Summary: Hizkuntza planak «behingoz» abiarazteko eskatu dio EH Bilduk Nafarroako Gobernuari. Koalizioak esan du herritarren eskubidea dela administrazioan euskaraz artatuak izatea.

EH Bilduk salatu du legegintzaldiaren erdia egina duela Txibitek, eta hizkuntza planak «ezarri gabe», eta, hortaz, abian jarri gabe daudela oraindik: «Nafarroako herritar guztien eskubidea da administrazioan euskaraz artatuak izatea, bai eta beren hizkuntza propioan kalitatezko arreta jasotzea ere, eta, hain justu, Nafarroako Gobernuaren betebeharra da eskubide horiek bermatzea». Esan dute Gobernuak «behingoz» gauzatu egin behar duela behin baino gehiagotan adierazi duen konpromisoa, hizkuntza planen ezarpena gehiago luzatu gabe. «Hitzez gain, ekintzak» eskatu dizkiote gobernuari.

Hori dela eta, EH Bilduk, Nafarroako Gobernuko departamentu bakoitzari hizkuntza planaren garapenaz galdetzearekin batera, ezarritako sei helburuetan zehaztu diren jarduketa ildoetako bakoitza betetzeko epeaz ere galdegin dio. Horrekin batera, talde parlamentarioak zera jakin nahi du: departamentu bakoitzaren lantalde organikoan beharko liratekeen hizkuntza eskakizunen zehaztapena egin al den, zenbat lanpostutan ezarriko den soslai elebiduna eta zein izanen den guztira departamentu bakoitzeko lanpostu elebidunen ehunekoa.

EH Bilduk, aurreko legegintzaldian Euskararen Plan Estrategikoa abian jartzearekin batera, Nafarroako Gobernuaren departamentuetan hizkuntza planak egiteko prozedurari ekin zion. Gobernu berriarekin, berriz, Nafarroako Foru Komunitateko Administrazioaren departamentuen egitura berria ezarri zen, Nafarroako Foru Komunitateko lehendakariak abuztuaren 6an emandako 22/2019 Foru Dekretuaren bidez. Txibiteren agintaldian, berriro ekin zitzaion hizkuntza planak egiteari. Dagoeneko departamentu guztietako planak ikusgai daude Gobernu Irekiaren atalean.


Komediantearen bideak

Summary: Komediantearen bideak. Sormenaren askotariko ertzetan dabil, hala Grises musika taldearekin nola Kamikaz antzerki kolektiboarekin. Dantzaria eta irakaslea ere bada, eta fikziozko larruak jantzi ez ezik, sortu ere egiten ditu. Sormen bideak ditu maite.

Amancay Gaztañaga. JON URBE, FOKU

Etiketa ugari izan ditzake atzetik sortzaile hitzak, baina Amancay Gaztañagak (Guayaquil, Ekuador, 1980) nahiago du bere burua inolako ñabardurarik gabe aurkeztu: «Ni sortzaile gisa definitzen naiz». Itsaso zabal horretan kokatzen baitu bere burua sormenaren askotariko itsasoetan murgiltzen denak. Musikaria da, abeslaria, aktorea, antzerki zuzendaria, dantzaria... Sormenaren ertz guztietan aritzen da aldi berean, eta, horregatik, agian, abizen bat eranstekotan, «titiritero» kontzeptuaren aldeko hautua egiten du. «Erdi Aroan gurdietan aritzen ziren komedianteen irudia etortzen zait burura, nola herriz herri aritzen ziren. Komediante horiek beren gidoiak idazten zituzten, batak bestearenak zuzentzen, eskulanak ere egiten zituzten gero azokan saltzeko, eta aktoreak ere baziren. Pixka bat horrela sentitzen naiz»

Adierazpide bakoitzak du bere lantzeko eta jarduteko modua, baina guztiekin disfrutatzen du berdin Gaztañagak: mikrofonoarekin nahiz biolinarekin, oholtzaren gainean edo atze-oihalaren ostean, dantzatzen nahiz idazten, bakarka nahiz kolektiboan. «Dena bat da eta dena naiz ni». Urteak daramatza batetik bestera, jauzika; izan antzerkian, telebistan edo zineman, Kamikaz antzerki kolektiboarekin nahiz Grises musika taldearekin. Askotarikoak dira komediantearen bideak.

Hasi, halere, musikarekin hasi zen. Musikaren bidea hartu zuen lehen-lehenik, 6 urterekin hasi baitzen biolina jotzen. «Biolina izan da nire bidaia lagun absolutua». Ekuadortik Euskal Herrira etortzean piztu zitzaion instrumentua ikasteko nahia. «Gogoan dut amari esan niola; berak galdetu zidan ea seguru nengoen, eta nik baietz erantzun nion. Egia esan, ez dakit zer zen ere ba ote nekien, baina barruan oso argi nuen». Azpeitiko musika eskolan (Gipuzkoa) hasi zen, eta handik Madrilera lekualdatu zen gero. Bertan egin zituen biolin ikasketak, eta musikari gisa jardun zuen orkestretan, baita irakasle ere.

Ia garai bertsuan hasi zitzaion antzerkirako zaletasuna ere. «Beti izan dut gauzak kontatzeko gogoa. Oso azkar sartu zen istorioak idazteko gogoa nire bizitzan; pila bat daukat idatzita nerabezaroan, baita lehenago ere». Halere, aktore izateko grina, «serio-serio», Zestoako gaztetxean (Gipuzkoa) antolatu zen antzerki ikastaro batean sartu zitzaion. Bi diziplinak uztartzea erabaki zuen, eta Madrilera joateko arrazoi bakarra beharrean, bi izan zituen hartara. Arte dramatikoa ikasi baitzuen han, musika ikasketak amaitzen ari zen bitartean. «Unibertsitatean nengoenean, askotan jotzen nuen biolina kalean diru apur bat irabazteko».

Bide paraleloak izan dira, bada, antzerkia eta musika Gaztañagaren egunerokoan harrezkero, eta elkarren osagarri dira harentzat. «Zenbat eta urte gehiago igaro, gero eta argiago daukat biak ditudala beharrezkoak». Noiz edo noiz uztartu ere egin ditu, halere. «Aktore bezala askotan egon naiz biolinarekin oholtzan. Nire lehenengo lan profesionala, hain zuzen, 21 urte nituenean izan zen, justu unibertsitatetik atera nintzenean. Antzerki obra batean parte hartzeko hartu ninduten, eta, antzezteaz gain, biolina ere jo behar izan nuen».

Edonola ere, Gaztañagak adierazi du diziplina arteko uztarketa hori ez dela nahita edo nahi gabe bilatzen duen zerbait, ez behintzat haren kasuan; aitzitik, «irten» egiten zaion zerbait dela aitortu du. «Nire parte da. Ni naiz hori dena. Testuak idatzi behar ditudanean ere, antzerki obrak adibidez, musika beti daukat oso presente, denbora guztian gainera. Neure buruan batera funtzionatzen dute; ez daude bananduta».

Horregatik zaio konplikatua bataren eta bestearen arteko hautua egitea. «Erreminta kaxa bat daukat, eta kaxa horretan bi elementu horiek daude; erabili ditzaket aparte, baina nire erreminta kaxatik ez nuke bietako bat ere aterako. Biak ditut beharrezko, nahiz eta gauza oso antzekoak ematen dizkidaten». Izan ere, adierazteko eta «barruak askatzeko» aukera emateaz gain, eguneroko ogia ere ematen diote bi adierazpideek: pasio eta ogibide ditu biak ala biak, gaur egun.

Abeslaria da, esaterako, Grises taldean. 2009an eratu zuen, Alejandro Orbegozo, Raul Olaizola —Gartxot Unsainek hartu du bere lekua baxuan orain—, Gaskon Etxeberria eta Eñaut anaiarekin batera. Indie-pop doinuak ditu oinarri taldeak, eta sei disko kaleratu dituzte denera. Azkena, iazko martxoan izan zen: Talisman. Taldean ez du biolinik jotzen, dena den. «Zentsuratu egiten didate», esan du, barre algaraka, eta zehaztasuna egin nahi izan du gero. «Ez, biolina oso instrumentu zaila da sonorizatzeko, eta arazo dezente ematen ditu. Gehitzen duena baino gehiago da kentzen duena kasu honetan».

Antzerkigintzan eta aktore lanetan ere badihardu. 2014an, esaterako, Kamikaz kolektiboa sortu zuen Erika Olaizolarekin eta Miren Gaztañagarekin batera. Artean ez zuten elkar ezagutzen, baina «sentimendu» batek elkartu zituen hirurak: «Gure istorioak kontatu nahi genituen, gu ukitzen eta hunkitzen gaituztenak, eta nahi ditugu agertokira eraman bestela kontatzen ez direnak». Hainbat antzezlan plazaratu dituzte harrezkero: Matriuska da horietan azkena.

Batean edo bestean aritzea desberdina da, ordea, bai sortzailearen ikuspuntutik, baita lanketa pertsonalari dagokionez ere; hau da, oholtza gainean abeslari edo aktore gisa aritu ez da gauza bera, Gaztañagak aitortu duenez: «Musikari gisa igotzen naizenean oholtzara, front woman pertsonaia horretan dihardut, eta badago halako sentipen bat oso indartsua: 'Hau da nire espazioa eta hemen nik agintzen dut'. Aktore gisa jardutean, berriz, batzuetan kudeatu behar izaten ditut nire beldur pertsonalak, nire mamu eta dragoitxoak, gehiago delako lan pertsonal, emozional eta erreal bat».

«Askatasuna» sentitzen du, ostera, dantza egiterakoan. Gainerako diziplinak baino beranduago iritsi zen dantza Gaztañagaren bizitzara. Madrilen bizi zenean egin zuen topo sabel dantzarekin, eta berehala «maitemindu» zen. Bada, gainerako adierazpideekin gertatu moduan, dantzarekiko zaletasuna ere bere sorkuntzetarako bide bilakatu du denborarekin. «Deskubrimendu bat izan da nire ongizaterako: gorputzaren konexioa, ezagutza, desblokeo emozionalak fisikoki nola detektatu... Asko eman dit».

Amancay Gaztañaga. Jon Urbe, FOKU

Gaur arteko bidea, baina, ez litzateke berbera izango diziplinen ordena beste bat izan balitz, hots, antzerkia eta dantza baino lehen musika agertu izan ez balitz. «Niri musikak eman didana da ezagutza asko erritmoena, tempoena, aktore gisa eszenan asko baloratu dudana», azpimarratu du. «Eta egia da, dantza sartu zenean ere, sartu zela justu prest nengoenean nire gorputzarekin gehiago konektatzeko». Nonbait mugarik ez duela sentitzen badu, hori antzerki obren idazketan da. «Hor erabat aske sentitzen naiz». Horren da ekintza indibiduala, «intimoa», ezen ordenagailuaren eta sortzailearen arteko hartu-emana baita muga bakarra, haren hitzetan.

Bakardade hori oso bestelakoa da agertokiaren atzean, ordea. Izan ere, antzeztu ez ezik, zuzendu ere egiten du, hala antzerkian nola zineman. «Askotan, kosta egiten zait esatea zuzendari naizela, eta uste dut hor badagoela zerbait: kostatzen zaigu aldarrikatzea zer garen». Gaztañagak nabarmendu du zuzendari izatearena «naturalki» emandako pausoa izan dela, «bidean suertatzen joan den zerbait». Berak moldatu eta zuzendu zuen, adibidez, Sweeney antzezlana, zeinak ikusleen saria irabazi zuen 2016ko Euskal Antzerki Topaketetan. Halaber, Olaizolarekin batera, Zulo film laburra ere egin zuen 2017an, eta Urrezko Antzara lortu zuten Lekeitioko 40. Euskal Zine Bileran.

Ardura eta zama sentitzen ditu lan horietan, gainerako jardueretan sentitzen ez dituenak. «Sekulakoa da bakardade hori sentitzea». Lantaldearen ongizateak kezkatzen du gehien zuzendari gisa ari denean: «Horrek kentzen dit loa. Badakizu batzuetan gogorra izan behar duzula eta gauzak atera egin behar direla; oreka hori bilatu behar da, lantaldearen babesaren eta produktuaren beharren artean».

Eta nola lan egiten du askotariko bideak zabalik dituen sortzaile batek? «Eguna hasten da eta esaten dut: 'Begira, Amancay, gaur zentratuko zara eta idatziko duzu hau'. Hasten naiz hori egiten, baina gero, bat-batean etortzen da ez dakit zer, eta gero beste zerbait...». Alegia, aldi berean diziplina anitzetan aritzen den sortzaileak aldi berean sortzen du, nola bestela. «Horrela sortzen dut, kaosean».

Aitortu du, halere, kaos horren barruan «pertsona diziplinatua» dela, eta proiektu bati dagokion denbora eskaintzen diola hala behar duenean. «Nik jolastu egin nahi dut, eta horretarako ditut diziplina ezberdinak modu ezberdinetan nire parte direnak, eta erabiltzen ditut behar ditudan bezala eta behar ditudanean»

Ez da geldirik egotekoa Gaztañaga, eta une honetan ere hamaika bide ditu aurretik ibiltzeko. Batetik, antzezlan baten sorkuntza prozesuan barneratuta dabil Kamikaz kolektiboarekin eta Ttap teatroarekin. «Urriaren 31n estreinatuko da obra», iragarri du. Film labur bat ere grabatu du Erika Olaizolarekin, Udalbiltzaren Geuretik Sortuak egitasmoaren barruan —abendurako bukatu nahiko lukete, eta Susa argitaletxeak eta EHAZE Euskal Herriko Antzerkizale Elkarteak elkarlanean plazaratzen duten antzerki obren Ganbila bildumarako liburua idazten amaitzen ari da ere. Musikari dagokionez, bestalde, Grises taldearekin hara eta hona dabil uda guztian. «A! Eta telesail bat grabatzen ere ari naiz, Netflixentzako, Euskal Herrian», aurreratu du. «Esan dizut, Gemini aszendentea daukat».

Helmuga bera bainoago, komedianteak bideak ditu maite.

Bihar: Arantxa Lannes.


MOTZEAN

Summary: MOTZEAN.

Antzezlan bat. Ezingo nuke bat aukeratu; azkar maitemintzen naiz antzezlanekin.

