Summary: 'Oso latza izan da' plazaratu du Xabier Mendigurenek. Joxe Arregiren atxiloketatik, haren gorpua hilobitik atera eta, torturaz hil zela frogatzeko, zenbait lagunek argazkiak egin zizkioten arteko egunetan ardaztu du kontakizuna. Kronika literariotzat aurkeztu du.

Memoria kolektiboan zintzilik geratu ziren hitzak dira: «Oso latza izan da». 1981eko otsaila hasieran esan zizkien Joxe Arregik Carabanchelgo espetxeko erizaindegian (Madril), hilzorian zela, alboan suertatu zitzaizkion hiru preso politikori. Handik egun gutxitara hil zen, jasandako tratu bortitzaren ondotik, eta lorratz sakona utzi zion horrek Xabier Mendiguren Elkar argitaletxeko editore eta idazleari. Herritar gehientsuenek bezala, ordea, 2009ra arte ez zuen jakin zenbait lagunek isilpeko plan bat egin zutela, lurperatu eta egun gutxira, Arregiren gorpua hilobitik jaso, hilkutxatik atera, eta argazkiak egiteko, begi-bistan gera zedin gertatutakoaren neurria. Amagoia Gurrutxaga kazetariak eman zuen horren berri egunkari honetan, 28 urte geroago.

«Horrek eman zidan bidea», aitortu du Mendigurenek (Beasain, Gipuzkoa, 1964). Erreportajea irakurri zuenetik, buruko zoko batean izan duela gordeta pasadizo hura, harik eta udaberrian, ezustean, zerbait martxan jarri zitzaion arte. «Martxo bukaeran, Zizurkilgo eskolan [Gipuzkoa], bere umea jasotzen ikusi nuen Virginia Ameztoi, Bixente Ameztoiren alaba. Ondoan nuen emaztea; hasi nintzaion kontatzen, eta, ttak, hor ikusi nuen kontatzeko modua».

Zizurkilgoa zen Arregi ere, eta hango hilerriko gorputegian haren gorpuari argazkiak ateratzen aritu zirenean artean egon ziren Bixente Ameztoi artista eta Juan Kruz Unzurrunzaga ETApm-ko kide ohia —azken honek kontatu zizkion gertatutakoak Gurrutxagari—. Hiruko horri begira ondu du Oso latza izan da (Elkar) Mendigurenek. «Narrazio bat eraikitzeko, literaturan oso ondo funtzionatzen du pertsonaia ezberdinak elkarrekin jartzeak, eta Arregi, Ameztoi eta Unzurrunzaga oso izaera markatukoak ziren, zirkunstantzia oso diferenteak zeuzkatenak, bai soziologikoki, bai psikologikoki. Horrek eman zidan idazten hasteko ideia».

Kontatu duenez, ideia izan eta «berehala» jarri zen idazten. Idazten eta dokumentatzen, nahiz eta bigarren lanaren parte handi bat aurreratuta zeukan. Orain, aldiz, aipatutako lagunen ingurukoak elkarrizketatu ditu, eta, oro har, «kontatzeko gogoa» topatu duela aipatu du —aurkezpenean izan dira elkarrizketatuetako batzuk; Roberto Lertxundi politikari ohia eta Virginia Montenegro Ameztoiren alarguna, tartean—.

Testigantza zuzenak bildu arren, garbi utzi nahi izan du: «Ez dut fikzio bat idatzi, baina idazteko modua bada nobelista batena. Ez nuen saiakera bat, ez kazetaritza lan bat egin nahi. Fikziorik gabeko nobela bat da, Rodolfo Walshen eta Truman Capoteren estiloan. Kronika bat, baina modu literarioan idatzita».

Ukitu poetikoa, tragedia, umorea

Estiloan bada gorabeherarik, dena den. Liburuak badu «hats poetiko bat» hasieran eta azkenetan —egileak bere burua txertatu du kontakizunaren amaieran; zortzi atal dira denera—, baina tarteko gertakariak aletzeko «estilo estandarrago baten» alde egin du. Kontatzen direnak lazgarriak izanda, liburuaren tonua «tragikoa» denik ez du ezkutatu, baina aipatu du Unzurrunzagaren eta Ameztoiren bizitzek umore ukitua ere erantsi diotela testuari.

Aipatu du, halaber, zenbait gauza nahita utzi dituela liburutik kanpo, Arregiren heriotzatik gutxira gertatutako Antonio Tejeroren estatu-kolpe saiakera eta ETApm-ren behin betiko su etena, esate baterako. Kontatu nahi izan ditu, ordea, 1981eko otsailean gertatutako beste batzuk: Arregi atxilotu zuten egunean bertan, Juan Carlos Borboikoa eta Sofia Greziakoa Espainiako errege-erreginei ongietorria egin ziela Karlos Garaikoetxeak Gernikan (Bizkaia), eta juntetxera sartu eta diskurtsoa irakurtzen hasi zenean, Herri Batasuneko batzarkideak Eusko gudariak kantatzen hasi zirela, ukabilak airean. Edo nola Arregirena gertatu baino astebete lehenago hil zuen ETAk Jose Maria Ryan Estrada, Lemoizko zentral nuklearreko eraikuntzen ingeniariburua.

Mendiguren: «Liburua ez da politikaz asko mintzatzen —protagonistak beren ideiak zituzten eta horien konstatazio bat egiten da, ez horien aldeko apologiarik edo juiziorik—, baina bai torturari buruz, ze hitz egin behar da. Arregi, [Gurutze] Iantzi, [Mikel] Zabaltza aipatzen dira askotan, baina torturaren sistematikotasuna frogatuta dago, ez judizialki, baina bai testigantzen eta Pako Etxeberriak-eta egin dituzten txostenen bidez. 10.000 kasutik gertu egon gaitezke. Gurea bezalako herri txiki batean, izugarria da hori».

«ETApm oraindik indarrean zen»

Aurkezpenean, baina, garai hartako giro politikoaz aritu da Mendiguren. Gogora ekarri du, besteak beste, 1980ko hamarkadan eskuineranzko biratze bat orokortu zela Mendebaldean. «[Margaret] Thatcher igo zen boterera Erresuma Batuan, [Ronald] Reagan AEBetan, lehenxeago Juan Pablo II.a aita santua... Bigarren Mundu Gerratik 1980ra arte ezkerreranzko bira soziologiko bat egon zen bezala, buelta ematen zaio horri, eta bira kontserbadore bat hasten da. Euskal Herrian ere gertatzen da».

Euskal Herrian, «eskema politiko eta psikologiko bat» finkatu zen orduan, idazlearen ustez. Gutxienez hamar bat urte iraun zuena. «Labur esanda, Herri Batasunaren munduan sortzen da sinesmen bat garaipena posible dela, gogorra dela, gauza itsusiak egin beharko direla, asko sufrituko dela, baina garaipena, edo halako zerbait, posible dela. Eta hori ez da gertakari politiko bat bakarrik; horrek sortzen du RRV adibidez. Gizarte osoa blaitzen duen erresistentziako kultura bat, kontrabotereak sortzeko eskema bat».

Esan du, halaber, behin ETApm deseginda ez duela uste Arregiri egindako argazkiak posible izango zirenik. «Argazkiak ateratzen aritu ziren batzuk, Unzurrunzaga kasurako, ETApm-ren ingurukoak ziren. Garai hartan ETApm oraindik indarrean zen eta militarrekin gaizki konpondu arren, bazuten sinesmen bat borroka beraren parte zirela. Hori erabat aldatzen da hilabete gutxira, eta ETApm-tik zetozenak onartu egiten dute nolabait trantsizio espainiarra, eta asko urruntzen dira».

Urtetxo batzuk ziren Mendigurenek ez zuela argitaratzen, eta pozik azaldu da liburu berriarekin. «Urteak ziren ez nuela idazten. Batek nahi du zerbait diferentea esan liburu berri batean, bai edukiz eta bai estiloz, eta idazten hastean konturatzen nintzen idatziak ditudanen moldekoak ateratzen zitzaizkidala».

Andrea Mantegnaren Kristo hila-ren zati bat erabili du lan berriaren azalerako, eta hark aurreratzen du lanaren beste ezaugarri bat: sinbolismo erlijiosoari egin dion lekua. «Nire formakuntzagatik, beharbada, ezinbestez etorri zitzaidan gogora, eta ez dut ukatu nahi izan. Ez dut gehiegi azpimarratu, baina agertu, agertzen da». Garbi erakusten du lanaren azpitituluak ere: «Joxe Arregiren pasioa, herioa eta berpiztea».


Summary: ELA: «Lehendakariak gaizki eginikoa ez du onartzen, nekez konponduko du horrela». Iñigo Urkulluk sindikatuari eginiko kritikak «hauteskunde aurreko giroan» kokatu behar direla uste du Mitxel Lakuntzak. Zail ikusten du LABengana gerturatzea.

ELA sindikatuaren ustez, «hauteskunde aurreko giroa» da azken egunetan Jaurlaritzak eta EAJko agintariek egin dizkieten kritiken arrazoia. Mitxel Lakuntza idazkari nagusiak «arreta desbideratzeko» nahia egotzi die Iñigo Urkullu lehendakariari eta Andoni Ortuzar EBBko presidenteari. Are gehiago, autokritika falta leporatu die, eta hori arriskutsua dela gizartearentzat: «Gizartearen haserrea gobernuaren erabakien ondorio dira. Lehendakariak ez du hori ikusi nahi, ez du onartzen gaizki egiten duena, eta horrela nekez konponduko du». Halaber, zehaztu du, sindikatuaren jarduna aztertu duen edonork badakiela kritikoak izan direla EH Bildurekin. ELA sindikatuak urte berrirako asmoen berri eman du, eta agerraldiak karga politiko handia izan du, bai behintzat Lakuntzaren analisian. Lehendakariak «higatze estrategia» baten barnean egotea egotzi zion ELAri, eta Ortuzarrek, EH Bilduren eta LABen eskutik jardutea. Idazkari nagusiak biei erantzun die. Aurrenekoari esan dio onar dezala gizartearen haserrea bere erabakiaren ondorio dela, eta sindikatuak «presionatzen» jarraituko duela politikak alda ditzan. Bigarrenari, aldiz, erantzun dio ELAren autonomia politikoa ezin dela auzitan jarri, eta horren eredu dela EH Bilduri askotan leporatu diotela ez duela oposiziorik egiten. Kritika ez da hor bukatu, eta Lakuntzak nabarmendu du, haren ustez, lehendakariak «beti» egiten duela bat patronalarekin, eta ELAri bizkarra ematen diola baina ez duela arazorik jendea pobretzen duten enpresekin biltzeko: «Bankuak, petrolio konpainiak, argindar enpresak... Sanchez Galan Iberdrolako presidentea erraz aurkitu daiteke EAJren ekitaldietan». Gai berean, eta, Urkulluk aurkeztu konbentzio konstituzionalaren inguruan galdetuta, esan du ez duela harengan sinesten, EAJk azken urteetan izan duen jarrerarekin bat ez datorrelako: «Plantak egiten ari da. 25 urte dira autogobernua higatzen ari direla, eta ez du ezer egin». LABekiko harremana ere hartu du hizpide. Iragan asteartean, Garbiñe Aranburu LABeko idazkari nagusiak onartu zuen sindikatuen arteko harremanak hobetzea nahiko lukeela. Lakuntzak, aldiz, zail ikusten du gerturatze mugimendurik egotea luze gabe: «Azken urtean LABek hartu dituen erabaki estrategiko batzuk gurearen aurkako norabidean doaz. CCOO eta UGTrekin lan itunak sinatu ditu, eta ezertarako balio ez duten elkarrizketa sozial mahai batzuetara itzuli da».

Zaintza, zahar etxeak... Negoziazio sindikalari dagokionez, erosahalmenaren defentsan eta genero arrakalaren aurka borrokan jarraituko dutela aurreratu du Amaia Muñoa idazkari nagusiaren albokoak. Azaldu du Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako langileen %52k lan hitzarmena berritua zutela, eta soldatak batez beste %4,93 igo direla aurten «Datu horiek Espainiako batezbestekoak baino hobeak dira, eta, hala bada, grebei esker izan da». Igoera horiek, baina, ez dira eremu guztietan egon, eta gogoratu du funtzionarioen soldatak %2,5 igo direla. «Patronala erakunde publikoak direnean, soldata igoerak txikiagoak dira». Langile askok hitzarmena berritua dute, baina oraindik %46 inguru dira indarrean ez dutenak edo lan itunik ez dutenak. «Gehienak emakumeak dira, gainera. Gizonezkoak gehiengoa diren sektoreetan errazago lortzen dira akordioak», azaldu du. Alde horretatik, berritzeke dauden hainbat lan itun izendatu ditu: zahar etxeena Araban eta Nafarroan; ostalaritzarena, elikagai salmentarena eta esku hartze sozialarena Bizkaian; eta garbikuntzarena Gipuzkoan.

