutu dugu guk».

Loreti liburuaren azala. BERRIA

Itzalaren sakonera

Literaturaren historia hala egin izanak ekarri ditu bere ondorioak. «Emakumeen inkorporazioa izugarri zaila egitea, konplexuz betetakoa izatea eta idatziko zuketen askok ez idatzi izana», Otaegiren ustetan. Argi du gauza bat: «Zure hitza ez dela aintzat hartzen sumatzen baduzu, bazterrera egiten duzu, eta horren eraginak maila sakonak hartzen ditu».

Izagirrek oraintsura arteko garaietaraino luzatu den logika baten parte ikusten du, gainera, gizon-emakume idazleei eman zaien tratu asimetrikoa. Amaia eta Mikel Lasa anai-arreben kasua ipini du adibidetzat: Poema bilduma (Herri Gogoa) kaleratu zuten elkarrekin 1971n, eta «kritika guztiak anaiarentzat izan ziren», Izagirreren arabera. Mikelek ez zuen gehiago ezer publikatu; Amaiak bai, baina Whitek ere aipatzen du adibidea, erakusteko Mikelen izena ageri dela aztertutako historietan, eta ez, aldiz, Amaiarena.

Azken urteetan, Ugaldek hasitako berreskuratze bidea hamaika lanek aberastu dute —Mari Jose Olaziregi, Amaia Alvarez Uria eta besterenak—, baina irakurketa berri horiek historiografian txertatzeko baldintzarik ez du antzematen egun Retolazak: «Ikerketa asko egin dira, baina egin dira, hain zuzen, literaturaren historiografia diziplina gisa oso ahul dagoen garai batean. Literatur historiagile oso gutxi ditugu aktiboan; Joseba Gabilondorena kenduta, 2004tik ez da euskal literaturaren beste narratiba bat sortu, eta horrek esan nahi du euskal literaturaren bestelako hezurdura batzuk eraikitzeko tarterik ez dugula hartu. Hori gabe, zaila da ikerketa berriak irakaskuntzako materialetan eta bestelako transmisio bideetan sartzea».

Ekarpen berrien hedapena zailtzen duten beste bi faktore ere ikusten ditu: merkatuak «nobedadeen kultura» sustatzea eta «historiaren ikuspegi murritz» orokorra.

Ondorioen artean, iruditzen zaio luzaroan airean egon den «marmar bat» transmititu izan dela oharkabean: Euskal Herrian oso berandura arte emakume idazlerik egon ez zela dioena. Idatziz ere topatu izan du halako baieztapenik, eta, bidean, historiografiek marmar hori elikatu dutelakoan dago. «Ez aipatzea baino larriagoa da hori, esaten ari baitzara literatura ez dela emakumeentzako esparru bat izan».

Retolazaren ustetan, 1960ko hamarkadan ezarritako historiografiak autoritate jakin bat gailentzea eragin du azkenean, garaian garaiko «kultura maskulino» bati lotutako autoritate eredu bat. «Idazle izatea zer den horren araberakoa izan da, eta horrek zaildu du garai hartako emakumeak eredu horren barruan idazletzat aitortuak izatea».

Argitalpen batzuk

Gerraurreko emakume idazle gehientsuenek, artikuluez harago, garaiko aldizkarietan argitaratu zituzten euren literatur piezak, modu soltean. Formatu osoagoan plazaratutako batzuk dira hauek: Oleskari biyak. Karmele Errazti (1914).

Garbiñe. Katalina Eleizegi (1916).

Loreti. Katalina Eleizegi (1917).

Miren'i idazkiak eta olerkiak. Tene Mujika (1923).

Gaine. Katalina Eleizegi (1929).

Irakurri, matte. Julene Azpeitia (1932).

Amattoren uzta. Maddi Ariztia (1934).

Gogo-oñazeak. Tene Mujika (1934).

Gabon. Tene Mujika (1935).

Amandriaren altzoan. Julene Azpeitia (1961).

Zuentzat. Julene Azpeitia (1974).


Garai bat gainez egiteko

Summary: Garai bat gainez egiteko. Gerraurrean idazten aritu ziren emakumeak, gehien-gehienak, Emakume Abertzale Batzaren bueltan aritu ziren. Politikan, mitinlari; kulturgintzan, idazle, antzerki zuzendari, antolatzaile eta beste. XX. mendearen lehen herena zen, eta «den-dena mugitzen» ari zen. Bi ardatz nagusik eman zieten bide emakume abertzaleen emantzipazio urratsei: modernitatearen etorrerak eta abertzaletasunaren ordena berriak.

