Artaziak ilea eta BEZa mozteko

Summary: Artaziak ilea eta BEZa mozteko. BIPE Bizkaiko Irudi Pertsonaleko Elkarteak azaldu duenez, pandemia hasi zenetik 3.000 lanpostu inguru galdu dira irudi pertsonalaren sektorean. Hori dela eta, hiru urte daramatzate mobilizatzen. Haien ustez, BEZa %21etik %10era jaistea da sektoreko krisia konpontzeko bideetako bat.

Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak, 2020ko martxoaren 13an, larrialdi egoera ezarriko zuela iragarri zuen, COVID-19a zela eta. Biharamunean sartu zen indarrean Hego Euskal Herrian. Etxeratze agindua jaso zuten herritar guztiek, batzuek izan ezik: ezinbestekotzat jotzen ziren lanetan zebiltzanek, hain zuzen. Haien artean batek besteek baino harrabots handiagoa eragin zuen. Izan ere, ile apaintzaileak talde horretan sartu zituzten. Horri esker, gizartea ohartu zen ile apaindegien lana ez dela soilik ilea moztea edota tindatzea.

Ezinbesteko izate hori, baina, «pandemia amaitzean azkar ahaztu dute politikariek», Cristina Oñate BIPE Bizkaiko Irudi Pertsonaleko Enpresen Elkarteko presidenteak salatu duenez. Herrialdeko ile apaindegiak eta estetika zentroak biltzen dira elkarte horretan, eta, presidenteak azpimarratu duenez, «egoera oso txarrean» daude pandemia bukatu denetik: «Bizkaian irudi pertsonalarekin lotuta zeuden enpresetan, lanpostuen %10,5 inguru galdu dira 2020tik». Hau da, 3.000 lagun inguruk lana galdu dute azken hiru urteetan.

Lanpostuak galtzeari, lanordu «asko» dituen «lanbide gogorra» dela gehitu dio Oñatek. «Gainera, soldata txiki bat irabazteko hilabete amaieran». Horiek guztiak, baina, ez dira protestarako arrazoi bakarrak. Are gehiago, bai elkarteek, bai profesionalek argi dute horren atzean beste arrazoi bat dagoela; Rosana Pedrosa Igorreko Kirru ile apaindegiaren jabeak dioen modura, BEZ balio erantsiaren gaineko zerga da haiengan eragin handiena duena: «Hiruhileko batean ordaintzen dugun BEZarekin, soldata bat ordaindu dezakegu ia. Azkena, esaterako, 3.000 eta 4.000 euro bitartekoa izan zen».

Protestak hiru urtez

Irudi pertsonaleko zerbitzuek BEZ murriztua zuten 2012ra arte; hau da, %10ekoa. Garai hartan, PP zegoen Espainiako Gobernuan. BIPEko presidenteak azaldu duenez, «[Espainiako] Estatuaren diru kutxa minimoetan zegoenez, %21era igo zuten». Neurria behin-behinekoa izango zela esan zien PPk irudi pertsonaleko elkarteei, eta «ahal zutenean» berriz jaitsiko zuela. Oñatek, baina, ez du ikusi jaitsierarik, ezta jaisteko intentziorik ere. «PP zegoenean gobernuan, PSOEk esaten zigun gure alde zegoela; orain PSOE dagoela, PP da gure alde dagoena, baina ez dugu BEZean aldaketarik izan azkeneko 11 urteetan». %10era jaistea nahi dute.

BEZa da, Oñateren aburuz, irudi pertsonaleko langileak kalean geratu izanaren arrazoi nagusia. Bizkaian maiatzaren 22an egin zuten azken manifestazioa, eta jada hiru urte daramatzate euren kexa eta beharrak plazaratzen. Oñateren ustez, BEZa bezala, beste hamaika alde daude hobetzeko, baina zerga horretan jarri dute arreta, «gutxienez profesionalek bizirautea bermatzeko».

Elkarteko presidenteak dio zergak jaisteak «zuzenean» lagunduko lituzkeela profesionalak, beren gain hartu baitzuten BEZaren igoera: «Prezioak zergaren igoerarekin batera igo beharrean, bere horretan edo oso gutxi igotzea erabaki zuten profesionalek, bezeroengan ez eragiteko». Horrek, azken hamarkadan, gauzak zaildu ditu profesionalentzat, baina, Oñateren ustez, pandemiatik dagoen krisiak «areagotu» egin ditu zailtasun horiek: «Gaur egungo prezioak mantenduta eta ordaindu behar diren zergak kontuan hartuta, ezin diogu aurre egin alokairuaren, uraren, argindarraren eta erabiltzen ditugun produktuen prezioaren igoerari».

Kontsumo ohiturak

Bide beretik jo du Kirru ile apaindegiaren jabeak. Pedrosa nagusiak dio, gainera, bezeroen egoera kontuan hartuta prezioak gehiegi ez igotzea erabaki dutela, horrek «geroz eta diru sarrera txikiagoa» izatea eragiten dien arren. Halere, BEZa goian mantendu izana ez da Igorrreko ile apaindegi horretan ikusten duten erronka bakarra. Oñatek bezala, Pedrosak ere uste du kontsumo ohiturak aldatu egin direla pandemiatik: «Esaten den arren jendeak ilea lehen baino gehiago mozten duela etxean, guk ez dugu bereziki nabaritu. Hori bai, gehien nabaritu duguna da pandemian jendeak ilea urdinduta utzi zuela, eta tinduak alde batera uztea erabaki duela».

Harago doa BIPEko presidentea. Haren iritziz, bezeroak deskontuetara eta beherapenetara «ohitu» dira, eta «soilik halakoak daudenean kontsumitzen dute». Baina uste du sistemak berak duela kontsumitzaileak baino arazo larriagoa, «ezkutuko ekonomiak indar handia baitu»: «Langile askok, egoera ikusita, alokairua utzi eta etxetik lan egiten dute, beltzean. Hau da, guk ordaintzen ditugun ia %62ko zergak aurrezten dituzte».

Leire Ovejero Bilboko Zazpikaleetan dagoen Arce Lanbide Heziketako zentroaren zuzendariaren iritziz, ezkutuko ekonomia eta intrusismoa egon badauden arren, «gaur egungo hirigintza ereduak du erruaren parte handi bat»: «Turismoa bestelako jarduera ekonomikoak ordezkatzen dabil. Jendea ez bada auzoetan bizi, irudi pertsonalarekin lotutako zerbitzuak ez dira beharrezkoak. Zazpikaleetan, esaterako, bizilagunak galtzen ari gara; beraz, geroz eta zerbitzu gutxiago daude hirietako kaleetan».

Ovejerok esan du hori ez zaiela gertatzen soilik ile apaindegi eta estetika zentroei. «Nire ustez, merkataritza guztia hauspotu beharra dago. Ohiko eskaera da kaleak bizirik nahi ditugula, argiz eta saltokiz beteta. Baina gure ohiturak ez baditugu aldatzen, hori amaiarazi egingo dugu».

Moztea baino gehiago

Alde ekonomikotik begiratuta, hamaika erronka dituzte ile apaintzaileek egunerokoan; baina bestelakoak ere badituzte. Hori dio, behintzat, Kirruren jabeak. Pedrosaren ustez, irudi pertsonalean lan egiten dutenek «nahitaezkoa» dute formakuntza: «Berritzea edo hiltzea da askotan». Arceko zuzendaria ados dago Pedrosak esandakoarekin. Halere, azaldu du ez dutela trebatuta egon behar soilik moztean, tindatzean eta orraztean, baizik baita beste arlo batzuetan ere: «Ikastetxean konturatu gara beharrezkoa dutela informazio teknologia berrietako formakuntza. Ez bakarrik webgune bat edo sare sozialak izateko, baizik eta apaindegia hobeto gobernatzeko edota gastuak eta biltegia hobeto kudeatzeko».

Hobetu bai, baina esentzia galdu gabe. Pedrosak dio jendeak ez duela «guztiz baloratzen» ile apaintzaileek egiten duten lana. «Ilea ondo mozteko produktu egokia, gure denbora eta gure eskuak behar dira». Ovejerok bide beretik jo du, esanez «izen ona» eman behar zaiola. Are gehiago, Pedrosaren ustez, ile apaindegiak «garrantzitsuak» dira «jendeak bere burua ondo ikusteko»: «Bezeroak baxu samar etortzen badira, beren burua dotore ikusi eta animatu egiten dira. Zoriontsuago irteten dira hemendik».

Iritzi berekoa da BIPEko presidentea: «Inor ez da ile apaindegi edo estetika zentro batetik irteten sartu den baino tristeago». Oñatek gaineratu du hori ez dela profesional horiek duten garrantzi bakarra. Askotan «psikologo lana» egiten dutela dio presidenteak, bezeroek bertan «babesleku» bat topatzen dutela; «ondo zainduak diren leku batean daude».


Summary: Industriak ekonomiari bultzada eman dio urtearen hasieran. Eustaten arabera, jardunaldi osoko baliokideak diren 3.400 enplegu sortu ziren lehen hiruhilekoan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan.

Eustatek zuzendu egin du duela sei aste aurreratutako kontu ekonomikoen datua. Orduan esan zuen Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako barne produktu gordina %0,4 hazi zela 2022ko azken hiruhilekotik 2023ko lehenengora, baina orain hamarren bat handitu du hazkundea, %0,5eraino.

Ondorioz, hamarren bat handitu da urte arteko tasa ere, %2,3raino. Azken bi urteotako tasarik txikiena da, baina atzeraldiaren mamua urrun dago oraindik ere.

Eusko Jaurlaritzak espero du hurrengo hiruhilekoetan behera egitea urte arteko hazkunde tasa, eta urte osoan %1,5ean geratzea; 2024rako, berriz, %2,1ean.

Arabako BPGak izan du gorakadarik handiena urtearen hasieran, %1 hazi baita hiruhileko batetik bestera. Gipuzkoa %0,5era iritsi da, eta Bizkaia, berriz, %0,4ra. Urte arteko tasan ere, Araba sendoago dabil (%2,5) Gipuzkoa (%2,4) eta Bizkaia (%2,2) baino.

Industria ongien

Urtearen hasieran sektore guztiak hazi dira, baina lehen sektorea nabarmendu da, %7,5eko hazkundearekin hiruhileko batetik bestera. Sektore horrek, baina, pisu txikia da Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ekonomian —azken bi lurralde horietan bereziki—.

Emaitza patalagoa eman du sektore nagusiak, zerbitzuenak. %0,2 baizik ez da hazi 2022ko azken hiruhilekotik 2023ko lehenengora, nahiz eta ostalaritzak bultzada handia izan duen (+1,9). Hazkunderik ez dute izan administrazioak, osasunak, hezkuntzak eta gizarte zerbitzuek, eta %0,7 uzkurtu dira gainerakoak.

Hazkunde sendoagoa izan du industriak, %0,9koa. Haren barruan, manufaktura nabarmendu da, %1,3ko hazkundearekin.

Eskariari dagokionez, datu txarrak eman ditu gastu publikoak, %0,8ko ekarpen negatiboa eman baitio BPGari. Sendoago dago familien gastua (+%0,6), enpresen inbertsioak (+%1,6), eta kanpo sektorea (+%6,2).

Enpleguak ere hobera egin zuen urtarriletik martxora: 3.400 sortu dira, %0,3 aurreko hiruhilekoarekin alderatuta. Eustatek denbora osoaren baliokideak diren lanpostuetan neurtzen du enplegua.


Summary: Arrazakeria oinarritik eteteko ahalegina. Panpina zuri baten eta beltz baten aurrean egindako esperimentu baten bidez, haurrek dituzten aurreiritziak mahai gainean jarri ditu Donostiako Amara Berri ikastetxeko guraso talde batek. Amak Contra el Racismo taldea sortu dute, arrazakeriaren gaia lantzeko.

Mahai baten gainean, bi panpina: zuria bat eta beltza bestea. Aurrean, 8 urtez azpiko umeak, banaka. Galdetu nor den zintzoena, nor den azkarrena, nor izango den medikua heldutan, nork izango duen diru gehien eta abar, eta hatzarekin panpina zuria seinalatzen dute haurrek. Galdetu nor den gaiztoena, nor den gezurtiena, nork ematen duen beldurrik handiena, heldutan nor izango den garbitzailea, eta panpina beltzaren aldera doaz hatzak. Donostiako Amara Berri eskolako zenbait ikaslerekin egin dute ariketa hori, Amak Contra el Racismo taldean bildu diren guraso batzuen ekimenez. Erakutsi nahi izan dute umeek txikitatik dituztela aurreiritziak, hurrengo urratsari ekiteko: gaia landuz, arrazakeriari aurre egiten saiatzeko.

Duela ia ehun urte ere, Donostiakoaren antzeko esperimentu bat egin zuten AEBetan Kenneth Clark eta Mammie Clark psikologoek. Amak Contra el Racismo taldeko kideek aitortu dute bestelako erantzun batzuk espero zituztela beren umeengandik, besteak beste, dibertsitate handia dagoelako ume horien ikasgeletan. Eider Berridi, Debora Machida, Ioane Galarza eta Estefania Quilez dira taldeko kideetako batzuk. «Ikusi da Donostian umeek, gaiarekiko kezka duten gurasoak izanda ere eta balioetan hezteko ahalegina egiten duten gurasoak izanda ere, aurreiritzi batzuk dituztela oso txikitatik».

Haurrak, «ondorioa»

Haien esanetan, ikasgeletan gero eta aniztasun handiagoa egotea ez da aski; hau da, gauzak ez dira beren kasa aldatzen. Are gehiago, lanketa bat egin ezean, aurreiritzi horiek gero eta gehiago barneratzen direla diote. «Oinarritik landu behar da arrazakeria, eta oinarria umeak dira».

Bideoan, haurrak jarri dituzte kamera aurrean, beren haurrak. «Guraso bezala, gure umeen aurpegia eta nortasuna agerian utzi ditugu, jakinda zer kostu duen horrek. Ausartak izan gara, eta egin dugu jakinda etorkizunean beste ume batzuei lagunduko diela egindakoak». Dena den, nabarmendu dute batik bat helduei begira egin dutela, haurrak ez direlako «arazoa», «ondorioa» baizik. «Mahai gainean jarri nahi dugu gaia, zaila baita onartzea akatsak ditugula, aurreiritziak ditugula, edo, nahi ez izan arren, arrazistak garela».

Eskoletan hainbat modutan landu ohi da arrazakeria. Amara Berrin, besteak beste, Ongi etorri eskolara programa dute, etorri berriei harrera egiteko, eta tutoreekin ere jorratzen dute gaia. Hala ere, uste dute agerikoa dela oraindik ere gabezia handiak daudela, eta beste zerbait egiteko beharra ikusten dute. «Agian, curriculumean sartu arrazakeria, komunitateko bitartekaritza egiteko pedagogoak jarri ikastetxeetan…».