Aktore bat. Tilda Swinton.

Musika talde bat. Radiohead.

Disko bat. Ok Computer (Radiohead).

Dantzari bat. Peeping Tom konpainia. Ikaragarriak dira horko denak.


Summary: Orreaga taldeak Euskal Estatua aldarrikatzeko ekitaldia antolatu du abuztuaren 15erako. Abuztuaren 15ean izango da ekitaldia, Askatasunaren Egunean, 12:00etan, Pasai Donibaneko (Gipuzkoa) Santiago plazan.

Orreaga talde abertzaleak ekitaldia antolatu du Pasai Donibanen (Gipuzkoa),abuztuaren 15erako, Askatasunaren egunerako; Altxa burua: Euskal Estatua gara! izango da ekinaldiaren leloa. Santiago plazan, 12:00etanegingo dute ekitaldia,baina, aurrez,Bizkaia plazan bilduko dira, 11:30ean.

«Herri zapalduak duen arrazoiaren indarra metatzeko abertzale guztiei dei egin die taldeak. Adierazi dutenez, Euskal Herriaren egoeraren diagnosiak erakusten du herri okupatu bat» dela eta, horregatik, erabakimena beste batzuen esku dagoela.

Iragana oroitarazi dute ekitaldirako deia egin duten oharrean. Salatu dute aspaldi Euskal Estatua «lapurtu» zutela, eta horrek automatikoki arrazoia ematen diela abertzaleei; justifikazio gehiago gabe. Are, abertzaleek ondorengo zeregina daukatela nabarmendu nahi izan dute: «Guri dagokiguna da frantsesek eta espainolek euren instituzioak guretik ateratzea, hori da gure arrazoiaren indarra». Eta arrazoia armatzat hartzen dute: «Zoritxarrez, indarraren arrazoia da nagusi. Baina arrazoiari uko egiteak ez du zentzurik, tresna garrantzitsu bat delako, askatasunerako arma bat». Espainia eta Frantzia estatuen zilegitasuna ere gaitzetsi dute.


Kontrolatu beharraren beldur

Summary: Kontrolatu beharraren beldur. Leku publikoetara sartzeko, osasun ziurtagiria beharrezkoa da Ipar Euskal Herrian. Ostalariek eta kultur eragileek «polizia lanetan» aritu behar izatea gaitzetsi dute. Kontrako protestek ez dute etenik.

«Gu ez gara poliziak, ostalariak gara». Ostatuetako terrazetan behin eta berriz entzuten dira hitz horiek. Atzotik, Iparraldeko zerbitzariek bezero guztiei osasun ziurtagiria eskatzeko agindua dute, eta kezkaz hartu dute Frantziako Gobernuaren neurria. 72 ordu baino gutxiagoko PCR, antigeno edo autoproba negatibo bat, txertaketa pauta osoa edo COVID-19aren kutsatze agiria beharrezkoak dira hainbat jardueratarako: Gizarte Segurantzak emandako QR kode batean biltzen dituzte informazio horiek. Sylvie Tortillonek Baionako Bar du Palais ostatuan egiten du lan; kafe makinan kafe bihiak sartzen ari da, zerbitzari osasun ziurtagiria kontrolatzeko QR kode irakurlea ongi dabilen galdetzen dion bitartean. «Guk nahiko gaizki hartu dugu neurria. Garaiotan sekulako jendea bada Baionan; gure terraza betea da, eta zaila izanen zaigu denen ziurtagiria kontrolatzea. Telefono bakarra dugu QR kodea eskaneatzeko, eta jendea ezer galdetu gabe esertzen da», azaldu du. Logistika arazoak, alegia. Dena den, Tortillonek bere burua ez du kontrolatzeko rol horretan ikusten: «Nik aitortuko dut: ez dut poliziarena egin nahi, baina ez dugu hauturik». Izan ere, Frantziako Gobernuak astebeteko malgutasuna eman die ostalariei neurri berria aplikatzeko. Hortik aurrera, kontrolak izango direla hitzeman du. Eta zigorra handia izan daiteke: ostalariak ez badu bezeroen ziurtagiria kontrolatzen, heste administratiboa arriskatzen du, baita 9.000 euroko isuna eta urtebeteko kartzela zigorra ere. Tortillon, gainera, bezeroen jarreraz «beldur» da. «Ikusiz gizartean gaiak zer-nolako desadostasunak ekartzen dituen, ez dakit bezeroek nola hartuko duten, baina beldur naiz batzuek zer jarrera izango ote duten». Lise Tortillon, zerbitzaria, barrara sartu da: bi kafesne prestatu behar ditu. «Bi bezeroek berehala atera dute QR kodea. Baina ondoko mahaian jarri den taldean, batzuek ez dute ziurtagiririk. Nola egin behar dut kasu horretan? Talde guzia kanporatu behar al dut? Zaila da, ez dakit zer erran», aitortu du. Bar Basque jatetxean lan egiten du Florian Savek; bazkariko mahaiak prestatzen ari da, lehen bezeroen zain. «Gure kabuz antolatu behar dugu dena, ez dakigu nola pasatuko den, ez dugu informazio zuzenik jaso. Ez baduzu telebistarik, eta Internetean ez baduzu begiratzen, ez dakizu deus», deitoratu du. Lehen saiakera egin du, ezaguna duen bezero baten QR kodea eskaneatzeko. Errorea: ez du irakurri ere egiten. Berriz saiatu da, telefonoak bata bestearengandik urrunduz. Oraingoan irakurri du: ziurtagiria balizkoa da. «Pentsa bezero guziekin horrela aritu behar badugu eguerdiko zerbitzu bete-betean!», bota du Savek. Hark ere, ez du «poliziarena egin nahi». Tortillon eta Save neurriak ekarriko dituen galera ekonomikoei buruz mintzatu dira. Ia hamar hilabetez hetsirik egon dira, orotara, pandemia hasi zenetik. Etxeratze aginduen eraginez, gainera, ordutegi murriztuekin aritu behar izan dute lanean. Orain, ziurtagiririk ez duten bezeroak gabe lan egin beharko dute. Save: «Abuztua da, karrikak jendez lepo dira. Azken bi urteetan izan dugun galera ekonomikoa ikusirik, uda irabaziak egiteko baliatu nahi genuen. Orain arte, nahiko ongi joan da, baina neurri berriarekin ez dakigu zenbateraino lan eginen dugun, ez dakigu jendea etorriko den». Kultur guneetan ere bai Ostatuetan ez ezik, kultur guneetara sartzeko ere beharrezkoa da osasun ziurtagiria. Uztailetik 50 lagun baino gehiago elkartzen diren lekuetan beharrezkoa izan da. Baionako Atalante zinemako Jean Pierre Saint-Pick arduradunak, hala, film proiekzioak 49 lagunera mugatu zituen, «ikusleari eta lan taldeari pentsaketa epe bat emateko». Atzotik, alta, ziurtagiria galdetu beharko du, bai zineman, baita doakion ostatuan ere. «Hautu politiko bat egin genuen hasieran, edukiera mugatuz, iruditzen baitzitzaigun erabakia nahiko autoritarioa zela. Orain, legea aplikatzera behartuak gara. Hainbeste denbora egon gara hetsirik, eta gure lehentasuna irekirik egotea da. Zaila iruditzen zaigu ikusleak eta bezeroak errefusatzea, baina ez dugu hauturik. Gu ez gara poliziak, eta ez gara medikuak ere», azaldu du. Ostalariek bezala, galera ekonomikoek ere izutzen dute zinemako arduraduna. Batez beste, %30ko galera izatea aurreikusten du. «Ikusle anitz galduko ditugu, denak ez baitira ados neurri horrekin. Kontua da osasun egoera eta hautu politikoak nahasten direla. Erabakiak autoritarioak dira, eztabaidarik gabe hartzen dira», salatu du. Bestalde, abuztuaren 30etik aitzina, langileek ere ziurtagiria beharko dute, bezeroentzat dagoeneko beharrezkoa den lekuetan. Atalante zineman hemezortzi langile daude, eta «gizartean bezala, lan taldean ere iritzi ezberdinak» dituzte ziurtagiriaren inguruan. Saint-Pick: «Zenbait aste baditugu gure langileekin eztabaidak izateko, biziki delikatua da, baina saiatuko gara aterabideak atzematen». Izan ere, hilaren bukaeran ziurtagiririk ez duten langileak lansaririk gabe gelditzen ahalko dira, eta beren kontratua behin-behinean eteten ahalko dute enplegatzaileek. Oraingoz, beraz, astebeteko epea dute langileek malgutasunez aritzeko, eta antolaketa fintzeko. Anartean, ziurtagiriaren kontrako protestek segitzen dute: larunbatean 3.000 lagun bildu ziren Baionan; Donibane Garazin eta Hendaian (Lapurdi) ere elkarretaratzeak egin zituzten. Atzo, hainbat herriko etxeren aitzinean berriro ere izan ziren protestak, ziurtagiriaren bidez «Frantziako Estatuak herritarrak kontrolatzeko plantan ezartzen dituen mekanismoak» salatzeko. Gainera, beste leku batzuetan ibiltzeko beharrezkoa da ziurtagiria: kirol geletan, ibilbide luzeko trenetan, eta herrialde barruko hegaldietan, besteak beste. Zahar etxeetara eta osasun egituretara sartzeko ere beharrezkoa da, larrialdizko kasuetan salbu.


Argindarraren garestitzeak ez du etenik

Summary: Argindarraren garestitzeak ez du etenik. Inoiz baino garestiagoa izango da bihar argindarra Hego Euskal Herrian. Eguraldi beroak eta haize eskasak marka berriak ekar ditzakete.

Olinpiar Jokoak amaitu dira, baina ez, ordea, markak egiteko garaia. Ez, behintzat, Iberiar penintsulako argindar sisteman. Gaur, batez beste, merkatu arautuan dauden hego euskal herritarrek inoizko argindarrik garestiena ordaindu zuten: 106,74 euro megawatt-ordua. Arazoa da errekor hori txiki geratuko dela bihar, 111,88 euro izango baita. Aste honetarako eguraldi iragarpena ikusita, oso litekeena da markak hor ez geratzea, bero zapak aire egokituaren kontsumoa handitu beharko lukeelako, eta haize eskasiak eolikoaren ekarpena txikitu.

OMIE Energiaren Merkatu Iberiarreko Operadorearen arabera, argindarra 21:00-23:00 artean izango da gaur garestien, 120 euro kostatuko baita megawatt-ordua. Merkeena, 102 euro, 17:00-18:00 artean izango da. Prezio horiek KTBP kontsumitzaile txikiarentzako borondatezko prezioaren merkatu arautuan dauden herritarrentzat dira, hamarretik laurentzat. Fakturaren laurden bat da argindarraren kotizazioa, eta gainontzekoa gastu finkoak eta zergak dira. Merkatu librean daudenei ez die zuzenean eragiten eguneroko kotizazioak, haiek tarifa finkoak hitzartuta baitituzte argindar konpainiekin; baina bai zeharka, erreferentzia baitira merkatu librerako.

Iazko abuztuko bigarren astearekin alderatuz gero, ia hiru aldiz garestiagoa izango da argindarra aurtengoan, 38,88 euroren kotizazioa izan baitzuen tarifa arautuak.

Uztailean, batez beste, 92 euroko kostua izan zuen megawatt-orduak, inoizko kopururik handiena. Eskaera handia ez da marka horren erantzulea, argindar kontsumoa %0,5 txikitu baitzen ekainarekin alderatuz gero. Arrazoi nagusia da gasa eta CO2 isurketa eskubideak asko garestitu direla azken hilabeteetan, baina kontsumitzaileen elkarte batzuek argindar konpainien trikimailuak salatu dituzte, hala nola energia iturri merkeagoak bere osotasunean ez erabiltzea.

Sistemaren aldaketa

Izan ere, argindarraren prezioa erabakitzeko sistema marjinalista erabiltzen da, hau da, elektrizitatea hornitzen duen azken zentralaren prezioa jasotzen dute beste guztiek, haien kostua edozein izanda ere. Horrek esan nahi azken asteetan, eolikoaren ekarpen txikiarekin, gas garestia erretzen duten ziklo konbinatuen prezioa jaso dutela guztiek. Sistema hori aldatzeko eskatu dio Espainiako Gobernuak Europako Batzordeari.

Beste neurri batzuk ere hartu ditu Espainiako Gobernuak argindarraren faktura jaisteko, baina oraingoz ezarri den bakarra da BEZa %21etik %10era jaistea argindarra garesti dagoen bitartean.

Jaitsiera hori behin betikoa izateko eskatu dio Facua kontsumitzaileen elkarteak, baina baita argindarraren prezioa kalkulatzeko sistema aldatzea ere, oraingoak espekulazioa ahalbidetzen duela uste baitu. Gainera, nahi du estatuak zentral hidroelektrikoen kontrola berreskuratzea haien kontzesioa amaitzen denean, eta horiekin konpainia publiko bat sortzea.


Summary: Jendetza elkartu da Irunen, Bidasoan itotako azken migratzailearen heriotza salatzeko. Hendaiako eta Irungo alkateek esan dute «onartezina» dela gertatutakoa, eta neurriak eskatu dizkiote Europari, mugan inor hil ez dadin. Irungo Harrera Sareko Jon Arangurenek salatu du ezen, aterpean leku libreak izan arren, kalean uzten dituztela migratzaileak.

Jendetza bildu da gaur Irungo San Juan plazan (Gipuzkoa), atzo Bidasoa ibaian ito zen migratzailearen heriotza salatzeko. Loreak jarri eta kandelak piztu dituzte hildako gizonaren omenez. Azken hilabeteetan Bidasoaren inguruan zendu den hirugarren migratzailea da.

Kotte Ezenarro Hendaiako auzapezak eta Jose Antonio Santano Irungo alkateak ere parte hartu dute elkarretaratzean. Gertatutakoa «onartezina» dela esan dute biek, eta mugan inor ez hiltzeko neurriak eskatu dizkiote Europari.

Irungo Harrera Sareko Jon Arangurenek, ordea, Euskal Herriko erakundeei gogoratu diete ardura badutela. Salatu duenez, Irunen, aterpean leku libreak izan arren, migratzaileak kalean uzten dituzte.