Azaroaren 30eko greba «mugarri» bilaka dadila Lan urte berriko ekinbiderik garrantzitsuenetakoa da, hain zuzen, Euskal Herriko mugimendu feministak azaroaren 30erako egina duen greba orokorrerako deialdia. Zaintza sistema publiko eta komunitarioaren aldeko lanuztera deitu du, eta ELAk bat egin du deialdiarekin. Muñozek azaldu du egun hori borroka feministaren «mugarria» bilakatu nahi dutela, eta lanean hasiak direla hura antolatzeko: «Beste fase bat ireki da irailean, eta kaleko presentzia handitukoa da, besteak beste. Greba orokor feminista erronka itzela da, eta gure jendearekin landu behar dugu deialdia lantoki guztietara irits dadin». Era berean, azaldu du deialdiak bat egiten duela sindikatua zaintzaren eremuko langileekin eta sektore feminizatuetan egiten ari den lanarekin. LAB, ESK eta Steilas sindikatuek ere bat egin dute deialdiarekin.


Summary: Molanok irabazi du Espainiako Vueltako hamabigarren etapa. Esprinter kolonbiarra ezustean nagusitu zaio azken metroetan Kaden Grovesi. Lehen garaipena du itzuli handi batean. Roglicek lau segundoko gainsaria lortu du

Denek espero zuten gaur Kaden Grovesek (Alpecin) hirugarren aldiz eskuak jasotzea helmugan, baina esprintetan ez du beti azkarrenak irabazten, eta gaur, bizkorrenak irabazi du: Juan Sebastian Molanok (UAE). Etapa hasieran gorputzaldi onarekin zela onartu du, eta egun osoan ezkutuan joan ondoren, azken metroetan azaldu da esprinter kolonbiarra. Bere aurreneko garaipena lortu du itzuli handi batean.

Etapa jaitsi eta segituan alde egin dute Jetse Bolek (Burgos) eta Abel Balderstonek (Caja Rural). Bi minutu eta erdiko errenta izatera heldu dira, baina tropelean, bi horiek etapa irabazteko aukera handirik ez zutela ikusita, ez dira asko larritu. Hala eta guztiz ere, Alpecin-Deceunickek bere ziklistak buruan jarri, eta lasterketa kontrolpean izaten ahalegindu da aurreneko kilometrotik. Ibilbideari erreparatuta, esprinterrentzako egun oso aproposa zen, eta Grovesen taldeak ez du aukera pasatzen utzi nahi izan; izan ere, gehienez, beste bi abagune izango baitituzte txirrindulari azkarrenek besoak jasotzeko helmugan.

Haizea protagonista izan zitekeela argi zuten denek, baina, azkenean, uste baino indar gutxiagorekin jo du, eta ez da haize babesik sortu. Etaparen amaiera aldera saiatu dira tropela zatitzen, baina, orokorrean, nahiko lasai hartu dute eguna txirrindulariek. Lasaitasun horrek, baina, batzuetan deskuiduak dakartza berarekin, eta helmugarako 111 kilometroren faltan eroriko bat izan da tropelaren atzealdean; Omar Fraile (Ineos) egon da tartean. Santurtziarra, zorionez, ez da erori, baina bere bizikleta lurrean zen Dani Navarrorenarekin (Burgos) trabatuta geratu da.

Kilometroek aurrera egin ahala, ihes eginda zihoazen bi lagunek nekea geroz eta gehiago nabaritzen hasi dira, bereziki, errepidea alda gora jarri denean, eta oso tarte gutxian zeukaten ia errenta guztia galdu dute. Baina Alpecingo ziklistek ez dute presarik izan ihesaldia azkar botatzeko. Tropelak Zaragozara (Espainia) iristeko 44 kilometro falta zirela harrapatu ditu Bol eta Balderstone. Burgosko ziklista herbeheretarrak, baina, berriro tropelari aurrea hartzea erabaki du, eta kilometro gutxi batzuk gehiago egin ditu lasterketa buruan.

Azken metroetan Alpecinek dena kontrolpean zuela zirudien, baina helmugaratzeko oso gutxiren faltan, UAEko Rui Oliveirak, ezustean, aurrea hartu die, eta aukeran jarri dio Molano taldekideari aukeran etapa garaipena. Esprinter kolonbiarrak ez du hutsik egin. Groves ahalegindu da Molano harrapatzen, baina bigarren postuarekin konformatu behar izan du australiarrak.

Sailkapen nagusiko postuetan ez dago aldaketarik, baina Primoz Roglicek (Jumbo) lau segundo hartu ditu tarteko esprintean. Sepp Kussek (Jumbo) jarraitzen du lider, eta Marc Soler (UAE) 26 segundora dago. Euskal ziklistarik onena Mikel Landa da (Bahrain): murgiarra 11. postuan dago, Kussengandik hiru minutu eta 21 segundora.

Bihar, Tourmalet

Azken bi egun hauek lasai antzean hartu badituzte ere, bihartik aurrera beste kontu batzuk izango dituzte. Aurreneko aldiz amaituko da Vueltako etapa bat Tourmaleten. Pirinioetako mendate mitiko horrek soilik sona handia ematen dio biharko etapari, baina tropelak beste hiru igaro beharko ditu: hasi eta berehala Portaleteko azken kilometroak igo beharko dituzte (Hirugarren Maila), gero Aubisque (maila berezikoa), Spandelles (Lehen Mailakoa) eta amaitzeko, Tourmalet (Maila Berezikoa). 135 kilometrora ez da iristen ibilbidea, baina sailkapen nagusiko ziklistek mugitzeko egun aproposa dute, oso gogorra baita. Askorentzat hau da ekitaldi honetako etapa nagusia.


Summary: Hezkuntza Sailak ezetsi egin ditu eskola garraioko enpresek eskatutako kautelazko neurriak. Zerbitzu juridikoek ondorioztatu dute legezko baldintzak ez dituztela betetzen. Errekurtsoak ebatzi bitartean, zerbitzua eskaintzeko betebeharra dutela gogorazi die Jaurlaritzak enpresei.

Katramilatuta jarraitzen du eskola garraioaren auziak eta koska bat gora egin du Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren eta garraio enpresen arteko talkak. Hezkuntza Sailak ohar bidez jakinarazi berri du ezetsi egin dituela garraio enpresek zerbitzua ematera derrigortzen dituen aginduaren aurka eskatutako kautelazko neurriak. Hezkuntza Saileko zerbitzu juridikoek ondorioztatu dute enpresek emandako argudioek ez dutela betetzen kautelazko neurriak onartzeko betekizun legalik, eta beraz, ez onartzea erabaki dute. Horiek hala, eta garraio enpresek aurkeztutako helegiteak ebatzi bitartean, Eusko Jaurlaritzak enpresei gogoratu die eskola garraioko zerbitzua ematen jarraitzeko betebeharra dutela, joan den asteartean argitaratutako aginduan jasotako ibilbideetan eta kontratu berri bat gauzatzen hasi bitartean. Hezkuntza Sailak azpimarratu du eskola garraioa «funtsezko zerbitzua» dela eta hori ez bermatzeak zuzenean erasotzen diola hezkuntza eskubideari. «Interes orokorreko» arrazoiak argudiatuta, Jaurlaritzak atzera bota ditu kautelazko neurriak.

Hezkuntza Sailaren iritziz, kautelazko neurriak ez hartzeak ez die kalterik eragingo enpresei: «Prestazioa ordaindua izanik, zerbitzua emateak konpainia bakoitzari eragingo dion kostu osoa ordainduko dela ezarrita, eta % 6ko errentagarritasuna aurreikusita, nekez ondoriozta daiteke kautelazko neurriak ez hartzeak kalterik eragin diezaiekeenik». Errekurtsoa aurkeztu duten enpresek emandako beste argudio bat ere atzera bota du gobernuak. Enpresek diote eskola garraioa egin ahal izateko foru aldundiek emandako baimena ez zela garaiz atera, baina zerbitzu juridikoek uste dute «faltsua» dela argudio horren oinarrian dagoen premisa, baimen horiek emateko prozedura berezi bat duelako Hezkuntza Sailak foru aldundi bakoitzarekin, eta azken urteotan aplikatu izan delako, arazorik gabe. Gogoratu du, halaber, joan den ikasturte hasieran ez zela inolako arazorik egon eskola garraioko zerbitzua emateko, nahiz eta enpresen eta Eusko Jaurlaritzaren arteko akordioa ikasturtea hasi aurreko gauean lortu zen, «zerbitzua hasi baino ordu batzuk lehenago».


Summary: Gizon bat hil da Errenterian, etxeak su hartuta. Hiriaren erdigunean gertatu da ezbeharra. Ertzaintzak ikerketa bat hasi du sutea zerk eragin duen argitzeko.

52 urteko gizonezko bat hil da gaur Errenterian, Herriko Enparantzako etxebizitza batek su hartuta. 20:20 aldera, larrialdi zerbitzuek sutearen abisua jaso dute. Suhiltzaileak hara bertaratu dira, eta biktima etxebizitzatik bizirik ateratzea lortu dute, baina, hura suspertzen saiatu diren arren, handik gutxira zendu da. Sutearen ondorioz, udaltzainek eta suhiltzaileek etxebizitza horren inguruko kaleak eta erdiguneko plazatxo bat hustu behar izan dituzte. Ertzaintzak ikerketa abiatu du sutea zerk eragin duen ikertzeko, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez.


Summary: Hondarribiko alkateak eliz atarian egin dio harrera Jaizkibel konpainiari. Gernika Plazatik abiatu da konpainia parekidea 08:00 inguruan, eta arma plaza bete du. Arbuio batzuk izan diren arren, txalo eta babes oihuen artean egin du bidea kale nagusian gora. Eliz atarian zituen zain Igor Enparan Hondarribiko alkatea eta Eider Mendoza Gipuzkoako ahaldun nagusia. Manuel Lezertuak ez dio harrerarik egin alarde baztertzaileari.

Berezia izan da gaur Hondarribiko Jaizkibel konpainia parekidearen desfilea. Alarde eguna da gaur, eta, beste behin, ehunka emakume soldaduz jantzita atera dira, azken ia hiru hamarkadetan egin bezala. Baina keinuak espero ziren, eta izan dira. Gernikako Arbola plazatik irten da Jaizkibel. Aspaldi eskatua zuten hori, eta gaur lortu dute. Horrez gain, lehen aldiz Hondarribiko alkateak harrera egin die, eta eliz atarian, gainera, alardeari ofizialki egin ohi zaion tokian.

Maiatzeko hauteskundeez geroztik, Igor Enparan (Abotsanitz) da alkate Hondarribian. Emakumeen parte hartzearen inguruko gatazka piztu zenetik, EAJk izan du alkatetza, eta inoiz ez du halako urratsik egin hautu parekideari atxikimendua erakusteko. Aurten ere Hondarribiko EAJ ez da egon Jaizkibeli egin dioten harreran. Bai, ordea, Eider Mendoza Gipuzkoako ahaldun nagusia. Aurreko urteetan, modu pertsonalean egiten zien txalo emakume soldaduei, eta, aurten, modu instituzionalean harrera egin die; eliz atarian horrek ere.

Txaloak eta «Emakumeak alardean» oihuak

Alborada 05:00etan hasi da. Ordurako betea zen Hondarribiko Kale Nagusia; atzo jarri zen jendea lekua hartzeko. 08:00etarako prest zen Jaizkibel konpainia kalean gora joateko. Bidean txaloak izan dira nagusi, nahiz eta arbuio keinu bat edo beste izan den. Normal-normal igo dira emakume soldaduak.

Eliz atarian zituzten zain Igor Enparan alkatea, Eider Mendoza ahaldun nagusia, Manuel Lezertua arartekoa, Miren Elgarresta Emakundeko zuzendaria eta Jose Antonio Rodriguez Ranz Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen sailburuordea, besteak beste.

Agintariak, tartean Igor Enparan alkatea aginte makilarekin, eliz atarian zain. Mikel Elkoroberezibar Beloki

Han jakinarazi du Manuel Lezertuak azkenean ez diola harrerarik egingo alarde baztertzaileari. Lehen aldiz EAEko arartekoa horiei harrera egitekoa zela jakinarazi zuen atzo, ohar bidez: «Arartekoa Alardean izango da udal agintari gorenaren ekimena babesten duela adierazteko, Hondarribiko herritarrak Alardearen inguruan batzeko apustuan». Gaur goizean Hondarribian, ordea, adierazi du gaizki-ulertu bat izan zela, eta ez da geratu desfile baztertzailea txalotzera. 09:00etan zen abiatzekoa alardea, emakumeak soilik kantinera postuan onartzen dituzten konpainiek osatuta; hari harrera egin diote, ordea, Enparanek, Mendozak eta Ranzek.