Eta ikastetxeetan ez ezik, erakundeetan, enpresetan, komunikabideetan eta abarretan ere heldu behar zaio gaiari, gaineratu dutenez. «Helduok ere hezkuntza bat jaso dugu, gizarte jakin batean bizi gara, telebista bat dugu… Denak dauka eragina, eta umeek hori jasotzen dute».

Lekukotza «oso gogorrak»

Gaia lantzeko «tresnarik gabe bezala» ikusten zituzten guraso asko. Hori dela eta, lanketa serioago bati ekitea erabaki zuten iaz gurasoek. Martxoaren 21a izaten da Arrazakeriaren Aurkako Eguna. «Martxoaren 8a bezala, egun garrantzitsua iruditzen zaigu, eta tailer batzuk-eta egin genituen LHko 5. eta 6. mailako ikasleentzat».

Kontatu dute orduko hartan eskolako familia batzuen aldetik «lekukotza oso gogorrak» jaso zituztela. Beren seme-alabek asko sufritzen dutela kontatu zieten, entzun behar izaten dituzten komentarioengatik eta abar. Horregatik erabaki zuten Amak Contra el Racismo sortzea. «Konturatu ginen askotariko arrazakeria motak daudela eskolan, eta ez dela leku segurua ume batzuentzat». Aurten txiki-txikienetatik hasi dira lanketa egiten, 2 urtekoen gelatik.

Nabarmendu dute, ordea, Amara Berrikoa ez dela kasu bakan bat. Are gehiago, uste dute seguru asko egoera larriagoa izango dela beste eskola batzuetan. «Ikastetxe publiko bat da hau, eta hemengo argazkia oso koloretsua da. Urtero etortzen da norbait ikasturte erdian, laguntzen diete euskara ikasten, goraipatzen dira kultura ezberdinak…; baina, hala ere, hor daude aurreiritzi horiek».

Taldeko kideen ustez, askotan ez zaio behar adinako garrantzirik ematen kontuari. «Badakigu arrazakeria hor dagoela, matxismoa edo homofobia dauden bezala, baina txiste bat izan dela esaten dugu, edo ez dela larria». Alabaina, azaldu dute txiste eta iruzkin desatseginak egunero entzun behar izaten dituzten ume horiek etxera «txikiago» joaten direla. «Ume asko ari dira sufritzen, eta ezin dugu onartu».

Gaineratu dute bereizi egin behar direla eskola jazarpena eta arrazakeria. Nahiz eta sarri esaten den ikaskideen edozein ezaugarrirekin sartu ohi direla haurrak —betaurrekoak, gizentasuna…—, zehaztu dute ez direla gauza bera: «Arrazakeria da esatea zu ez zarela ni bezalakoa, eta, gainera, inoiz ez zarela izango, eta nire azpitik zaudela. Lanketa handiagoa eskatzen du».

Aipatu dute «mikroarrazakeriak» ere oso ohikoak direla. Adibide gisa, esan dute ume arrazializatuei ez zaiela galdetu behar nongoak diren, non ikasi duten euskara edo beren gurasoek zer ohitura dituzten. «Beltzak izan arren, ume horietako asko hemen jaioak dira». Galdera horiek tranpa bat dira Amak Contra el Racismoko kideentzat. «Da pertsona ez binario bati emakumea edo gizona den galdetzea bezala. Zuri berdin zaizu ni nongoa naizen».

Beren buruarekin usteak

Panpinen bideoan, beren burua panpina beltzarekin edo zuriarekin identifikatzen duten ere galdetzen diete haurrei. Deigarria da panpina beltzarekin identifikatzen diren haurrek ere etorkizun kaskarragoa ikusten diotela beren buruari. «Baina beraien usteek zergatik izan behar dute ezberdinak?».

Taldeko kideen esanetan, ume horiek beren bizitza osoan beste umeen balio berberekin sozializatu dira. «Azken batean, zapalkuntza eraikuntza berberetan hazi dira. Lanketa zuzendu bat egiten ez bada, azkenean emaitza izaten da denok izatea aurreiritziak». Horri guztiari erreferente falta gehitu behar zaiola diote; adibidez, medikuarengana joandakoan ia beti azal zurikoak izatea, eta kalean saltzen aritzen diren gehienak, aldiz, azal beltzekoak izatea.

Umeen larruan jarriz, esan dute oso gogorra dela aurreiritzi horiek izatea hain txikitatik. «Bideo hori egin eta joan zaitez etxera, eta ikusi amaren azala, aitaren ilea, etxean dagoen afaria… 8 urterekin badirudi badakitela gizarte honetan zer leku dagoen beraientzat, eta hori oso tristea eta gogorra da». Zehaztu dute egoera horrek haurren itxaropenak murriztea ere eragiten duela. «Pentsatzen dute: ‘Niri hau tokatu zait; beraz, hau egingo dut’. Zertarako egin ahalegin handiagoa ikasketekin?».

Aniztasunaren balioa

Egoerari buelta ematea lortu behar dela uste dute, «eraikitakoa deseraiki», eta umeei erakutsi behar zaiela maitatzen beren itxura, beren ilea, jatorria, amaren hizkuntza, hijaba, jaten dituzten platerak, ospatzen dituzten jaiak… «Ume horiek ahaldundu egin behar dira. Ezberdina izatea ona dela erakutsi behar zaie, aniztasuna maitatzeko».

Baina esan dute horrek helduei ere eskatzen diela lan bat. «Beti egoerarik okerrenean dagoenari eskatzen zaio ahaleginik handiena, baina guri dagokigu ahalegin hori egitea». Donostiako Amara Berrin, familien elkarteak bultzatuta, arrazakeriaren aurka egiten ari diren lanketaren barruan, familian dantza egiteko ikastaroak antolatu dituzte, aniztasuna goraipatzeko eta elkarbizitza sustatzeko. «Dominikarra da irakaslea, eta kultura ezberdinetako familiak gaude. Guraso batzuk, berriz, patioan geratzen dira, umeak zaintzen. Gure lagun taldeak zabaldu nahi ditugu, haiengana gerturatzeko».

Amak Contra el Racismokoek Youtuben jarri dute haurrekin egin duten bideoa, eta esan dute edozein ikastetxe edo taldek erabil dezakeela, baliagarria iruditzen bazaie. Helbide elektroniko bat ere badute, haiekin harremanetan jarri nahi dutenentzat: amakcontraelracismo@gmail.com.


Auto partekatuak abian dira

Summary: Auto partekatuak abian dira. Aupa kooperatiba berriak sei auto partekatu jarriko ditu martxan, uztailean. Baionan, Angelun eta Biarritzen izanen dira lehenak. Bost urteren buruan hogei autora iragan nahi luke.

Urte bat eta erdiren buruko sortu dute Ipar Euskal Herriko auto partekatuen kooperatiba: Aupa. Uztailean ibiltzen hasiko dira partekatzeko lehen sei autoak. Auto partekatuak proposatzen dituen Frantziako Citiz sarean sartu da Aupa. Kooperatibako partzuerretan ditu, besteak beste: Enargia, Bizi, COL Etxebizitzaren Langile Batzordea, Sokoa eta Herkide. Baita partaide diren hiriak ere: Baiona, Angelu eta Biarritz —hastapenean—, eta Euskal Elkargoa, Mugikortasunen Sindikatuaren bidez.

SCIC, interes kolektiboko sozietate kooperatiboa hautatu du Aupak. Zuzendari kargua hartu du Emeline Robillardek, eta, dioenez, molde egokia zen partaide pribatu eta publikoak hastetik xedean izateko: «Zinezko kooperazioa izan zedin zerbitzua abiatzeko, izan erabiltzaileekin, izan tokiko eragile eta kolektibitateekin».

BABeko hirigunean abiatu dute, zerbitzua kausitzeko baldintza guziak alde ezarri nahi dituztelako. Jendea auto partekatuen baliatzerat akuilatzeko hiru faktore aipatu ditu Robillardek: biztanle dentsitatea, garraio moldeen arteko loturak eta aparkatzeko zailtasunak. Zerbitzua badabilela eta diruz sendoago direla ikustean Lapurdi itsas hegi guzira hedatzeko asmoa du Aupak. «Hemendik bi urtera, Hendaiarainoko itsasbazter guziko beharrak estali nahi genituzke. Eta, ontsalaz, lau urteren buruko barnealdeko biziguneak».

Robillardek erran du goizago has daitezkeela aipatu eremu horietarik galdea heldu balitz. Bost urteren buruko, hogei autotara heldu nahi lukete. Galde horren egileak herritar taldeak izan daitezke, herriko etxeak, baita higiezinen sustatzaileak ere. «Gure partaide COLekin solasean ari gara —baita HSA erakundearekin ere—, BABen edo Hego Landetan dituzten programa batzuetan auto partekatu lekuen sartzeko».

Autoen gutitzea xede

Elkargoko Mugikortasunen Sindikatuak egitasmoaren abiatzea diruz laguntzea bidean da; garraio moldea bultzatzeko, alde batetik, eta sindikatua bera erabiltzaile izateko, bestaldetik. Halaber, partaide diren hiru hirientzat. Erakundeetako agenteek eta hautetsiek erabiltzen ahalko dituzte auto partekatuak. Angeluko Herriko Etxeak hitzeman die auto bat baliatuko dutela, «herriko etxean duten auto saldoa ttipitzeko, eta kudeaketa osoki gure gain izanen delako».

Erakundeez gain, norbanakoak badira Aupako kapitalean eta autoen erabiltzaile izanen direnak. Hirurehun bat pertsonak segitzen dute kooperatibaren abiatzea.

Citiz Frantziako sareak dioenez, behar da gutieneko erabiltzaile kopuru bat partekatu autoa errentagarria izan dadin: 25 erabiltzaile autoka. «Asmoa da iraunen duen zerbitzu bat izan dadin, zinez erabiliak diren autoekin. Ez gara ariko auto ezartzen, komunikatzen eta diru altxatzen, gero inork erabil ez ditzan», erran du Robillardek.

Helburua baita bideetan diren autoak gutitzea. «Gure xedea da norbanakoen autoak ttipitzea eta jendea garraio eztietara iragatea: bizikletaz, oinez eta garraio publikoz ibiltzea». Orain arteko esperimentazioen emaitzak hor dira. Diotenez, auto partekatuekin hasten direnetan, hamarretarik zazpik etxeko auto bat bederen kentzen dute; komunzki, familia bateko bi autoetarik bat.

Hiriko aparkalekuetan eragina baduela dio Robillardek: «Auto partekatu bakoitz, hiru aparkaleku inguru libratzen dira hiri batean, eta bost eta zortzi auto artean desagertzen». Gehiago dena, eragina omen du beste garraio motentzat. «Autoko giltzarik ez dugularik gehiago sakelan, gure mugimenduak gehiago gogoetatzen ditugu, eta autoa gutiago erabiltzen».

Profil bat nagusi

Harpidetzak balio du autoa hilabetean zortzi orenez erabiltzen bada. «Erabilpen aldi bat kario dela pentsa daiteke, baina ez duzu autoaren erabilpena baizik pagatzen. Etxeko autoa, gelditua delarik ere pagatzen duzu, denboraren %95 geldirik dagoelarik».

Citiz sarearen hamar bat urteko esperientziatik jakina da zer jende mota den zerbitzu horren erabiltzaile nagusia. Robillardek laburbildu duenez, hiritarra eta diru ahalak dituena: «40 urte inguruko gizona, lanean dabilena, kalifikatua eta erosahalmen onekoa». Dioenez, Aupak nahi luke noizbait jende xeheagoa ere hunki «prezio sozialagoak edo helgarriagoak» proposatuz. Mugikortasunen Sindikatuarekin, Txik Txak garraio sareko harpidetuei auto partekatuaren aukera ere proposatzea izan daiteke abiapuntua.

Aupa kooperatibako zuzendariak eman erabilpen adibide bat da hau: Lapurdi eta Bordele (Okzitania) artean lanean ari den bat, trena hartuko duena Bordelera joateko, eta harat eta, Citiz sareko auto bat baliatuko duena. Citiz sareak Frantzian dituen guneetako autoak erabiltzen ahalko ditu Aupan sartzen denak. Frantziari buruz itzulikatua bada ere, Robillardek dio ez dutela baztertzen Euskal Herri mailan aritzea egun batez. «Mugaz gaindikoari jada pentsatzen dugu. Adibidez, autoko erregaia pagatzeko kartarentzat baieztatu dugu mugaz bi aldeetako gasolindegietan baliatzen ahalko dela». Badakite Bilbon badela mota bereko zerbitzu emaile bat, eta Robillardek ez du baztertzen, egun batez, zerbait gertakari antolatzea elkarrekin.

75.000 euroko kapitala du helburu Aupak, eta erdiestekotan da. Kooperatibako partzuer saria 200 euroan jarri du.

Aurkezpen bilkura bat antolatu du biharko, Baionako Biltxoko elkartearen egoitzan, 10:00etan.


Summary: EAJk eta PSEk «instituzioen gobernabidea» bermatzeko akordioa egin dute. Bi alderdiek jakinarazi dute itunarekin koalizio gobernuak eratzen lagunduko dutela foru aldundi eta udal guztietan.

EAJk eta PSE-EEk itxi egin dute udaletako eta aldundietako akordioa, ohar bidez jakinarazi dutenez. Adierazi dutenez, maiatzaren 28ko udal eta foru hauteskundetako emaitzek hauteskunde «mapa plural eta zatikatua» utzi dute, eta hori ere «euskal gizartearen aniztasunaren» isla da. Hori horrela, eta egun bizi dugun «egoera konplexua» kontuan hartuta, bi alderdiek hauxe diote: «Herri hau gidatzeko asmoa dugun alderdi politikook derrigortzen gaitu gobernagarritasuna eta erakundeen egonkortasuna bermatuko duten akordioak bilatzera». Ildo horretan, EAJk eta PSE-EEk azpimarratu dute 2015etik aurrera Araba, Bizkai eta Gipuzkoako erakunde nagusiak koalizioan gobernatu dituzten tokietan «asebetetze maila altua» utzi dutela, eta ulertzen dutela eurak direla «elkarren kolaboratzaile» gisa helburu horiek ondoen bete ahal dituztenak. Hau dio akordioak: «Horregatik, itun hau sinatzen dugun alderdiok beharrezko jotzen dugu, egin ahal den tokian, akordio hau berriz gauzatzea eta, gobernagarritasuna bermatzetik harago, oinarri garbiak izatea, ondorengo erronkei aurre egin diezaiegun: zerbitzu publikoen babesa, desparekotasun egoeren kontrako borroka, gizartearen aurrerabidea eta justizia soziala, eta euskal gizarteak egun dituen erronka handiei erantzutea: klima aldaketa, erronka demografikoa eta ekonomia produktibo berri baterako ibilbidea, enplegu eta laneko eskubide berriekin». Halaber, beharrezkotzat jo dute udal politikak indartzeko bidean aurrera egitea, udalei finantzaketa nahikoa emanez. Hori guztia oinarri harturik, alderdi politiko biek adostu dute koalizio gobernuak eratzen laguntzea eta horretarako modua ematea foru aldundi eta udal guztietan.