Minutuko isilunea egin eta gero, txaloen artean amaitu dute elkarretaratzea.

Atzo goizean hil zen migratzailea, 09:45ak aldera. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailaren arabera, Irundik abiatuta Biriatura (Lapurdi) heltzen ahalegindu zen, beste batekin batera. Laguna Lapurdira heldu zen. Bestea, ordea, Jaurlaritzaren arabera, uretara sartu eta berehala hondoratu zen.

Gaineratu dutenez, lekuko batek laguntzeko asmoarekin uretara jauzi egin zuen bi pertsona horiek ikusi zituenean, baina ur lasterraren indarra zela-eta lehorrera itzuli behar izan zuen atzera.

SOS Deietara deitu zuten lekukoek; jarraian, Ertzaintzako agenteak, Gurutze Gorrikoak eta suhiltzaileak joan ziren gertakarien lekura. Handik gutxira agertu zen uretan gaztearen gorpua. Uretatik atera zuten, baina ezin izan zuten bere onera ekarri.

Hildakoa nor zen argitzeko ikertzen hasi da Ertzaintza. Oraindik ez dute identifikatu.

Joan den maiatzean etorkin bat hil zen Bidasoa ibaian, ustez itota. Eta hilabete lehenago, Eritreako gazte baten gorpua topatu zuten Irunen, Bidasoa ibaian. Jaurlaritzaren arabera, bere buruaz beste egin zuen.

Etorkinen eskubideak bermatuak izan daitezela eskatzeko, joan den maiatzaren 29an manifestazio bat egin zuten Irundik eta Hendaiatik abiatuta. Irungo Harrera Sareak eta Diakite, La Cimade eta Etorkinekin elkarteek deitu zuten, eta, hain esanetan, 3.000 lagun bildu zituen mobilizazioak.

«Ez da ustekabeko bat»

Irungo Harrera Sareko bozeramaile Anaitze Agirrek ohartarazi du gertatutakoa ez dela «ustekabeko bat» eta «erantzule batzuk» dituela. Gertatutakoaren harira SER irrati kateari emandako elkarrizketa batean, eskatu die instituzioei «ahalegin gehiago» egin ditzatela harrera egitean, «eskubide urraketa egoeran dauden pertsonak babestea baita auzia».

«Badakigu Frantziari eta Europako Batasunari ez zaizkiela inporta migratzaileak, ez haien bizitza, ez eskubideak. Gure instituzioek gure gizartearen mailan egon behar dute, zeina harrera egitekoa eta solidarioa den», azpimarratu du Agirrek. Haren iritziz, migratzaileak ez dituzte «pertsona moduan» tratatzen. «Giza eskubideetan jarri behar da azpimarra. Horrek esan nahi du bide seguruak edukitzea, pertsona horiek bidaiatu dezaten hiltzeko arriskurik gabe». Ohar bat kaleratu du harrera sareak, eta eskatu die erakundeei hildako migratzailea ez dadila bihurtu «izenik gabeko» gorpu bat. «Ez dadila egon bere senideari gertatu zaionaren berri emango ez zaion familiarik».

«Guk, gure hurbileko erakundeei esaten diegu, Eusko Jaurlaritzak, Gipuzkoako Foru Aldundiak eta Irungo Udalak osatzen duten Erakunde arteko Harrera Mahaiari, ahaleginak areagotu ditzatela eta harrera duina aplika dezatela», nabarmendu du sareak ohar batean.

Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak gertatutakoarengatik «atsekabea» agertu du, komunikatu baten bidez. Adierazi du iruditzen zaiola «injustizia» egoera baten «ondorio zuzena» dela. Ahaldun nagusiak esan du «premiazkoa» dela «konpartitutako elkartasun bat», gertatutakoa berriro gerta ez dadin. «Pertsona migratzaileen errealitateari heldu behar zaio giza eskubideak, elkartasuna eta giza duintasuna hertsiki errespetatuz».

Eusko Jaurlaritzak ere «atsekabea» agertu du. «Aukera bat bilatzeko ahaleginean pertsona batek bere bizitza galtzea... zirrara eragiten du», esan du Xabier Legarreta Migrazio eta Asilo zuzendariak. «Gertatu dena porrot kolektibo bat da, gizarte moduan». Iruditzen zaio «premiazkoa» dela migratzaileek «igarotze seguruak» egin ahal izatea.

Jose Antonio Santano Irungo alkateak Twitterreko bere kontuan idatzi duenez, Europako Batasunak ezin du «ez jakinarena» egin daukan erantzukizuna edukita.


Summary: «Ezin da naturalizatu migrazioaren eta heriotzaren arteko lotura».

Anaitze Agirre (Lazako, 1972) Irungo Harrera Sareko kide eta EHUko irakaslea da, migrazioan, generoan eta komunikazioan espezializatua. Azpimarra egin du: «Badaude modu seguruak migratzeko».

Nolakoak izan dira azken egun hauek Harrera Sarearentzat?

Gogorrak. Oraintxe bertan gure lanetako bat zera da, migranteei behin eta berriro esatea mesedez ez jarraitzeko bide hori, ez saiatzeko Bidasoa ibaia zeharkatzen. Baina, noski, Kanarietara iritsi badira, itsasoan sartu badira barku ziztrin batzuetan, eta bizirik atera badira, Irunera iritsi eta Hendaia metro gutxira ikustean normala da pentsatzea horra ere irits daitezkeela.

Bidasoaren inguruan azken hilabeteetan hil den hirugarren pertsona da, baina askotan heriotza hauek kasu bakanak balira bezala aurkezten direla diozue.

Guk esaten duguna da honek guztiak testuinguru bat eta arrazoi bat dauzkala. Jendeak bide seguruak edukiko balitu migratu ahal izateko, hau ez litzateke gertatuko. Beraz, arduradunak badaude. Europara begiratu behar dugu, eta gurean dioguna da gure administrazioek harrera hobea egiten ahalegindu behar dutela. Jende honek eskubide guztiak urratuta dauzka; migrantearen eta errefuxiatuaren izugarrizko ehiza egiten ari dira oraintxe bertan.

Zer eskatzen diezue Euskal Herriko erakundeei?

Berdin. Erantzukizun politikoa dute, eta baita baliabideak ere. Jar ditzatela martxan. Irunen ikusten dugu egunerokoan batez beste pertsona bat edo bi kalean uzten ari direla, harrera tokian lekua izanda ere. Euskal Herriko instituzioek aukera daukate erreferente izateko eta beste politika batzuk egin daitezkeela erakusteko, orain Europa eta estatu kideak egiten ari direna migrazio eta mugetako kontrol politika arrazistak baitira. Euskal administrazioek erakuts dezatela bidea beste nonbaitetik nola egin daitekeen. Izan daitezela erreferente positibo bat. Izan daitezela ausartak.

Badirudi naturaltzat jotzen dela heriotza prozesu migratorioen parte izatea, ezta?

Beltz baten biziak txuri batenak baina gutxiago balio du? Bistan dago, praktika hauekin, baietz. Europari berdin zaizkio bizitza horiek. Guri ere bai? Ez dut uste. Deshumanizatzeko modu asko dago: adibidez, pertsona hauek arazo bat izango balira bezala tratatuz, esanez gehiegi direla, ezkutatuz hor atzean dagoena krisi humanitario bat dela... Estrategia asko dago panorama bat margotzeko non guk iritzi publiko gisa jasoko duguna eta interpretatuko duguna hori den. Ahal dugun guztia egiten omen dugu, eta ezin omen dugu gehiago egin, arazo oso konplexua delako eta erantzukizunak beste nonbait daudelako. Horrekin lortzen duzuna da desumanizatzea, arazoa desbirtuatzea eta zure erantzukizuna ezkutatzea.

Zer gertatzen ari da mugan?

Frantziako Estatua pertsonen ehiza bat egiten ari da beste aldera pasatzen direnekin, eta mugan itzulketa ilegalak egiten dituzte; berdin dio errefuxiatua izan, adin txikikoa izan... Hori guztia da ikusten ari garena, eta horren atzean guk egiten ditugun diskurtso eta politika publikoek azkenean iritzi publikoari transmititzen diotena zera da, arazo bat dela eta ahal dutena egiten dutela. Ezin da naturalizatu migrazioaren eta heriotzaren arteko lotura. Hori desmuntatu beharra dago, ez baita egia.

Zer mezu zabalduko zenuke?

Jendeari argi eta garbi esan behar zaio badaudela moduak pertsona hauen eskubideak errespetatzeko eta modu egokian migra dezaten bermatzeko.


Summary: Gizon bat atxilotu dute Araban, baso bati su ematea egotzita. Gasolinaz betetako ontzi bat zeraman, eta, atxilotu zutenerako, ondoko gune batzuei su emana zien

34 urteko gizon bat atxilotu zuen atzo arratsaldean Ertzaintzak, Donemiliaga (Araba) inguruko baso bati su ematen zebilela. Gasolinaz betetako ontzi bat zeraman, eta, atxilotu zutenerako, beste bost sute piztu zituen ondoko eremu batzuetan. Labore sail batzuen ondoan piztu zuen sua gizonak, baina, azkenean, suhiltzaileek laster lortu zuten itzaltzea.


Summary: Sei herrialdek eskatu diote Bruselari ez ditzala eten Afganistanerako deportazioak. Talibanekiko borrokak gogortu egin dira azken egunetan, baina AEBek ez dute asmorik aire erasoak ugaritzeko. Pentagonoaren arabera, afganiarrei dagokie orain herrialdea defendatzea.

Dena prest dago Qatarren hiru eguneko negoziazioak hasteko. Han dira Afganistango Gobernuaren ordezkariak, eta AEBetako ordezkari berezi Zalmay Khalizald ere, baina ez dirudi talibanek eurek hitz egiteko asmo handirik dutenik. Beharrik ere ez dute. Izan ere, azken hiru egunetan sei eskualdetako hiriburuen jabe egin dira, eta beste hamahirutan armadaren aurka jo zuten. Horrez gain, mugako lurralde ugari ere bereganatu dituzte, Kabuli are zailago eginez auzoko estatuetatik laguntza lortzea. Egoera horretan, Europako Batasuneko estatu kide zenbaitentzat Afganistanek migratzaileak deportatzeko «herrialde segurua» da oraindik ere, eta estatus horri eusteko eskatu diote Bruselari.

Alemaniak, Austriak, Herbehereek, Danimarkak, Greziak eta Belgikak aurkeztu dute eskaria. Belgikako Asilo gaietarako idazkari Sammi Mahdiren esanetan, estatu bateko «zenbait eskualde» seguruak ez izateak ez du esan nahi herrialde horretako herritar guztiei babesa eman behar zaienik. Auzia mahai gainean izango dute estatu kideek hilaren 18an egitekoa duten goi bileran. Mahdik aurreratu duenez, Bruselak kontrakorik ebatzi ezean, Belgikak jarraitu egingo du asiloa ukatu zaien afganiarrak deportatzen.

Bien bitartean, herrialdean talibanek erasoan jarraitzen dute. Afganistango indar bereziek aurre egin diete miliziei hiri nagusietan, Lashkar Gahn eta Kandaharren kasu, baina beste hiri batzuetan armadak egin du talibanen aurka, eta horietan miliziena izan da garaipena. Horiek hala, Kabulek galdua du fedea elkarrizketetan, eta gerra jauntxoen elkarlanarekin egoera irauliko duen esperantza du, nahiz eta ez dion uko egin elkarrizketetan pate hartzeari.

Ashraf Ghani presidentearen gertukoek zabaldu dute estatuburuak gero eta babes txikiagoa du bai etxean eta bai atzerrian. Horiek hala, gero eta gehiago ari dira ohartarazten herrialdea gerra zibil baten atarian dagoela. Batez ere, Pentagonoko iturrien azken erantzunaren ostean. Washingtonek berretsi du Kabuli laguntzen jarraituko duela, talibanen ustezko gotorlekuak bonbardatuz, baina iragarri du laguntza hori «mugatua» izango dela. Izan ere, Etxe Zuriaren begietara afganiarrei dagokie orain herrialdea defendatzea.


Tomateak, nahieran

Summary: Tomateak, nahieran. Milaka dira Lur planetan dauden tomateak, eta guztiak katalogatzea ez litzateke lan erraza izango. Karabeleko etxalde esperimentalak tokian tokiko tomateak, komertzialak eta antzinakoak multzokatu ditu, eta bakoitzaren ezaugarriak ikertu. Haien ustez, horiek guztiak dastatu beharko lituzke kontsumitzaileak, horrek «aberastasuna» dakarrela iritzita.

Borobil-borobilak, ahalik eta gorrienak, eta kirten berde batekin gainean; ahal dela, erdialdean kokatuta. Horrelako tomateak bilatu ohi ditu sarritan kontsumitzaileak, lehen begi kolpe batean itxurarik onena dutenak, bederen. Ezbairik gabe, perfektuak. Estetika jakin bat jarraitzen duten barazkiak dira, edo, izan baino gehiago, era horretakoak bilakatzen dituzte; are, baldintza horiek bete ezean, erakusleihotik kanpo gelditzeko arriskua izan dezakete. Hala ere, batzuetan, ez dira egokienak eta goxoenak izaten, badirelako itxuraz inperfektuagoak diren tomate hobeak ere, nahieran aukeratu eta dastatu daitezkeenak. Hori hizpide hartuta, tomate motei buruzko hainbat ikerketa egin dira urtetan, eta horietako bat da Karabeleko etxalde esperimentalean (Hernani, Gipuzkoa) eginikoa.

Tomate ekologikoak, komertzialak eta antzinakoak landatu zituzten. 2015ean izan zen hori, baina bertatik ateratako ondorioek egungo ekoizpena baldintzatzen dute oraindik ere, hainbat barietate gogoan baitituzte ordutik. Proiektuko kideetako bat da Amaia Odriozola, eta haien kezketako bat azaldu du: «Barazki barietate aberastasunaren zatirik handiena galdu egin da azken mendean, belaunaldiz belaunaldi eginiko lana eta aberastasun genetikoa; tomatea ere horren adierazgarri da». Haren arabera, gaur egun, eta Gipuzkoa hizpide hartuta, tomate hibrido komertzialak landatzen dira batez ere, eta, ondorioz, bazterrean utzi ohi dituzte tokikoak, antzinakoak eta berreskuratutakoak. «Milaka tomate barietate gozo izanda munduan, bakoitzak bere kolore, zapore eta testurarekin, pena bat da ez probatzea, aberastasunak ematen baitie bizitza baratzeari eta kontsumitzaileari».