Eliza ataritik pasatu, eta Arma Plazarantz joan da Jaizkibel. Aipagarria da bete egin dutela konpainia parekidekoek. Aurten ere ehunka emakume atera dira, eta harro desfilatu dute soldadu jantzita. Kale Nagusian behera itzuli, eta Sainduaren irudiaren aurrera joan dira gero.

Jaizkibelen bidean pankarta handi bat zabaldu du: Hau ez al da guztion alardea? Eutsi, Jaizkibel jartzen zuen.


Summary: Igor Enparan, Hondarribiko alkatea: «Herritar guztiek merezi dute harrera egitea». Jazkibelek «aurrerapausoak» eskertu ditu, baina nabarmendu du ezinbestekoa dela alardea bakarra, publikoa eta parekidea izatea.

Desfile parekidea amaitu ondoren hitz egin dute harrera egin dioten agintari gehienek. Bi desfileak amaitu ostean hartu du hitza Hondarribiko alkate Igor Enparanek. Berak sustatu ditu aurten alardeari eta Jaizkibel konpainiari harrera egiteko egon diren berritasunak, eta pozik baloratu du emaitza. Jaia herriko «ondare immateriala» dela esan du, «babestu» beharrekoa. «Urrats txikiak egin ditugun sentipena daukat», nabarmendu du: «Maila instituzionalean urratsak egin ditugu». Hain justu ere, pozgarria iruditzen zaio alderdi guztiak egon izana «harrera instituzionalaren gunean» bi desfileei harrera egiten; gogoratu du hori aldarri parekidea hasi eta horren ondoriozko gatazka hasi zenetik lehen aldiz gertatu dela. Argi du keinua ezinbestekoa zela: «Herritar guztiek merezi dute harrera egitea».

Hondarribiko EAJk, adibidez, ez dio harrerarik egin Jaizkibeli; Hondarribiko EH Bilduk, Emakundek eta Arartekoak ez diote harrerarik egin hautu baztertzaileari. Baina, hala ere, urrats garrantzitsuak egin direla uste du Enparanek. Udalaz kanpoko erakunde guztiei eskertu die egindako deiari erantzun izana. Hemendik aurrerako pausoak herritarren artean «adostu» behar direla uste du, eta, horren atariko, herrian «adiskidetze» prozesu bat behar dela adierazi du. Gaur desadostasunak ikusi badira ere, udalean talde politiko guztiek adierazpen instituzional batean bat egin dutela azaldu du, eta horri eman behar zaiola garrantzia.

Aginte makilarekin agertu da Enparan. Esan du oroitzen duela bera umea zenean, alardea udalak antolatzen zuenean, alkateak alardeko burgumaisuari eman ohi ziola makila hori. Berritu nahi luke berriz keinu hori. «Baina gaur egun ezinezkoa da».

Kontuan hartu behar da udaberrian gertatu zela alkatetza aldaketa Hondarribian. Urteetan EAJko alkateak egon dira, eta horiek uzkurrak izan dira beti aldarri parekidea dela eta. Igor Enparan, ordea, Abotsanitz plataformako ordezkaria da, eta bestelako jarrera izan du. Areago, maiz esan du alarde publiko eta parekide bat duela xede. Gaur berriz gogoratu du generoaren araberako bereizkeriarik ezin dela onartu alardean, eta herritar guztiek dutela parte hartzeko «eskubidea».

Eguna «hunkigarria» izan dela esan du: «Emozio handikoa». Aurrera jarraitze aldera, «konfiantza esparruak» sortzen jarraitu behar dela nabarmendu du. Udalean horretarako urratsak egin badira ere, herritarrengana zabaldu behar dira orain.

Gipuzkoako ahaldun nagusi Eider Mendozak, Jaizkibel konpainiako kapitain Nora Ferreirak eta Ane Garcia kideak, Emakundeko zuzendari Miren Elgarrestak, Jose Antonio Rodriguez Ranzek (Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubideen, Memoria eta Kooperazio sailburuordea), Maddalen Iriartek (EH bilduren bozeramailea Gipuzkoako Batzar Nagusietan), Miren Gorrotxategik (Elkarrekin Podemos-IUko bozeramailea) eta Iosu Alvarezek (PSE-EEko zinegotzia Hondarribiko Udalean) ere hartu dute hitza gaur:

Eider Mendoza, Gipuzkoako ahaldun nagusia

«Egun handia da, eta Gipuzkoako Foru Aldundiak, ikusita azkeneko urteetan herrian egon den mugimendua, gure ekarpena egin nahi izan dugu elkarrizketaren alde; eztabaida egiteko alde guztiak aitortu beharrean gaude. Horixe da gaurkoan egin nahi izan dugun ariketa. Errespetu guztiz igaro da dena. Gu pozik gaude gaurkoan, eta etorkizunari begira eskatzen duguna da, hain justu, hori: elkarrizketa eta errespetua».

«Edozer gauzaren gainetik, jakinda zailtasun handiak egon direla urteetan eta urteetan, aldundiaren jarrera eraikitzailea da, eta hori egin nahi izan dugu».

«Nik badakit erabaki honen aurrean kritika asko egongo dela, bagenekien egongo zirela. Baina guk jarrera eraikitzailea nahi izan dugu, eztabaidaren aldekoa, eta errespetu handiz gure ekarpena egiten dugu, apal. Uste dugu aitortu egin behar direla haien artean eztabaida bat izateko. Aitortzarik gabe ez dago eztabaidarik. Elkar aitortzen ez baldin bada, ez dago eztabaidarik».

Nora Ferreira eta Ane Garcia, Jaizkibeleko kapitaina eta kidea

«Oso pozik gaude, goiza oso polita izan baita. Urtero gero eta jende gehiago gara Jaizkibelen, 1000 pertsona inguru izan gara. Jende asko ari da urtero desfilatzen, eta jende asko dago espaloietan txalotzen ere. Lehenengo urtea izan da Gernikako Arbolatik atera garena, eta beste konpainietako kide asko egon dira gu txalotzen, eta hori Jaizkibelentzat oso positiboa izan da. Oso-oso kontent gaude».

«Bestalde, lehenengoz alkateak harrera egin digu, eta hori ere positiboki baloratzen dugu. Nabarmendu nahi dugu alarde baztertzaileari ere harrera egingo diola alkateak, eta, oraindik normaltasunik ez dagoen momentu honetan, guretzat, alarde baztertzaileari harrera egitea ez da hautu neutro bat. Oraindik ere gure herrian banaketa eta bazterkeria bultzatzen duen talde bati harrera egitea da. Beraz, Jaizkibelek ez du oso begi onez ikusten alkateak haiei ere harrera egitea, nahiz eta guri ere egitea positiboa den».

«Aurten keinu txiki batzuk egon dira: Gernikako Arbolatik abiatu gara goizean, eta hori oso ondo iruditzen zaigu; orain Guadalupeko botoan udalbatzaren atzetik sartuko gara... Aurrerapausoak dira, baina ez dugu ahaztu behar gure borrokan jarraituko dugula. Jaizkibel emakumeen eskubidearen alde dago; guk nahi duguna da alardea publikoa izatea, bakarra eta parekidea».

Miren Elgarresta, Emakundeko zuzendaria

«Beste behin ere, Emakunde berdintasunean disfrutatzen den festa parekideari babesa ematera etorri da Hondarribira. Aurten keinu berri bat badugu gaurko festan; keinu hori udalaren eskutik etorri da. Nolabait lehen aldiz udal korporazioak harrera egin dio konpainia parekideari. Beste elementu gehigarri bat izan da proposamen horri gehitu egin zaiola Gipuzkoako Foru Aldundia. Aldundiak lehen aldiz hartu du konpainia parekidea».

«Keinuak oso garrantzitsuak dira, eta Emakundek asko baloratzen ditu keinu guztiak, baldin eta zubiak eraikitzeko eta elkarrizketarako abaguneak sortzeko badira. Agian keinu txikia izan arren, nik nahiko nuke denbora gutxi barru benetan motorra bilakatzea berdintasunerantz, eta egiaz eta era eraginkorrean, gizonen eta emakumeen arteko berdintasuna lortu ahal izateko. Nik uste dut ikusi duguna inoiz gertatu ez dena dela. Aitortza bat helarazi diogu konpainia parekideari, Jaizkibeli, urte luzez izan duen aldarri horri aitortza eskaintzeko».

«Emakundek positibotzat hartzen du keinu hau, baina badakigu ez dela bakarra. Badaude ahots batzuk adierazten, erreklamatzen eta eskatzen dutenak guztion alarde bat edukitzea. Ez bakarrik ahots batzuek. Nik uste dut denbora honetan, gure gaurkotasunez, gizarteak eskatzen duela giza antolamenduan emakumeentzat eta gizonentzat espero den berdintasuna. Horretan erakundeek ezin dugu hutsik egin, eta gure esfortzu guztia jarri behar dugu honen alde, berdintasunaren alde».

Jose Antonio Rodriguez Ranz, Giza Eskubideen, Memoria eta Kooperazio sailburuordea

«Eusko Jaurlaritzaren izenean nator. Ilusio handiarekin etorri naiz, bat egiteko alkateak izan duen ekimenarekin. Azken batean, gatazka gainditzeko edo bideratzeko modu bakarra da elkarrizketa. Modu bakarra da tentsioa eta polarizazioa gainditzea. Bide horretan urrats berriak egin daitezen bultzatzeko etorri naiz».

«Oraingo blokeo egoera gainditzeko, mugitu egin behar dugu, mugitu egin behar dira aldeak. Elkarrizketa da bide bakarra. Hondarribitarrek bilatuko dute irtenbidea. Ni ziur naiz iritsiko dela irailaren 8 bat non tentsiorik gabe eta festa giroan ospatuko den alardea».

Maddalen Iriarte, EH bilduren bozeramailea Gipuzkoako Batzar Nagusietan

«Iruditu zaigu azken aste eta hilabeteotan aurrerapauso batzuk eman direla udalaren partetik. Adibidez, alkatea Hondarribia Berdintasun Hiria Sarietan egon da eta gaur Jaizkibel konpainiari harrera egin dio. Baina iruditzen zaigu akatsa dela Gipuzkoako Foru Aldundiak egoera berdinean jarri izana errealitate honen bi alderdiak, batzuek parekidetasunaren alde borroka egin dutelako urte luzez, eta beste batzuek parekidetasunaren aurka egin dutelako urte luzez. Iruditzen zaigu horrek, neurri batean, konplize egiten dituela, parekidetasunaren kontrako konplize egiten dituela. Ez dugu uste legitimoa denik bi egoerak parekatzea eta hauspotzea bi errealitateak posible direla».

«Euskal Herria Bildutik lanean jarraituko dugu, elkarrizketaren bidez lanean jarraituko dugu, ea behingoz, 26 urte igaro eta gero, egoera hau gainditzen dugun eta hemendik aurrera alarde bakarra, publikoa, parekidea eta guztiok batera ospatzeko modukoa erdiesten dugun».

Iosu Alvarez, PSE-EEko zinegotzia Hondarribiko Udalean

«Espero dut gaur normaltasuna izatea. 2007an zinegotzi bihurtu nintzenetik eliz atarian egon naiz biei harrera egiten. Joan den urtetik hona beste aurpegi bat ikusten da, baina oraindik jorratzeko dagoen bidea luzea da, eta aurrera begira ikusiko dugu. Errespetuz ibili behar da, eta elkartasunean. Nik uste dut hori dela alderdi sozialistaren helburua, orain eta aurrera begira».

«Nik uste dut gatazkaren konponbidea gizarteak berak eman behar duela. Udaletik lagundu dezakegu, baina gizarteak berak egin behar du lana. Orain, bihar, etzi... Baina gizarteak izan behar du».

«Betiko alardeari ere harrera egingo diogu. Gure politika beti biribila da, eta denborak arrazoia eman digu».

Miren Gorrotxategi, Elkarrekin Podemos-IUko bozeramailea Eusko Legebiltzarrean

«Oso egun berezia da. Jaia hunkigarria da, eta egun berezia da mugarri bat markatzen duelako borroka feministan orokorrean, jai parekideak lortzeko. Herrian sortzen denean mugimendu berdinzale bat, horrek tsunami batek bezala funtzionatzen du, eta erakundeek herriaren agindua bere gain hartzen dutenean eta gauzatzen dutenean, gaur gertatuko den bezala, pozteko gauza bat da, bereziki».