Summary: «Arte garaikideko galeria bat mantentzea ekintza heroikoa da». Emilia Epelde psikologoa da ikasketaz, eta arteak eta gastronomiak markatu diote bereziki bizitza. Bilboko zenbait arte galeriaren jabe izan da; batzuk, espazio okupatuetakoak.

Bilboko Zazpikaleetan, Jardines kaleko etxe batean, bada txoko ezezagun eta sekretu bat artea eta sukaldaritza tradizionala uztartzen dituena: Epelde&Mardaras. Arte galeria eta jatetxea, dena bat. Emilia Epelde (Erandio, 1960) da bertako jabe eta gidari. Baita bizikide ere. «Emakume independente eta familiako amatzat» du bere burua. «Jendea epel uzten ez duen norbait». Hala, bere etxeko ateak zabaldu zituen duela hamar urte inguru negozioa sortzeko. Aurrez, ikasketaz psikologoa, ofizioa kudeatzeko moduekin ados ez, eta uztea erabaki zuen benetan gustatzen zitzaiona egiteko. «Beti egin izan dut nahi izan dudana, ez dut ezer egin behartuta, eta pentsatzen dudana esateko ohitura dut». Arte galeria bat ireki zuen Bilboko San Frantzisko auzoan, euskal artisten lanak ezagutarazteko. Hala egin zen, besteak beste, Jose Luis Zumetaren lagun, eta elkarrekin okupatu zituzten hainbat espazio Bizkaiko hiriburuan. Duela gutxi negozio berria ireki du lehen arte galeria zegoen tokian: moda, artea eta gastronomia uztartzen dituen Contenedor. Art, Food & Drink. Urte hauetan guztietan egindako lanaren fruitua dela nabarmendu du. «Ez naiz sekula geldirik egon».

Galerista ezaguna, arrain saltzaileen alaba eta sukaldariaren biloba. Nor da Emilia Epelde?

Bizitza osoa lanean eman dudan emakume bat naiz. Txikitatik, etxean, arrandegian, lagundu beharra zegoen. Horrek benetako lan gogorra zer den jakiteko aukera eman, eta bultzatu ninduen ikastera. Argi nuen ez nuela niretzat nahi nire gurasoek egunero 04:30ean gupidarik gabe jaikiz izan zuten bizitza.

Psikologia aukeratu zenuen.

Psikologia ikasi, eta arin atera nuen lizentzia. Karrera ikasten nengoela, unibertsitatean ez nuen profesionaltasunik ikusten, eta Zaldibarko psikiatrikora joan nintzen. Lotsarik gabe agertu nintzen, eta behatzaile gisa egoten utzi zidaten. Karrera amaitu baino lehen, berehala, espezialitatea egiten hasi nintzen.

Zergatik psikologia?

18 urterekin neure burua aztertzen hasi nintzen. Psikoanalisia gustatzen zitzaidala argi neukan. Prestakuntza ikastaroak, mintegiak eta bestelakoak egiten hasi nintzen, psikologia klinikoan espezializatu nintzen arte. Ikasketak amaitu bezain laster, baja bat bete nuen Zaldibarren. Gerora, Eusko Jaurlaritzak lanpostu bat atera zuen ospitalez kanpoko enpresentzat, eta urtebeteko kontratua lortu nuen. Ostean, oposizio bat atera zen anbulatorioetan lanean ari ziren lehen psikologo klinikoentzat, eta hura ere lortu nuen.

Proposatzen zenuen guztia lortzen ari zinen.

Bai, baina lana errukigabe eginez. Astelehenetik astelehenera. Ez zegoen atsedenik. Asteburuetan Zamudion elkartzen ginen, Valentin Barenblit analista instituzional bat etortzen zelako. Psikiatrikoen eraldaketa garaia zen, gaixo kronikoentzako etxebizitza babestuak hasi ziren. Oso garai kitzikagarria eta polita izan zen.

Zerk ematen zizun atentzioa psikoanalisian?

Autoezagutzak. Norbere emozioak detektatu eta maneiatzen saiatzeak. Nork bere burua ulertzeko eta hausnartzeko ariketa horrek lagun dezake bestea ulertzen. Ardura handiko lanbidea da, eta kontzientzia handiz egin behar da. Hainbesteraino, non 31 urte nituela Bilboko Etxaniz Suhiltzailearen plazako anbulatorioko kontsultan eserita, erabaki bainuen erretiroa hartu arte ez nuela horrela jarraitu nahi.

Egun, asko hitz egiten da osasun mentalaren garrantziaz. Zein zen orduko egoera?

Osasun mentala, osasunaren ahizpa pobrea izan da beti. Lehen gutxietsi egiten zen, beti zegoen buruko gaixotasuna zutenekiko estigma bat, eta bertute horretatik herritarrak artatzeko baliabide sozialak oso txikiak ziren. Hain dira txikiak, ezinezkoa baitzen denetara iristea. Horregatik erabaki nuen uztea. Are gehiago, urte hauetako bilakaera txikia izan da, baina orduan baino baliabide gehiago dago. Utzi nuenean nire plaza amortizatu egin zuten, eta uztearen arrazoietako bat eskaerari ezin erantzutea izan zen. Ezinezkoa zen, eta ni bakarrik nintzen arriskuaren aurrean. Ate birakarien politika hasi zen ospitaleratze psikiatrikoetan. Gaur egun, buruko osasunera oso baliabide gutxi bideratzen dira. Osakidetzaren gainbehera duela 30 urte hasi zen. Osasun publikoaren egoera oso kezkagarria da.

Hobetzen ez denak okerrera egiten duela pentsatuz, erabaki zenuen hura ez zela zuretzat.

Australiara joan nintzen, eta urtebete eman nuen bidaiatzen inolako erantzukizunik gabe. Lan egin beharrik gabe. Egia esan, asko gozatu nuen. Jakin-min handia nuen herrialdea ezagutzeko.

Itzuli zinen.

Itzultzean, orain dela urte gutxi arte nire bazkide izan denarekin elkartu, eta fabrika batean zeukan lana utz zezan animatu nuen, pintura gustatzen baitzitzaion. Hala, San Frantzisko auzoan lonja bat hartu, eta arte garaikideko galeria bat ireki genuen.

Pintura zale zinen zu ere?

Pintura beti gustatu izan zait, museoak ikusteko bidaiatzen nuen, eta bisitatzen nituen herrialdeetan pinakoteka garrantzitsuak bilatzen nituen. Lonjan, Arte Ederretako materiala genuen, eta espazioa martxan jarri eta abiarazteko konpondu genuen. Erakusketak egitea bururatu zitzaidan, margolariei beraien lana erakuts zezaten errazteko, saltzen saiatzeko; euskal margolariak, batez ere. Beti saiatzen naiz hurbilenak zaintzen.

Jose Luis Zumeta, tartean.

Lagun baten bidez ezagutu genuen. Pare bat margolanekin etorri zen Donostiatik abentura honen irekieran laguntzera. Lehen egunetik maite izan genuen elkar. Harekiko apustu sendoa egin genuen. Hunkitzen ninduen pintore bat zen.

Nolakoa zen Zumeta?

Jose Luis nahiko tipo librea zen pintatzen, eta oso ondo ezagutzen zuen pintura. Arnasa hartzea beharrezkoa zuen pintatzeko. Distantzia laburretan, oso dibertigarria zen. Barre asko egiten nuen harekin. Oso tipo azkarra zen, bizitzea gustatzen zitzaion, bidaiatzea. Urte batzuetan asko maitatu genuen elkar, gero ez hainbeste. Ez zitzaion publizitatea interesatzen; gogoratzen dut behin EITBri eman zion elkarrizketa baterako ikaragarri konbentzitu behar izan nuela. Baina hedapen hori gabe, askoz zailagoa zen dena. Lan handiko urte biziak eta aberasgarriak izan ziren.

Zein eboluzio izan du sorkuntza plastikoak urte hauetan?

Orduan ari zen orain kontzeptuala esaten zaiona hasten. Ezezaguna den alor bat da niretzat. Edozein motatako sorkuntza plastikoren aurrean nagoenean, zerbait egon behar da: misterioa, ebidentzia edo dena delakoa, pixka bat hunkitu edo mugituko nauena. Sorkuntza artistikoak osasuna du gaur egun, baina ez mugak gainditzeko behar dituen laguntzak. Sukaldariak eta artistak esportatzen ditugun herrialde bat gara. Baina bildumagintzaren tradiziorik gabe jarraitzen dugu, eta arte garaikideko galeria bat mantentzea ekintza heroikoa da.

Artelanen merkatua moteltzen hasi zen 2010eko hamarkadan.

Horren aurretik, 2000tik 2010era, beste abentura batean murgildu ginen: Bilbon eraitsi edo erabilera aldatu zuten eraikinak okupatzen genituen. Uribitarteko gordetegi frankoa izan zen lehena. Zumeta bi bider hiru metroko koadroak margotzen ari zen, eta espazioa behar genuen hura sartzeko. San Frantziskoko lokalean ez ginen sartzen, eta ez genuen instituzioen laguntzarik nahi, horrek ematen dizun askatasunagatik. Urtebete egin nuen biltegiaren atzetik, lortu nuen arte. Hemeretzi egunetan erakusketa areto handi bat atondu genuen. Zirraragarria izan zen. 2000. urteko udan Zumetaren erakusketa bat egon zen bertan.

Zer helburu zenuen?

Egiten nuenarekin hunkitzea, batik bat. Eta dirua irabaztea, gauzak egiten jarraitzeko. Gertu dugun jendea sustatzea, eta bestea jende askori muturrekoa ematea. Tematu egin nintzen, eta hainbeste baliabiderik gabe gauza handiak egin daitezkeela erakusteko gogoa nuen. Galeria bat edozein motatako sorkuntza artistikoa sustatzen duen enpresa bat da, eta galeria bat nahi duzun bezala sortzen duzu. Helburua artistek tailerretan egiten duten lana erakustea da, sustatu eta saltzen saiatzea, eta, atzerriarekin kromoak trukatuz gero, hobeto.

Muturrekoa, nori?

Garai hartako Bilboko nire kide galeristei. Etengabe gutxiesten gintuztelako. Biziki arbuiatzen gintuzten. Harrezkero, ez dut berriro galeriarik zapaldu Bilbon, lankide horiek hitzarmena egin baitzuten Guggenheimekin eta BBKrekin, beren galeriak sustatzeko laguntzarekin obra saltzeko. Eta lehen bileran jarri zuten baldintza bakarra izan zen gu ez ginela tratu horretan sartuko.

Zergatik?

Biltegi frankoan sortu genuen urte askotan Bilbon izan den erakusketa pribatu arrakastatsuena.

Nahi baino gutxiago iraun zuen.

2010ean, gutxi gorabehera, krisian murgilduta, artea saltzeari utzi zitzaion. Jaitsiera ikusgarria izan zen. Orduan bururatu zitzaidan Bilbora etortzen ziren turistak etxera igo behar nituela.

Hain zuzen, egoitza, galeria nagusia, beti egon da zuen etxean.

Zortea dugu etxe pribilegiatu bat dugulako. Erakusketak genituen bertan, arte galeria bat. Halaber, etxean ere psikologia kontsulta zegoen, eta duela gutxi arte aritu naiz jendea kontsultan hartzen.

Pazienteetatik turistetara…

Panfleto batzuk egin nituen: Pintxos&Arts (Pintxoak eta artelanak). Gizon amerikar bat etorri zen. Janariz lepo bete nuen gizajoa. Baina, horrez gain, betiko jendeari kasu egiten genion. Hiruzpalau pieza saldu genituen libratzeko. Handik hilabete batzuetara, etxeko telefonoak jo zuen. Etxean ematen nituen ustezko menuei buruzko elkarrizketa bat egin nahi zidan kazetari bat zen. Egingo zidan publizitatea jakinda, onartu eta oso ondo saldu nion. Dena asmatuta. Galeria bisitatzen zuten bitartean, 50 pertsonari eman ahal niela jaten esan nion. Erreportajea atera eta jendea deitzen hasi zen. Larritu egin nintzen, gauza bat familiari jaten ematea delako, eta beste bat, kanpoko jendeari. Lagun batek abenturara bultzatu ninduen, eta Epelde&Mardaras jatetxean, nire etxean, gaur arte beti jan da nik jarritakoa. Beti, erreserbarekin.

Harrera ona eta urte bikainak izan ondoren, pandemiak dena aldatu zuen. Contenedor. Art, Food & Drink sortu behar izan duzu orain gutxi.

Pandemiara arte gauzak nahiko ondo zihoazen, baina ostalaritzan bakarrik aritzen nintzen. Pandemiarekin, langabezian geratu nintzen lehen aldiz. Lehen astean, gobernuaren aginduz ohean geratzea paregabea iruditzen zitzaidan, baina bigarrenean, berriz, ileak puntan jartzen hasi zitzaizkidan. Gastuak berdinak ziren, eta diru sarrerarik ez zegoen. Buruari bueltaka hala imajinatzen nuen gaur egun Contenedor. Art, Food & Drink dena. Trapuketariak, gastronomia eta moda batzen ditu.

Artea, gastronomia eta moda eskutik helduta doaz zure egunerokoan. Nola uztartzen dira?

Zerikusi handia dute. Begia oso eginda daukazunean mota guztietako erakusketak muntatzeko, lagungarria da. Edertasunaren mundua janariarekiko, modarekiko, arte eta sorkuntzarekiko eta, oro har, desberdinekiko gustuaren izendatzaile komuna da.


Urteek egonkor egindako eskaintza

Summary: Urteek egonkor egindako eskaintza. Basauriko Social antzokiak 30 urte bete ditu aurten. Inguruko enpresen ekimenez egin zen eraikina, 1957an, eta udalak bereganatu zuen zenbait urte geroago. Askotariko formatuak programatzen dituzte, eta lan garaikideak lehenetsi.

Ardatz bat da, herriaren erdian, kulturaren askotariko adierazpenei eskainitako gune bat: hartzen ditu zinema, antzerkia, arratsaldeak girotzen ditu kontzertuekin, eta ekoizpen garaikideen erakustoki ere bada. Aurten, 30 urte bete ditu Basauriko Social antzokiak, eta ekintza sorta berezi batekin ospatu dute efemeridea, asteon. Gatiburen kontzertuak zuen egitaraua ostiralean, antzoki aurrean, Arizgoiti plazan.

30 urteko ibilbidea du Social antzokiak, baina eraikinak are lehenagotik hartzen zituen kultur ekitaldiak: zehazki, 1957tik. La Basconia latorri enpresaren ekimenez sortu zen, beharginei eta basauriar orori «formakuntza humanoa, erlijiosoa eta soziala» eskaintzeko, garai hartako hedabideetan zabaldu zenez. Berehala, inguruko beste enpresa batzuk batu ziren proiektura, hala nola Ceplastica, Firestone, Alvarez Vazquez, Muñuzuri Ripolin, Guinea anaiak eta Prado anaiak.