Tomate barietate horien guztien portaera ikertzeko asmoz, beraz, ekoizpenerako informazioa bildu zuten lehenbizi, baita produktuaren merkaturatzea ikertu ere. Uste nagusi batetik abiatu ziren ordu hartan, eta, egun ere, horri eusten diote: «Antzinako barietate hauek asko dute eskaintzeko, baina ez ezagutzeak ez kontsumitzea dakar, eta azken horrek, berriz, betiko galtzea». Haren iritziz, tomate mota horiek babesteko ezagutarazi egin behar dira, eta, era horretan, kontsumitzailea ausartu behar da beste zapore batzuk probatzera. «Haiek, orokorrean, tomate mota bakarra jaten dute, eta ia beti heldutasun maila berdinean; egoskorrak gara janari kontuetan, eta gauza berriak probatzea kosta egiten zaigu; halere, harritu egin zaitezke». Tomate bakoitza «mundu bat» dela dio Odriozolak, eta, beraz, hainbat adibide eman ditu.

Euskal Herria «txikia» dela azaldu du Karabeleko kideak, baina jatorria bertan duten aukerak ere badaudela: «Tokiko tomate barietate goxo asko ditugu, eta euren artean ezberdintasun handiak izaten dituzte; gure ondarea bizia izanik, baloratzea eta ezagutaraztea bilatzen dugu». Hori dela eta, orain arte mantendu diren ia tomate gehienak landatu zituzten ikerketarako, eta egun ere hala egiten dute zenbaitekin. Horren adibide da, esate baterako, Aretxabaleta tomatea. Herri horretan bertan du jatorria, Gipuzkoan, eta, gerora, kilometro gutxira, Antzuolara (Gipuzkoa) zabaldu zen. Pikoluze, berriz, Lea-Artibai (Bizkaia) inguruko tomate mota bat da. Horiez gain, baina, badaude beste batzuk ere; esate baterako, St.Michel, Loidi, Igeldo, Tuterako zatarra eta beste hainbat.

Tokiko tomateez gain, badira beste herrialde batzuetatik eratorritakoak ere, eta etxaldean gogoan izan dituztenak. Izan ere, Odriozolak uste du «aberasgarria» dela ezaugarri klimatiko antzekoak dituzten eta Lur planetako beste txoko batekoak diren antzinako barietateak landatzea. Multzo horretan, sei azpimultzo egin ditu: tomate berdeak, horiak, beltzak, gorriak, arrosak eta adar itxurakoak. Horien barruan ere mota bat baino gehiago daude. Adibidez, Tulako beltza, Cherokee Purple, Errusiar beltza eta Early Pack. «Tokiko tomateak eta antzinako horiek askeak dira; haziak polinizazio irekitik sortuak dira, eta geure baratzean ekoiztu ahalko ditugu urtez urte».

Bi mota horiez gain, ordea, bada beste hirugarren bat ere: komertziala. «Gaur egungo gizarte ereduaren beharrei egokituta ekoizten dira, eta kanon jakin batzuei erantzuten die; homogeneoak eta gogorrak izaten dira, esate baterako». Horrez gain, azaldu du batetik bestera garraioetan egin beharreko bidaietan «ahalik eta ondoen» irauteko eta «emankorragoak» izateko hautatzen dituztela, eta gehienak hibridoak direla. Are, erantsi du haziak ere konpainia handiei erostera «behartuta» daudela. Talde horretan daude, besteak beste, Robin, Raf eta Jack tomate motak.

Odriozolak nabarmendu du «ziklo motzeko eta indar handiko» landareak dituztela Euskal Herrian oro har, uda motza izaten delako eta klima hezea. Horiek negutegian landatu ohi dituzte, kanpoaldeak eskaini ezin ditzakeen baldintzak izateko. Izan ere, erantsi du tomatea «erdi basamortuko» landare bat dela, hostoetan hezetasuna izatea gorroto duela eta sustraiak bustitzea gustuko. Halere, esan du lurrean beti hezetasuna eta janaria izanez gero hazi besterik egiten ez dela, eta fruitu gutxiago ematen. «Negutegian landatzean uraren eta hezetasunaren kontrola dugu, tenperatura beroagoa da, eta azkarrago hasten da; landarea egiten dugun unetik urik gabe egotera behartzen dugu, eta, era horretan, etorkizunean fruituak emateko joera izango du; ez da horrenbeste hazten». Hau da, landatzean ur asko botatzen diete, eta gero hilabete baten bueltan ez dute ureztatzen, sustraiak haztera behartzeko.

Hainbat dira landatzen dituzten tomateak, baina Odriozolak bat aipatu du: gerezi tomatea. «Oso fama txarra dute tomate horiek, eta arrazoia da supermerkatuetan eta garaiz kanpo saldu ohi dituztela; ez dute zaporerik, eta askotan oso azal lodikoak erabiltzen dituzte, komertzializaziorako errazagoa delako». Hala ere, nabarmendu du, izatez, gerezi tomateak baratzerako «indartsuak eta osasuntsuak» direla, baita klima hezeari aurre egiteko «gogorrenetakoak» ere. «Etxean ekoiztutako tomatetxo hauen zaporea izugarri ona da; oso goxoak eta usaintsuak dira». Jakinarazi du udaro ekoitzi ohi dituztela era horretako tomateak, hiruzpalau koloretakoak, oro har, baina baita gehiago ere. Are, urtero mota berri bat ere ekoizten dute, eta aurten, idi bihotz markako batekin ari dira lanean, jarraipen zehatzik egiten ari ez badira ere.

Tomate motez gainera, beste zenbait ikerketa ere egin dituzte, maila apalagokoak, hala nola izurriteekin eta gaixotasunekin, eta tratamendu biologikoekin lotutakoak. Hala ere, Odriozolak aitortu du gerora ere, maila batean edo bestean izan, jarraituko dutela barietateen ikerketa lanak egiten, azken batean proiektuaren parte handi bat dela iritzita. Hala ere, oraingoz, proiektua egonkortzen jarriko dute indarra, lehen sektoreko lanbideek «ospe galtze izugarria» dutela iritzita. Beraz, orain arte ekoiztutako tomateez gozatu nahi duenak eta, Odriozolak behin baino gehiagotan azpimarratu bezala, horiek dastatu nahi dituenak, etxaldean bertan dagoen dendara bertaratzeko eta bertan zer dagoen kuxkuxeatzeko aukera dauka.

Bihar: Tomateen ikerketak.


TOMATE MOTAK

Summary: TOMATE MOTAK.

TOKIAN TOKIKOAK

Aretxabaleta. Tokiko moten artean ezagunena da; tamaina ertaina du, eta entsaladarako tomate oso goxoa da. Kolore arrosa-morea du, baina, lurraren arabera, gorriagoak izan daitezke. Izenak dioen eran, Aretxabaletan (Gipuzkoa) du jatorria, eta, gerora, Antzuolara (Gipuzkoa) ere igaro zen.

St. Michel. Tamaina ertaina du, baina Aretxabaletakoa baino pixka bat txikiagoa da; zapore indartsua du ere, eta estimatua da inguruan. Kolore gorri-laranja izan ohi du, eta gainaldea berdea, ez delako heltzen. Donostia inguruan mantendutakoa da, baina batez ere Añorgan (Gipuzkoa).

Pikoluze. Euskal Herrian nahiko zabalduta dagoen tomate bat da; idi bihotz motakoa da, luzea izan ohi da, eta gorria. Haragitsua da, eta haragia biguna eta delikatua da; horregatik, ez da erraza dendetan aurkitzea. Lea-Artibai (Bizkaia) bailaran zaindu eta mantendu den aldaera da.

Loidi. Tamaina handia du, forma zapala izan ohi du, eta gorria izaten da. Haragitsua eta zapore onekoa izaten da. Getarian (Gipuzkoa) aurkitutako tomate aldaera bat da, baina, hala ere, ez da zehatza bere antzinatasuna.

KOMERTZIALAK

Robin. Gaur egungo merkatuetan dagoen tomaterik ohikoenetako bat da, produktibitatearen eta merkatu homogeneoaren ondorioz; borobila da, gorria eta tamaina ertainekoa; esate baterako, Gipuzkoan erabiltzen den tomate komertzial hibridoetako bat. Azal fina du, eta zapore suabea.

Jack. Borobila da, tamaina ertain eta handikoa, azal fina izan ohi du, eta zapore leuna. Barietate hibrido komertziala da, eta Gipuzkoan gehien landatzen dena, esate baterako. Isurialde atlantikoan erabilitako barietatetik sortua da.

ANTZINAKOAK

Tomate berdeak

Evergreen. Izenak dioen eran, tomate berde bat da, nahiz eta heltzean pixka bat horixka jartzen den; horregatik, adi ibili behar da gehiegi ez heltzeko. Haragia berdea du, freskoa da, eta zaporea ere ona du; batzuetan, azidoa izan daiteke.

Tomate horiak

Ananas tomatea. Anana batek bezala, kolore horia du, marra gorrixka batzuekin; fruituak nahiko borobilak izaten dira, eta barnealdea haragitsua izaten du, hazi gutxirekin. Zaporea ere gozoa du. Australiar jatorriko barietate bat da.

Tomate beltzak

Cherokee Purple. Hasieran, arrosa tankerako kolorea izan dezakete, baina gero more ilunak izaten dira, lepoalde berdearekin. Tamaina ertain-handiko fruituak dira, haragitsuak eta zapore onekoak. Ehun urte baino gehiago dituen Ipar Amerikako barietate bat da, antzinako Cherokee herriak landua izan zena.

Tomate gorriak

Early Pack. Ekoizpenerako tomate bat da, eta oso emankorra. Fruitu gorri borobilak ditu; hasieran berdexka du lepo inguruan, eta gero gorri-gorriak. Zapal samarrak izaten dira, eta zapore gozoa izaten dute.

Tomate arrosak

Belmonte. Tamaina handiko tomate arrosa da. Landare indartsua izaten du, baita gogorra ere. Ekoizpena handia izaten da.

Adar itxurako tomateak

Andeetako adarra. Luzangak dira, puntadunak, adar formakoak, oro har; tonu berde bat ere izan ohi dute. Hazirik gabeak dira, oso mamitsuak eta azidotasunik gabeak. Frantses bildumagile batek Andeetatik ekarritako tomate mota bat omen da.


Summary: Bi gizon atxilotu dituzte Donostian, 100 kiloko droga zama batekin ihesean. Ertzaintzaren kontrol batekin topo egin zutenean, ihesari eman zioten bi gizonek. 74 kilo kalamu eta 30 kilo haxix zeramatzaten autoan.

Igandean, goizaldeko ordu biak inguru zirela, Irunera bidean zihoazen frantziar nazionalitateko bi gizonak, eta Gaintxurizketan (Gipuzkoa) ertzaintzaren kontrola aurkitu zuten. Polizia ikusi bezain laster, autoak buelta eman zuen, eta abiadura bizian Donostiara jo zuten barruan zihoazen bi gizonek, ertzainak atzetik zituztela.

Ihesaldiak Donostiako Parte Zaharrean jarraitu zuen, eta beste auto bat ere sartu zen, bi gizonen eta poliziaren artean, azken horien bidea oztopatzeko asmoz. Azkenean, ihesari emana zion autoa Pasaiara bidean zihoala, errepidetik irten zen, eta bi gizonak atxilotu zituzten. Atxilotuei laguntzeko asmoz polizia oztopatu zuen autoa, berriz, Donostian aurkitu zuten, gidariak hantxe bertan behera utzita, eta oraindik ez dute aurkitu.

Atxilotuak hogeita bost urteko bi gazte dira, eta kilo bateko 74 zorro zeramatzaten, kalamuz beteta. Horrez gain, 30 kilo haxix ere aurkitu zituzten autoan. Lehendik ere, zenbait delituren aurrekariak zituzten gazteek: droga trafikoa, atentatua eta poliziaren aurkako erresistentzia.


Summary: Frankismoan eraikitako bi bunker agerian utziko dituzte Lesakan. 1940 eta 1950 urteen artean eraiki zituzten soldaduska egiten ari ziren gizonezkoek, Francoren erregimenaren aurka etor zitekeen ustezko inbasio bati aurre egiteko. Hogeita bortz gazte boluntario ari dira ingurunearen leheneratze lanetan.

Preso errepublikanoek eraikitako errepidearen bederatzigarren kilometrotik goiti dago lekua; baina ez da hori gaia; edo bai. Lesakatik (Nafarroa) Oiartzunera (Gipuzkoa) doan errepidea 1939 eta 1943 bitartean eraiki zuten Francoren erregimenaren pean preso ziren dozenaka gizonek, bortxazko lan gisa. Lan horien jarraipena izan ziren errepidearen gainaldean eraiki zituzten bunkerrak: orduko hartan, soldaduska egiten ari ziren gizonezkoek eraiki zituzten; behartuta, horiek ere.

1940 eta 1950 bitartean eraikitako bi bunker ari dira agerian uzten egunotan Lesakan, Gardelko Pagoetako parajean, Agiñara bidean. Francoren erregimenaren aurka «Europa demokratikotik» etor zitekeen ustezko inbasio bati aurre egiteko eraiki zituzten: Pirinio osoan, ia 10.000. «Hasiera batean, 15.000 eraikitzea zuten asmoa, baina, azkenean, 8.000 inguru-edo egin zituzten», azaldu du Anna Garriges 16 urteko gazte boluntarioak. Garrigesen gisan, 25 gazte ari dira egunotan bunker horietako bi agerian uzteko lanetan, Nafarroako Gazteriaren Institutuak antolaturiko udalekuetan. Nafarroako hainbat txokotatik, Herrialde Katalanetatik eta Espainiatik etorritako 15 eta 18 urteko gazteak dira guziak.