Bi adierazpen gerraurreko emakume idazleak garaian kokatzeko. Gurutze Ezkurdia: «Euskal Herriak galdu egin zituen gerra karlistak, harekin foruak, eta hortik abiatuta zabaldu zen lehen mende herenean Euskal Pizkundea daukagu; euskaltasunaren loratzea». Eta Miren Llona: «Iraultzak arrakasta izan zuen, Eliza mehatxupean sentitzen zen sekularizazioaren garapenarekin, eta generoari zegokionez, klaseari zegokionez... den-dena mugitzen ari zen; XX. mendeko lehen hiru hamarkadetan, desordena orokortu bat zegoen».

Historialariak dira biak, EHUko irakasleak, eta biek eskaini diote arreta XX. mende hasierako abertzaletasunean emakumeek jokatutako rola aztertzeari —Ezkurdiak Begoña Bilbaorekin eta Karmele Perezekin egin izan du lan; taldearen izenean hitz egin du BERRIArekin—. Bat etorri dira andreei protagonismo jakin bat izateko modua eman zien garai baten parte izan zirela, eta paradoxa batera eraman du interesgunea Llonak: «Haien diskurtsoa familiaren, amatasunaren, gizon-emakumeek egiteko bereiziak dituzten ideiaren aldekoa zen. Baina, era berean, taldean mobilizatzen ziren, eta etengabea zen euren mugen birdefinizioa haien praktiketan».

Andereño Idazleen I. Batzarra; 1930eko abuztuaren 24koa. William L Houben

Abertzaletasunaren sarea ehuntzera zuzendu zen praktika hori, eta, herriz herri, hamaika jardun publikotan aritu ziren andreak. Ez beti ziurtasunez —«Sartu al nindeke?», dio, esaterako, Loretxuk 1930ean El Día-n—, baina bai taldean bilatuz babesa —«zaletasun aundia ikusten det emakume idazle artian»—. Posible egin zuten ardatzetako bi modernitatea eta abertzaletasun berria izan ziren, nahiz eta asko ez ziren EAJkoak izan, Ezkurdiak oroitarazi duenez.

Misoginiatik urrats bat

«Askotan pentsatzen dugu berdintasuna modernitateak inauguratu zuela, baina ez: hori borroka feministak ekarri du», ohartarazpena hasieratik Llonak. Modernitateak ekarri zuena aurreko urrats bat izan zen harentzat, emakumeekiko mendetako kultura azpiratzailea garaitzen hasteko lehen urrats bat. «Sustrai oso sakonak zituen kultura historiko bat genuen, misoginia, Eliza katolikoak mendetan transmititu zuena, baina lehenagotik zetorrena: emakumea menpeko izakia deneko ideia. Hori hor zegoen, eta gero etorri zen kultura modernoa, liberala, sexuen osagarritasunaren ideia dakarrena: emakumea jada ez zen gizonaren menpeko, baizik eta gizonaren osagarri».

Talkan zeuden bi kultura, eta bietatik edango zuen EAJk, Llonaren arabera: «Arana, abertzaletasunaren idearioa sortuz joan ahala, misoginia tradizionaletik abiatu zen. Harentzat, emakumeak maltzurrak ziren, ez fidagarriak, salbu eta [hark sortutako] Liberen figura, zeina emakume ahul bat zen». Aldiz, 1920ko eta 1930eko hamarkadetan alderdia «modernizatzen» hasi zela dio, gutxika «osagarritasunaren ideia» barneratzen: «Kontzientzia hartzen hasi ziren: aberriaren eraikuntza guztien artean egin beharreko lana dela».

Orduan sortu zen EAB Emakume Abertzale Batza, andreen antolakundea. Bi aldi izango ditu: 1922-1923 artean, Bilbo inguruan eratuko da; eta 1930eko hamarkadan, indar handiagoz, ia Hego Euskal Herri osoan osatuko dira taldeak. Aldi bertsuan, Ipar Euskal Herrian, emakume abertzaleek Begiraleak taldea sortuko dute 1933-1934 artean. Apenas ikertu den hartaz, baina jakina da Madalena Jauregiberri idazle zuberotarra izan zela lehendakaria.