1955ean ekin zieten obrei, Emiliano Amann Amann Bilboko arkitektoaren diseinua mamitzeko: L itxurako eraikin bat, areto handi bat izango zuena ardatz, non antolatuko ziren antzerkiak, zinema proiekzioak, hitzaldiak eta bestelako egitasmo kulturalak. Horrez gain, beste areto txiki batzuk ere taxutu zituzten, baita liburutegi txiki bat ere. Hala sortu zen San Pedro zentro soziala, eta, besteak beste, musikari euskaldunen ikuskizun andana bat hartu zituen. 1984an itxi zuten, Kataluniako Els Joglars antzerki konpainiaren Olimpic Man obrarekin.

Ia hamarkada batez egon zen zarratuta, harik eta 1993an berriro zabaldu zuten arte, bestelako eskaintza kulturalarekin eta egungo izenarekin. Orduko hartan, instituzio publikoena izan zen ekimena: udalak akuilatu zuen proiektua —EAJren esku zegoen—, eta oposizioko kide guztien bultzada jaso zuen, baita herriko kultur elkarteena ere, Felix Diez antzokiko Harreman Publikoko gaur egungo arduradunaren arabera. «Garai hartan, Basaurik Antzerki Eskola prestigiotsua zuen, baita aktibitate handiko Jaiki zinema kluba ere. Haiek mantendu zuten herriko antzerkiaren eta zinemaren hauspoa, eta antzokia berriro ireki zedin aldarrikatu zuten».

Formatu eta publiko ugari

1993ko maiatzaren 29an izan zen: Euskal Aktoreen Elkartearen gala batekin abiatu zen Social antzoki berria, eta bi pelikula eman zituzten zineman: El libro de la selva eta Héroe por accidente. «Kultur zentro moduan berrireki zituen ateak, behar bezala hornituta, eta, hala, zinema, ikuskizun artistikoak, multimedia eskaintza, antzerkia, zirkua, musika eta dantza haien askotariko formetan eta uztarketetan hartzeko». Era berean, orekaren irizpidea ezarri zuten hasieratik, eskaintza komertzialaren eta ikertzeko babesaren artekoa, hain justu, jomugan izango zuena publiko zabala eta heterogeneoa.

Ibilbide berrian, antzokiaren agertokian aritu dira Els Joglars, ostera ere, baita euskal antzerki konpainia andana bat ere, hala nola Karraka, Geroa, Tarima, Markeliñe, Tanttaka, Kukai, Miarritzeko ballet konpainia eta Euskadiko Ballet jada desagertua. Han jo dute, halaber, Benito Lertxundik, Oskorrik, Ruper Ordorikak eta Mikel Laboak, eta Itziar Ituñori ere egin dio aterpe antzokiak. Orobat, nazioarteko artistak ere egon dira Socialen. Diezek azaldu duenez, programatzerakoan euskal artistei erreparatzen diete bereziki, eta sortzaile garaikideak lehenesten dituzte, oro har.

Sare handi baten zatietako bat dira, Diezek aldarrikatu duenez, eta herriko beste instituzio eta elkarte batzuekin elkarlanean dabiltza; besteak beste, Musika Eskolarekin, Koral elkartearekin eta Danbolin txistu elkartearekin. Jardun horrek programazioa aberasten du, eta bide ematen du beste publiko batzuengana heltzeko, era berean. Badute horren premia, Diezen berbei erreparatuta. «Erronka nagusia da pandemia aurreko publikoa berreskuratzea. Zerbait berreskuratu da, baina oraindik ez gara heldu aurreko kopuruetara».

Gazteak ere badituzte jopuntuan. «Haien interesa eragingo duten proposamenak behar ditugu», adierazi du Socialeko arduradunak. Baina, adin tarte horietan, jakin-mina dibertsifikatuago dagoela dirudi, teknologia digitalen aukerak direla-eta, gehienbat. «Kultur kontsumo ohiturak egunean-egunean ari dira aldatzen; pandemiak hauspoa eman zion horri, streaming plataformen gorakadarekin». Diezek dioenez, joera irauli nahi dute ikus-entzule potentzialekin komunikazio pertsonalizatuagoa sustatuz.


Summary: «Ingurukoen eta talde lanaren kontzientzia handia daukat». Etxetik jaso zuen Olatz Beobidek antzerkiarekiko eta euskal kulturarekiko maitasuna, eta ez da nekatu ibilian. Euskal konpainia askorekin aritu izan da lanean. Adierazi du gizarteak ez daukala kultur kontzientziarik.

Pixka bat berandututa, barkamena eskatuz iritsi da elkarrizketara, baina presarik gabe askatu du barrua gero. Aktoretzat dauka bere burua Olatz Beobidek (Donostia, 1964), nahiz eta antzerki zuzendari eta aktoreen trebatzaile moduan ere bide luzea egiten ari den. Besteren artean, ETB1eko Goenkale saioan zuzendari izan zen zazpi urtez.

Olatz Beobide bai, baina Egaña ere bazara zu. Iñaki Beobide aitak bakarrik ez, Axen Egaña amak ere asko markatu baitzuen zure ibilbidea, ezta?

Bai, bai. Amak asko markatu gaitu seme-alaba guztiok. Ama indartsu eta bizia izan dugu eta daukagu; pertsona gisa, eredugarria. Bere haurtzaroari buruzko dokumental bat zor diot oraindik.

Etxean ia oharkabean barneratuko zenuten euskararekiko eta kulturarekiko maitasuna, ezta?

Bai. Transmisio lan hori hain naturala, aberatsa eta ederra izan zen… [Francisco] Franco hil zenean, arlo politikoan aldaketa garrantzitsu bat bizi izan nuen ume garaitik nerabezarora bidean, baina gurasoek oso argi zeuzkaten ideiak; herri bat izatea, zeureak maitatzea, hizkuntza, kultura… Antzerki lanak egiten hasi, eta diskoak eta liburuak egiten aritu ziren gero. Txikitan, diskoak ipurdi azpian eramaten genituen beste aldera [Ipar Euskal Herrira]. Hala hezi gintuzten, eta normala bakarrik ez, ederra ere bazen guretzat hori egitea. Nire hizkuntzarekiko eta herriarekiko maitasun izugarria transmititu izan didate betidanik gurasoek, beste hizkuntzak eta herriak errespetatuz betiere.

Sei anai-arreba izanda, handi samarra izango zen zuen etxea…

Ez, ez; ez zen batere handia. Donostiako Parte Zaharrean bizi da ama oraindik, San Bizente elizaren ondoan. Ikasketak bukatzean aita Bilbotik Donostiara bueltatu zenean, Donostia ez hain euskaldun batekin topo egin zuen, eta hori izan zen haren bulkadetako bat. Gure herrian euskara erdigunean jarri beharra sentitu zuen.

Baina sei anai-arreba etxean izanda…

Sei anai-arreba, eta tximu bat, eta katu bat, eta txakur bat, eta dortoka bat, eta… Oker bat izan zen tximuarena. Aitak asko bidaiatzen zuen garai hartan, eta orduan normaltzat geneuzkan gauzen artean zegoen [Bartzelonako] Rambletan animaliak saltzea. Urtebete iraun zuen tximuak etxean.

Ezkutuan zintzo aurpegia jartzen ere abila omen zinen zu…

Hori esaten du amak, bai! Sorgina omen nintzen. Denak aztoratzea lortzen omen nuen, baina inor ez omen zen konturatzen ni izan nintzela. Gauzak ez nituen lortzen arrazoia neukalako, bakerik ematen ez nuelako baizik.

Nolako haurtzaroa izan zenuten?

Garai gogorrak ziren, baina ederra izan zen gure haurtzaroa, jolasteko aukera izan genuelako. San Telmora joan, Atreora jaitsi… Hori dena normal egiten genuen. Amamak zaintzen gintuen leihotik. Urgull ere hor zegoen. Anai-arrebekin eta lehengusuekin oso ederra izan zen haurtzaroa. Gero, nerabezaro goiztiarrean, 10-12 urterekin, pilotakadak-eta izaten ziren beti. Bulebarrean gelditzen ziren autobusak, eta handik Parte Zaharrera joatea gerra gune batean sartzearen parekoa zen. Ultraeskuindarrak, jendea txistuka… Aurrez aurreko gogorrak izan ziren, tentsio handikoak.

Errealitate horretan, nolatan lotu zintuen antzerkigintzak?

Uste dut bizitza salbatu zidala antzerkiaren munduak. Izan ere, garai hartan oso gertu zeuden drogak eta politika, garairik gogorrenean. Ni nahiko errebeldea nintzen izatez; antinuklearren kontuarekin hasi nintzen 14 urterekin, guretzat normala baitzen Lemoizko [Bizkaia] zentral nuklearra gelditu nahi izatea, adibidez. Nire pasio horri guztiari bide bat eskaini zion antzerkiak, oraindik agortu ez den bide bat. Kulturala da nire aktibismoa.

Ikasketak berehala bideratu zenituen antzerkiaren arlora.

Bai. Pinpix-ekin hasi nintzen antzerkia egiten, Jose Ramon Soroizekin, eta orduan jada asko gozatzen nuen. «Toki hau nirea da!» sentitu nuen Astorian fokuen azpian obra txiki bat antzezten ari nintzela. Ez famagatik edo teatroa egiteagatik: bokaziozko zerbait sentitu nuen. Zorionez, Antzerti ireki zuten segidan.

Zer izan zen zuentzat Antzerti Euskal Herriko Arte Dramatikoaren Eskola?

Oso aukera ona. Jaurlaritzak eskola hori ireki zuen, bat-batean, nahiz eta oso urte gutxi iraun zuen, zoritxarrez. Orain ireki dute berriro, baina urte askoan egon gara Antzerti gabe. Oso irakasle onak genituen, antzerkirako lau urteko ikasketak ziren… Benetan profesionalizatzen hasi ginen.

Antzertin diploma jasota, London Theatre Centerrera joan zinen, Londresera, foru aldundiaren beka bati esker.

Hala da, bai. Han jarraitu nuen ikasketekin. Zentzu guztietan handiak ziren hemengo bulkadak, eta atera beharra sentitzen nuen. Ikasten jarraitu nahi nuen; beste eskola batzuk ezagutu nahi nituen. Royal Shakespeare eskolatik irakasle gisa zetorren bikote batekin topo egin nuen Londresen: eskola bat muntatzen ari ziren, eta nire aukera zela pentsatu nuen. Betidanik interesatu izan zait ingeles eskola.

Ez dira asko izango 13-14 urterekin Londresera joan eta aireportu batetik bestera helikopteroan eramandakoak…

Ez zait inoiz ahaztuko! Gurasoek momentu onak izan zituzten lanean, eta ahizpari eta bioi aukera eman ziguten Ingalaterrara joateko ingelesa ikastera. Horri esker joan ahal izan nintzen gero beka batekin antzerki eskola batera. Ez dakit bidaia agentziakoa nahastu egin zen edo zer gertatu zen, baina beste aireportu batean amaitu nuen. Adingabea nintzenez, gurasoei deitu zieten, beste aireportura iristeko bi ordu neuzkala esateko. Helikoptero bat hartzea proposatu zieten, eta han joan nintzen. Uste dut izugarrizko dirutza ordaindu behar izan zutela gurasoek, baina pozik joan nintzen ni.

Euskal Herrian bakarrik ez, Frantzian ere ibili izan zara lanean, Theatre du Rivage eta Theatre des Chimeres antzerki taldeekin. Nolako esperientzia izan zen hura?

Rivagerekin frantsesez lan egin nuen, oso gustura, nahiz eta denbora gutxi igaro nuen han. Chimeresekin, berriz, hizkuntza asmatuetan lan egin dut batez ere, mugak hautsi dituzten pertsonak izan direlako beti. Eta euskaraz ere bai, Miarritzeko konpainia izanik, eurek ere euskaraz landu nahi zituztelako obrak. Sari eta aitortza asko jaso genituen.

Euskal konpainia askorekin aritu izan zara lanean, baina benetako esperientzia zure antzerki konpainia sortzea izango zen, ezta?

Tanttaka, Ados, Vaiven, Hika… Ikaragarri aberastu nau horiekin lan egin izanak. Norbere konpainia sortzea beste kontu bat da, ordea; luzeak izaten dira sorkuntza prozesuak, eta gurean, zoritxarrez, ekonomikoki etekin txikikoak. Luzera begira, nekatu egiten du horrek.

Ezkutuko lanean abila zarela goratu dute zure lankideetako batzuek, zure argia besteei ematen saiatzen zarela beti.

Sei seme-alabako familia batekoa naizelako izango da, agian, baina erosoago sentitzen naiz seiok mahaiaren inguruan gaudenean, ni neu bakarrik jaten ari naizenean baino. Ingurukoen eta talde lanaren kontzientzia handia daukat. Taldea osatzeko gaitasuna daukat.

Donostiako Parte Zaharrekoa. Hala aurkezten al duzu zeure burua?

Bai. Asko maite dut Parte Zaharra. Nortasun bat eraikitzen laguntzen du San Bizente elizaren parean jaio izanak.

Pixka bat aldatu dira, ordea, duela berrogei urteko Parte Zaharra eta gaur egungoa…

Zoritxarrez, bai, eta nostalgiaz bizi dut. Parte Zaharrean gauza txar asko egon da, baina auzo bizi bat zen. Orain, berriz, frankiziaz beterik dago; betiko drogeria falta da, betiko denda txikiak… Horrek kalte egin dio auzo izaerari. Turistifikazio honek pixka bat harrituta nauka.

Antzokiak dira zure bizitoki naturalak, baina telebistan ere dezente ibili izan zara. Banan-Banan, Bi eta Bat, A ze parea, Aitaren Etxea, Jaun ta jabe…

Aukera asko eduki ditut, eta aukera horiek aprobetxatzen jakin izan dut. Urte batzuetan ez nion beldurrik izan emakumeon ahalduntze lan edo lidergo horri. Goenkale-n sartzea izan zen adibideetako bat. Aukera bat eman zidaten, eta baietz erantzun nien, baina gorago nahi nuela. Erronka izan behar zuen niretzat; ezin zen izan aktoreak zuzentzea bakarrik, hori egiten banekien eta. Zazpi denboralditan aritu nintzen talde izugarri baten buru.

Non zegoen Goenkale-ren sekretua?

Kaleko ohiko gauzak ateratzea zen sekretua. Irlandatik hartu zuten ideia, baina hemengo aktore ezagunenekin. Kontxu [Odriozola], Mikel Garmendia… Ez zen kasualitatea arrakasta izatea. 40-50 aktore mugitzen zituen Goenkale-k. Harrobi hori izan du herri honek, baina faktoria bat galdu genuen gero, ikus-entzunezko industria oso bat.

Gaur egungo egoera ez al da onena, beraz?

Zail dago, baina kultura ezin da neurtu ekonomikoki bakarrik. Kontua da gure herrian normaltzat jotzen dela Anoetara edo San Mamesera joateko 40-60 euro ordaintzea, eta garestia iruditzen zaigula antzokira joateko 8-12 euro ordaintzea. Gizarte gisa ere ez daukagu kontzientziarik.