Javier Remirez Nafarroako Gobernuko presidenteordea, Ana Ollo Herritarrekiko Harremanetako kontseilaria eta Ladis Satrustegi Lesakako alkatea lantegia ikusten aritu dira gaur goizean. Remirezek adierazi du «kontent» daudela gazteak egiten ari diren lanarekin, baita memoria historiko «mingarria» berreskuratzearekin ere. Nabarmendu du pandemia garaian ere «posible eta desiragarri» dela gazteentzako halako «aisialdi aukerak» eskaintzea, «bereziki pairatu baitute sozializazio eskasia». Ollok ere azpimarratu du bi arlo «oso interesgarri» elkartzen direla Lesakako lantegian: gazteak eta memoria. «Gazteak ari dira hainbeste urtez ezkutatuta egon den memoria berreskuratzen. Haiek dira etorkizuna, eta oso inportantea da haien lana». Bunker horiek gotortu nahi zituzten mugak ezabatzearen beharra nabarmendu du, halaber: «Horrelakorik ezin da errepikatu. Mugak ezabatu egin behar dira, nola fisikoak hala mentalak».


Summary: Eolikoen aurkako hirugarren mendi martxa antolatu dute abuztuaren 14rako. Labrazara egingo dute martxa. Zentral eolikoek «mehatxatutako» natura ondarea ezagutarazteko antolatu dituzte mendi martxak.

Arabako Mendiak Aske plataformak hirugarren mendi martxa egingo du abuztuaren 14an, Babestu Maite Duzun Mendia kanpainaren barruan. Iturrieta eta Arkamoko (Araba) martxen ondoren, Labrazaren txanda da orain. Arabako mendietan proiektatutako parke eolikoen «eragin negatiboak» salatu nahi dituzte kanpaina horren bidez:«jendeak Arabako lurraldean proiektatutako zentral eolikoek mehatxatutako natura ondarea ezagutarazteko».

Mendi martxa Labrazatik aterako da 09:30ean, eta hamabi kilometro zeharkatuko ditu, Valdesara joan, eta Dueñasko Pinuditik Labrazara itzuliko dira.

Antolatzaileen arabera, inguruan eraiki asmo den parke eolikoak «eragin negatiboa» izango du biodibertsitatean.135/11 Foru Aginduak babestutako eta Arabako Lurralde Historikoko Baso Erreserben Katalogoan sartutako Dueñasko Pinudiari eragingo dio bereziki.

Proiektuen inpaktua

82 hektareako eremua hartzen du pinudi horrek, eta malda handiko muino batean dago. Plataformak ohar batean adierazi duenez, pinudia «balio biogeografiko handikotzat» hartzen da. Manifestazioaren antolatzaileek nabarmendu dute Labrazako elur zuloa dagoen ingurune naturala ere suntsituko duela, Las Llanas barrutian, 910 metroko altueran:historian zehar elurra biltzeko eta elikagaiak kontserbatzeko erabili izan da.

Gainera, inpaktu bisuala nabaria izango da: «Parke eolikoak ere zuzeneko eragina izango du Labrazan, haize errota batekin; Bilboko Iberdrola dorrea baino altuagoa izango da, herritik kilometro batera baino gutxiagora egongo da».

Mendi martxa horren bidez, Arabako Mendiak Aske plataformak, Labrazak eta Arabako Errioxa eskualdeak agerian utzi nahi dute «lurraldearen erabilera enpresa eta sozietate pribatuen eskura dagoela, edozein kostutan norberaren irabazirako energia sortzea lehenesten baitute».

Datorren irailaren 11n hurrengo mendi martxa egingo da, helburu berarekin, Arabako Azazeta mendietan.


Summary: Jaurlaritzak 23 agerraldiren berri eman du, eta zailtzat jo du haien arrastoa segitzea. Jose Luis Quintas Osasun sailburuordearen hitzetan, agerraldiek «askotariko sorburuak» dituzte, eta lotura dute joan-etorrien eta harreman sozialen areagotzearekin. Hego Euskal Herrian, 879 COVID-19 kasu atzeman dituzte astelehenean.

Birusak harrotua segitzen du oraindik ere Euskal Herrian, eta, ezinbestean, osasun sistemek begirada ernez erreparatu beharra diete tokian tokiko kasuei. Hain zuzen, azken egunotan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan detektatu diren agerraldiei buruzko informazioa plazaratu du Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburu Jose Luis Quintasek, goizean Bilbon egindako prentsaurrekoan. Azaldu duenez, Osakidetzak 23 agerraldi atzeman ditu. Horietako sei enpresetan gertatu dira; bi, udalekuetan; lau agerraldi Arabatik, Bizkaitik eta Gipuzkoatik kanpo egindako udalekuetatik eratorritakoak dira. Gainera, beste zazpi agerraldi zahar etxeetan detektatu dituzte, eta, beste bi, ezkontza ospakizunetan.

Quintasen arabera, zaila da atzeman diren agerraldi horien sorburuak zein diren zehaztea, jatorriak «askotarikoak» baitira. Dena dela, sailburuordeak iradoki du horietako kasu batzuetan ez dela behar bezala jokatu: «Agerraldi horietako asko aise eragotz zitezkeen segurtasun neurriak hartu izan balira».

Milatik behera, bigarren egunez

Izurriteak Hego Euskal Herrian hartua duen joerari dagokionez, Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak emandako informazioaren arabera, Osakidetzak eta Osasunbideak 9.216 proba diagnostiko egin zituzten atzo COVID-19a atzemateko, eta horien guztien %9,5ek eman zuten positibo: beste 879 kutsatu zenbatu zituzten, alegia.

Halaber, erietxeei so eginez gero, atzo 62 gaixo ospitaleratu zituzten gaitzaren sintomak larriagoturik. Horietako sei Nafarroan erietxeratuak dira, eta, gobernuak zehaztu duenez, horietako bost ZIUetara sartu dituzte zuzenean, larri. Azken datuen arabera, Hegoaldeko zentroetan guztira 445 paziente daude gaitzak jota erietxean. 91 dira ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan.


Summary: CAFek 236 autobus egiteko kontratua lortu du. Danimarka, Estonia eta Valladoliderako (Espainia) izango dira; guztiak gas natural bidezkoak eta elektrikoak.

CAFek 70 milioi eurotik gorako hiru kontratu lortu ditu Solaris filialaren bidez, Danimarkarako Estoniarako eta Valladoliderako (Espainia). Guztira, 236 autobus egingo ditu.

Horietatik 29 Aarhus hirirako izango dira. Urbino modelokoak denak, %100 elektrikoak. 2022ko erdialdean entregatzea aurreikusten du. Aarhus Danimarkako hiririk handienetan bigarrena da, eta aurreneko aldia da Solarisen autobusak erosten dituena.

Estoniako hiriburuan, Tallinen, berriz, CAFek kontratu bat sinatu du gas natural bidezko 100 autobus hornitzeko; beste 50 ibilgailu egiteko aukera aipatzen du hitzarmenak. Eta lanak 2022an entregatzea. 2002. urtetik 250 autobus baino gehiago egin ditu Beasaingo enpresak Tallinnerako. Horrez gain, hirigunean zerbitzua ematen duten 20 tranbia bereak dira.

Valladoliderako (Espainia), berriz, gas natural bidezko 57 autobus egingo ditu Auvasa operadorearentzat.

Kontratu horien bidez, CAFek jarraipena eman dio urteko lehen seihilekoan erakutsitako joera onari.


Tokiokoa honela kontatu du BERRIAk

Summary: Tokiokoa honela kontatu du BERRIAk. Albisteak, analisiak, elkarrizketak... Denera ia 300 pieza argitaratu ditu BERRIAk Tokioko Olinpiar Jokoen berri emateko.

Bi aste eta 273 informazio pieza, tartean albisteak, analisiak, elkarrizketak... Bideoak ere gehitu behar.

Horien artean daude euskal kirolariek irabazitako dominen kontakizunak, proben osteko elkarrizketetan jasotako lehenengo hitzak eta, gero, patxada handiagoz eginiko elkarrizketak.

Igandean amaitu ziren Tokio jokalekutzat eduki duten Olinpiar Joko ezohikoak, eta albiste bilduma honetan batu ditu horiek guztiak, kirolaren festarik handiena nolakoa izan zen ikusteko:

Tokioko Olinpiar Jokoetako albiste bilduma.


Nola eman irtenbideak

Summary: Nola eman irtenbideak. Lanerako esparru zabala ematen die tomateak ikerlariei. Intia eta Neiker institutuek hainbat entsegu dituzte abian jarrita. Ekoizleekin elkarlanean ari dira, ahalik eta produktu «jasangarriena» jartzeko kontsumitzailearen esku.

Erantzunak» eta «irtenbideak». Horiek dira gehien aipatzen dituzten hitzak, eta diote horiek «ematea» dela euren egitekoa. Carlos Marzo Intia Nafarroako Nekazaritzako Elikagaien Teknologia eta Azpiegituren Institutuko ikerlaria da, eta Patrick Riga, berriz, Neiker Nekazaritza, Ikerketa eta Garapenerako Euskal Erakundekoa. Biek diote tomateak ematen duela «jokoa», sortzen duela «interesa», eta biek aipatzen dituzte behin eta berriz bi jarduera: «hidroponikoa» eta «ekologikoa».

Neiker institutuko bi ikerlari, euren laborategian, tomateei buruzko datuak jasotzen. Neiker

Ekoizleekin ari dira elkarlanean, eta kontsumitzailearen mahaian ahalik eta produktu «jasangarriena» eta «zaporetsuena» jartzea dute helburu. Intiak, Sartagudan eta Cadreitan (Nafarroa) ditu ikerketarako guneak. Marzok azaldu duenez, haienak dira entsegu batzuk eta enkarguz egindakoak besteak: «Abian jarritako gure ikerketetan ari gara nekazarientzat irtenbideak topatu nahian herbiziden arloan, akaroen kontrolean... Kontratupean ditugun horietan tomate kontzentratuaren inguruan ari gara ikertzen, cherry motako tomatearen inguruan».

Sartagudako lursailean ekoizpen ekologikoari buruzkoak lantzen dituzte, eta Cadreitako lursailean ekoizpen integratuari buruzkoak. Azken horretan biodi- bertsitatea hobetzea, fitosanitarioen erabilera murriztea... dute helburu. Hidroponikoa eta ekologikoa hitzetik hortzera darabiltza Marzok. Horren inguruan ari dira euren lana josten. Argibideak Marzorenak dira: «Hidroponikoa ezin da izan ekoizpen ekologikoa, ekologikoaren helburuetako bat lurraren hobekuntza delako, eta hidroponikoak ez duelako lurrik erabiltzen. Horrek ez du esan nahi ezin dugula egin hidroponikoaren erabilera ekologiko bat. Horri buruz ari gara ikertzen».

Pasioz mintzo da Intiako ikerlaria. Tomatearen inguruan duten ikerketarik puntakoenaz galdetuta, ekoizpen hidroponikoan «ongarrien zirkulazioari» buruz dutena nabarmendu du. «Hidroponikoan urari botatzen zaio ongarria, ur hori putzu batera doa, baina berriz erabiltzen da, berriz jartzen dugu zirkulazioan. Ongarrien erabilera eraginkorragoa egiten da horrela, eta, batez ere, ongarrien erabilera murrizten dugu horrela».

Tokiko tomate motak ere lantzen dituzte Intian. Marzok Tuterako itsusia izeneko tomatearen inguruan egiten ari diren ikerketa nabarmendu du. Industriarako erabiltzen direnen artean, aldiz, H9036 izeneko tomatearen inguruan dituzte entsegu gehien eginda. «Tomateak jokoa ematen du. Badirudi baratzeetako produktu soil bat dela, baina gauza asko mugitzen dira tomatearen inguruan. Nafarroako Agrobioteknologia Institutuarekin ere ari gara lanean, bioestimulatzaileen bidez, fosforoaren eta ongarri nitrogenatuen erabilera nola gutxitu aztertzeko, eta izurriteen eta gaixotasunen kontra landareen erresistentzia gehitzeko».

Produktu fitosanitarioen erabilera debekatu dute, eta tomateak behar ditu konponbide «jasangarriak», Marzok dioenez. Erantzun horiek ematea da haien egitekoa: «Baimendutako produktuak erabiliz eta tomateak dituen arazoei konponbideak emanez».

Marzok ez du bere beste beste «kezka»ezkutatu: biodibertsitatearen galera. «Biodibertsitatearen galerak eragin du akaroak deskontrolatzea, eta horri ere irtenbidea eman behar zaio. Tomateari buruzko entsegu guztietan loreak ikusten dira inguruan, eta ez da kolorea emateko bakarrik. Biodibertsitatea gehitzea, eta polinizatzaileak eta izurriteen kontrolatzaileak gehitzea bilatzen dugu horrekin».

Patrick Riga Neiker institutuko ikerlaria da. Urteetako eskarmentua du landareen ekoizpenaren alorrean, eta dio tomateak «interesa» pizten duela ekoizle, kontsumitzaile zein ikerlarien artean: «Mota askotako tomateak daudelako: morfologikoki, cherry erako txikiak zein kiloko tomateak izan daitezkeenak, kolore askotakoak, zapore askotakoak... Ez da patata bat. Patatak ez du horrenbeste joko ematen. Sukaldariei ere potentzialitate hori duela iruditzen zaie».

Neiker ikerketa zentroan bi lan ildo dituzte zabalik tomatearen inguruan: barietate komertzialena eta tokiko barietateena. Aurreneko ildoan Jack izeneko tomatea da «izarra», Rigak azaldu duenez: «Ekoizpen integratuan egiten da eta Eusko Label zigiluarekin saldu daiteke».

Bertako barietateen inguruan, aldiz, «balorizazioa» da lortu nahi dutena. Euskal Herriko 100 tomate espezie inguru dituzte germoplasma bankuan —hazien bankua—. Bilduma hori ikertzen segitzen dute, euskal tomatearen hobekuntza eta bereizketa lor- tzeko helburuarekin. Hala, gene- tikoki identifikatu nahi dute zein den ekoizlearentzako eta kontsu- mitzailearentzako tomaterik aproposena. «Bertako produktuak sartzeak, gurea denari balioa emateaz gain, ekoizleari aukera ematen dio bere eskaintza dibertsifikatzeko. Barietate bakoitzak ditu bere abantailak eta bere desabantailak. Tokikoak edo tradizionalak izan daitezke bigunagoak, eta lehenago hondatzen dira, baina haiek komertzializatzeko zirkuitua aldatu eta salmenta zuzenagoa egiten baduzu, arazo hori ekiditen duzu».