«Horrek erakusten du aldatu egiten direnean erakundeetako ordezkariak gauzak beste modu batean egin daitezkeela. Oso egun polita da, hunkigarria. Egia bada oraindik alardearen auzian gauza guztiak ez direla konpondu, badaudela oraindik gauzak konpontzeko, gaur aurrerapauso oso handi bat eman da, lehenengo aldiz erakunde desberdinek eta, bereziki, Hondarribiko alkateak harrera egin diolako alardeari. Animatu nahi ditut gaurko harreran egon direnak hurrengo batean egoteko, eta horrela bat egiteko parlamentuan eta erakunde guztietan guztion artean koordinatzen ari garen irizpide eta arauak».


Lau hamarkadatan ehundutako amarauna

Summary: Lau hamarkadatan ehundutako amarauna. Bizkaiko Bertsozale Elkarteak berrogei urte bete ditu aurten, eta gaur ospatuko dute urteurrena, Iurretan. Bertso eskoletan ditu erroak, eta bertsoa herrialde osora hedatzea izan du helburu hasieratik. Urteekin, bestelako jomuga batzuk ere bildu dituzte, hala nola emakumeen presentzia indartzea plazetan.

Mugarri bat izan zen, baita bide orri bat ere. Xabier Amuriza bitan gailendu zen Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusian —1980an eta 1982an—, eta oinarri berri batzuk ekarri zituen diziplinara, Joserra Bilbao Santutxuko (Bilbo) bertso eskolako kidearen irudiko: bertsolaritza ikas zitekeen, eta ez zen nahitaez landa giroan edo lagun eta familia artean jaso beharreko zerbait; bertsotan euskara batuan egin zitekeen, nahiz eta, ohiz, bertsolariek beren euskalkietara jotzen zuten; taularatu zitezkeen hala gizonak nola emakumeak; eta hiritarren kontua ere bazen. Santutxuko bertso eskola sortu berria zuten orduko hartan, eta Amurizaren garaipena hauspoa izan zen haientzat, “asmoen gauzatze bat”, Bilbaok dioenez. Izan zen, orobat, Bizkaiko Bertsozale Elkartearen ernamuina: molde berriak akuilatuta, eskolak ugaritu egin ziren, eta batu 1983an, Bizkaiko Bertsolari Ikasleen Elkartean. Izenak izen, berrogei urte bete ditu aurten elkarteak; gaur ospatuko dute urteurrena, kantuan eta bertsolarien hainbat belaunaldi batuta, Iurretan.

Aurreko urteetan, Jose Ramon Etxebarriaren zuzendaritzapean, gau eskoletan irakasleak zirenentzako klaseak jasotzen zituzten Bilbon, Euskaltzaindiako tituluak ateratzekoak, euskal literaturaren ingurukoak… Eta 1980an, bertsolaritza aztertzen hasi ziren. Berehala etorri zen Amurizaren txapela, eta adierazpenak. “Elkarrizketetan esaten zuen posible zela bertsolaritza eskoletan irakastea, eta berak bazituela ideia batzuk”, gogoratu du Bilbaok.

Bertsolariaren hitzaldi eta ikastaroetatik edan zuten, eta Amurizak lan egin zuen bertso eskolak indartzen eta sustatzen. “Oso-oso eskuzabal portatu zen; lehen momentutik eman zizkigun berak gero argitaratuko zuen bertso hiztegiaren oinarri guztiak”. Urte horietan, bertso eskola andana bat sortu ziren: Durangon, Amurrion (Araba), Eibarren (Gipuzkoa)… Eta gehitu egin ziren egitekoak. “Bilbon beste lan batzuekin hasi ginen: adibidez, Bilboko jaietan egunero bertso saioak antolatzen hasi ginen; hau da, zortzi saioko ziklo bat”.

Horretarako, legezko izaera behar zuten, pertsona juridiko bat sortu, hala nola kontratuak egiteko eta diru laguntzat hartzeko. Elkarte bat eratzea erabaki zuten. Ez zitzaien erraza izan, Bilbaoren arabera, Bizkaiko orduko gobernadore zibila zen Julian Sancristobalen “euskararen aurkako” jarrera tarteko. Elkartea gaztelaniazko izenarekin erregistratu behar izan zuten. Bederatzi lagunek sinatu zuten fundazio gutuna: Bilbaok berak, Jose Ramon Etxebarriak eta Koldo Tapiak, Santutxuko bertso eskolako kideek; Mungiako Karlos Ibarzabalek; Algortako Josune Iriondok, Iñigo Bilbaok eta Trino Azkoitiak; Durangoko Kristina Mardarasek; eta Eibarko (Gipuzkoa) Begoña Azpirik. Bilbao izan zen elkartearen aurreneko lehendakaria.

Bertsolaritzaren hedapena

Legeztatzeak bide eman zien talde gisa joateko baimenak eskatzera, finantzaketa lortzera… Eta antolaketa ere erraztu zien. “Ahalduntze inportantea izan zen”, Bilbaoren iritziz. “Mundu disperso bati nolabaiteko bizkarrezurra jartzea izan zen”. Hasierako urteetako jomuga, hain justu: bertsolariak batzea, sare bat taxutzea. “Bertsogintza apenas zegoen antolatuta”, oroitu du Joseba Etxebarria elkarteko kideak; sortu eta urte gutxira batu zen. “Komunikabideen aldetik, ez zegoen orain dagoen zabalkunderik; beraz, antolatzen ziren bertso saioak jaietan, ohiturazkoak, edo tabernekin lotuta egiten zirenak. Baina bertsolariek ez zuten elkartzeko ohiturarik; ez zegoen haien arteko loturarik”.

Halaber, eskualdeak lotzeko premia ere antzeman zuten, gorabeheratsua baitzen egoera. Etxebarriak azaldu duenez, euskal hiztunak zeuden eskualdeetan, bazegoen bertsolaritza tradizioa, batik bat, barnealdean: Durango eta Gernika-Lumo inguruan, kasurako. Baina euskara urriagoa zen tokietan —besteak beste, Bilbon, Ezkerraldean, Karrantzan…—, txikia zen bertsogintzaren presentzia.

Eremu erdaldunetara laster heldu zen bertsoa, ordea, eskualde denetan zer edo zer sortzen ahalegindu baitziren elkartekoak. Hala jaio zen ALBE Algortako Bertso Eskola, esaterako, Etxebarriak nabarmendu duenez. “Uribe Kostan ez zegoen bertsolaritza tradiziorik; bertsolari batzuk bazeuden, baina ez ziren ibiltzen plazarik plaza. Hala ere, ALBE indartsu sortu zen hasieratik”.

Are gehiago hedatu zen sarea: 1985era arte, Euskaltzaindiak antolatu zuen Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa, baina horri uko egin, eta bertsolarien esku utzi zuen; 1986ko bertsolariek antolatu zuten, eta, 1987an, Euskal Herriko Bertsolari Elkartea sortu zuten —1995ean hartu zuen egungo izena: Euskal Herriko Bertsozale Elkartea—; lurraldekako elkarteak antolatzen hasi ziren. “Lehenengo urteetan, Bizkaikoak Arabarekin hartu-eman handia zuen, elkarrekin antolatzen zuten txapelketa. Gero, Arabak elkartea sortu, eta bakoitza bere txapelketa antolatzen hasi zen”, esan du Etxebarriak. Indarra bildu zuten. “Hasieran, lokalik ere ez geneukan; Zornotzan biltzen ginen batzarrak-eta egiteko”. Eta, urteekin, beste xede batzuk pilatu zituzten. “Lanik handiena ekarri diguna zera da: umeak zelan erakarri bertsogintzara. Orduko irudia zen bertsoa zaharren kontu bat zela. Baina umeak bertsozaletzeko premia ikusten genuen, bertsolaritzaren etorkizuna bermatu gura bazen”. Hezkuntza arautuan sartu zen bertsolaritza, 1985etik aurrera: ikastoletan, hasieran; eta gainerako ikastetxeetan, hurrena. “Bide horretan, bertsolariak sortu dira, baina baita bertsozaleak ere, eta horiek ere beharrezkoak dira”.

Plazarako jauzia

Hamarkadak igarota, hasierako ildoak sendotu dira, eta ugaritu jomugak. Etxebarriaren hitzetan, gaur egun eskualde guztietan daude bertso eskolak, eta hauspo handia du ikastetxeetan egiten den lanak. Elkarteko egungo lehendakari Belate Olabarria ere “pozik” dago emaitzekin: “Uste dut etorkizuna badagoela”.

Lana ez da bukatu, ordea. Hezkuntza arautua amaitutakoan bertsotan jarrai dezatela ere bada garrantzitsua; buruhaustea da oraindik, eta aurrera begirako lana. “Ikastetxetik bertso eskolarako saltoa ziurtatu behar dugu”, dio Olabarriak. “Klase orduetan egiten dute, baina, bat-bateko taldeetara joan behar dutenean (ikas orduetatik kanpo), batzuek utzi egiten dute bertsolaritza mundua [Hezkuntza arautuaren eta bertso eskolen arteko zubiak dira bat-bateko taldeak]. Bertso eskolak indartu nahi ditugu”.

Emakumeak ere aitatu ditu Olabarriak; orain dela zortzi-hamar urte batu zen elkartera, 2017tik da hura presidente, eta hori izan da azken urteetako ildoetako bat: andreak plazetara bultzatzea. Kasu horretan ere, jauzia da kontua, ez kopurua. “Ikusten genuen ikastetxeetan maila ona erakusten dutela, bat-bateko taldeetan ere neskak badaudela, baina atzerantz egiten dutela bertso saioetara eta txapelketetara joaterako orduan”. 15-16 urterekin egiten dute topo koskarekin. “Ordura arte, ez dute inolako problemarik izaten”. Bertso eskoletako gazteei laguntza eman diete saioak eta bestelako ekintzak antolatzeko, hala nola Plazara proiektuaren bidez. “Jende aurrean kantatzeko beste aukera bat zuten. Apurka-apurka, ikusi dugu gero eta neska gehiagok ematen dutela izena txapelketetan; hori izaten da erakusleiho nagusia, eta bertigo handien eman dezakeena”.


Garnatxaren aldeko hautua

Summary: Garnatxaren aldeko hautua. Mahatsa biltzen ari dira Nafarroan, joan den abuztuaren erditik. Inoiz baino lehen hasi da aurtengo kanpaina, beroaren eta lehortearen eraginez.

Ardoaren arrastoa nabarmena da Erriberrin. Zortzi upategi daude herrian, eta han dute egoitza, gainera, Nafarroa sor-markak eta Evenak, Nafarroako Landa Garapen eta Ingurumen Departamentuko Mahastizaintza eta Enologia Zerbitzuak. Lan handiko asteak dira oraingoak Erriberrin eta Nafarroa sor-markaren barruko gainerako herrietan, abuztuaren erditik abian baita mahats biltzea. Inoiz baino lehen hasi dute aurtengo kanpaina.

Unsi upategiko kideak atzo hasi ziren haien uzta biltzen. Upategia Erriberrin dute, baina mahastiak, San Martin Unxen. “Mahasti batzuk gureak dira, eta herriko hamaika nekazari txikiren mahatsa erosten dugu, gainera. Garnatxa bertzerik ez dugu; barietate hori hautatu dugu, herrialdeko barietate tradizional bat delako eta ederki egokitzen delako”, azaldu du Javier Mendez Unsiko kideak (Iruñea, 1998).

Herrialdean 9.800 hektarea mahasti daude Nafarroa sor-markaren barruan —zortzi herri baino ez daude Errioxa sor-markaren barruan—. Abuztuaren erdian hasitako mahats biltzeak bi hilabete inguru iraunen du. Ez dute batera egiten toki guztietan, eskualdearen arabera, eguraldiaren eta lur motaren ondorioz, lehenago edo geroago heltzen baita mahatsa.

Behe Erriberan hasi zuten mahatsa biltzeko aurtengo kanpaina, joan den abuztuaren erdian. Apirileko beroak eta azken urteotako lehorteak eragin dute inoiz baino lehenago hastea. Halere, Evenako adituen ustez, fruituaren egoera “hagitz ona” da, eta uste dute 66 milioi kilo mahats inguru jasoko dituztela. Evenak nabarmendu du iaz baino %10 gehiago jasotzea espero dutela, hain zuzen ere.