Zuk gurasoengandik jasotakoa zure semeek ere jaso dute zuengandik. Perkusionista gisa dabil zaharrena, eta DJ gisa gazteena.

Hala da. Artistak dira biak, zaletasun handia daukate, eta bila dabiltza. Gustatzen zaie oholtza, eta ni oso harro nago, noski.


Denbora irabaztea da erronka

Summary: Denbora irabaztea da erronka. Maiatzaren 20ko uholdeak ezustean harrapatu zituen Bortzirietako herriak: Beran, bi orduan metro koadroko ehun litro baino gehiago bota zituen. 2019an, urak Tafalla hartu zuen, eta hango udalak ikasi du lezioa: alarma ahalik eta azkarren piztea helburu duen proiektu batean parte hartzen ari da.

«Berako irudiak ikusita, 2019an sentitu nuen beldurra datorkit berriz burura». Tafallako jarduneko alkate Jesus Arrizubietarenak dira hitzak (EH Bildu). Ekainaren 17an utziko du kargua, ez baita koalizioaren alkategaia izan joan den igandeko hauteskundeetan. «Etxeko lanak eginda» joanen dela nabarmendu du, halere.

2019ko uztailaren 8an, Arrizubieta Tafallako alkate bilakatu eta 24 egunera, Zidakos ibaiak gainezka egin zuen herrian, eta kalte handiak eragin zituen. Atarrabiako 25 urteko gazte batek ezin izan zion uholdeari ihes egin, eta Ezporogi ondoan zendu zen, urak autoan harrapatuta.«Garbi nuen udalaren ardura zela neurriak hartzea, egun hartakoa, ahal dela, berriz gerta ez dadin. Uholdeak gertatuko direla badakigu; denbora irabaztea eta alarma ahalik eta azkarren piztea da gure erronka».

Denbora irabazteko asmo horrekin erabaki du Tafallako Udalak bertze hainbat erakunde eta enpresarekin batera garatu nahi duen proiektuan parte hartzea. «Gu gaude, baina badira Espainiako eta Frantziako hainbat enpresa ere sartuak. Europaren babesa lortu nahi dugu, adimen artifiziala erabilita alerta goiztiarrak aktibatzeko sistema bat sortzeko», azaldu du Arrizubietak. Zortzi bazkidek sustatu dute proiektua, bertze sei laguntzailerekin batera. Bazkideen artean dago Zumarragako Udala (Gipuzkoa), eta laguntzaileetako bat da Nafarroako Udalerrien eta Kontzejuen Federazioa. «Helburutzat hartu dugu uholdeak gertatu baino zortzi ordu lehenago piztu ahal izatea alarma».

Zer egin jakiteko planak

«Uholdeei ezinen diegu ihes egin, baina, denbora irabaziz gero, eragin ditzaketen kalteak gutxitzea lor dezakegu. Herritarren segurtasuna da lehentasuna», berretsi du Tafallako jarduneko alkateak. Garatzen ari diren proiektuaren asmoa ere bada urak azpian har ditzakeen eremuetan dauden azpiegituretan —eskoletan, lantegietan, kiroldegietan eta gisakoetan— larrialdi planak egitea. «Zerbait gertatzen bada, denok jakin behar dugu zer egin. Larrialdi plan batek ez du deusetarako balio herritarrek ezagutzen ez badute».

2019ko uholdeak gertatu eta gero, Tafallako Udalak egin zuen herriko larrialdi plana. Oraingo proiektuarekin, urrats bat harago egin nahi dute. «Onena da lortuz gero udal guztiek erabili ahal izanen dutela». Beran ere badute larrialdi plan bat, baina joan den maiatzaren 20ko goizaldean ezerk ezin izan zion mugarik jarri uraren indarrari: ekaitzak gogor jo zuen herria —bi orduan, metro koadroko ehun litro baino gehiago bota zituen—, eta, Zia errekak gainezka egin eta gero, urak hartu zituen herriko hamaika karrika, etxabe, denda, auto eta etxe.

Uholdeak kalte material handiak utzi ditu Beran, eta berrogei oilo hil ditu, gutxienez. Lesakan, berriz, luizi batek ur kanal bat itxi zuen, eta ura etxeetara desbideratu; hainbat hustu behar izan zituzten. Nafarroako Gobernuak Espainiakoari eskatu dio urak azpian hartutakoa hondamendi eremu izenda dezala. Berako Udalak lau milioi euroren galerak zenbatu ditu, urak herriko bide eta azpiegitura publikoetan egindako kaltearen arabera. Aseguruen Konpentsazio Partzuergoa ari da urak herritarren ondasunetan eragindako kaltea zenbatzen.

«Amets egiten ari nintzela pentsatu nuen hasieran», oroitu du Berako alkate Aitor Elexpuruk (EH Bildu) —kargua berrituko du ekainaren 17an—, etxeko leihotik karrika urez beteta ikusi zuen uneari buruz. «Goizaldeko ordubietan, lau tanta ari zuen; laurak eta laurdenean, dena kontrolez kanpo zegoen. Bat-batekoa izan zen erauntsia».

Elexpuru 2019tik da Berako alkate. 2021eko otsailean, suak hartu zituen herriko zenbait mendi; urte bereko abenduan, Zia errekak eta Bidasoa ibaiak gainezka egin, eta uholdeak eragin zituzten. Kalbarioko errekaren emariak ere gora egin zuen 2021eko abenduan, eta urak zulo bat eragin zuen erreka ubidean sartzen den tokian. Iazko urtarrilaren 10eko euriteen ondorioz, okerrera baino ez zuen egin egoerak: Berako Plaza Zaharrean agertutako zuloak horma bat bota zuen, eta Lorenzobaita etxeko sotoan gainezka egin zuen urak. Azpitik pasatzen da ubidea.

Maiatzaren 20ko erauntsiak ere kalte egin dio Kalbarioko errekako lur azpiko galeriari. «Zia errekarekin bat egiten duen tokian buxadura bat dago, eta zulo bat eragin du etxebizitza bateko sotoan. Hori da orain ditugun puntu kritikoetako bat», azaldu du Elexpuruk. Isidoro Fagoaga musika eskolaren inguruan dago bertzea, han ere lur azpiko erreka bat baitago. Musika eskolaren aurreko botikak, hain zuzen, kalte handiak izan ditu, duela bi asteko erauntsiaren ondorioz.

Laguntzen zain

Berako hainbat dendatan sartu zen ura maiatzaren 20ko goizaldean. Kirolak Zelako jabe Mari Jose Fagoagak dendaren gainean du etxea. «03:30ean, 112ra deitu nuen, ekaitzaren ondorioz putzu handi bat sortu baitzen etxe aurrean; handik gutxira, Ziak gainezka egin zuen, eta, suhiltzaileak etorri zirenerako, dena zegoen ur azpian», gogoratu du. Biltegiko materiala galdu du Fagoagak, baina dendan zuena «herritarren laguntzari esker» salbatu ahal izan duela nabarmendu du. Galdutakoaren inbentarioa egiten eman ditu azken egunak, Nekane Lasaga langilearekin batera. «Beharko ditugun obren aurrekontua ere aurkeztu behar diogu partzuergoari». Urak erakusmahaiei eta zokaloei egin die kalte, bertzeak bertze.

Orain gertatu denak duela berrogei urte denda ireki zuenekoa ekarri dio gogora Fagoagari: «1983ko abuztuaren 2an ireki nuen, eta, hilabete horretako 26ko uholdeen ondorioz, urak metro bat egin zuen gora denda barruan. Egun hartan ezin izan nien malkoei eutsi».

Iciar Fagoaga herritarren babesak hunkitu du, batez ere. Jasotako laguntzari esker, uholdea gertatu eta hurrengo astelehenean zabalik zuen zapata denda. «Mari Josek [Fagoaga] deitu zidan denda urez beteta zegoela abisatzeko». 06:00ak arte ezin izan zen sartu. «Erakusleihoak apurtuak ziren, eta urak zapatak eramaten zituen karrikan behera».

Inbentarioa egiten segitu du Fagoagak azken egunotan, eta partzuergoak emanen dien erantzunaren zain da. «Perituak erran digu oraingoz Europako laguntzak badirela. Bukatzen direnean, ez dakit zer gertatuko den». Beratarren babesa berretsi du, ororen gainetik. «Niretzat hori izan da inportanteena».


Summary: «Muturreko fenomenoak dira, eta gero eta maizago ari dira gertatzen».

Berako maiatzaren 20ko euri erauntsia tren konbektibo deritzon ekaitz mota bat izan zela azaldu du Aemeteko Nafarroako ordezkari Peio Oriak (Iruñea, 1982).

Zer gertatu zen Beran?

Beran, Aranon, Goizuetan gertatu zena ekaitz mota bat izan zen; meteorologook tren konbektibo esaten diogu.

Zer da, zehazki?

Izen hori du ekaitz horren egiturak bagoi asko dituen tren bat gogoratzen digulako: ekaitz bat sortzen da toki jakin batean, eta ur kopuru handi bat botatzen du; lehen ekaitz hori pasatuta, beste bat dator eta gauza bera egiten du, toki berean, tren bateko bagoien antzera.

Eta zergatik da konbektiboa?

Hitz horrek erreferentzia egiten dio atmosferan gertatzen den zerbaiti: aire mugimendu bertikala oso eraginkorra denean gertatzen da. Ez da Nafarroan fenomeno hori gertatzen den lehen aldia.

Halako indarrez?

Hori da kontua: halako fenomenoak muturrekoak dira, eta gero eta maizago eta gero eta indar handiagoz ari dira gertatzen. Hori da joera.

Beran metro koadroko 120 litro ur inguru bota zituen; ondoko herrietan, anitzez ere gutxiago.

Bai. Ekaitza eremu jakin batean sortu zelako. Nafarroan, Bidasotik Leitzaranera; bereziki, Bera, Lesaka, Arano eta Añarbeko urtegiaren arteko lerroan.

Zerk eragiten ditu gisa horretako fenomenoak?

Kontua da orain itsasoaren tenperatura oso altua dela, oro har, ez bakarrik Bizkaiko golkoan edo Mediterraneoan: Atlantiko osoan gauza bera gertatzen da. Tenperatura altua denean, ekaitz zurrunbiloen energia handiagoa da. Faktore horrek gisa horretako fenomenoak bultzatzen edo errazten ditu. Klima ereduek esaten digute fenomeno horien banaketa aldatzen ari dela, eta gero eta maizago eta era intentsoagoan gertatuko direla. Beran gertatu zena ikertzen jarraitu behar dugu, hala ere, gisa horretako gertaera puntualak zuzenaan klima aldaketarekin lotzea ez baita erraza.

Zaila da aurrez jakitea gisa horretako ekaitzak zehazki non eta noiz sortuko diren?

Oso zaila da jakitea zenbat euri botako duen, eta zehazki non botako duen. Teknologiak hobera egin du, baina mugak ditu. Eredu fisikoek ezin dute gehiago egin, eta orain adimen artifizialaren bidez saiatzen ari gara. Landu beharreko bide bat da. Erronka nagusietako bat da gisa honetako fenomenoei aurrea hartu ahal izatea. Klima aldaketara egokitzea beharrezkoa da.


Summary: PPk esan du gobernuan sartzea «marra gorria» dela Eider Mendoza babesteko. Mikel Lezama PPren hautagaiak EAJri eta PSE-EEri ohartarazi die PP ez dela «makurtuko», eta botoak ez direla «doan» izango.

Udal eta foru hauteskundeen ondotik, askatzeko daude oraindik gobernabideari lotutako korapilo ugari. Horien artean dago Gipuzkoako Foru Aldundian nork aginduko duen argitzea. EAJk eta PSE-EEk akordioa itxi dute gaur, eta, orain, PPk du giltza EH Bilduri aginte makila kentzeko. Mikel Lezama PPren hautagaia Euskadi Irratian egon da goizean, EAJk eta PSE-EEk akordioa itxi baino lehenago, eta adierazi du Eider Mendoza jeltzalea ahaldun nagusi izatea nahi dutela, baina PPren botoak ez dituela «doan» jasoko hautagai jeltzaleak. Lezamak esan du gobernuaren parte izatea «marra gorri» bat dela, Eider Mendoza babesteko ezinbesteko baldintza: «Haiek [EAJk eta PSE-EEk] daukate beharra, haiek daukate asko jokoan. Gu negoziatzeko prest gaude, eta nahiko genuke, esaterako, Kirol Sailaren ardura izan». EAJri eta PSE-EEri ohartarazi die hauteskundeen ondotik egoera «aldatu» egin dela, eta gizartearen «aniztasunak» elkar ulertzera behartzen dituela indar politikoak. «Ez dut ulertzen EAJk eta PSE-EEk mespretxu egitea PPri botoa eman zioten 20.000 lagunei», salatu du. Gehitu du PP ez dela «makurtuko», eta Muriel Larrea Gipuzkoako PPren presidenteak eskuak libre dituela hartu beharreko erabakiak hartzeko.

Legebiltzarrean oihartzuna

Igandeko hauteskundeei buruzko erreakzioak Eusko Legebiltzarreko kontrol saiora ere iritsi dira. Nerea Kortajarena EH Bilduko legebiltzarkidea Iñigo Urkullu lehendakariari mintzatu zaio esateko igandean herritarrek «mezu argia» eman zutela, eta ez dutela interpretazio ona egin «baztertzen dituzten itunak» egiten dituztenek. «Gauzak beste era batera egin behar ditugula esan digute herritarrek; mezu argia da: ziklo aldaketa batean gaudela uste dugu». Kortajarenaren hitzetan, herritarrek bozkatu dute «lidergo berri eta partekatuak» egotea, eta horrek gogoeta bat eskatzen du. Lehendakariaren ustez, berriz, EH Bilduk hauteskunde emaitzen inguruan egindako interpretazioa «alderdikoia» eta «arriskutsua» da, eta esan du lehendakari gisa hartutako konpromisoei eutsiko diela. Adierazi du «errespetu handia» diela emandako hitzari eta hartutako konpromisoei, eta gogorarazi du iazko politika orokorreko bilkuran berrogei neurri zehatz dituen estrategia aurkeztu zuela, bost lehentasunekin: gizarte kohesioa; enplegua; industrian eta jasangarritasunean oinarritutako hazkundea; klima aldaketari emandako erantzuna; erronka demografikoa eta gazteria; eta Euskadi Basque Country. «Horietako bakoitzak estrategia bat eta jarduera plan bat ditu martxan, eta etengabe eguneratzen dira. Hori da, hain zuzen ere, Eusko Jaurlaritzak 2023an planteatutako erronkei ematen dien erantzuna», berretsi du.


Summary: Hamar herritarretik seik ontzat jotzen dituzte hauteskundeetako emaitzak. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan abstenitu ziren lau herritarretik hiru konforme daude botoa eman ez izanarekin.