Neikerreko ikerlariak dio «normalean» tokiko barietateak « zaporetsuagoak» direla eta horiek «babestea eta mantentzea» dela haien helburua. Dena dela, abian dituzten ikerketa ildoetan jorratzen dituzte landaketarako teknikak, eta ikertzen dituzte «jasangarritasuna» eta «produktibitatea». Ikerketa sakonak dira tomatearenak: dentsitateak, txertaketak, tenperaturak... «Barietate gehienak, izan ere, lurrik gabe landatzen dira, ia dena hidroponikoan. Ekologikoan ere bai, baina gutxiago. Euskal Herrian hidroponikoa da nagusi». Entsegu guztietan neurtzen dituzte «ekoizpen komertzialari» dagozkion alorrak, baina baita ere «kalitateari» dagozkionak: «Kalitate sentsoriala: azukreen kantitatea, azidotasuna, gogortasuna, urtsutasuna... eta alderdi organoleptiko guztiak, eta osasunarekin zerikusia dutenak: C bitaminak, fenolak... osasunarentzat onak diren horiek».

Erantzunak eta irtenbideak bilatzea da ikerlarien lana, eta horretan ari dira Intian eta Neikerren. Baina ez da bakoitza bere aldetik ari. «Elkarlana» da sustatu nahi dutena. Patrick Rigak argi dauka hori: «Proiektu horietan guztietan ekoizleek parte hartzen dute, zeren gure ikerketen transferentziarik egiten ez badugu, ez dute ezertarako balio. Kooperazio eta elkarlan proiektuen bidez antolatzen da hori guztia».

«Uztartze» lan bat da ikerlariek egiten dutena. «Zubiak» jartzea da haien egitekoa. Eta ez da lan «erraza». Ekoizleari kontsumitzailearen arabera jokatzea dagokio nahi baino gehiagotan. Hala dio Patrick Riga Neikerreko ikerlariak: «Ekoizlearen erabakiak eta interesa kontsumitzailearen araberakoak dira. Egin genuen bere garaian ikerketa bat tomatearen dibertsifikazioari buruzkoa. Aztertu genuen merkatua. Badaude mota batzuk jendeak ezagutzen ez dituenak, baina dastaketak egiten direnean, gustatu egiten zaizkio jendeari, eta harrapatu egiten dute. Eskariaren arabera dabil ekoizlea. Marketinak jendea mugitzen du, baina ekoizlea ekoiztera dedikatzen da, eta ez dauka normalean marketin kontuetan aritzeko ez denborarik eta ez aukerarik».

Joera bat nabarmentzen du Rigak: bertako tomatea geroz eta gehiago ekoizten da, eta ekoizle horiek zuzeneko salmenta egiten dute. «Irudipena daukat kontsumitzaileak geroz eta gehiago eskatzen duela zaporetsua eta bertakoa dena, ingurumenarekin kezkatuta dagoen kontsumitzailea da, 0 kilometroarekin kezkatuta dagoena, gasen emisioarekin kezkatuta dagoena. Belaunaldi berrietan geroz eta gehiago ikusten da hori».

Tomate urtea ote? «Uda hasiera kaskarra izan da tomatearentzat, batez ere, baratzeak aire librean dituztenentzat. Euri gehiegi, hotza... alegia, gaixotasun asko». Eguzkiak du giltza.

Bihar: Tomateak: ekoizleak eta landatzeko moduak.


Summary: ELAk legezko erregulazioa eskatu du herritar guztiak txertatzeko. Sindikatuak gogorarazi du birusa desagerrarazi beharrean birusarekin bizitzea erabaki duten gobernuek dutela «erantzukizuna».

ELA sindikatuak lege erregulazioaren beharra defendatu du herritar guzti-guztien (%100) txertaketa prozesuan aurrera egiteko asmoz, eta koronabirusaren aurkako neurri eraginkorrago gisa. Gogorarazi du, halaber, birusa desagerrarazi beharrean birusarekin bizitzea erabaki duten gobernuek dutela «erantzukizuna».

Horretarako, sindikatuak urtarrilaren 8an adierazi zuena gogorarazi nahi izan du: «Txertaketa orokorrak eta, bereziki, pandemiak gehien eragiten dien kolektiboenak edo haiekin kontaktuan dauden langileenak nabarmen murriztuko ditu gaixotasuna hartzeko arriskuak, baita beste pertsona batzuk kutsatzekoak ere».

Alde horretatik, ELAk uste du txertaketak, batez ere pandemia batean, kontuan hartu behar duela herritar guztien osasuna. Horregatik, sindikatuak adierazi du egokia dela gizarte osoa eta, bereziki, osasun arloan ahulak diren pertsonekin lan egiten duten langileak txertatzea. Txertaketa horren derrigortasunak botere publikoek «aldatu nahi izan ez duten» erregulazio bat eskatzen du, eta ELA erregulazio horretan aurrera egitearen alde agertu da.

Salaketa

Horrekin batera, sindikatuak salatu du zerbitzu publikoetako arduradun batzuk saiatu egin direla sektore horietako langileak «kriminalizatzen», Arabako ahaldun nagusiak egoitzetako langileekin egin duen bezala, Ramiro Gonzalezek immunizatu gabeko profesionalek adinekoen egoitzetan lan egitea debekatzeko egindako lege babesari erreferentzia eginez.

Hori dela eta, ELAK uste du Arabako ahaldun nagusiak egindako baieztapenak «hipokrisiaren eta bere erantzukizunak bere gain ez hartzearen adibide» direla.


Summary: «Intentzioak ditu beti zentzua eta eraginkortasuna ematen». Kantua, dantza eta margolaritza gorpuzten ditu Lannesek, betiere entzumena lanabes. Sentituak erakusten dio xendra; traba guziengatik egin du. Orain badu hauta, hala baitu hautatu.

Arantxa Lannesek (Uztaritze, Lapurdi, 1987) bere burua entzuteko sintonia atzeman du, eta, harekin lerrokatua izateko, margolaritzak, kantuak eta dantzak ematen dizkiote bidea eta ogibidea. Orain arte bereiziak bazituen ere, hiruren arteko harmonia atzeman berri du, Alabadena elkartea sortu baitu, hiru arloetan libreki sortzen jarduteko, sentitu bezala.

Arantxa Lannes. Patxi Beltzaiz

Zein izan da zure bizian murgiltzen lehena: dantza, kantua edo ilustrazioa?

Baxoan hautan hartu nituen arte plastikoak, eta Bordelen lizentzia lortu nuen. Ondotik, arte ederren eskolan sartzeko azterketa prestatzen hasi nintzen Baionan. Hartua izan nintzen, baina dantza ikustaldi batean ere onartu ninduten Tolosan [Okzitanian].

Bi bortetatik bakarra ireki behar...

Kolpe batez izan zen: «nahi dut dantzatu». Bestalde, arte plastikoak ikasi bai, baina asko irakaskuntzara dedikatzen dira. Alta, nik ez nuen hori sentitzen, sorkuntza nahi bainuen. Forma fisiko ona behar duzu hiru urteko ikasketa intentsiboetarako. 21 urte nituen orduan... Gaztea izanki, hobe. Adinak zuen hautua egin. Baina, nonbait, ebidentzia bat zen.

Gaztea baino gazteagoa izan behar dea dantzarako?

Zenbait koreografok erran zidaten berantegi zela dantzari profesionala izateko, ikasteko denbora behar baita, eta 30 urterekin jada dantzariaren karreraren bukaera kontsideratzen baita. Arrazoi izan dut kasko gogorra izatea. Ez zekiten gorputza prest nuela. Behar dena da mugimenduaren inteligentzia bat eta determinazioa, arte guzietan bezala. Uste dut pertsonen araberakoa dela berant hastea edo ez. Gainera, emazteentzat den arlo horretan ere emazteentzat zaila da, anitz baikara eta toki guti. Aise eman dezakezu amore.

Nola borrokatu zenuen?

Garai hartan ez nintzen ohartzen [21 urterekin], baina oraindik arras moldagarria da gorputza, eta fisikotasuna maite nuen, gorputza prest nuen. Kontziente nintzen gaitasunak nituela, eta banekien horretara dedikatuz gero zerbait aterako nuela. Arantxa Iturralde lagunak ere akuilatu ninduen: baietz, posible zela, baina determinazioa behar zela. Zahartu ahala, beldur gehiago dugu; alta, esperientzia ere handiagoa dugu! Beldur gara gure gaitasunez eta arriskuak hartzeaz, biluztea galdegiten baitu.

Kolpez dantzatu nahi zenuela, baina aritua zinen, ez dea hala?

Gimnastikan eta Uztaritzeko Izartxo dantza taldean ibilia naiz ttipitatik, eta parada ukan dut dastatzeko afrikar dantzak, baita garaikidea ere; horrek dit piztu zinez dantzatzeko enbeia. Hartzaro festibala kari, Burrunka taldearekin bi muntatu genituen, Ufaka zanpaka eta Hartza iguzki. Baina ez nuen sekula irudikatu hortaz bizi zitekeenik.

Noiz ikusi zenuen arlo bat baino gehiago jorra zenezakeela?

Arte plastikoetarako prestaketan performerrak aurkitu nituen, eta ezin asea den gose bat piztu zidaten. AEBetako koreografoak ikertu genituen, eta diziplinartekotasun kontzeptua landu.

Dantza ikasketen ondotik?

Euskal Herritik kanpo mugitzeko gogoa banuen ere, Elirale konpainian hartu ninduten. Presaz nintzen lanbide batean aritzeko. Orduan zitzaidan hirugarren atea zabaldu: kantuarena.

Ezezagunena dea zugan?

Familiatik dut zaletasuna, Anje Duhalde otto baitut. Xabier Amilibia lehengusuarekin bigarren saria irabazi genuen haur kantu txapelketan. Orduan nintzen lehen aldiz atera jende aitzinera kantatzera. Baina bazter utzi dut kasik hamar urtez. Harik eta H ikusgarria prestatzen hasi ginen arte, Kriztof Hiriart ari izan zen Pantxika Teilleriarekin elkarlanean; soinuetatik partitzea zen ideia, eta ahotsa lantzea. Erran zidan: «Zoaz kontserbatoriorat, entzunaldia pasatu eta ahotsa landu».

Berriz ere eskolarat, beraz?

Lau urtez kantu lirikoa ikasi dut. Elirale konpainian lanean ari nintzen bitartean, aldi berean, koreografo gisa ere aritu naiz sorkuntza batzuetan: Buruz behera Uztaritzen, Eate Baigorriko Arrola taldearekin, Ixtante Garaztarrekin eta Uztaritzeko kabalkada. Sei urtez topera ibili naiz!

Kantuz nahi bizi?

Kantua dut gutien garatu, gauza gehiegi nituelako. Baina Doctor Mephisto taldean korista gisa aritu naiz. Utzi dugu, baina talde berria sortzen ari gara, zeina profesionala izanen baita. Country-rock kantuak arrahartuko ditugu. Pianoari lotu natzaio duela urtebete. Bahez emazte talde zuberotarrean ere parte hartzen dut.

Dantzari gisa, arizale izanez hasi, eta ariarazle ere bilakatu zara, ez?

Dantza irakasteko diploma lortu nuen, 2019an; geroztik, Iparralai elkartean irakasten hasi naiz, Garazin. Baina Covid-19arengatik frustragarria izan da biziki, zeren eta ene egiteko manera bilatzen hasia nintzenean dena eten baita. Urte hondarrean Elirale konpainia utziko dut, ene baitatik hasiko bainaiz.

Zure kontu jarriko zara, baina zein diziplina jorratuko duzu?

Alabadena elkartea sortu dut; alabaina da, baina ene euskalkian. Maite dut anbiguotasun hori: jakin gabe zertan ariko naizen, dantzan, margolaritzan edota kantuan.

Ainize Madariaga. Patxi Beltzaiz

Nola bizitzen duzu diziplina bakoitzean sorkuntzarainoko barne prozesua?

Hiruren arteko puntu komuna gorputza dut. Gauza fisikoa da gertatzen: margotuz jestua da, kantuan ene gorputz guzia engaiatzen da, sentitzen eta bizitzen baitut gorputzean. Dantzan zer erranik ez. Dantza eta izateko manera bata bertzearen miraila dira. Borondatea ez da aski. Bizitu, digeritu eta gorpuztua duzularik, orduan bai.

Kantuan ere gauza bera da: zenbat eta borondate gehiago eman, orduan eta okerrago ateratzen da, borondatea ez baituzu kausitzen indarrarekin. Intentzioak ditu beti zentzua eta eraginkortasuna ematen. Oso zaila da hori onartzea, kanporatu behar baituzu zerbait justua ateratzeko. Funtsezkora jo behar duzu, eta ariketa zaila da; xumetasuna erakusten dizu.

Tinduan ere berdin da: alimaleko ideia ukan dezaket, baina ikaragarriko kaka aterako zaizu. Onartuz kaka bat dela, hasten zaizu zerbait interesgarria ikusten, hori dut garatzen. Orduan, naizen horrekin lerrokatua ikusten dudalarik, obra bukatua da.

Zer desberdintasun ikusten dituzu diziplina horien artean?

Dantza efimeroa da, uneko bizipena da, esperientzia bat. Dantza bera izanik ere, aldiro esperientzia desberdina da. Margolaritzan, aldiz, obra bukatua delarik egoten da, eta batzuetan ez gara gehiago akort berarekin. Joan-jinak dira. Kantuaren kasuan, grabatua delarik ere gauza bera gertatzen da. Objektu bat gelditzen da. Horri esker, halere, emaitza erakusten duzu jendaurrean, eta kanpoko begiradak erakusten dizu zuk ikusi ez duzuna; eta ohartzen zara ez duzula deus menperatzen! Eta gisa horretan aitzinatzen zara. Terapia bat da.

Horregatik ez dut ulertzen arte terapia, edozein gauza kontzienteki praktikatuz terapia forma bat baita. Aldiz, kontsumituz egiten baduzu, ez; ez zaizu deus gertatuko, salbu eta zainak libratuko dituzula, edo justu uneko plazera hartuko.

Zer ematen dizu bakoitzak?