Unsi, 2014. urtetik lanean

2014. urtean hasi zuen Unsik bere bidea. “Upategi gazte bat gara, eta gutxi ekoizten dugu, baina asmo handiak ditugu”, erran du Javier Mendezek. Izan ere, ardoa egiteaz gain, mahastizaintza eta turismoa uztartu dituzte, eta urte osoan egiten dituzte herritarrak hartzeko bisitak. Nekazari txikiekin duten elkarlanari esker, gainera, “herritarrak eskualdera lotu” nahi dituzte, herriak jendez gabetzeari aurre egiteko asmoz. “Gure esku dagoena egin nahi dugu”

Iaz Nafarroa erdialdea kiskali zuten suteek Unsi upategiko mahastiak ere jo zituzten. Unsiko kideek tristuraz oroitu dituzte iazko ekainean gertatutakoak. Haien mahasti batzuk erre ziren, baina bertze batzuek San Martin Unxeko sutea itzaltzen lagundu zuten: “Hagitz garbiak zeuden, eta sua ailegatu zenean, itzali egin zen”, kontatu du Mendezek.

San Martin Unxekoa du familia osoa, eta Iruñean jaio arren, Mendezek ere “harreman estua” du herri horrekin. Mingarriak dira iazko sutearen oroitzapenak, baina nabarmendu du berdea nagusitzen ari dela, berriz ere, errautsez betetako paisaiaren erdian, eta txalotu ditu herritarren ahaleginak “aurrera segitzeko”. Irailaren 16an San Martin Unxen antolatu duten Unx jaialdia aipatu du. Ardoa eta musika uztartuz, herriak ez husteko besta bat eginen dute.

“Erriberriren eta San Martin Unxen gisako herriotan garatu da Nafarroan dugun ardoaren kultura”, azpimarratu du Mendezek. San Martin Unxeko zenbait upategitan egin du lan, Unsikoan hasi baino lehen, eta giro horretan ikasi ditu ardoaren ingurukoak. “San Martin Unxen laurehun biztanle daude, eta bost upategi”, nabarmendu du Unsiko kideak. Herri horretan ez, baina, oro har, “ardoaren kultura galtzen” ari ote den beldur da Mendez. Herrien hustea jo du egoera horren eragile, hain zuzen.

Zuriak, beltzak eta gozoa

Datuen arabera, ardoaren kontsumoak behera egin du. Errealitate horri, “kalitatearen bidez” egin nahi dio aurre Unsi upategiak. Ardo zuriak eta beltzak egiten dituzte, bai eta ardo gozo bat ere, denak garnatxarekin.

“Garnatxa hemengo barietate bat da, eta guk gurea nabarmendu nahi dugu. Uste dugu Nafarroako ardoak bereizteko modu bat izan daitekeela”, azaldu du Javier Mendezek.

Unsik San Martin Unxen dituen mahasti guztiak daude lehorreko sailetan. “Nafarroako ubidetik gora daude denak; zenbait, zazpiehun metrora”. Garnatxak “ardo fresko eta azidotasun handikoak” ematen dizkio Unsiri. Mahatsa jaso bezain laster, upategira eramaten dute, Erriberrira. Han, upategiko deposituetan jasotzen dute, lehendabizi. “Mahats zuria zanpatu egiten dugu deposituetan sartu baino lehen. Mahats beltzari, berriz, txortena kentzen diogu andeletan sartu aurretik”.

Deposituetatik upeletara pasatzen dute ardoa. Upeletan sei hilabete inguru pasatzen du ardo beltzak, botiletan sartu baino lehen; zuriak, berriz, bost hilabete inguru. Botiletan, baina, denbora gehiago ematen du ardoak, salgai jarri aurretik. “Ardo beltzak hiru urte inguru ematen du botiletan; zuriak, berriz, bat edo bi. Helburua da kartetan sartzeko ardoak egitea”

Ardo gozoa egiteko, berriz, mahatsa denbora gehiago uzten dute mahastian. “Kontua da mahatsak azukre eta alkohol gehiago hartzea”, azaldu du Mendezek.

Garnatxaren aldeko hautua egin du Unsik; aurtengo uzta biltzeko garaia dute oraingoa.


«Gure ardo gorriak baino gehiago gara»

Summary: «Gure ardo gorriak baino gehiago gara».

Zerura begira eman ditu David Palacios Nafarroa sor-markako lehendakariak egun anitz (Erriberri, 1978), herrialdean mahatsa biltzen hasi zirenetik. Abuztuaren erdian ekin zioten bi hilabete inguru iraunen duen lanari. 9.800 hektarea inguru daude Nafarroa sor-markaren barruan. Orain arte jasotakoaren kalitatea nabarmendu du Palaciosek.

Inoiz baino lehen hasi zarete mahatsa biltzen.

Iazkoa izan zen ordura arteko mahats biltze goiztiarrena eta aurten berriz ere ondu dugu marka. Iaz baino lauzpabost egun lehenago hasi gara biltzen.

Zer eragin du horrek?

Azken urteotan, muturreko egoerak izan ditugu. 2018an, hain zuzen, hagitz berandu hasi ginen mahatsa biltzen; aurten, berriz, inoiz baino lehen. Egia da klima aldaketa ari dela muturreko egoerak nabarmentzen, eta, batez ere, ekarri du tenperaturak gora egitea. Hori kezkatzekoa da, baina, zorionez, Nafarroa sor-marka penintsulako iparraldean egoteak aukera ematen digu klima aldaketaren ondorioei bertze toki batzuetan baino hobe aurre egiteko.

Lehorteak nola eragin dizue?

Hiru urte daramatzagu lehorteari aurre egiten. Orain [larunbatean] euria ari du Nafarroan, baina azken urtean lehorteak markatu du gure sektorea. Lehortearen ondorioz hasi gara, neurri batean, mahatsa lehenago biltzen. Lehorreko zenbait sailetan, gainera, lehorteak produkzioari ere eragin dio. Sektorearen profesionalizazioari esker, halere, sail anitz ditugu ureztapen lokalizatuarekin, eta, horri esker, aurre egin ahal izan diogu lehorteari.

Asteburuko euriak nola eragin dizue?

Mahatsa biltzeko garaian ohikoa da euria egitea. Inportanteena da kazkabarra ez botatzea. Gehiegi ez bada, euriak aukera ematen dio mahatsari erabat heltzeko.

Zer-nolako mahatsa biltzen ari zarete?

Orain arte jasotako mahatsa hagitz ona da. Batez ere, zuria. Ekoizpena iazkoa baino handiagoa izanen dela garbi dugu, iazkoa ezohikoa izan baitzen. Iaz, garnatxa kenduta, gainerako barietateek emaitza hagitz txarrak izan zituzten.

Zenbat litro ardo lortzea espero duzue?

40 milioi litro inguru ari gara ekoizten. %35 inguru, Espainiatik at saltzen dugu.

Non, zehazki?

Alemanian, Suitzan, Ingalaterran, AEBetan, Kanadan, eta Asiako hainbat herritan.

Zer eskaintzen dute Nafarroako ardoek?

Nafarroan ardo gorria da gure ikur. Ardo gorriaz gain, baina, badugu bertzerik. Ospe handiko gure ardo gorrientzat erabiltzen dugun garnatxak ardo beltz hagitz onak ematen ditu, adibidez.

Zeintzuk dira sektorearen indarguneak eta ahulguneak?

Indargune nagusia gure ardoak dira. Askotarikoak dira. Gure ahulgunea da, hain zuzen, hori erakustea, ditugun gainerako ardoak zabaltzea. Nafarroan gure ardo gorriak baino gehiago gara.

Bertze ardo horiek saltzea da zuen erronka?

Ohiturak aldatzen ari dira: ardo gutxiago edaten da, baina edaten dena ardo ona izaten da. Gure erronka da, beraz, ardo hagitz onak ekoiztea. Bertzalde, klima aldaketari egin behar diogu aurre; horretarako, barietate zaharren alde egin nahi dugu, horiek hobeki egokitzen direlako; garnatxa eta graciano, bertzeak bertze.


Summary: «Gure lanaren parte da zientzia kultura dela aldarrikatzea». Batean eta bestean, lan ordainduan edo borondatezko lanetan, eguna okupatua izaten du, gehienean, Manex Urruzolak. Elhuyar, irakaskuntza, Tolofolk, Galtzaundi... Tolosarrak ez dio aldaparik aurkitzen egunerokoari.

Ingeniaritza ikasketak egin zituen Manex Urruzola Arratek (Tolosa, 1981); unibertsitatean irakasle lanetan ari da, eta Elhuyarreko komunikazio zerbitzuen koordinatzailea da gaur egun. Maiatzetik, Galtzaundi euskara taldeko lehendakaria ere bada. Aisialdiaren parte bat, berriz, Tolosako Tolofolk jaialdia antolatzen pasatzen du.

Handitan zer izan nahi zenuela esaten zenuen umetan?

Umea nintzenean argi nuen astronauta izan nahi nuela, baina, handitu ahala, ez neukan oso argi; zalantzaz bete nintzen. Ingeniaritza aukeratu nuen, zientziako ikasketen barruan jakintza arlo asko bateratzen dituelako eta oso aplikatua delako.

Zientziak beti erakarri izan zaitu?

Bai, eta baita letren arloak ere. Zientziaren eta letren artean aukeratu behar hori beti iruditu izan zait xelebre samarra. Kultura bat da, eta zientziak eta letrak barne hartu beharko lituzke. Elhuyarren gure lanaren parte da zientzia kultura dela aldarrikatzea.

Ikasketak amaitu berritan egin zenuen lan mundurako saltoa?

Berehala hasi nintzen unibertsitatean irakasle, ordezkapen bat egiten. Pare bat urte egin nituen baita ere energia berriztagarrien multinazional batean, proiektuen kudeatzaile gisa. Horren ondoren etorri zen Elhuyarren aukera. Elhuyarrek iragarki bat atera zuen, irakaskuntzan eta enpresa munduan aritutako pertsona bat behar zutela adieraziz, eta horra aurkeztu nintzen. Hartu egin ninduten. Ia hamazazpi urte pasatu dira ordutik.

Zein da zure egitekoa Elhuyarren?

Gauza asko egitea tokatu izan zait orain artean. Oso erakunde dinamikoa da Elhuyar, eta betidanik elkarlanean aritzera ohituta dago. Azken hamar urte pasatxoan, adibidez, komunikazio zerbitzuetako koordinatzaile lanetan ari naiz. Euskal Herriko bertako eta Europako ikerketa proiektuen zabalkundea egiten dugu gure lan unitatean, hizkuntza eta kanal guztietan.

Hara eta hona ibiltzeko aukera ematen dizu horrek?

Bai, asko bidaiatzen dut. Irailean, Poloniara joango gara, Krakoviara; urrian, berriz ere, Poloniara joango gara, baina beste proiektu batekin, Breslaviara; azaroan, Alemaniara, Munsterrera; eta urtarrilean, Ugandara.

Beste herrialdeetara bidaiatzeak hizkuntzak menderatzea ere eskatuko du, ezta?

Oso aberasgarria da hori. Egunero euskaraz eta ingelesez egiten dut lan. Elhuyarren egoitzan bertan euskaraz aritzen naiz; Europako proiektuetan, lanaldiaren erdia izan daitekeenean, guztia ingelesez egiten dut, eta, noizean behin, Euskal Herriko ikerketa zentroen komunikazioa egiten dugunez, gehienetan euskaraz aritzen bagara ere, gaztelaniaz egitea ere tokatzen zaigu.

Zer-nolako erakundea da Elhuyar?

Oraintxe bertan, ehun pertsonako lantaldea gara, bost unitatetan banatuta. Zientziaren dibulgazioa egiten dugu: Teknopolis telebista saioa, Elhuyar aldizkaria, irratiko programak, gazteentzako dibulgazio proiektuak… Adimen artifizialaren unitatea ere badaukagu hizkuntzan; azken urteetan sekulako txanpa hartu duen eremua da hori, eta euskarari ingurumen digitalean zerbitzua ematen dioten punta-puntako proiektuak lantzen ditugu hor. Hizkuntza teknologia unitatea da bestea; agian, jende askorentzat, Elhuyar hiztegiak bakarrik dira, nahiz eta hiztegiak baino askoz gehiago izan. Baina hiztegiak ere badira, eta bestelako hizkuntza teknologien garapena ere lantzen dugu. Laugarren unitatea aholkularitzarena da, euskara eta berdintasun planak lantzeko, enpresa eta erakundeetan. Eta, azkenik, nire esparrua dago: komunikazio zerbitzuena.

Adar asko ditu, beraz. Ikasteko ere leku aproposa da?

Niretzat zuri-beltzeko lan mundutik koloretako lan mundura pasatzearen parekoa izan zen multinazional eta industria mundu hutsetik Elhuyarrera etortzea, eta ez naiz inoiz damutu.