Eusko Jaurlaritzako Prospekzio Soziologikoen Kabineteak udal eta foru hauteskundeen ondorengo inkesta argitaratu du, eta, horren arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hamar herritarretik seik uste dute bozetako emaitzak «oso positiboak» edo «gehienbat positiboak» direla; aldiz, %21ek negatibotzat dauzkate foru hauteskundeetako emaitzak, eta %24k gauza bera uste dute udal hauteskundeen gainean. Haatik, gehien-gehienak (%95) konforme daude emandako botoarekin.

Udal eta foru hauteskundeak izanik, herrialdeko edo tokiko gaiak izan dira aldagai nagusia botoa erabakitzeko orduan; %43k diote herrialdeko gaiei erreparatu dietela, eta %36k, Euskal Autonomia Erkidegoko gaiei. Aldiz, desoreka handiagoa dago udal bozetan botoa aukeratzeko: hamarretik seik tokiko gaiak dituzte buruan nori botoa eman erabakitzeko, eta bostetik bat dira EAEko gaietan pentsatuz bozkatzen dutenak. Portzentaje horiek oso antzekoak dira 2019ko udal eta foru hauteskundeen ondorengo inkestarekin alderatuta.

Botoa erabakitzeko orduan, inkestari erantzun dioten bost herritarretik lauk diote hauteskunde kanpaina hasi aurretik erabaki zutela nori eman botoa, eta ez ematea erabaki zutenen artean, berriz, erdiek hala zuten erabakia kanpainaren aurretik. %21ek, berriz, bozketa egunean bertan erabaki zuten foru hauteskundeetan abstentziora jotzea —udal hauteskundeetan, %23k—. Bestalde, hiru herritarretik bik konbentzituta eman zuten botoa, baina %18-20k «aukera txarretan onena» hautatu zuten.


Summary: Nerea Eizagirrek beste urtebeterako berritu du Realarekin. Erdilari tolosarrak zortzigarren denboraldia egingo du txuri-urdinen lehen taldean. «Polita da nire bizitzako taldean jarraitzea», esan du kapitainak

Reala ari da datorren denboraldirako taldea osatzen. Eta gaur, talde horren zutabe nagusietako bat ziurtatu du: Nerea Eizagirrek (Tolosa, Gipuzkoa, 2000) beste urtebetez jarraituko du taldean.

Hilaren 30ean amaituko zitzaion kontratua talde txuri-urdinarekin, baina kluba eta bera ados jarri dira hitzarmen hori beste sasoi batean luzatzeko. Kapitainak, beraz, elastiko txuri-urdina eramango du soinean gutxienez beste sasoi batean.

«Pozik eta gustura» dago Eizagirre. «Polita da nire bizitzako taldean jarraitzea. Txikitatik nuen ametsa Realarekin debuta egiteko. Egin nuen, eta jada zazpi denboraldi daramatzat taldean. Pozgarria da beste urtebetez jarraitzea», esan du, kontratua sinatu berritan.

Argi ditu helburuak: «Nire onena eman nahi dut, eta ahal dudan lanik onena egin. Taldearekin gozatuz jarraitu nahi dut, baita taldeak nirekin gozatzen segi dezan ere. Amets asko ditugu elkarrekin egiteko».

Eizagirre funtsezko jokalaria bilakatu da urteek aurrera egin ahala. Denboraldi honetan ere oso garrantzitsua izan da Natalia Arroyorentzat: Espainiako Ligan, 29 partida jokatu ditu, eta bost gol sartu ditu, eta gola sartzeko hamabi pase eman.

Denboraldiaz galdetuta, kapitainak azaldu du asko gozatu zuela lehen aldiz Txapeldunen Ligan arituta. «Anoetan jokatu genuen atarikoa, eta jende asko egon zen harmailan. Ahaztezina izan zen».


Summary: Legazpiko CIEko langileek greba mugagabea hasiko dute asteartean. KPIaren gaineko soldata igoerak eskatu dituzte. 205 langile ditu plantak. Legution ere greban daude maiatzaren 15etik.

Legazpiko (Gipuzkoa) CIE fabrikako langileen batzordeak greba mugagabera deitu du ekainaren 6tik aurrera. Planta horretan 205 pertsonak lan egiten dute.

Enpresa Batzordea ELA sindikatuko zortzi kidek eta LABeko batek osatzen dute. Jakinarazi dutenez, maiatzaren 31n egindako batzarretan, langileen «gehiengo zabalak» berretsi zuen greba deialdia.

Komunikabideetara bidalitako ohar labur batean, sindikatuek azaldu dute enpresa hitzarmena negoziatzen ari direla eta eskaera hauek egin dituztela: KPIaren gaineko soldata igoerak, hobekuntzak bajen soldata osagarrietan eta lizentzietan eta 4. eta 5. txandetarako eta lanaldi zatituko langileentzako hobekuntzak.

Legazpiko CIEn burdin lanak egiten dituzte autogintzaren sektorerako.

Asteartetik aurrera Legazpiko plantako langileek bat egin dute CIEk Legutioko (Araba) Goiaingo industria parkean duen lantegikoekin.

Haiek maiatzaren 15ean hasi zuten greba mugagabea. 30 langile ditu planta horrek, ELAk ordezkatuak, eta lehen hitzarmen kolektiboa negoziatzen ari dira. Sindikatuaren arabera, lantaldearen aldarrikapen nagusien artean daude KPIaren araberako soldata igoerak, urteko lanaldia murriztea (1.700 ordutik behera) eta soldata taulak berrikustea.

CIE Automotive Euskal Herrian egoitza duen multinazional bat da, eta autogintzaren sektorearentzat egiten du lan. Hamabost lantegi ditu Hego Euskal Herrian, eta 100 kanpoan.

ELA sindikatuak gogorarazi duenez, taldeak 90 milioi euroko emaitza garbia izan du aurtengo lehen hiruhilekoan, aurreko ekitaldiko aldi berean baino %9,6 gehiago; eta ustiapenaren emaitza gordina 179,3 milioi eurokoa izan da, iazko lehen hiruhilekoan baino %13,8 handiagoa.


Summary: Merina Gris, Olaia Inziarte, Skabidean eta ETS Iruñeko sanferminetan arituko dira. Uztailaren 6tik 13ra izanen diren kontzertuak iragarri ditu Iruñeko Udalak: kontzertuak Gazteluko plazan eta Konpainia plazan izanen dira. Foruen plazan DJak ariko dira, arratsaldez eta gauez.

Hilabete luze falta da Iruñeko sanferminak hasteko, eta Iruñeko Udalak gaur jakinarazi du aurtengo aldirako antolatu duen musika egitaraua. Joan den urtean bezala, Gazteluko plazan, Konpainia plazan eta Foruen plazan izanen dira kontzertuok. Antolaketari dagokionez, aldaketa bakarra dago: DJak Foruen plazan ariko dira, eta, berriz, Gazteluko plazan musika taldeak edo bakarlariak oholtzaratuko dira —iaz aldrebes egin zuten—. 40 emanaldi inguru izanen dira.

2022an, Iruñeko Gazteluko plazak ordura arte ez bezalako itxura hartu zuen uztailaren 6tik 14ra bitarte. Estreinako aldiz, Iruñeko Udalak DJei eman zien plaza, eta kontzertuak antolatu zituen uztailaren 6tik 14ra bitarte. Aurten, musika taldeen emanaldiak izanen dira, DJen ordez. Hamar kontzertu iragarri dituzte, eta horietako bi dira euskarazkoak: ETS eta Merina Gris. Aipatuez gainera, talde hauek ere ariko dira bertan: Ana Torroja, La señora Tomasa, Lagrimas de Sangre, Fangoria, Dani Fernandez, Funzo and Baby Loud, Merina Gris, Delaporte, ETS eta Ana Mena.

Gazteluko plazaren eta Foruen plazaren artean trukea eginen denez gero, DJak Foruen plazan ariko dira aurten. Zehaztu dutenez, 14an salbu, bi sesio izanen dira eguneko; bat arratsaldez, eta bestea gauez. Uztailaren 12an Oihan Vega ariko da.

Gainera, Konpainia plazan ere egunero izanen dira kontzertuak hilaren 6tik 13ra; bat arratsaldez, eta beste bat gauez. 6a da salbuespen bakarra: 19:00etatik aitzina, Fernanda Arrau, Los Lazcoz eta Pablo Cotton DJak ariko dira, bata bestearen atzetik. Halaber, 7an The Old School 4t eta Don Letts izanen dira; 8an, Dj Budin eta Skabidean; 9an, Baobabs Will Destroy the Planet eta Chico Trujillo; 10ean, Javier Lopez Jaso Quartet eta Sara Dowlin Quartet; 11n, Parrockos eta Carmen Souza; 12an, Raimundo El Canastero eta Robert Finley; 13an, Olaia Inziarte eta Minyo Crusaders.


Summary: Epailea eta epaitua, mahaiaren alde berean. Gizarte mugimendu ugarik antolatuta, ekitaldi bat egin dute Madrilen, ‘Egunkaria’-ren itxiera oroitzeko. ‘Egunkaria’-ko zuzendari ohi Martxelo Otamendirekin solasean aritu da Javier Gomez Bermudez, ‘Egunkaria’-ko auzipetuak absolbitu zituen epaimahaiko burua. Nabarmendu du ‘Egunkaria’-ren itxiera «bidegabea eta legez kanpokoa» izan zela.

«Zure izena zein da: Marcelo edo Martxelo?». Madrilgo La Maliciosa ateneoko areto nagusian jendea esertzen hasia da, antolatzaileak mikrofonoak probatzen ari dira, eta ekitaldiaren ostean afalduko duten tokira nola joan paper zatitxoetan marrazten ari da Txepe Lara zinema ekoizlea, aulki batean eserita. «Nire izena Martxelo da. Galdera bera egin zidan Baltasar Garzonek», esan dio Martxelo Otamendik, Euskaldunon Egunkaria-ko zuzendari ohiak eta BERRIAko zuzendariak, irribarrez, Javier Gomez Bermudezi, Espainiako Auzitegi Nazionaleko Zigor Aretoko presidente izandako epaileari. «Ez dut ahaztuko galdera bera egin niola Iñaki Uriari, epaiketan», segi du epaileak. Jende gehiena eserita badago ere, haiek zutik jarraitzen dute. «Galdetu nion ea Ignacio edo Iñaki den. Eta hark argi esan zidan Iñaki dela. Nik ordura arte uste nuen Iñaki Ignacioren txikigarri bat zela…». Esertzeko eskatu die Pedro Casas ekintzaile madrildarrak, eta haiek obeditu dute. Azken aldiz jendaurrean batera egon zirenean, elkarri begira eseri ziren Gomez Bermudez eta Otamendi. Madrilen izan zen, Auzitegi Nazionalean; bata bestea epaitzen ari zen. Atzo, ordea, elkarren ondoan eseri ziren, mahaiaren alde berean, haiei entzuteko prest zegoen jendeari begira.

Joan den otsailean hogei urte bete ziren Auzitegi Nazionalak eta Guardia Zibilak Euskaldunon Egunkaria itxi zutenetik; hogei urte, hainbat arduradun atxilotu eta torturatu zituztenetik. Elkartasuna ez zen Euskal Herrira mugatu; Madrilgo gizarte mugimendu ugaritako ekintzaileek gaitzetsi egin zuten gertatutakoa, eta ez dute ahaztu. Urteurrenaren harira, ekitaldi bat antolatu zuten atzo Espainiako hiriburuko La Maliciosa ateneoan. Otamendik eta Gomez Bermudezek Egunkaria-ren itxieraz hitz egin zuten, baita Luis Rodriguez Aizpeolea kazetariak ere; El País egunkarian euskal gatazkaz idatzi izan zuen, 2012an erretiroa (erdizka) hartu zuen arte. Montserrat Galceran filosofoak ere hitza hartu zuen, baina Bartzelonatik; ezin izan zuen Madrilen egon, amona bihurtu zelako atzo. Amparo Climent eta Carlos Olalla aktoreekin osatu zuten mahaiko bostekoa.

Auzitegi Nazionaleko Juan del Olmo instrukzioko epailearen aginduz itxi zuten Egunkaria 2003ko otsailaren 20an, eta arduradunak atxilotu zituzten; horietako bat zen Otamendi. 2009ko uztailaren 30ean, Auzitegi Nazionaleko zigor arloko bigarren aretoko epaimahaiak Egunkaria auziaren epaiketa egitea erabaki zuen; abenduaren 15ean hasi zen. Gomez Bermudez izan zen epaimahaiko presidentea —beste bi magistratuak Ramon Saez Valcarcel eta Manuela Fernandez izan ziren—, eta haren sinadura du 2010eko apirilaren 12ko absoluzio epaiak: bost auzipetuak —Otamendi, Joan Mari Torrealdai, Iñaki Uria, Txema Auzmendi eta Xabier Oleaga— errugabetzat jo zituzten, eta Egunkaria ixteko lege heldulekurik ez zegoela esan zuten.

«Egunkaria-ren itxiera legez kanpokoa eta bidegabea izan zen. Bost pertsonaren bizitza zapuztu genuen», esan du Gomez Bermudezek, Otamendi ondoan duela, dozenaka lagunen aurrean. Barkamena eskatu du, «akatsengatik». Izan ere, nabarmendu du Egunkaria-ren itxiera «akats judizial handia» izan zela. Del Olmok «fede onez» jardun zuela esan arren, «okertu» zela nabarmendu du: «Epaile batek ezin du atestatu polizial bat modu akritikoan sinetsi».

Beldurra helburu

Txalo artean hartu du hitza Otamendik, eta esan du Egunkaria itxi izanaren helburua herritarrak beldurtzea izan zela: «Herritarrei mezu hau helarazi nahi izan zieten: ‘Kontuz. Kontuz egiten ari zaretenarekin, edo egitea pentsatzen duzuenarekin. Gu edozer egiteko gai gara’. Hala ere, Egunkaria itxi zutenean, Donostian inoiz antolatu den manifestaziorik handiena egin zuten».

Otamendik Egunkaria-ko langileei egindako lana aitortu die, ezer baino lehen: «Aitortza partekatu nahi dut Egunkaria-ren itxiera pairatu duten langileekin. Egun hartan, etxera negarrez joan ordez, egunkari bat egiteko adorea izan zuten». Egunero kazeta Egunkaria-ren itxieraren biharamunean kalean zegoen, eta egunero argitaratu zuten 2003ko ekainaren 21era arte, BERRIAren lehen alea kaleratu zuten arte.

Atxilotuak torturatu zituen Guardia Zibilak, eta hark jasandakoak kontatu dizkie Otamendik La Maliciosa ateneora gerturatu direnei. Adi entzun eta gero, ondoan duen epaileak ez du gaia saihestu. «Zuen kasu zehatzean, Martxelo, torturak eta tratu txarrak egon izanaren ziurtasuna zuen epaimahaiak, baina epaian ezin genuen esan, ez zelako gure eskumena», nabarmendu du Gomez Bermudezek. Erantsi du atxilotuen inkomunikazio aldiek «kontrol gutxiegi» dutela: «Tortura ezin da saihestu, baina prebeni daiteke».