Enetzat, hitzek erran ezin dutena horien bidez erraten dut. Behar bat da. Horrek guziak erraten dit nola naizen bizian, inguruarekin. Anitz ikasten dut ene buruaz, eta laguntzen dit izaten. Baina desafio bat da aldiro. Zailtasunak ere badira. Bada alimaleko barne kalapita. Gertatzen zait negar egitea deus ez dudalarik lortzen.

Usu, ene mugengatik neroni preso sartzen naiz, ez besteengatik. Baina hortik bizitzeak ekartzen du etengabeko erruduntasuna, baloratua baita lanean sufritzea, plazerik ez hartzea, pasioz bizitzea. Ez naiz gehiago pasioan. Esperientzia hau haratago doa: desira bat da. Alta, ez du irauten; bikote harremanean bezala da, gorabeherak baitaude. Ohartu behar da lanbide bat dela gurea, besteak ez bezalakoa; ados, baina ez du erran nahi beti erraz eta arina denik. Erruduntasun horrek pusatu nau gehiago egitera.

Are, diziplina aniztasun hori gaizki ikusia da, bekaizkeria sortzen baitu, eta badelako ustea lana azaletik egina dela. Iruditzen zait iruzurra naizela; baina ez dut halako pretentsiorik, bakarrik arlo horretan dabilenaren ber heina dudala. Lotua da ere berant kontzeptuarekin. Besteen maila harrapatu behar dudala.

Dantzan taldeka ari zara. Kantuan ere bai. Margolaritzan, berdin gutiago...

Margolaritza arras esperientzia pertsonala da, eta behar du intimitate hori. Talde lanak ere maitatu ditut, baina haien esperientzia hain da intimoa, non koadroa markatu beharra baita, batak besteari intrusiorik ez egiteko.

Dantzan, taldean ari izan naiz gehienetan, nahiz bakarka ere batzuk eman izan ditudan. Dantzari gisa, talde batean sentitzen duzu zeure burua, baina eramaile gisa, bada bakardade forma bat. Eta kantuan, lirikan adibidez, taldean lantzen duzu, baina bakarkako kurtsoak hartu ditut. Kasu guzietan entzumena duzu landu behar. Isiltasunean zure baitakoa entzuten duzu.

Lanbidean hori dut ikusten: haurrek badutela entzuteko arazoa, orokorrean gizartean. Gaizki ikusia baita norberak bere burua entzutea. Alta, entzumenak badu zentzu anitz, nahiz ariketa zaila den. Diziplina guzietarako balio dit.

Diziplinak elkarren artean nahasi izan dituzu?

Orain arte ez, baina une batez sentitu dut beharra elkarren artean nahas daitezen ene proposamenak sortzeko. Ene artista nortasunean baieztatzeko beharra sentitu dut. Iaz lehentze erakutsi nuen Oihanean proiektua. Hartan, margolan anitz egin nituen, eta hortik abiatu nintzen ipuina idazteko Xan Errotabehererekin. Trama bilakatu da. Joan-jinak izan dira, arlo bakoitza besteari erantzunez. Materia sortu dut obra batetik, bi kantu, konparazione. Banuen beharra baieztatzeko. Aztarnak proiektuan, zuzenean ariko naiz margotzen. Konplexua da hiru diziplinen arteko uztarketa, ez da sistematikoa izan.

Baduzua diziplina baten beharrik bertze baten egiteko?

Hiru hizkuntza ikasi ditut, eta hirurak beharrezkoak nituen. Baina, batzuetan, beste hizkuntzaren hitz bat erabiliko duzu, egokiagoa baita. Hor ere arlo bat erabiliko dut, ahal bezain justu izateko erran nahi dudanarekin. Oihanean lanean, adibidez, hiru diziplinak orekatu ditut. Baina teknikoki konplikatua da. Horregatik ez dut uste sistematikoki interesgarria denik. Hurrengo proiektuan nahiago dute arlo bakar bat hautatu, eta une jakin batean erabiliko dut beste arloren bat; azukre pixka bat ematea bezala da.

Gaiak errepikatzen direa hiruretan?

Ez dut hautatzen; heldu denarekin egiten dut, inprobisatuz, zeharkatzen dudanaren arabera. Sinpleki ari naiz. Batzuetan gaia badut, baina ez da deus ateratzen. Horregatik entzumena da landu behar. Konfiantzaz ekin behar zaio sentitzen denari.

Hiru alorretako zeinetan zara askeen sentitzen?

Arte plastikoetan oso libre sentitu naiz, bakarrik ari bainaiz; baina gero urduri naiz. Dantzatzeko arrunt lasaiago naiz, baina behar duzu gero eta gehiago aritu, eroso sentitzeko. Kantua zait deserosoena, hor baitut gutien ezagutzen ene burua. Beldur handia dut. Estres hori ona da, baina ahalak galarazten ahal dizkizu. Azkenean, erakusten dizu zeure burua ez seriosegi hartzen, batzuetan ahanzten baitzait arina dela egiten dudana. Erran nahi dut seriosa dela, baina arin gelditu behar duela. Bada kontraerran hori. Funtsean, onartu behar da arlo guzietan gauzak eskapatzen direla eta ez dela hain larria.

Bihar: Paula Estevez.


MOTZEAN

Summary: MOTZEAN.

Dantzari bat.

Claude Catarzi.

Dantza bat.

Passo ikusgarria.

Margolari bat.

Manu Larcenet.

Margolan bat.

Claude Moneten obra.

Kantari bat.

Maite Larburu.

Kantu bat.

My Brightest Diamond diskoa.

Hirurak uztartzen dituen obra bat.

Merce Cunningham, lehena izan baitzen kontzeptua garatzen; aitzindari handia da.


Messik PSGrekin fitxatu du

Summary: Messik PSGrekin fitxatu du. Jokalari argentinarrak datozen bi urteetarako sinatu du kontratua, eta luzatzeko aukera du.

Lionel Messi Paris Saint-Germain taldeko jokalari berria da. Jokalari argentinarrak bi denboraldirako kontratua adostu du Frantziako taldearekin, eta, bi aldeak ados egonez gero, aukera dago hitzarmena beste urte batez luzatzeko. Jokalaria goizean iritsi da Parisera, eta osasun azterketa pasatu ostean sinatu du kontratua. Berrogei milioi euro inguru irabaziko ditu denboraldi bakoitzeko. Zenbait iturriren arabera, Eiffel dorrean aurkeztuko dute, bihar.

Messik Bartzelonan jarraitu nahi zuen, baina Kataluniako taldeak ezin zuen gainditu soldaten muga, zor handia baitu. PSGk, aldiz, ez du zorrik, eta, gainera, 2023ra arte ez du soldatak ordaintzeko mugarik. Frantziako Ligak aukera hori eman dio, Qatarko Munduko Kopari eginiko keinu gisa. Nasser Al-Khelaifi qatartarra da Messiren talde berriaren jabea.

Hori horrela, argentinarra PSGk denboraldian fitxatutako bosgarrena izan da: Gianluigi Donnarumma (atezaina), Sergio Ramos eta Achraf Hakimi (atzelariak), eta Danilo Pereira (erdilaria). Neymarrekin jokatuko du berriro, lau urteren ostean.


Autoekoizpenetik, irudiz eta doinuz

Summary: Autoekoizpenetik, irudiz eta doinuz. Arkatza esku batean, baxua bestean. Aspalditik du marrazkigintza lanbidetzat Estevezek; musika sortzen, berriz, geroago hasi zen, Oki Moki taldearekin. Jardun oso desberdinak izanagatik, autogestioaren ideiaren eragina suma daiteke arlo bateko zein besteko haren sorkuntza gehienetan.

Sormenak askotariko bideak hartu ohi ditu. Marrazkigintzan eta musikagintzan aurkitu zituen bere adierazpideak Paula Estevezek (Donostia, 1984). Urteak daramatza irudigintzan profesionalki lanean, bestelako ogibideetan ere aritzen den arren. Musika, berriz, lanetik kanpoko eremu gisa bizi du, eta Oki Moki pop-punk taldean dabil aspaldian. Arkatzak edo baxua eskuetan, bakarka edo taldean, ordenagailu aurrean edo oholtza gainean, modu desberdinean lantzen eta bizitzen du arlo bakoitza. Baina bietan nabari da punkaren eta autogestioaren eragina, haren izatearen parte dena.

Paula Estevez marrazkilari eta musikaria. Jon Urbe, FOKU

Bere burua definitzeko, ilustratzaile edo marrazkilari kontzeptuekin erosoago sentitzen da musikari terminoarekin baino. «Ni musikari ez naiz sentitzen», dio; «duela oso gutxi hasi naiz musika egiten, jotzen; marrazkigintzarekin bizitza osoa daramat, eta ikasi egin dut horretan aritzeko, baina musikan ez daukat teknikoki gaitasun hori». Bata edo bestea, bere bizitzara lehenago zein iritsi zen esatea zaila zaio: «Txikitatik marrazten duzu, haurra zarenetik, 2 urte dituzunetik-edo, eta orduan, ez baduzu uzten, hori beti dago zurekin. Musika txikitan ere entzuten duzu, baina zuk zeuk egitea, igual ez da horren ohikoa».

Haur gehienak bezala, margoak eta arkatzak eskuetan ibili ohi zen Estevez txikitan; haur gehienak ez bezala, ordea, txiki-txikitatik izan zuen garbi horretan jardun nahi zuela etorkizunean ere. «Marraztu betidanik egin dut, eta txikitan esaten nuen hori egingo nuela handia izatean; txikitatik argi neukan hori». Musika ere entzuten zen haren etxean, eta zalea betidanik izan dela dio, nahiz eta musikarekiko grina nerabezaroan eta ahizparengandik jaso zuen bereziki; edonola ere, hortik sortzera koska bat egoten da, eta, Estevezen kasuan, hainbat urtetako koska igaro behar izan zen horretan aritzeko. «Musika asko entzun izan dut, eta nire bizitzaren parte garrantzitsu bat da, baina normalean entzule gisa izan da; kontzertu askotara joan naiz, baina nire baxua erosi nuen Berlinen bizi nintzenean, eta hori izan zen 2010ean-edo; beraz, esan genezake duela gutxi izan zela».

Hori, baina, geroago heldu zen. Haurra zela eginiko hautuari jarraituz, ordurako Arte Ederretako ikasketak eginak zituen. «Nik, berez, marrazketa ikasi nahi nuen, edo ilustratzailea izan nahi nuen. Egia da Arte Ederrak ikastean asko zabaltzen dela zure ikuspegia, zeren, ez dakit nola den orain, baina behintzat garai hartan, lehen bi urteetan nahi eta nahi ez egin behar zenituen eskultura, pintura, marrazketa, argazkigintza... Eta aukera asko irekitzen zaizkizu hor. Baina nahiz eta nik ilustrazioa egin nahi nuen, garai hartan ez zegoen horretan espezializatzerik».

Aukera hori ez zegoenez, argazkigintzara eta ikus-entzunezkoetara jo zuen espezializazioa hautatzean. «Hor marrazketa alde batera utzi nuen pixka bat. Gainezka eginda bukatu nuen unibertsitatea ere; dena asko teorizatu behar zen, eta gauza batzuetan ondo dago hori, baina marrazteko edo ilustratzeko ez duzu hainbeste teorizatu behar, zeren teoria ja ematen dizute testuan edo ilustratu behar duzun horretan. Pixka bat erreta bukatu nuen». Ikasketak bukatuta, urtebete inguru egin zuen Euskal Herrian. «Baina ez nuen irtenbiderik topatzen lan munduan; bueno, tabernetan egiten nuen lan. Eta orduan Berlinera joan nintzen. Han lau urte pasatu nituen, eta han berreskuratu nituen pixka bat marrazketa, ilustrazioa, pintura... Galeria batean lan egin nuen, eta hango artistak ikusteak ere nolabait motibatzen ninduen nik nire gauzak egiteko».

Garai hartan, musikaren bueltan mugitzen ziren hainbat lagun zituen Berlinen. «Lagun dezente nituen kontzertuak antolatzen zituztenak, eta kartelak eskatzen zizkidaten kontzertuetarako. Eta hala, berriro hartu nuen martxa ilustrazioan eta kartelgintzan». Baina, artean, ez zen bere kantak sortzen hasia. «Han musikazalea nintzen, beti izan naizena». Zaletasuna, marraztearekikoa bezala, bere sorkuntzetarako bide bihurtu zitzaion denborarekin.

Autoedizioa muinean

Ordutik, ilustrazioan, komikigintzan eta animazioan aritu da Estevez, eta bere lanak hainbat liburu eta argitalpenetan eman ditu, hala nola Argia-n, Gaztezulo-n eta BERRIAn. Bere obren artean da, besteak beste, Arraroa (2017) album ilustratua, Ainara Azpiazu Axpi-rekin ondu zuena eta Etxepare Saria ekarri ziena. Biek eta beste hainbat marrazkilarik Tupust! kolektiboa ere sortu zuten, komikia euskaraz eta genero ikuspegiz lantzea xedeen artean duena, eta Tupust! Ni (Txalaparta, 2019) komiki bildumarekin ezagutzera eman zutena —oraintsu jarri dute martxan Tupust! Zu bigarren lanaren aurresalmenta, autoediziorako dirua biltzeko—. Autoeditatutako hainbat argitalpen ere sortu ditu —Hijos Acabados esaterako, Mikel Larraiozekin eta Maite Caballerorekin batera—, eta beste zenbait fanzine eta aldizkaritan ere eman ditu bere lanak —Berlin Scrawling, So International Zine, Cáñamo...—. Hain zuzen ere, autoekoizpenean arreta berezia jarri izan du bere ibilbidean, eta jartzen jarraitzen du gaur egun ere. Horren adibide da, Berlindik itzulita, eta Larraiozekin eta Caballerorekin batera, Guillotina Fest Donostiako autoedizio topaketa sortu izana, sortzaileak biltzeko eta fanzineak zein autoeditatutako bestelako materialak zabaltzeko.