Modernitateak ekarriko ditu, halaber, teknologia berriak; garaiko poetek maiz aipatuko duten trena —«bultzia»— edo prentsa bera. «Abertzaletasunaren iruditeria baserri baten defentsan ardaztu bazen ere, Bilbon jaio zen, Zazpikaleetan», nabarmendu du Llonak. «Haren kultura politikoa urbanoa zen, eta hedapenerako zeuden bide modernoenak erabili zituen: antzerkia, manifestazioak, aldizkariak...».

Dozenaka emakume, 1932ko Lehen Aberri Egunean, Bilbon. Auñamendi - Eusko Entziklopedia

Aberrigintza bitarra

Euskal nazioaren eraikuntza lan konpartitutzat hartu zen, beraz, baina sexuaren araberako zeregin banaketa ezarri zuen abertzaletasunak. Emakumeei, «sentimentalagoak» zirelakoan, «aberriaren ama funtzioa betetzea» eskatu zitzaien, Llonaren hitzetan: «Arrazoia eta inteligentzia balio maskulinotzat hartu ziren; aldiz, alderdi emozionala, amatasunari lotua, emakumeen mundukotzat hartu zen. Jendea hunkitzea lortu behar zuten, uler zezatela Euskadi existitzen zela eta denon artean eraiki behar zela».

Arrakala horretatik sartu ziren milaka andre plaza publikora —EABk 25.000 kidetik gora ere izan zituen—, eta 1932ko Lehen Aberri Egunean modu masiboan atera ziren kalera. «Hori nobedade handia da», esan du Llonak. Eta aberriaren alde emozioen bidetik jarduteko formatzat jo du, hain justu, haietako askoren literatura ere. «Tene Mujikak, Jule Gabilondok, Julene Azpeitiak... jendea emozionatzeko lan bat egin zuten, animoak berotzekoa».

Pizkundeak literaturari emandako bultzada ere funtsezkoa izan zen idazleak garaian kokatzeko. Sariketak eta erakundeak sortu ziren, eta lehen lerroan zuden gizonek parte hartzeko eskaera egin zieten andreei. Ander Arzelus Luzear-ek, 1930eko abuztuaren 7an, hala idatzi zuen El Día-n: «Euskaldun andereñoak, idazlerik onenak egin nai zinduzket, ez nere almenez (etzazute parrik egin), zuek idaztera beartu utsaz baiziz»—. Eta Lauaxetak hala, 1932an, Euzkadi aldizkarian Emakume arlua saila martxan jarriko dutela iragartzean: «Olerkijetan urtenak diran gustijak, egin begijez. Ipuñetan dakijenak be (...), ekin begije».

Idaztera animatu ziren andreak 1930etik aurrera ugaritu ziren bereziki, eta bada funtsezkoa den argazki bat abiapuntuan: Luzearren deiari erantzunez 1930eko abuztuaren 24an Zarautzen (Gipuzkoa) egindako Andereño Idazleen I. Biltzarrekoa. Bertakoa zen Miren Etxabe Lau Uxo antolatzailea, eta handik urtebetera Itziarren (Deba, Gipuzkoa) elkartu ziren ostera. Euskel Idazle Batzaren bilkura mistoetan parte hartu zutenen artean ziren, halaber, Mujika, Margarita Untzalu, Errose Bustintza eta Elbira Zipitria.

Bien bitartean, orduko giro politikoa «tentsio handikoa» zela gogorarazi du Ezkurdiak. Indar kontserbadoreak mutur batean, eta handituz zihoazen ezkerreko mugimenduak bestean. Azken horien arteko emakume militanteak plazan agertzen hasiak ziren ordurako —Maria Maeztu sozialista eta Dolores Ibarruri komunista oroitu ditu—, eta hori ikusita ere hasi zen abertzaletasuna bere emakumeei mobilizatzeko deia egiten.

Elizaren zehar-bultzada

Forma katolikoa, urbanoa eta klase ertainekoa eman zion Aranak abertzaletasunari—«goi burgesia, klase ertaina eta langile klaseko jendea egon zen, baina ez zuten klase borrokaren ideia bereganatu», Llonak—; baina beste oinarri bat ere hartu zuen, zeinak ate bat ireki baitzion andreen parte hartzeari: euskara ez zen gehiago erabilera naturalerako hizkuntza izango, ezpada euskaltasunaren ardatzetako bat, zeinataz andrazkoek egin beharko zuten kargu.