Rodriguez Aizpeoleak, hitza hartu duenean, nabarmendu du Egunkaria-ren itxiera «arbitrarioa» izan zela: «Jose Maria Aznarrek [orduko Espainiako Gobernuko presidenteak] ez zuen soilik terrorismoa suntsitu nahi: abertzaletasuna suntsitzearekin tematuta zegoen. Haren eskema hau zen: Txakurra hilda —abertzaletasuna—, amorrua hilko da —terrorismoa—. Horretarako erabili zituzten haiengandik gertu zeuden auzitegietako sektoreak eta hainbat hedabide». Galceranek, berriz, aldez aurretik grabatutako bideo batean esan du lehenik «ondorioa» erabaki zutela, eta gero «arrazoiak» bilatu zituztela. «Euskalduntasuna ETAra murriztu zuten», gaitzetsi du.

Beste Madril bat

Beste bideo bat ere jarri dute, Fermin Muguruzak Madrilen sari bat jaso zuenekoa, hain zuzen: Egunkaria itxi izana salatu zuen, eta publikoak txistuka erantzun zion. La Maliciosako publikoaren txaloek estali dituzte, nabarmen, duela bi hamarkadako txistuak. Antolatzaileek —LoQueSomos, Puedo, Ecologistas en Accion, Madrileñ@s por el Derecho a Decidir, Viento Sur eta Traficantes de Sueños antolakundeetako kideek, besteak beste— nabarmendu dute ez zela erraza izan, garai hartan, Madrilen Egunkaria-ren itxiera salatzea. Ekitaldi ugari antolatu zituzten, eta Otamendi horietako askotan izan zen.

La Maliciosan ez da dena amaitu, ordea. Lavapies auzoko jatetxe batean segi dute solasean Otamendik, antolatzaileek eta beste hainbat lagunek. Elkartasunak beste mahai baten bueltan jarraitu du. Topa, txalo, esker on eta hitzaldi artean murgildu dira Madrilgo gauean. Izan ere, Madril ez da soilik Auzitegi Nazionala.


Summary: Jaurlaritza ikertzen ari da ertzainen protestan legea urratu ote zen. Erkorekak azaldu du «susmo sendoak» dauzkatela pentsatzeko diziplina araudia edo herritarren segurtasunekoa urratu zutela.

Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak ikerketa bat zabaldu du, aztertzeko ostegunean Eusko Legebiltzarraren atarian zenbait ertzainek eginiko elkarretaratzean «ordenamendu juridikoaren aurkako jokabideak» egon ote ziren. Horren «susmo sendoak» dituztela esan du Josu Erkoreka Segurtasun sailburuak: diziplina araudia edo herritarren segurtasunekoa urratu zutela. Protesta horretan, tranbiaren zirkulazioa eten zuten poliziek.

Eusko Legebiltzarreko kontrol saioan, sindikatuetatik kanpo antolatutako ertzainen mugimenduaz galdetu dio Julen Arzuaga EH Bilduko legebiltzarkideak Erkorekari. Arzuagak «kezka» agertu du mugimendu horren inguruan, eta salatu du «joko arau guztiak hausten» ari direla eta «bide parapolizial» bat hartzen ari direla. Hori horrela, pozik agertu da zabaldutako espedientearen berri izatean.

Erkorekak azaldu du «informazio osoa biltzen» ari direla «prozedurak tramitatzeko eta balizko ardurak kitatzeko», hala badagokio.


Hiru dibortzio disko

Summary: Hiru dibortzio disko.

Maitasun "erromantikoa" pop musikaren gai nagusia (eta, ondorioz, nekagarriena) dela esaten denean ahazten zaigu desamodioa, urruntzea eta banaketa/dibortzioa direla, ez gutxitan, kanta askoren eta are disko osoen zio eta motor nagusia. Hots, maitasunaren ifrentzua izango litzatekeena, amodioaren antonimoa. Eta, ados, maitasunaren eremu semantikoan jarraitzen dugula erantzun diezadakezue, eta arrazoia eman beharko dizuet, baina niri beti iruditu zait eguzki-sistema bereko oso planeta diferenteak direla, gutxienez. Izan ere, haustura diskoek azpigenero bat osatzen dute rock musikaren unibertsoan, muturreko konfesionaltasuna, autokritika, penatxoa emateko gogoa edo/eta "bestearekiko" gorrotoa (batzuetan muturrekoa) gurutzatzen diren eremu bat, binilo bihurtuta (garai batean behintzat). Ildoetatik odola jariatzen duten diskoak, Bob Dylan-en Blood on the Tracks famatuan gertatzen zen bezala (Columbia, 1975), nahiz eta kantariak berak beti ukatu duen Sara Lownds-ekiko bere orduko dibortzioarekin zerikusia duenik, eta azaldu duen (WTF) Txekhov idazle errusiarraren ipuinetan oinarritutako disko bat dela (konfirmatuko lukeena, baiki, Dylan ezagututa, bere dibortzioari buruzko lan bat dela…). Adibideak ugariak dira, hainbeste ezen kostatu baitzait soilik hiru aukeratzea, eta esanguratsu asko baztertu behar izan ditudan, Carole King-en Tapestry, Marvin Gaye-ren Here, My Dear, Phil Collins-en Face Value, Beck-en Sea Change edo Björk-en Vulnicura-ren mailakoak. Edonola ere, ausartuko naiz hipotesi bat botatzera: dibortzio diskoak (ia) beti dira ez soilik egileen egoera sentimental-animikoaren ondorio bat, baizik eta baita haustura bat ere (handiagoa edo txikiagoa) egile horien ibilbidean, aurretik egiten ari ziren norakoarekiko alegia. Norberarenak pixka bat ahazteko, artisten miserietan murgiltzean gustua hartzen dutenentzako aproposak, hona hemen hiru dibortzio edo haustura disko.

Fleetwood Mac Rumours Warner Bros., 1977

Posible da dibortzio disko espantsibo eta (ia) alai bat? Talde batek egina non kide guztiak separatzen ari baitziren elkarrengandik, eta ez zioten hitza ia elkarri zuzentzen? Erantzuna BAI da: disko hori Rumours da, soft rockaren tontorretako bat. Taldean, garai horretan, bi bikote ohi zeuden, Lindsay Buckingham-ek/Stevie Nicks-ek eta John/Christine McVie-k ex-osatutakoak, gehi Mick Fleetwood bateria. Elkarrekin talde bezala egitera zihoazen bigarren diskoa zen (Fleetwood Mac, blues-rockeko talde britainiarra bezala sortua 1960ko hamarkadan, formazio eta estilo aldaketa ugarietatik pasatua zen, eta une hartan Kalifornian kokatuta zegoen): logikoena, taldearen ezegonkortasun historikoa kontuan hartuta, banatzea izango zen. Bada, ez: konpainia prest egon zen estudio-ordu luzeak eta produkzio dotoreena (eta kokaina arrasto kilometrikoak) finantzatzeko, eta ea hortik zer irteten zen itxaroteko. Bada, jokaldia biribila atera zitzaien: disko megasaldua izan zen, taldearen formazio behin-betikoa finkatu zuen (ea nor separatzen den, artistikoki, horrelako hit bat jo ondoren), eta bere soinu popena ezarri zuen, aurretiko guztiarekin (bluesarekin batez ere) hautsiz betirako. Eta kontua ez da gaia saihestu zutela: denek konposatzen zutenez, elkarren artean sesioan segitzeko probestu zuten, lotsarik gabe: Buckinghamek, Second Hand News lehenengo abestian, Nicksi aurpegiratzen dio beste batekin joan izana, eta hurrengoan, Dreams famatuan, Nicksek erantzuten dio haren ohetik pasatuko diren emakume guztiak iragankorrak izango direla (biek egiten dituzte koruak, bata bestearen kantan…). Eta horrela, dramaz drama, baina soinu (kurioski) beti adoretsuarekin (cfr. Go Your Own Way), disko guztia. Bonba bat.

Bruce Springsteen Tunnel of Love Columbia, 1987

Ez nintzen sekula Springsteenen bereziki zalea izan. Kanta batzuk gustuko izan nitzakeen, baina ez nuen gehiegi bat egiten bere epika rockzale über-amerikarrarekin, agian, aro reaganiar betean, bere Born in the U.S.A.-k (1984) pixka bat konfunditu ninduelako. Baina Tunnel of Love (izenburutik bertatik jolas-parkeko iruditeria bestela ere horren estatubatuarrari metaforikoki buelta ematen ziona) hasieratik gustatu zitzaidan. Egia esan, dibortzio disko bat baino, hau aurre-dibortziokoa da: urte gutxi zen Springsteen, ustekabean, eta (dirudun berri bati zegokion bezala) klase-mugak zeharkatuz, Julianne Phillips aktorearekin (eta aberaskumearekin) ezkondua zela, eta diskoa matrimonio horrekiko dezepzio gero eta handiagoaren lekuko da. Bikotea ez zen banatu lana argitaratu eta urte betera arte, baina halako disko bat atera ondoren ezin bestela gertatu: kasu honetan ia esan daiteke dibortzio-eskaera elepea bera dela. Sarreran adierazi bezala, muga bat markatzen du disko honek: kide batzuek parte hartu bazuten ere, ez zuen E Street Band-ekin grabatu, ia bakarka aritu zen hemen Springsteen, eta ildo horri eutsiko dio, gero eta emaitza kaskarragoekin, hurrengo urteetan; baina esango nuke disko honetan, behintzat, bere sintetizadore otxenteroak eta guzti (edo agian horregatik, nire kasuan), asmatu zuela. Artikulu hau prestatu bitartean irakurri dut, hortik, oso disko autokritikoa dela, baina ez zait hainbesterako iruditzen: egoeran erantzukizunaren parte bat duela aitortzen duten kantak dauden arren (Tunnel of Love, Brilliant Disguise), gizon heterosexual tipikoaren deitorerako jitea da nagusi, ez dena, onar dezagun, bereziki berritzailea. Hunkigarria bezain egiatia izan daitekeen arren.

Anari Zebra Metak, 2005

Springsteenen historian Tunnel of Lovek aro (nolabait) poperoago baterako trantsizioa markatzen badu, Anariren kasuan (nolabaiteko) kantautoretza akustikotik rockerako aldaketa ekarri zuen Zebra-k: horregatik nioen banaketa baten baino gehiagoren lekuko izan ohi direla haustura-diskoak. Tindersticks eta Nick Drake-ren lurraldetik Swans eta Nick Cave-ren (eta, ados, izan nadin topiko, PJ Harvey-ren) territoriorantz desplazatu izan balitz bezala, Inoren Ero Ni eta Lisaböko lagunen laguntzarekin batera (Atom Rhumba eta Audiencekoen ekarpenak ahaztu gabe, besteak beste, Xabier Gantzarainen azal ikoniko eta ederrarekin batera, noski!): Anari dena, gaur egun, ezin da ulertu Zebra gabe. Eta ausartuko nintzateke esatera, hemen aukeratu ditudan hiru albumen artean, hauxe dela kontzeptualena, hausturaren inguruan zehazkien ardazten dena, bere hitzaurrearekin (Aingura hegodunak, disko osoaren tonua markatzen duena), eta bere ondorioarekin, Gu, zeinetan diskoak igarotako geltoki ia guztiei errepaso bat ematen baitzaie. Bien artean, ados, hausturaren mina eta gorabeherak islatzen dituzten beste zortzi kanta, harritsuak bezain trinkoak, baina, aldi berean, determinazio (nolabait, beti nolabait) nare bat transmititzen dutenak: ez da disko negarrontzi bat, Tunnel of Love bezala, edo koxkaz kanpo irtendakoa, Rumours bezala. Banaketaren minetik indartsuago atera gaitezkeela ozen aldarrikatzen duen disko bat da Zebra, betiko dinamiketan luzatzea eta fosiltzea ez ezik (cfr. Ateak) aldaketaren alde apustu egiten duena, eta argi uzten duena hori, ez soilik hitzen bitartez, baizik eta baita estilo musikalari jotako buelta on baten bidez ere. Zebra ez da sakonune emozional bat, gailur bat baizik. Anariren gailurra.


Summary: PSN prest dago Koldo Martinez babesteko Iruñeko alkatetzarako. Ramon Alzorrizek esan du «prest» daudela «eskuinaren gobernu bat eragozteko».

Ramon Alzorriz PSNko Antolakuntza idazkariak azaldu du bere alderdia prest egon litekeela Iruñean Koldo Martinez Geroa Baiko alkategaiaren hautagaitza babesteko. Alzorrizen hitzetan, «Nafarroako Gobernua osatzen duten indar progresisten barruan boto gehien» dituenak eraman beharko luke lidergoa, baina erantsi du aztertzeko prest daudela Koldo Martinezen hautagaitza babestea, horrela «eskuineko gobernu bat eragozten» bada.

Nafarroako Gobernuari begira, ostegunean lehen bilera egin zuten PSNk, Zurekin Nafarroak eta Geroa Baik. PSNk negoziazio horietatik kanpo utzi du EH Bildu. Bi talde horiekin gobernua osatzeko «borondate tinkoa» duela helarazi zien PSNk, eta «baiezkoa» eman zioten Barkosek eta Alfarok. Hiruren artean 21 parlamentari batzen dituzte. 26ra iristeko gehiengo osorik ez dute.

Horri lotuta, Alzorrizek esan du PSNri dagokiola lidergo hori, baina Maria Txibite Nafarroako Gobernuko presidente eta PSNko lehendakarigaia negoziatzeko prest dagoela, eta «beharrezkoa den tokian eskuzabala» izango dela.

Nafarroako Gobernua osatzeko lehen bileran, esate baterako, Nafarroako Parlamentuko lehendakaritza nahi dutela esan dute hala Geroa Baik nola PSNk.

Nahiz eta 5.390 boto galdu dituen PSNk, Alzorrizek dio sozialisten posizioa «sendotu» egin dela gobernu barruan. «Irakurri dugu eta ulertu dugu herritarrek esan dutena, eta horregatik esan dugu indar handiagoa eduki nahi dugula gobernu barruan».

Iruñean, berriz, Alzorrizek errepikatu du ez dutela bozkatuko ez Ibarrolaren alde, ez Asironen alde. Beste aukeren artean (kasurako, Koldo Martinezena) «irekita» daudela dio, baina, bigarren indarra izan den EH Bildu bazterrean utziz, negoziazioen lidergoa Elma Saizena dela irudikatu du: «Elkarrizketak hasi ditu beste indarrekin, eta zabalik gaude udal hori eskuinekoa izan ez dadin».

Martinezen erantzuna

PSNren proposamenaz galdetu diote kazetariek Martinezi, eta hark esan du berak ez duela inoiz esan alkate izateko aurkeztuko denik, «kanpainan izan ezik». «Nik esan dudana da funtsezkoa dela Iruñeko Udalean lau indar aurrerakoiak esertzea guztion arteko akordioa lortzeko». Haren hitzetan, akordio hori lortu beste aukerarik ez du ikusten.