Musikan ere bide beretik jo du Oki Mokirekin, taldeak autoekoitzi egin baititu orain arteko bere bi lanak: Ocean Breeze (2017) eta Working Class Pop (2020). Eta bi munduak behin baino gehiagotan elkartu izan zaizkio, sarritan egin izan baititu kontzertuetarako kartelak nahiz hainbat talderen diskoen azalak —bai Oki Mokirenak, baita Arrotzak, Melenas zein The Grace of Dionysus taldeenak ere, besteak beste—. Berlinen erositako baxua bere kabuz ikasi zuen jotzen, eta Aritz Aranbururekin batera sortu zuen Oki Moki. «Berak taldeak zituen lehendik, Arrotzak taldean ibiltzen da, eta musika etxean egiten hasi ginen, ondo pasatzeko; ez zen asko pentsatutako zerbait izan, abestiak egiten hasi ginen etxeko saloian, eta aurrera jarraitu genuen». 2017an, kasete bat grabatu zuten, etxean, eta kontzertuak ematen hasi ziren. «Gu kontzertu askotara joaten gara, Aritzek antolatu ere egiten ditu Getariako gaztetxean... Sare bat badugu, eta nahiko erraza izan zen kontzertuak lotzen hastea». Pixkanaka, eta kontzertuak egin ahala, taldea handituz joan zen. «Oso gutxirekin hasi ginen: gitarra eta baxua ginen bakarrik, eta erritmo kaxa bat genuen bateria gisa, eta gerora hasi gara bateria batekin».

Bizipenak eta sorkuntzak

Pop-punk lofi terminoekin definitu izan dute Oki Mokiren musika. Popetik zein punketik edaten dutelako, eta beren lanak etxean grabatzen dituztelako. Ilustrazioan, berriz, enkarguen araberako askotariko lanak egin ohi ditu, baina baita bereak ere. Eta bateko zein besteko lanetan nabaritzen ditu ezberdintasunak, baina baita antzekotasunak ere. Gaietan eta estetikan, adibidez. «Musikan, gure eguneroko bizitzaren inguruan hitz egiten dugu gehienbat. Gure abestiak pertsonalak dira, baina politikoak ere bai, nolabait. Eta ilustrazioan, betiere bezeroentzat lan egiten ez dudanean eta nire lanak egiten ditudanean, pixka bat fikziora jotzen dut; gustatzen zait fikziozko munduak sortzea, eta pertsonaiak ere bereziak izatea; punk munduaren eragina badute igual, pertsonaia desobedienteak edo gizartetik pixka bat out daudenak irudikatzea gustatzen zait, betiere fikziozko ikuspuntutik».

Egunerokoaz dihardu kantuetan, eta fikzioa maite du marraztean, beraz. Baina bietan dago nolabait punkaren eragina. «Punka dago nire pertsonan, nire inguruan; azkenean, gu mugitzen garen leku gehienak autogestionatutako lekuak izaten dira, taldeak ere mundu horretatik datozenak dira asko... eta hori nire pertsonan barneratuta bezala dago. Autoedizioan ere ibili naiz fanzineak egiten, eta musika ere guk autoeditatzen dugu, etxean grabatuz, gure baliabideekin; orduan, hori beti dago presente nire bizitzan, izan musikan, izan ilustrazioan... guztian». Irudiak beste norbaitentzat sortu behar baditu, eta ez badator proposatutako gaiaren harira, azaldu du ohikoan bere mundu pertsonal hori ez duela sartu izan. «Hor egongo dira nonbait zure bizitza edo zure bizipen pertsonalak sartuta, baina ez daude begi bistan. Aldiz, nik nire kontura marrazten ditudan horietan bai aurkitzen direla txertatuta gauza horiek. Badago zerbait estetikoki, baina gehienbat irudikatzen ditudan pertsonaietan eta haien munduan, nire ustez».

Bakoitzari bere denbora

Bakarrik aritzen da Estevez irudiak ontzerakoan, baina ez guztiz. «Ilustrazioan bakarka aritzen naiz lanean, baina normalean zerbaiti erantzun behar diot; enkarguak egiten ditut normalean, eta beste aldean norbait egoten da. Orduan, badago elkarlana, baina ez da fisikoki leku berean batera lanean aritzea; nor bere ordenagailuaren beste aldean dago». Eskakizun batzuei erantzun behar izaten diela, eta hartu-eman bat egoten dela azaldu du. Baina hortik aurrera, irudiak sortu, bakardadean sortzen ditu.

Paula Estevez marrazkilari eta musikaria. Jon Urbe, FOKU

Desberdin da musikan. «Kantuak normalean etxean sortzen ditugu, eta, beraz, elkarrekin aritzen gara lanean; ez da ilustratzean bezala, hartu-emana badagoen arren bakoitza leku batean dagoela eta ez dela une berekoa. Kantuak sortzerakoan bai». Halere, bakoitzaren denbora libreak ere baldintzatzen du kantuen sorkuntza. «Askotan ez dugu denbora askorik, eta orduan batek ateratzen du melodia bat, eta gero elkartzean hasten gara melodia horretatik tiraka, edo hitzak falta badira, batak edo besteak egiten du, denbora dugunean. Gure lanetatik aparte ditugun zirrikitu horietan, denbora tarte horietan osatzen ditugu abestiak, eta beti sortzen ditugu etxean. Astean behin edo bitan joaten gara lokalera entseatzera, baina konposizio lana beti etxean egiten dugu».

Ilustrazioa, musika, bestelako lanbideetan ere aritzea... Antolatzea eskatzen du horrek. Eta egunaren araberakoa izaten bada ere, jardun bakoitzak bere denbora izaten du Estevezen egunerokoan. «Ez naiz bakarrik ilustrazioan eta musikan aritzen; beraz, agenda oso ondo antolatu behar izaten dut; denbora libre gutxi daukat». Marraztean, sarri, proiektuaren epe mugek eragina dute. «Baina goizetik hasten naiz, eta arratsaldera arte jarraitu dezaket marrazten. Musika, berriz, hartzen dut pixka bat denbora librean egiten dudan zerbait bezala, eta goizetan ez, normalean beti arratsalde-gaualdean egiten dut, Aritzek ere bere lana duelako; entseguak ere zazpietatik aurrera izaten dira, gaualdean».

Edonola ere, askotan sartzen da mundu bat bestean. «Ez beti, baina batzuetan, marraztean musika entzuten dut; lehen gehiago, orain nahiago dut isiltasunean lan egin. Igual epe mugen estres hori dudalako orain, eta lehen ez, eta estres hori duzunean isiltasuna behar duzulako lan egiteko. Baina bai, inspiratu izan naute abestiek, letrek, musikariek...».

Askeen, sortze prozesuan

Bi diziplinak ditu maite, eta gauza ezberdinak ematen dizkio bakoitzak. «Argi daukat musikak ematen didana jendearekin elkartzea dela, harreman sozialak sendotzea». Pandemia garaian, kontzertuak urriagoak izanik, jabetu zen jende ugari ez zuela urtebetean ikusi, kontzertuetan elkartu ohi zirelako. «Lagunak dira, kontzertuetan beti hor dagoen jendea da, baina gero, egunerokoan, ez garenak egoten. Badago sare bat mundu horretan, gehienbat autogestioaren, gaztetxeen munduan, eta harreman oso sendoak daude, baina kontzertuei lotutakoak dira, eta hori etetean, harreman sozialen parte handi bat eten zen».

Marrazkigintzak ematen diona, berriz, hitz bakarrera ekarri du: «Plazera. Gustuko dudan zerbait egitea da. Beti ez dugu nahi duguna egiten, edo ez nahi dugun bezala. Baina asko gozatzen dut».

Bai musikan, bai irudigintzan, sortze prozesuan sentitzen da askeen, bere lana jendaurrean aurkeztean baino gehiago. Askeago, musika egitean aritzen dela dio, eta ilustratzean, beste inorentzat lan egiten ez duenean. Maite du, halere, besterentzat marratzea, bere «konfort eremutik» aterarazten duten lanak ere izaten dituelako. «Adibidez, Argia-rentzat iritzi ilustrazioak egiten ditut bi astetik behin; txikiak dira, eta nahiko azkarrak. Baina gustatzen zait hori; idazle batek emandako testu bati erantzun behar diot, eta zeure burua horretara jartzea, gai horiez pentsatzea... Ariketa interesgarria da norberarentzat ere».

Bi munduak beregan batzen jarraitzen du Estevezek; arkatza esku batean, eta baxua bestean.

Bihar: Ane Pikaza.


MOTZEAN

Summary: MOTZEAN.

Album ilustratu edo komiki bat: El Pato y la muerte, Wolf Erlbruch (albuma) / Esclavos del trabajo, Daria Bogdanska (komikia).

Ilustratzaile edo komikigile bat: Ana Galvañ.

Disko bat: Arrotzak taldearen Lurzoru Hotzetik (2018).

Musika talde edo musikari bat: Greg Sage, Wipers.


Summary: Twitterrek ere aurrejuzguak ditu: lirainak, gazteak eta zuriak nahiago. Ikasle batek frogatu du adimen artifizialeko sistemaren joera diskriminatzailea dela, eta Twitterrek berak emaniko saria jasoko du.

Twitterrek algoritmo bat erabiltzen du argazkiak mozteko, irudi osoa erakusterik ez duenean. Nola moztu erabakitzen du sistemak, irudiaren zatirik interesgarriena zein den jakiteko trebatuta dagoelako. Frogatu dutenez, ordea, algoritmoa ez da neutrala, eta aurrejuzguak dauzka: aukeran nahiago ditu aurpegi lirainak, gazteak eta zuriak. Hau da, argazki berean hainbat pertsona agertzen badira, ezaugarri horiek dituztenetan jarriko du arreta algoritmoak, eta, ondorioz, lodiak, zaharrak eta beltzaranak ezkutatzeko joera izango du.

Hala frogatu du Bogdan Kulinitx doktoregaiak, Lausanako Eskola Politekniko Federalean (Suitza). Lehen ere salatu izan dute Twitterren algoritmo horrek aurrejuzguak dituela, baina, oraingoan, sare sozialak berak ordaindutako lehiaketa batean egin dute. Twitterrek 3.000 euro inguru ordainduko dizkio ikasleari, akatsa topatzeagatik. Lehen aldiz antolatu du sare sozialak algoritmoen hutsak topatzeko lehiaketa, Las Vegaseko (AEB) DEF CON segurtasun informatikoaren inguruko konferentzian. Mundu osoko aditu eta hackerrak biltzen dira han urtero, uztailaren azken astean edo abuztuaren lehenengoan.

Aurpegi artifizialak

Zaila izaten da batzuetan adimen artifizialeko algoritmoen aurrejuzguak atzematea, sistema ilunak baitira: hau da, lan bat egiten ikasten dute, baina inork ez daki zehazki nola ikasi duten. Nola jakin aurpegi bat aukeratu duela gazteagoa, lirainagoa eta zuriagoa delako, eta ez sudurraren formarengatik edo beste arrazoiren batengatik? Kulinitxek arazo horri ihes egin dio aurpegi artifizialak erabiliz. Ordenagailuz sorturiko aurpegiak izanik, sortzen guztiz berdinak diren bisaiak sortu ahal izan ditu, baina, gero, aldaketa txikiak egin dizkie liraintasuna, adina eta azalaren kolorea moldatzeko.

Horiek Twitterren algoritmoari emanik, ikusi du hark joera duela aurpegi gazteak, lirainak eta zuriak aukeratzeko.

Esperimentuan, azalaren kolorea zuritzeak, irudian agertzeko aukerak handitu ditu kasuen %37tan.

Aurpegiak gaztetzeak kasuen %18tan handitu du algoritmoak hura hautatzeko aukera.

Liraintzeak ere kasuen %18tan handitu du aukera.

Algoritmoak badu emakumezkoen aurpegien aldeko joera ere. Bisaiak emeago egiteak hautatuak izateko aukerak handitu ditu kasuen laurdenetan.

2020an ere salatu zituzten sare sozialetako irudi algoritmoek bereizkeriarako joera zutela. Erabiltzaile askok esan zuten zurien aurpegiak nahiago zituela beltzenak baino. Salatzaileen arabera, txakur zuriak ere lehenesten zituen, beltzen aurretik. Konpainiaren ingeniariek, ordea, aurrejuzgu arina baino ez zuten atzeman. Horregatik, Twitterrek erabaki zuen sariketa bat antolatzea.

«Iragazki horiek sortzen ditugu 'ederra' hori dela uste dugulako, eta horrek amaieran gure ereduak trebatzen ditu, eta eragiten erakargarritasunaren inguruko ideia ez-errealista horiek», esan du Rumman Chowdhury Twitterreko Adimen Artifizialeko Etikako taldeko buruak, konferentzian bertan.

Baina aurrejuzgua frogatu duen ikertzaileak arazoa larriagoa dela uste du: «Hasteko, algoritmoen kalteak ez dira bakarrik 'akatsak'. Teknologia kaltegarri askok ez du kaltea egiten istripuz, edo nahi gabeko akatsez, baizik eta diseinuz». Ikertzailearen arabera, jendearen arreta ahal bezainbeste erakartzeko ahaleginak eragindakoa da, eta etekinak lortzeko xedeak, kostuak beste batzuen bizkarrean utzita. «Esaterako, gentrifikazioa handitzea, soldatak jaistea, albiste amuak zabaltzea eta desinformazioa ez dira berez aurrejuzguak dituzten algoritmoen ondorio».

Edonola ere, erronka bota du ikertzaileak: Twitterren edukien algoritmoak ere modu berean aztertu beharko lirateke. «Hori mundiala litzateke».

Adimen artifizialeko sistemak gero eta gehiago erabili ahala, orduan eta maizago ari dira azaleratzen horiek dituzten aurrejuzguak, zeinak indartzen eta betikotzen dituzten.

Martxoaren hasieran, esaterako, Googleren itzulgailuaren estereotipo sexistak agerian utzi zituzten, euskara eta finlandiera erabilita.

Hizkuntzotan generorik markatzen ez duten esaldiak eman zizkioten gailuari, ingelesera itzultzeko, eta adimen artifizialak ohiko genero rolen estereotipoak agertzen dituela erakutsi zuten: «Hura triste dago», «Hark arrakasta du», «Hark haurrak zaintzen ditu»... Generorik gabeko esaldiok itzulita, sistemak erabaki zuen auto bat gidatzen badu gizonezkoa dela; haurrak zaintzen baditu, emakumezkoa; erizaina emakumea dela, eta ikertzailea, berriz, gizona.