Ibilbide horretan hainbat eta hainbat sari ere jaso dituzue…

Zorionez, sari mordo bat lortu ditugu, bai. Elhuyarren egoitza nagusiaren sarreran bitrina bat daukagu, jasotako sariak bertan erakusteko, eta aspaldi geratu zitzaigun txiki. Sariak jaso ditugu egiten dugun zientzia dibulgazioarengatik, aldizkariarengatik, irrati saioengatik, eta Teknopolis saioak berak ere sari asko jaso ditu. Elhuyarrek 50. urteurrena bete zuen duela gutxi, eta, egia esan, testuinguru horretan, pribilegio bat izan zen Elhuyarren parte eta koordinazio guneko kide izatea. Erakunde asko gogoratu ziren gurekin, eta sari asko jasotzea egokitu zitzaigun.

Aitortza hori ere lanaren parte izango da…

Oso gustura egiten da lan hori. Bestela ere gustura egiten dut egiten dudana; lanaren parterik arinena da sariena.

Elhuyarreko lana irakaskuntzarekin ere uztartzen duzu zuk.

Euskal Herriko Unibertsitatearen Donostiako Ingeniaritza fakultatean aritzen naiz eskolak ematen. 2. mailako ikasleekin aritzen naiz, ingeniaritza euskaraz ikastea erabaki dutenekin. Talde bat izaten dut, irailetik ekainera bitartean. Oso gustura egiten dut lan hori ere; esker oneko lana da, eta klaseetan oso ondo pasatzen dut. Pribilegioa da niri betidanik gustatu izan zaidan hori 20 urterekin euskaraz ikastea erabaki dutenei irakastea.

Ingeniaritza ikasi, multinazional batean aritu, unibertsitateko irakasle izan, Elhuyarren lan egin…

Gustuko lekuan ez da aldaparik izaten. Dena gustura egiten denean, hala gertatzen da. Elhuyarren zientziaren zabalkundea egiten dugu eta unibertsitatean ere halaxe egiten dut. Beste lengoaia batean, publiko desberdinarentzat eta kanal desberdinetan, baina oinarrian antza izan dezakete bi arloek. Egiten dudana egiten dudala, ondo pasatzen saiatzen naiz beti, nor bere burua serioegi ez hartzen eta umorerik ez galtzen.

Sagardoa bidegile dokumentala ere egin zenuen 2015ean. Nolako esperientzia izan zen?

Elhuyar oso erakunde dinamikoa da, eta, inguruko aldagaien arabera, proiektu ezberdinetan sartu izan gara. Garai hartan, Teknopolis-eko lantaldeko kide batzuek bazuten telebistako programatik dokumentalen mundura salto bat emateko asmoa, eta ekoizle exekutibo figuran sartu nintzen sagardoaren inguruko dokumentalean. Ekoizleak lortu, baliabideak jarri eta dokumentala aurrera eramateko bestelako lan batzuk hartu nituen neure gain. Oso prozesu interesgarria izan zen; batez ere, dokumentala Donostiako Zinemaldian estreinatzea lortu genuelako. Donostiako Sagardo Egunean omenaldia ere egin zioten dokumentalari.

Aisialdian, herriari eskaintzen diozu zure denboraren zati bat bat, Tolosan egiten duten Tolofolk jaialdiko antolatzaileetako bat ere bazarelako.

Duela lau urte sortu genuen Tolofolk. Lau lagun elkartu ginen, eta ideia zoro bat genuen buruan; udalari proposatu eta ostikoka bota ez gintuztenez, laugarren jaialdia prestatzen ari gara dagoeneko. Herriari eskaintzen diogun jaialdi bat da eta guztiz modu boluntarioan egiten dugu. Lau lagunak oso-oso desberdinak gara geure artean, baina oso ondo konpontzen gara; hori da gakoa.

Nolako jaialdia da Tolofolk?

Arlo ezberdinak lantzen saiatzen gara. Kanpoko talde on bat ekartzen saiatzen gara jaialdiko egun batean, baina etxekoak ere zaintzen ditugu beti. Kataluniar batzuek esan ziguten oso jaialdi eklektikoa antolatzen genuela, eta, egia esan, ez daukagu bestelako loturarik, ez daukagu morrontzarik. Ondo pasatzeko eta herriari eskaintzeko egiten dugu guk Tolofolk, eta ondo pasatzen ez dugun egunean antolatzeari utziko diogu.

Orain gutxi, Tolosaldeko Galtzaundi euskara taldeko lehendakari izendatu zaituzte.

Lau urtez Kike Amonarriz izan da lehendakaria, eta hura etorri zitzaidan proposamenarekin. Zaila da Amonarrizi ezetz esatea, eta are zailagoa bera ordezka daitekeela sinistea. Trantsizioa oso interesgarria eta atsegina izaten ari da.

Kasu horretan, zein da zure egitekoa?

Eskualdeko euskaltzaleen elkargunea da Galtzaundi, Tolosaldean euskara normalizatzea helburu duena. Proiektu erabat kolektiboa da, eta osagai ezin hobeak ditu bere jarduera arrakasta osoz aurrera eramateko, lehendakaria halamoduzkoa izanda ere. Bostehun bazkide ditu, eta beste hainbeste lortzeko anbizioa daukagu. Momentuan, bost pertsona ditu liberatuak, lantalde motibatu eta eraginkorra osatuz. Zuzendaritza konprometitua eta boluntario talde eraginkorra du. Bostehun bazkide horien ordezkari izatea da lehendakariaren figura.

Saltsa askotan parte hartzen duen horietakoa zara, ezta?

Ez da aktiboki bilatu dudan zerbait; hala gertatu da, eta gustura nago. Galtzaundiko lehendakaritza eskaintzera etorri zitzaizkidanean esan nien denbora libre gutxi nuela, eta erantzun zidaten jende okupatua nahiago zutela postu horretarako. Ezetz esateko aitzakia hori ere baliorik gabe geratu zitzaidan.


Summary: Eskola garraio enpresei espedientea ireki die Lehiaren Euskal Agintaritzak. Jaurlaritzaren lizitazioetara ez aurkezteko elkarrekin ados jarri ziren susmoa du agintaritzak. Jaurlaritzak diru laguntzak emango dizkie eskola garraiorik gabe geratu diren familiei.

Eskola garraioen gatazka zeresana ematen ari da ikasturte hasiera honetan. Lehiaren Euskal Agintaritzak espedientea ireki die zenbait garraio enpresari, ustez Jaurlaritzaren lizitazioetara ez aurkezteko elkarrekin ados jarri zirelako. Susmopean daude Arabako 25 enpresa, Bizkaiko 45 eta Gipuzkoako sei.

Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak ere hitz egin du gaiaren inguruan. Euskadi Irratian egin dioten elkarrizketan esan du «susmoa» dutela garraio enpresa batzuk elkarrekin ados jarri direla Eusko Jaurlaritzari baldintza ekonomiko jakin batzuk eskatzeko eta etekin gehiago lortzeko. «Delitu zantzu» horiek frogatzeko, «dokumentazioa» badutela ere gehitu du sailburuak, baina gaur-gaurkoz ikasturte hasiera «lehenetsi» nahi dutela. Behin hori igarota, «bigarren urratsa» dokumentazioa fiskaltzari igortzea izango dela jakinarazi du.

Bitartean, ikasturtea hasi da eta Arabako zein Bizkaiko ikasle asko garraio zerbitzurik gabe daude. Garraio enpresek iragarri dute egoerak bere horretan jarraituko duela Eusko Jaurlaritzak ordaintzen dien prezioa igotzen ez duen bitartean. Aste hasieran, Hezkuntza Sailak agindu bat argitaratu zuen enpresak ibilbide denak egitera behartzeko. Enpresek, ordea, helegitea jarri eta kautela neurriak hartzeko eskatuz, uko egin diete zenbait ibilbide betetzeari. Jaurlaritzak, atzo, kautela neurriak atzera bota izanagatik ere, enpresek gaur iragarri dute zerbitzurik ez dutela eskainiko oraindik ere.

Diru laguntzak , kaltetuei

Ikasturteko lehen egunean, Araban eta Bizkaian, 7.400 ikasle inguru garraio zerbitzurik gabe geratu zirela adierazi du Bildarratzek. Gainera iragarri du familia kaltetuei diru laguntzak emango dizkietela. Datorren astean argitaratuko dute familia kaltetuek konpentsazio ekonomiko bat jaso ahal izateko agindua. Laguntza horien helburua da garraio zerbitzua ez edukitzeak eragindako gastuak estali ahal izatea.

Sailburuak zehaztu du eskola garraioen auziak sare publikoan garraiatuak izaten diren ikasleen «erdiei» eragin diela gutxi gorabehera. Zerbitzurik gabe geratu ziren Arabako ikasleen «erdiak baino gehiago», eta Bizkaiko ikasleen «%10 baino zertxobait gutxiago». Gipuzkoan, bestalde, «ez zen arazorik egon».

Hezkuntza legea, legealdi honetan

Hezkuntza legeari dagokionez, Bildarratzek «zalantzarik gabe» baieztatu du legealdi honetan onartuko dutela: «Oso garbi daukagu, hitzartuta daukagu». Legea, urriaren 2ra arte, zuzenketak aurkezteko epean dagoela azaldu du eta, bitartean, «lanean jarraitzen» dutela. Gogorarazi du hasierako akordioa lau indar politikok sinatu zutela, baina Elkarrekin Podemos-IU «segituan erori» zela. Egun, EAJ, PSE-EE eta EH Bildu «lan sakon bat» egiten ari direla uste du, eta baikor agertu da: «Nik egiten dudan irakurketa da denek dutela aurrera ateratzeko borondatea».


Lagunarteko bertso txapelketa

Summary: Lagunarteko bertso txapelketa. Duela bi urte bezala, taldekako Xilaba berriz eginen dute aurten. Irailaren 22an hasiko da, Ozazen, eta Aiherran bururatuko, azaroaren 18an. Hiru multzotan banatu dituzte bederatzi bertsolari taldeak. Multzokako ligaxka batekin hasiko dira. Talde bakoitza saio antolatzaile ere izanen da.

Bederatzi talde eta 38 parte hartzailerekin, taldekako Xilaba bi asteren buruan abiatuko dute Ozazetik, irailaren 22an, eta Aiherran bururatu, azaroaren 18ko finalarekin. Bertsularien Lagunak elkarte antolatzaileak Ipar Euskal Herriko banakako bertsolari txapelketarekin bi urtetarik aldizkatzeko usaia hartu nahi du taldekakoarekin. Banakakoak duen “seriotasunaren” aldean lagunarteko girokoa izatea nahi du.

Ortzi Idoate elkarteko sustapen taldeko langileak dioenez, taldekakoa “beste manera” batez erabiltzen dute: “Txapelketa parte hartzaileagoa da, herrikoiagoa” taldeka egiten dena. Maindi Murua sustapen taldekoak ber ildotik segitu du: “Lasaitasunari eta giroari leku handiagoa ematen dio, bertsoaren epaiketa teknikotik haratago beste freskotasun bat ekartzeko txapelketari”.

Antolatzaileen arabera, nahasketa handiagoa ekarri du taldekakoak bertsolarien aldetik. Banakakora aspaldian gehiago agertzen ez direnak hurbiltzen dira, eta belaunaldi desberdinetako bertsolariak elkartzen dituela diote; eskolarteko bertsolari txapelketan ibilitako lizeotar jalgi berriak, helduen bertso eskoletako adin handiagoko batzuekin batean.

Bertsolariek egin behar dituzten ariketetan ere taldekako Xilabak berezitasunak badituela adierazi du Muruak: “Badira txapelketetan ikusten ditugun usaiako ariketa klasikoak, eta, bestalde, badira informalagoak: atea irekitzen diotenak musikari, antzerkiari…”.

Taldeak antolatzaile

Aitzineko taldekako Xilaban bezala, taldeko partaide guziek ez dute baitezpada kantatuko saioetan, talde bakoitza saioen antolatzaile ere bai baita lehen fasean. “Taldekideak gai emaile izan daitezke beste taldeen saioetan, eta epaile ere bai”, erran du Muruak. Horri esker herri eta saio leku gehiagotara heltzen direla dio.

Bizkitartean, multzoka egin ligaxka bururatu eta finalerdiak jinen direlarik, beste gisako antolakuntza izanen dela zehaztu du Idoatek: “Lehia bat ere badenez, finalerdietara iristen garelarik gauza seriosagoak dira, eta elkarteko gai emaile eta epaile taldekoek parte hartuko dute”. Horiek horrela, taldekakoak duen berezitasun batekin jarraituko dute: publikoko epailea atxikiko dute. “Saioa antolatzen duen taldeak badu publikotik epaile bat xerkatzeko ardura”.

Ligaxka lehenik

Hiru multzotan —A, B eta C— banatu dituzte bederatzi bertsolari taldeak lehen faseko kanporaketak edo ligaxka egiteko. Bederatzi saio izanen dira denetarat kanporaketa horretan, irailaren 22tik urriaren 20ra.