Jendea euskaldunduko bazuten, eskolak behar zituzten, baina. «Hori oso garbi ikusi zuten», Ezkurdiaren hitzetan. Espainiako Bigarren Errepublikan ikastolak ugalduko ziren, baina aurreko bestelako ereduak ere esanguratsuak dira harentzat, erakusteko hizkuntzaren kontzientziak zer leku irabazi zuen pixkanaka hezkuntzan. Esate baterako, Bilboko irakasle eskolako maistrek euskarazko katedra sortu zuten 1918-1919ko ikasturtean, eta, Ezkurdia eta haren kideek Emakumeak, hitza eta bizitza (2012) liburuan jaso zutenez, euskararekiko interesaren gorakada erakusten dute orduko datuek: 1920-1921eko ikasturtean, maistragaien %18 matrikulatu ziren euskarazko adarrean; 1921-1922koan, %27 izan ziren; eta 1922-1923koan, %64.

Hamarkada horietan, beraz, euskara politizatzen hasi zen, baina ñabartu egin du Ezkurdiak. «Politizatu ziren hizkuntzak espainola eta frantsesa ere baziren, eta inolaz ere ez zeuden maila berean. Haiek behartu zezaketen eskoletan hizkuntza nazional gisa eurena ikastera, eta hala egin zuten». Gauza bat argi du, ordea: «Euskara identitate elementu modura hartzen hasi zen urte horietan, eta alor hori emakumeek jorratu zuten».

Beste ñabardura bat ere egin du andre horien inguruan eratu den irudiaz: «Ñoñotzat hartuak izan dira, baina asko oso pertsona kultuak izan ziren». Eta gaitzetsi egin du Elizak abertzaletasunean jokatutako rola sinplifikatu izana. «Begira, besteak beste, Aitzol, apaiza, ze azkar fusilatu zuten».

Nazio-estatu ardatzetik aparte, Eliza katolikoak urte horietan bizi zituen aldaketen garrantzia ere azpimarratu du Llonak. Zeharka izan arren, Elizak emakumeen mobilizazioa babestu zuela esan du: «Elizako sektore batzuk ikusten hasi ziren gizonak askoz lehenago antiklerizatu direla, eta beren parrokietako zati handiena emakumeek osatzen zutela. Emakumearen Ekintza Katolikoa sustatu zuten, esaterako, eta andreen mobilizazio izugarria ekarri zuen horrek. Kontraesanezko rol oso aktiboa da Elizarena: antolatzeko modua sortu zuen, benefizentziarako izanda ere, eta, emakumeak bilduz joan ahala, erabakiak hartu ahala, mugak zabalduz joan zen».

EAJri Emakume Abertzale Batzarekin gauza bera gertatu zitzaiola iruditzen zaio: «EABren helburuek ez zuten izaera feministarik, baina aktibismoa zegoen, eta aktibismoak agentzia eraiki zuen. Emakumeak kapazago egin zituen erabakiak hartzeko, eta, alderdia haien funtzioak mugatzen saiatu arren, aktibismo horrek gainez egiten zuen etengabe». Horren erakusletzat aipatu du Polixene Trabudua eta Haydenne Agirre militanteen 1933ko atxiloketa. «Askatu zituztenean, Bilbon omendu zituzten, eta esanguratsua da izena: Euskal Amari Omenaldia. Aberriaren eraikuntzan euren lekua zein den gogorarazteko saiakera da».

Ezkurdia ez dator bat feminista ez zirela diotenekin. Orduko feminismoaren eredu indartsutzat ikusten ditu hark; alderdiaren hitzetik at, autonomia zutenak.

Edonola ere, gerrak aldaketa giro oro zapuztu, eta frankismoak atzeraldi handia ezarri zuen urratutako emantzipazio bideetan. Llona: «Batzuetan ez da behar beste hitz egiten horretaz, baina frankismoaren zutabe nagusietako bat emakume modernoarenganako aurkaritza izan zen».

KRONOLOGIA BAT

1876. Foruen galera 1891. EAJren sorrera. 1918. Eusko Ikaskuntza sortu. 1919. Euskaltzaindia sortu. 1922. Emakume Abertzale Batzaren sorrera. 1923-1930. Primo de Riveraren diktadura. 1930. Andereño Idazleen I. Batzarra. 1931-1939. Espainiako Bigarren Errepublika. Emakumeek boto eskubidea lortuko dute Hego Euskal Herrian —Ipar Euskal Herrian, 1944an—. 1932. Lehen Aberri Eguna. 1933. Euskel Idazle Batzaren sorrera. 1936-1939. 36ko gerra. 1939-1975. Francisco Francoren diktadura.