Summary: Birziklatze lantoki batean piztutako suak ke toxikoa eragin du Cintruenigon. Babes Zibileko eta Larrialdietako Zerbitzuak etxean egoteko gomendatu die herritarrei, «segurtasun arrazoiengatik».

Eraikuntzako materialak birziklatzeko planta batean sutea piztu da goizean, Cintruenigon (Nafarroa).

Suak hodei beltz trinkoa sortu du, eta, haizearen ondorioz, Erriberako herrirantz joan da. Twitter kontuan, 112 SOS Nafarroa Babes Zibileko eta Larrialdietako Zerbitzukoek etxean geratzeko gomendatu die herritarrei. Halaber, ateak eta leihoak ixteko eskatu diete, kea sar ez dadin.

Kalean ez egoteko gomendatu du, batik bat lantokitik gertu dauden eremuetan.

Tuterako parkeko suhiltzaileak bertaratu dira sutea itzaltzeko asmoz. Gainera, han dira foruzainak, Cintruenigoko udaltzainak eta guardia zibilak ere.


Summary: Pristinak atea ireki dio Kosovo iparraldean udal bozak berriz egiteari. Lehen ministroak zehaztu du herrialdeko indarren aurkako indarkeria amaitzean eta Bruselako akordioa errespetatzean soilik egingo dituztela hauteskundeak. EBk Belgradi eskatu dio alde batera utz ditzala boikoterako deiak.

Kosovoko albaniar alkate batzuen zilegitasunari buruzko desadostasunak areagotutako tentsioari amaiera emateko asmoz, EB Europako Batasunak Pristinari eskatu dio berriz egin ditzala udal hauteskundeak Kosovo iparraldean. Aleksandar Vucic Serbiako presidenteak eta Vjosa Osmani Kosovokoak bilkura izan zuten atzo Bulboacan (Moldavian), talde komunitarioko diplomaziaburu Josep Borrellen, Frantziako presidente Emmanuel Macronen eta Alemaniako kantziler Olaf Scholzen begiradapean. EBko iturrien arabera, Osmanik baieztatu zuen Pristina prest dagoela bozetara deitzeko, betiere legezko prozesu baten ondorio badira; Serbiaren parte hartzea ere eskatu zuen. Halere, Albin Kurti Kosovoko lehen ministroak zehaztu zuen Belgradek Kosovoko indarren aurka «babestutako» indarkeria amaitzean eta Bruselako akordioa errespetatzean soilik egingo dituztela hauteskundeak. Egoera nola garatuko den ikusteko dago oraindik.

EBko agintariek atzo Pristinari egindako proposamena izan zen Kosovo iparraldeko lau udalerritako alkateek «dimisioa ematea» eta hauteskundeetara deitzea. Proposatu zuten beste aukera izan zen herritarrek sinaduren %20 biltzea bozak berriz egiteko eskatzeko; horrek kargua uztera behartuko lituzke alkateak. Belgradi dagokionez, berriz, klub komunitarioak eskatu zion alde batera utz ditzala Kosovoko serbiarren boikoterako deiak.

Vucicek, berriz, hitzeman zuen hauteskundeak bultzatuko dituela; Osmanik, berriz, adierazi zuen konponbidea «oso gertu» dagoela, baina Serbiak Kosovorekin batera martxoan sinatutako akordio bati jarraikiz hartutako konpromisoa bete behar duela, bi aldeen arteko harremanak normaltzeko. Pristinak eta Belgradek datorren astean plazaratuko dituzte EBren proposamenari emandako erantzunak.

Vucicen eta Osmaniren arteko atzoko bilera tentsio handikoa izan zen; salaketa ugari egin zizkioten elkarri. Kosovoko presidenteak gogor hitz egin zuen Serbiaren aurka, Kosovo «desegonkortzen» saiatzea eta manifestazioetan indarkeria «babestea» egotzita. «Guztiok ulertzen dugu benetako mehatxua. Serbia Kosovon estatu subirano baten existentzia ukatzetik dator», esan zuen. Serbiako presidenteak, berriz, Kosovo iparraldeko alkate albaniarrak erretiratzea eskatu zuen, eta Kosovoko Poliziaren presentziaren aurka egin zuen, gatazka «elikatu» zuelako.

«Vucic presidenteak Kosovoko talde kriminalak babesteari utzi behar dio. Hala egin behar du bakea nahi badu», argudiatu zuen Osmanik. Serbiako presidenteak ziurtatu zuen berak ez duela zerikusirik manifestazioekin, eta tentsioa murrizteko mobilizatzen ari dela adierazi zuen: «Serbiak ahalegin guztiak egingo ditu tentsioa baretzeko, eta horrek esan nahi du serbiarrak konbentzitzen saiatuko garela, bakean aurrera egin dezaten».

EB eta AEB Ameriketako Estatu Batuak kezkatuta azaldu dira Kosovo iparraldean bizi duten azken urteetako krisirik handienaren harira. Kosovoko albaniar alkate horiek joan den apirilean egindako bozetan hautatu zituzten, serbiarrak gehiengoa diren eskualdean —50.000 inguru dira guztira—. Boz horietan, ordea, %3,4ko parte hartzea baino ez zen izan, serbiarren boikotarengatik; Pristinak, baina, balekotzat jo zituen —EBk ez ditu legezkotzat jo—. Horregatik heldu da talde komunitarioaren eskaera.

Protestak, bosgarren egunez jarraian

Joan den asteburuaz geroztik, serbiarrak protestak egiten ari dira, batez ere Leposaviq, Zubin-Potok eta Zvecan herrietan. Herri horietako alkateak eta iparraldeko Polizia berezia erretiratzeko eskatzeaz gain, salatzen dute «diskriminazioa» pairatzen ari direla Kosovoko Gobernuaren partetik.

Manifestarien eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundea buru duen KFOR Kosovo Indarreko militarren arteko liskarrik gogorrenak astelehenean izan ziren; KFOR-eko 30 soldadu eta 52 serbiar zauritu ziren. Ordutik, liskar gogorrik eduki ez duten arren, tentsioa da nagusi kalean. Egoera kontrolpean mantentze aldera, NATOk beste 700 soldadu bidaliko ditu Kosovora. Serbiako eta Kosovoko egunkarien arabera, gaur goizean goizetik Kosovoko serbiar ugari joan dira erakunde publikoetara, bosgarren egunez jarraian, KFOReko indarren zaintzapean. Gauean ez da istilurik izan.

Liskarrekin lotuta, Vucicek Kurtiri aste hasieran leporatu zion Kosovoko serbiarren eta NATOren artean «gatazka eragitea»: «Metohian [Kosovo hego-mendebaldeko eskualdean] odola isurtzea eragin nahi du», adierazi zuen. Serbiako presidenteari erantzunez, Kosovoko lehen ministroak «babes osoa» agertu zien serbiarrak gehiengoa diren eremuetan hautatuak izan ziren alkate albaniarrei, eta esan zuen horiek direla udaletxeetan egoteko zilegitasuna duten bakarrak. Kurtik «talde kriminalei» eta «muturreko taldeei» egotzi die liskarren ardura, eta Belgradi egotzi dio talde horiek laguntzea.

Ikusi gehiago: Vucicek Pristinari egotzi dio Kosovoko serbiarren eta NATOren artean «gatazka eragitea»

Serbiaren eta Kosovoren arteko harremanak ez dira batere onak, Kosovok 2008ko otsailaren 17an alde bakarrez independentzia aldarrikatu zuenetik; Serbiatik bereizi zen, baina Belgradek ez du aitortzen erabaki hori. Bi milioi biztanle inguru ditu Kosovok, eta herritarren %90 albaniarrak dira; %8, serbiarrak; eta %3, bosniakak.


Summary: Hezkuntza sistema publikoko plantillei eustea adostu dute LABek eta Eusko Jaurlaritzak. Lan baldintzei eta hezkuntza ereduari buruzko proposamenak aurkeztu ditu Eusko Jaurlaritzak mahai sindikalean, eta ontzat jo ditu LABek. Mahai sektorialetan jarraituko dute negoziazioek.

Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak mahai sindikal orokorrean egindako azken proposamena ontzat jo du LAB sindikatuak, eta bi aldeek akordioa erdietsi dute. «Hezkuntza Sailak heldu behar izan dio Hezkuntza Legea langileokin eraikitzeko eskaerari», adierazi du LABeko koordinatzaile nagusi Garbiñe Aranburuk. Izan ere, akordioak, lan baldintzak jorratzeaz gain, hezkuntza ereduaren gaineko «oinarri batzuk» ere jaso ditu; hala nola hezkuntzaren euskalduntzearen, segregazioaren eta doakotasunaren ingurukoak. Halere, afera mahai sektorialetako negoziazioetan txertatuko da orain, eta bertan hartuko dira erabakiak.

Hezkuntza Sailaren proposamenak lau atal nagusitan banatu ditu neurriak. Lehen hirurek sare publikoko, azpikontratetako eta itundutako sareko langileei egiten diete erreferentzia, eta azkenak, «hezkuntza ereduaren zehaztapenei». Lan baldintzen alorrean, sare publikoko lanpostu guztiei eusteko konpromisoa hartu du Hezkuntza Sailak. Hura da, LABeko hezkuntza arduradun Irati Tobarren esanetan, «eskola publikoa indartzeko neurririk potenteena». Hark gaineratu du jaiotze tasaren beherakadaren eraginei erantzuteko ere balioko duela.

Proposamenaren arabera, Eusko Jaurlaritza prest dago lanpostuak eskaintzeko irizpideak eta epeak adosteko —urtero egingo dira LEPak, hiru urteko zikloetan— eta ordezkapenen kudeaketa sindikatuekin negoziatzeko ere, eta behin-behinekotasuna %5etik ez igotzeko neurriak bermatuko lituzke. «Hutsik dauden egiturazko lanpostuak langile finkoek edo karrerako funtzionarioek betetzeko lekualdatze lehiaketak egingo dira», dio testuak. Era berean, hezkuntza laguntzaile espezialisten eta haur hezitzaileen soldatak «progresiboki» parekatuko direla adierazi dute; LABen arabera, horrek %10eko soldata igoera bat bermatuko lieke lehenei.

«Sektore feminizatu eta prekarizatuetan» ere egin du indar LABek, Tobarrek adierazi duenez, eta sukaldari eta garbitzaileen lanaren «balio politiko, sozial eta ekonomikoa» aitortzeko neurriak hartuko direla azaldu du. Besteak beste, Hezkuntza Sailak proposamenean txertatu du «plantillak esleitzeko irizpideak finkatzea» eta «enplegu plan bat egitea», baita 2024-2025 ikasturtean jangela ereduaren inguruko azterketa bat egitea ere, azpikontraten eredutik «langileen kudeaketa publikorako ereduetara» igarotzea aztertzeko.

Azpikontratei dagokienez, kontratatutako zerbitzuen «azterketa zehatza» egitea adostu dute aldeek, horretarako irizpideak aurten finkatuta. Gainera, prozesuan lehentasuna izango dute garbitzaileek, sukaldariek eta autobus gidariek.

Itunpekoen sarean, berriz, hizpide izan dute lan baldintzak arlo publikoko langileenekin parekatzeko aukera. Asmoa litzateke gaia datozen bi ikasturteetan aztertzea, eta 2025-2026ko eta 2026-2027ko ikasturteetarako gauzatzea, LABen arabera. Era berean, publifikazio prozesu bat egiten duten ikastetxeetan langileak subrogatzea adostu dute: «Langile bakoitzaren egoerarentzako irtenbideak adostuko dira: titulazioa eskuratzeko moratoriak, euskalduntzeko planak, antzinatasunaren barematzea…».

Hezkuntza ereduari dagokionez, doakotasuna, segregazioa eta euskalduntzea dira mahai gainean jarri dituzten hiru gidalerroak. Lehenaren kasuan, ikastetxe guztiei urteroko kontuak «modu gardenean publiko egitea» exijituko zaie, eta Hezkuntza Sailak «berariazko administrazio unitate bat» ezarriko du benetan doakotasuna bermatzen dela ziurtatzeko.

Hezkuntza Sailak hiruna konpromiso hartu ditu legeak ezarritako euskara maila (B2) eta segregazioa gainditzea ziurtatzeko. Lehen kasuan, hizkuntza proiektuak garatzeko «aholkularitza, gidaritza, jarraipen eta ebaluazio» lanak bere gain hartzea proposatu du; langileek hizkuntza gaitasuna bermatzeko «etengabeko prestakuntza lerroak» garatzea; eta «hezkuntza komunitatearen parte diren familiei begirako euskalduntze programak» gauzatzea. Inklusioaren alorrean, berriz, «ikasleen banaketa orekatua» egiteko tresneria martxan jartzea, plazen eskaintza «benetako eskolatze premietara» egokitzea eta segregazioaren aurkako itun bat lortzeko lan egitea jasotzen ditu testuak.

Lehen urratsa da akordioa. Orain, langileei hura azaldu beharko diete, eta mahai sektorial bakoitzean martxan diren negoziazioei txertatu beharko zaizkie adostutakoak. «LAB bada nor» horietan, Aranbururen hitzetan, eta gogoratu du lehen indarra direla sektore publikoan eta ikastoletan. Halere, LABek ez dio uko egin etorkizunean ekintza sindikalera eta mobilizazioetara deitzeari, egoerak hala eskatzen badu.

Halere, Aranburu burua kritiko agertu da hezkuntzako mahai sindikalean parte hartu ez duten sindikatuekin. LABekin batera, mahaian eseri dira Interinoak sindikatua eta UGT; uko egin zioten, ordea, ELAk, CCOOk eta Steilasek. Jarrera «ulergaitza» haiena, LABeko buruaren ustez: «Bere garaian adierazi genuen arduragabekeria bat iruditzen zitzaigula eztabaidari eta adostasunetarako aukerari bideak horrela ixtea».

Soldatak, gero

Badira akordiotik kanpo geratu diren zenbait puntu ere. Aranburuk azaldu du hezkuntza publikoko soldaten gaia ez dela txertatu, argudiatuta elkarrizketa eremu zabalago batean kokatu behar dela: «Iruditzen zaigu funtzio publikoko langileei eragiten dien afera dela eta eremu osoan egin beharreko borroka dela». Gainera, euskarazko B2 maila bermatzeko euskalgintzako aktoreekin lanean jarraituko dutela baieztatu du LABek.

Era berean, Hezkuntza Lege proiektuaren inguruko ekarpen gehiago egiteko asmoa adierazi du sindikatuak, eta ekainaren 7an izango dute horretarako beta, Eusko Legebiltzarreko Hezkuntza Batzordean. Bertan, «hezkuntza sistema propioa izateko eskubidean» eta Euskal Herriko beste lurraldeekin izan beharreko harremanetan egingo du indar, eta euskal curriculumean «Euskal Herriko ondare linguistiko, kultural eta soziala aintzat hartzeko» eskatuko du. Horrekin batera, inklusioaren aldeko neurrien inplementazioa «kohesio sozialaren printzipioaren arabera» zehazteko eta eskola publikoa «erdigunean jartzeko» neurriak eskatuko ditu.