Finalerdiak egun hauetan eginen dituzte sailkatuko diren taldeek: urriaren 28an, Muskildin, eta azaroaren 4an, Azkainen. “Bi finalerdi horiek eginen dira taloen laguntzaz, Xiberoko ikastolek eta Azkaineko ikastolak segurtaturik”, Muruak zehaztu duenez.

Finala Aiherran jokatuko da, azaroaren 18an. Eguerditan, bazkaria, eta finaleko saioa bera, 17:00etan.

Taldekako Xilabarako irudi bat ere eginarazi du Bertsularien Lagunak elkarteak, geroan ere erabiliko duena. Amaia Karrere ilustratzaileak ondu du.


Summary: Hayao Miyazakik jasoko du hirugarren Donostia saria. Garaikurra Tokion emanen diote zuzendari japoniarrari. Hollywoodeko aktoreen greba dela eta, Javier Bardemek ez du Donostia saria aurten jasoko.

Egun gutxi falta dira Donostiako Zinemaldia hasteko, eta azken printzen berri ematen ari da jaialdia. Aurtengo aldiak bereziki egingo du azpimarra animazioan, eta horren erakusle da Donostia sariaren hirugarren jabea: Hayao Miyazaki zinemagile japoniarra (Tokio, 1941). Animazioan maisua da Miyazaki, eta haren lana omendu nahi dute Zinemaldian. Hain zuzen, bere azken filmak zabalduko du aurtengo edizioa, Kimitachi wa do ikiruka / The Boy and the Heron lanak. Inaugurazio galan jasoko du garaikurra, era birtualean —Tokion egongo baita, eta ez Donostian—.

Pozik agertu da Zinemaldiko zuzendari Jose Luis Rebordinos: «Hamabi urte daramatzat jaialdiko zuzendari lanetan, eta uste dut gehien asebetetzen nauen saria dela. Miyazaki animazioaren historian izandako pertsonarik inportanteena da». Carl Theodor Dreyer bezalako zuzendarien pare jarri du japoniarra.

Aldez aurretik, Zinemaldiak hiru aldiz eman du zuzendari horren filmen bat zikloan: 2002an, Sen to Chihiro no kamikakushi (Chihiroren bidaia) eman zuten; 2009an, Gake no ue no Ponyo (Ponyo itsaslabarrean), eta 2013an, Kaze Tachinu / The Wind Rises. Ordea, Miyazaki aurten izango da lehendabizikoz Sail Ofizialean; filma lehiaketatik kanpo emango dute, irailaren 22an.

Eskarmentu handiko zinemagilea da Miyazaki. 1963an Zientzia Politikoetan eta Ekonomian graduatu ondoren, animazio mundura gerturatu zen, Toei animazio konpainian lan egiten hasita. Hainbat estudiotan aritu zen plangintzan, diseinuan eta eszenan lanean, eta 1979an egin zuen bere lehen film luzea: Rupan sansei: Kariosutoro no shiro / The Castle of Cagliostro. 1985ean, Isao Takahatarekin batera, Studio Ghibli sortu zuen, eta hamar film luze zuzendu ditu harrezkero; besteak beste, Tenku no shiro Rapyuta / Laputa: Castle in the Sky (1986), Tonari no Totoro / My Neighbor Totoro (1988), Kurenai no buta / Porco Rosso (1992) eta Mononoke hime / Princess Mononoke (1997).

Ibilbidean aurrera egin ahala, ospea irabazi eta lorpenak erdiesten joan da. Kasurako, Japoniako zinema aretoetako salmentak hautsi zituen Chihiroren bidaia (2001) filmarekin, eta hainbat sari jaso ere bai: tartean, Urrezko Hartza eta animaziozko film onenaren Oscar saria. Hauru no ugoku shiro / Howl's Moving Castle (2004) pelikula ere izendatu zuten Oscarretarako, eta Urrezko Osella saria jaso zuen Veneziako jaialdian. 2009an, Ponyo itsaslabarrean idatzi eta zuzendu zuen, eta, ondoren, gidoiak idazteaz gain, film hauen plangintzan lagundu zuen: Hiromasa Yonebayashiren Kari-Gurashi no Arrietty / The Secret World of Arrietty (2010) eta Goro Miyazakiren Kokuriko-zaka kara / From Up on Poppy Hill (2011). 2013an, berriz, Kaze tachinu / The Wind Rises zuzendu zuen, animaziozko film onenaren Oscar sarirako izendatua izan zen pelikula. Miyazakik saiakera, marrazki eta poema liburuak ere argitaratu ditu, besteak beste, Shuppatsuten 1979-1996.

Haren ibilbide oparoak bestelako hainbat sari ere ekarri dizkio: 2012an, Kultura Merezimenduko Pertsona izendatu zuen Japoniako Gobernuak; 2014an, ohorezko Oscar saria jaso zuen, eta Komikiaren Will Eisner Sarien Ospearen Aretoan ere sartu zuten.

Saria aurten, garaikurra ez

Javier Bardementzat zen aurtengo beste Donostia sarietako bat, baina Zinemaldiak iragarri du ez duela aurten jasoko garaikurra. Rebordinosek jakinarazi du Bardem ez dela jaialdira bertaratuko. Hollywoodeko aktoreen grebagatik, ezin du halako agerraldirik egin, eta, beraz, ez du garaikurra aurten hartuko. Zuzendariak argitu duenez, 2024ko aldian jasoko du saria. «Atzo erabaki genuen, elkarrekin, aurten ez duela garaikurra jasoko. 2023ko saria du, baina datorren urteko inaugurazioan jasoko du». Victor Erizeri emango diote beste Donostia sarietako bat, eta, jakinarazi dutenez, ez da laugarrenik egongo.

Epaimahaiaren berri ere eman dute gaurko aurkezpenean. Sail Ofizialean, Claire Denis zuzendari frantsesa izango da epaimahaiburua, eta alboan izango ditu Fan Bingbing Txinako aktorea, Cristina Gallego Kolonbiako ekoizle, zuzendari eta aktorea, Brigitte Lacombe Frantziako argazkilaria, Vicky Luengo Espainiako aktorea, Robert Lantos Hungariako ekoizlea eta Christian Petzold Alemaniako zinemagilea.

Euskal zinemaren sailean, berriz, Telmo Irureta euskal aktorea izango da epaimahaiburua, eta kide izango ditu Mikele Landa eta Kristina Zorita.

Memoria

Programazioari so, ohartu gabe egindako «konexioei» buruz hitz egin dute, eta nabarmendu aurtengo aldian memoriak pisu nabarmena izango duela. Rebordinos: «Memoriak Zinemaldian izango diren pelikula asko zeharkatzen ditu: kolonialismoaren, nazismoaren, erresistentzia frantsesaren, Latinoamerikako diktaduren, inguruko istorioak izango dira, euskarak hamarkadetan izandako arazoei buruzkoak...».

Prentsaurrekoan Manuel Perez Estremera ere oroitu dute, bi urtez Zinemaldiaren buru izandakoa; asteartean hil zen. «Figura oso garrantzitsua izan da. Lan asko egin zuen isilean». 41. eta 42. aldietan izan zen zuzendari, eta jaialdiarekin lotura izan zuen gerora ere. Zinema aldizkarietan idatzi zuen gaztetan, eta Espainiako telebista publikoan lan egin zuen 1970eko urteetatik aurrera. TVEko zuzendaria ere izan zen, 2005etik 2007ra, eta euskarazko telefilmak egiteko proiektu bat abiarazi zuen karguan zela —azkenean, Zeru horiek (2005) besterik ez zuten filmatu—.

Sarreren salmenten inguruko informazioa emateko ere probestu dute agerraldia. Hala, astelehenean emango dute Zinemaldiaren programazio osoaren berri, eta, asteazkenetik aurrera, film guztien gidak banatuko dituzte Zinemaldiaren bulegoan. Sarreren salmenta orokorra, berriz, hilaren 17an jarriko dute martxan. Egun horretan lehen hiru egunetarako sarrerak erosi ahal izango dira.


Summary: «Bertsoak umore eta alaitasunetik entzuteko manera bat da».

Bertsularien Lagunak elkarteko sustapen taldeko kidea da Maindi Murua Berra (Azkaine, 1989). Aitzineko aldiko taldekako Xilaban kantatu zuen bertsolari bezala. Aurtengoan, haatik, ez; antolakuntzan aritu eta ariko da. Taldekako Xilabak egiten dituen ekarpenez mintzatu da.

Zer funtzio betetzen du Ipar Euskal Herrian taldekako Xilabak bertsolarientzat?

Bertsolarientzat, taldean parte hartzeak ematen du parada beste giro bat sortzeko; bakarkakoan ausartuko ez liratekeen bertsolariak ausartzeko. Berantago bakarkakoan parte hartzeko ideia dutenentzat lehen pauso bezala ere ikus daiteke. Baina batzuek taldekakoan baizik ez dute parte hartzen, eta hori ere polita da. Taldean izanez, usu, belaunaldi nahasketa ikusten da ber taldean; elkarlaguntza giro bat sortzen da, eta elkar ezagutzeko parada. Bertsolariek elkarren artean bertso eskolak sortzeko aitzakia ere bada, txapelketa betidanik izan den bezala.

Eta bertsozale edo ikus-entzuleentzat?

Maiz entzuten dugu Iparraldean bertsolaritza umoreari lotzen zaiola; libertimenduetan eta entzuleak bertsolariarengandik umore handia espero du. Eta egia da bakarkako txapelketan entzuten ahal diren bertso guzien artetik umorea gutiegi antzematen dutela batzuek. Pentsatzen dut taldekakoa manera bat dela freskotasun, alaitasun eta umoretik bertso anitz entzuteko, nahiz eta hor ere badiren lekuak gaiak sakonkiago tratatzeko. Beti baditugu bertsolari batzuk biziki ideia interesgarriak partekatzeko parada atzematen dutenak horretan ere.

Lapurdi, Baxenabarre eta Zuberoko lurraldeari zer ekartzen dio?

Parte hartzaileei galdegiten diegu beren saioa antolatzea, besteen saioetara epaitzera eta gai ematera joatea; gurutzaketa handi bat sortzen da, bertsolaria ez baita kantatzen duen saiora joaten bakarrik. Bere saioa antolatzen duen momentutik, askoz jende gehiago sartzen da saioa antolatzen, eta elkarteko antolakuntza taldeak baino askoz leku gehiagotara iristen dira kanporaketetako saioak. Partaidetzak sortzen dira tokian tokietako ostatu, elkarte, gela ezberdinekin. Hori ere polita da.

Banakako txapelketarentzat bertsolari kopuru batera heltzeko lagungarri da taldekakoa?

Hori ere bada taldekakoaren helburuetako bat. Izan ditugu kasuak taldekakoan parte hartu ondotik bakarkakoan kantatu dutenak lehen aldiz; edo bakarkakora itzuli direnak taldekakoaren ondotik. Espero dugu aldi honetan ere gertatuko dela. Baina ez da helburu bakarra; taldekakoak bere bizia egiten du.


Summary: «Errobi aldean, bada jende ugari euskaraz mintzo dena». Lana bukatu eta euskara molde informalean baliatzeko, Lanetik Lekora ekitaldia sortu dute hiru lagunek, Kanbon. Lehen saioa atzo eginik, zabaldu nahi lukete lurraldean barna. Aitor Albizua hiru sortzailetarik bat da.

Enpresen zerbitzuetan lanean ari diren hiru lagun, Isaak Elduaien (Seigos), Pierre Bastres (Mamia + Antola) eta Aitor Albizua (Albizua Ingeniaritza) —”hiru profesional euskaldun eta euskaltzale”— elkartu dira Lanetik Lekora sortzeko. “After-work” bat, lanetik landa euskaraz aritzeko. Lehena, Kanbon egin zen barda, La Villa Bleue ostatuan. Lapurdiko herri horretan bizi da Aitor Albizua (Gasteiz, 1985), eta egitasmoaren harat-honatak esplikatu ditu.

Nondik etorri zaizue Lanetik Lekora-ren ideia?

Isaak Elduaienekin eta Pierre Bastresekin joan ginen Bai Euskarari-k Irungo Ficoban antolatu ekitaldi batera. Kafea hartzen ari ginela, Isaakek atera zuen ideia; Alemanian bizi izandakoa da, eta esan zigun: “Zergatik ez ditugu antolatzen lan osteak?”.

Behar bat sentitu zenutelako Kanbo inguruan?

Berez, Iparraldean oro har. Ikusten genuen behin ikasketak bukatu eta mundu profesionalera jauzi egitean, euskaraz ikasteko aukera hori guztia apur bat galdu egiten zela. Sarritan, zure ikasketen inguruko lanik ez zenuela topatzen Ipar Euskal Herrian; batzuetan urte askoren ondoren itzultzen da jendea etxera, eta bizitza profesionala euskara ez den hizkuntza batean hasi du.

Jende horren bizian euskarari berriz tokia eman, beraz?

Jendeak elkar ezagut dezan, ikus dadin badagoela jendea, eta gauzak normalizatzeko aukera egon litekeela.

Lanetik Lekora-k zer luke gau eskolek eta mintzapraktikek ez dutena?

Igual, informaltasuna; aisialdia. Ez dugu berez gairik jorratuko hasieran. Helburua da jendeak elkar ezagutzea, giro informal batean, garagardo batzuen inguruan. Mintzapraktika batek alde akademikoagoa dauka, ene ustez, serioagoa. Ikusiko dugu naturalki zer irteten den.

Euskara menperatzea hobe da parte hartzeko?

Uste dut hasieran euskara maila bat badutenei ireki dugula egitura, ez daukagulako sobera prestatuta. Helburua da hizkuntza profesionalki jorratzea. Gero, beharbada, Euskaraldian esparru bat sor daiteke belarriprestak eta ahobiziak elkartzeko.

Kanbo inguruan ikusten zenuten parada ona?

Kanbon bizita, erraza izan zait antolatzea. Saiatu naiz zerbitzua euskaraz ukaiteko lekuren bat topatzen, eta La Villa Bleue etxeko nagusiak euskaraz hitz egiten du. Kanboko herriari esker ona erakusteko modu bat ere bada, harrera ona eduki dugulako. Ikastolako buraso gisa ere konturatu naiz, hemen, Errobi aldean —Ezpeleta, Itsasu, Larresoro, Kanbo— badagoela potentzial handia; jende ugari mintzo da euskaraz.

Lehen saio horretatik landa nola nahi zenukete segitu?

Ikusiko dugu zer energia sortzen den, baina gustatuko litzaiguke beste saio batzuk edukitzea, eta Ipar Euskal Herri osoan mugitzea. Hurrena, Garazin egin dezakegu. Maule aldean ere bai. Potentziala badago. Maulen, adibidez, badira enpresa euskaldunak: Artzainak taldea, Elkar robotika enpresa. Ikusiko dugu hilabetero edo bi hilabetean behin egin daitekeen, eta pixka bat mugitu barnealdera eta kostaldera.

Beti zuen taldekoak joanez horietara ere?

Hasieran, behintzat, bai. Gero, gu barik antolatzen badira gauzak, arrakasta izango litzateke; sistema erresilientea lortzen badugu, hainbat hobe. Estia eskolatik ere ukan dugu laguntza ekitaldia zabaltzeko bere sare sozialen bidez. Jende ugarik partekatu du, eta ikusiko dugu nork daukan etortzeko aukera.


Urazaleratzen

Summary: Urazaleratzen. Durangon (Bizkaia) jaio zen Leire Vargas Nieto, 2002an. Idazlea, bertsolaria eta itzultzailea da. 2021ean, Irun Hiriko Kutxa Literatura saria irabazi zuen, Dena ametsa den irudipena poesia bildumarekin (Elkar). Besteak beste, gorpuztasunaz, kontzientzia hartze ideologikoaz eta pertsonen arteko harremanez aritu zen lan horretan. Raymond Carverren Bizikletak, giharrak, zigarretak eta Sally Rooneyren Soldata jauna narrazioak itzuli ditu, Armiarma.eus webgunean. Plazan eta sariketetan aritzen da bertsotan. 2020an, bigarren egin zuen Bizkaiko Eskolarteko Bertsolari Txapelketan. Iaz, Erre ikuskizuna plazaratu zuen, Haizea Arana, Oihana Arana eta Aner Peritz kideekin batera. Lanak bertsolaritza du oinarri, baina beste adierazpide batzuekin osatzen da. Aurten, talde berak beste saio bat sortu du: Azken oturuntza.

Laster egingo du urtebete azkenengoz ikusi zuenetik. Gertatu behar zuen lehenago edo beranduago, baina halako ekitaldiak saihesten aritu da Alba.

«Hondartzan geratuko naiz. Hitzaldi ostean bainutxoa hartu eta nonbait bazkal dezakegu», iradoki zion Mikelek atzo.

Erraza da Mikelekin. Haren galderak sinpleak dira: «norekin joango zara» edo «non egingo duzu lo» soilak, zorroztasunik gabeak; inoiz ez «zergatik nahi duzu joan halako alfergura ematen badizu bertan egongo den jendeak» edo «benetan entzun nahi al duzu hitzaldia ala kritikatzeko motiboa da bilatzen duzuna».

Albak kopilotuaren lekutik irten, aire kresaltsua aditu eta eskua heldu dio; horrela egin dute alde zaharreko kalean behera. Gustuko du Mikelen ahur latza, haren esku zabalak Albarenaren baitan biltzeko daukan era. Haren azala epel dago beti, edo bero, are. Ukituak maindire baten azpian gordetzearen antza dauka. Kanpora begira emango duten irudira ere ohitzen ari da. Bikote bat gehiago, ez besterik.

Plazara heldu direnean Alba prest zegoen honezkero. Han daude guztiak, berrogei bat lagun, kultur etxe pareko tabernaren inguruan inurrien antzera pilatuta. Gogora ekarri nahi izan du haren itxura, baina elementu solteak soilik etorri zaizkio: ezin ezpain meheak eta txakur-so errukarria osotasun batean kokatu. Pentsatzeari utzi dio irudi jakinak itzuli zaizkion momentuan; hark bidalitako argazkietariko batzuk, batez ere. Bitxia da: beti deitoratu du bere memoria eskasa, baina mugikorrera helarazitako irudi horiek, behin bakarrik zabaltzeko aukera eman arren, bertatik bertara ikusitakoak baino definituago gordetzen ditu. Elkarrizketara itzuli aurretik segundo batzuez aztertu ohi zituen, zirujau-begiradaz, sortu behar lioketen erreakzioa hitzetara nola eraman pentsatu bitartean. Har iletsu bat izan zitekeen zerbait bidaltzen zioten eztarrian gora, baina hurrengo argazkiari itxaroten zion lehenengoa itxi bezain laster. Egun gehienetan irudiak tiradera ezkuturen batean uzteko gai bada ere, oroitu osteko erruak arrastoa uzten dio beti.

Plazaren erdian topatu dute Maider irakaslea, taldearengandik pixka bat aldenduta. Elkarrizketan zehar, arreta Albaren eta inguruan itzulika duten haurraren artean tartekatzen joan da. «Bertan bizita, kale egiteko aukerarik ez, badakizu».

«Tira, mikrodun interbentziorik ere ez, behintzat, ala?», Albak. «Egin dezatela gizonek, bestela ere gustura hartzen dute eta».

«Duda barik, desiratzen ari ziren amaraunean eror nendin». Bekozkoa zimurtu eta ikerketa-taldeko kideenganantz bota du begirada. Doktorez eta kazetariz inguratuta daude, eta baita berba jakin batzuk aipatzen dituen edozein mahai-inguru interesgarria iruditzen zaien ikertzailez ere. Ez dirudi bera bertan dagoenik, oraingoz.

Bere inguruko galdera iristean, «ondo, ondo» erantzun eta haurrari parez pare kokatu da Alba, makurtuta. Ez du lortzen birikak guztiz betetzerik. «Eta txiki hau, zelan dabil?», ukitu dio masail gorria. Umeak beste alderantz itzuli du burua, ibili dorpez jarraitzen ari den usoak alde egin ez dakion. Haurrak praktikoak dira batzuetan: arreta berenganatu eta galdeketak maila inondik substantzialetara iristea oztopatzen dute.

«Tira, hartuko dugu zerbait?», iradoki dio Albak Mikeli hartuemanak gero eta soilagorako joera hartu duenean. «Eta gero joan zaitezke, nahi baduzu». Bere ondoan zutik jarraitzen zuen mutilak, irribarre otzan perfektua soinean. «Agur, Maider. Hurrengora arte», egin dio buruaz keinu irakasleari, eta «agur zuri ere, Nahi» gehitu, eskua mugituz. Irribarrea zabaldu zaio Albari. Bera ez zen haurraren izenarekin oroitzen.

Plazako aulki, banku eta murruetan barreiatuta daude ikastaroko parte-hartzaileak. Bizkarrak zuzen mantentzen dituzte toki deserosoetan eserita egonagatik. Halako batean agertu da Enara, kultur etxeko ate ondoan, beste emakume batekin hizketan. Alkandora marraduna du soinean, erosi zuenean Albak «rollazoa» ematen ziola esan zion hori, eta solte darama ile fina; bizkar erdira ailegatzen zaio, duela urtebete bezalaxe. Goitikak sabelgaina kolpatu dio Albari, iraganean agertu eta identifikatzeko gai izan ez zen hondakin guztien batura. Noiz iritsi zen Enara Albaren gain halako boterea edukitzera? Hain kaltegabe erakutsi zuen bere burua beti, ze asmakizun hutsa izan zitekeela baitirudi. Oro har, egiten zuena Albari gauzak galdetu da, haren inguruan ahal beste jakin, eta bere bizitza bueltan kontatu: haurtzaro bakartiak utzitako arrastoa, gurasoen arteko hartueman zakarrak. Beti urrunegi zegoen aita, alde egin zuen arte. Min horiek guztiak isurtzen zituen Albaren barrura, eta Albak egarriak hartuta jasotzen zizkion, harik eta bere lehentasun handiena Enara bera jasotzea izan zen arte. Zer du horrek maltzurkeriatik? Albak ez du argudiorik; gorputzaren erreakzioak soilik geratzen zaizkio. Urtebetean zehar izan ditu atzetik.

Tabernara bidean batekin eta bestearekin geratu da hizketan; galde-erantzun berberak errepikatu ditu hainbat aldiz, lagun bati Mikel aurkeztu dio. Urrunetik entzuten ditu ahotsak, baita berarena ere; birritan edo hirutan haria galdu eta aurpegiera zuzendu behar izan du entzundakoa barneratzen ari delako itxura emateko, soari eusten ari zaiola kultur etxeko aterantz zuzendu ez dadin.

Mugikorrak dardara egin dio poltsikoan barrara ailegatzearekin bat. Enara izan liteke, ikusi duela esanez eta plazatik atoan alde egiteko aginduz. Taupa-taupa du bularra. Ia urtebete lehenago ere hala izaten zuen, pantaila piztu eta Enarak egun hartan zeukan aldartea identifikatzeko parada emango zion mezua heldu ote zen begiratzean. Ukalondoak barran bermatu eta burua esku artean gordetzeko gogoari eutsi dio.

Esku bat pausatu zaio gerrian. Buelta egin eta Mikelen aurpegiera samurra ikustean hura besarkatzeko bulkadak ia malkoak ekarri dizkio begietara Albari. Irribarre umela eskaini dio. «Ez dakit zertan ari naizen hemen».

Mikelek barre egin eta sorbaldak heldu dizkio, goxo, Alba lurrera ekarriz. «Niri esango didazu?». Beiratean zehar Enararen solaskidea ikus dezake Albak. Harago, Enararen lankideak, zeintzuekin otordu bat baino gehiago partekatu zuen Albak ere urte bete lehenago.

«Ordu bata bost gutxi», erantzun dio Mikelek, Albak galdetzean.

«Joango gara hondartzara?», Albak.

«Gara?», ñabartu ditu begiak Mikelek, dibertituta. «Tira, hire esanetara, andereño».

Burua uretan murgiltzean apaldu zaizkio Albari buruko ahotsak: plazako jendearen harridura, Enara Albaren amarruez berbetan. Tabernatik tragoa eskuan atera eta hura edozein ezagun lez agurtu izana aukera hobea ote zen? Jende guztiari irudituko zaio arraroa alde egin izana, noski. Agurtu besterik ez egitea ere susmagarria litzateke, ordea, joan den urteko ikastarora biak batera azaldu eta gero. Urazala zeharkatu eta sakon hartu du arnasa. Berdin dio, egoerak ez du irtenbiderik. Enara zaharragoa da, doktorea. Keinu afektiboak egiten dizkio neska-lagunari jendaurrean. Traumaosteen inguruan predikatzen duten artikulu esperientzial luzeak idazten ditu. Zelan lotuko zuen ba Alba bere ondoan gogoz kontra?

Mikelek gerria inguratu dio besoekin, eta haren bular lauan bermatu du bizkarra Albak. Bere baitan geratuko da galdera, hauts bihurtu arte. Masailetako tanta beroak gatz artean disolbatu zaizkio.