Summary: «Historikoki, EAJren dohainik behinena unean uneko egoerara egokitzen jakitea izan da». EAJren EBBren lehendakariaren arabera, ezker abertzalearekin orain duten harremana «txarra» da; «agian belaunaldi berri batek etorri beharko du konpondu ahal izateko», esan du.

Sabin Etxean hartu du BERRIA Andoni Ortuzar EAJren EBBko lehendakariak (Abanto, Bizkaia, 1962). Ez da ohiko elkarrizketa izan: EAJren 125. urteurrena kari, egunean eguneko jarduera politikoa alde batera utzi eta arnasa luzeagoko gaiak jorratu ditu burukide jeltzaleak. Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetako emaitzak ezagutu aurretik egin da elkarrizketa.

Sabino Aranak 1895eko uztailaren 31n sortu zuen EAJ. Zure ustez, zein da gertaera historiko horren garrantzia?

Berebizikoa. Nik uste dut Aranari ez zaiola aitortu bere meriturik behinena, euskal nazio kontzientzia itzartu izana. Foru erregimenaren galera bizi izan zuen, eta jakin zuen foru kontzientzia batetik nazio kontzientziara pasatzen. Nire ustez, hori da gakoa: euskaltasuna nazio baten partaide izatearen sentimendu bilakatu zuen.

Meriturik ez zaiola aitortu diozu. Zergatik?

Nik uste dut Sabinorekin ez dela justizia egin. Seguru asko, Euskadik bere nazio askapena lortu izan balu, Lincoln edo Churchill euren herrialdetan direna izango litzateke. Bera oso gazte hil zen, eta gainera, 40 urteko diktadura luzea iritsi zen, eta diktadurarentzat EAJ eta horrekin zerikusia zuen guztia oso deserosoa zen, haien diskurtsoa apurtzen zuelako: EAJ alderdi katolikoa zen, ordenazalea, enpresa askatasunaren aldekoa, eta hori ez zetorren bat diktadurak bere etsaiez eman nahi zuen irudiarekin. Horregatik EAJri, eta Aranari berezirik, ospea kentzen saiatu ziren.

Eta zer irizten diezu Aranaren pentsamendua arrazistatzat salatzen dutenei?

Aranaren garaikide gehienak hartzen baditugu, Karl Marx barne, edo orduko pentsalari espainiarrak, Giner de los Rios esaterako, gaur egungo begiekin ikusita gustatzen ez zaizkigun gauzak topatuko ditugu. Denak ziren arrazistak, klasistak, emakumeari dagokion tokia ez zioten ematen, zuriak gehiagokotzat zituzten eta gainerakoei gurasokeriaz begiratzen zieten eta abar. Sabinok ere itzalak ditu, dudarik gabe. Baina argiuneak askoz gehiago dira, eta uste dut ez dela bidezkoa Sabinoren ekarpena horretara mugatzea.

EAJk bere burua ezagutzen du duela 125 urteko EAJ hartan?

Gauza asko aldatu dira, historikoki EAJren dohainik behinena egoerara egokitzen jakitea izan delako. Hastapenetako alderdiaren eginkizun nagusia zen nazio ezaugarriak berreskuratzea eta herri bat eraikitzen hastea. Diktaduraren garaian alderdiak txarto pasatu zuen, baina 1977an berriro ekin genion herriaren instituzionalizazioari. Beraz, EAJ beti egokitu da herritarrek zituzten beharretara. Baina, hala ere, ez dut uste dagoenik 125 urtean bere hasierako balioei hain fidel iraun duen alderdirik. Inoiz ez dugu alderdia birsortzeko kongresurik egin beharrik izan. Frankismoaren ostean, 1977an egin genuen gure lehen nazio batzarra gerra aurreko garaietatik, eta orduko oinarrien gainean egin genuen.

Bi printzipioak uztartu ditugu: egokitzeko gaitasuna, eta siglekiko leialtasuna. Gerra bat pasatu dugu, erbestea, sekulako eszisioa 1986an, eta, hala ere, alderdiak eutsi egin dio beti.

Trantsizioaren garaian EAJk egindako hautuari zer irizten diozu?

Nik uste dut zuzena izan zela. Gure arteko asko ez ziren fidatzen trantsizioaz, baina, beste aldean, haustura amildegia zen, horretarako baldintzarik ez zegoelako. Trantsizioa egiteko moduaz eta emaitzez eztabaida daiteke, baina ataka hartan erreformaren alde egitea zuzena izan zen.

Ezker-eskuin ardatzean non kokatzen da EAJ?

Nik uste dut bilakaera bat egon dela, hasierako zentro-eskuinetik zentro-ezkerrera. Lehenengo urte haietan erlijioaren eta katolizismoaren pisua oso garrantzitsua zen. Horrek bazituen bere mugak, erlijioa garai hartan oso hertsia zelako, baina abantailak ere bai, balioen aldetik batez ere: horri esker sortu zen humanismo kristaua, demokrazia kristaua, kooperatibismoa eta abar. Baina egia da 1930eko hamarkadan, alderdia zentro-eskuinekoa zela, eta batzuk eskuinekoak. Erbestearen garaian, [Jose Antonio] Agirreren eta [Xabier] Landabururen heriotzek alderdia umezurtz utzi zuten, eta politika sozialetan ez zen asko definitu. Baina 1977ko Batzar Nagusian ponentzia sozioekonomikoa onartu zen, oso progresista zena.

Gero, EAJri egokitu zaio euskal instituzioak kudeatzea, eta nik uste dut Euskadi oso ondo kokatuta dagoela politika sozialetan Europako gainerako herriekin alderatuta. Seguru asko, gaurko EAJ da Europan marxismotik ez datorren sozialdemokraziarik behinena. Gaur egun ezkerra eta eskuina zen den definitzeko dauden zailtasun guztiak gorabehera, kontserbadurismo eta progresismoaren arteko dikotomian EAJ progresisten aldean dago dudarik gabe.

RAUL BOGAJO / FOKU

Historikoki, EAJren eta ELAren arteko harremana oso estua izan da. Azken urteetan, aldiz, desadostasuna erabatekoa izan da.

Garai batean, kontraesanak sortzen ziren, ELA sindikatu bat delako eta gu gobernu alderdi bat, baina kontraesan horiek mahai baten inguruan konpontzeko modukoak ziren, lehentasunak zirelako herria instituzionalizatzea, euskal administrazioa berreraikitzea eta abar. Harremanak onak izan ziren 90etako hamarkadaren amaiera arte. Inflexioa 1997an gertatu zen, ELA bere arrakastaz jabetu zenean: ELA konturatu zen erakunde abertzale indartsuena dela 100.000 afiliatu ditu; EAJk, berriz, 30.000 inguru, eta politikoki ere eragiteko erabakia hartu zuen. Beste aldetik, Porto Alegreko Foroaren ostean [2001] sindikatuan badago aldaketa bat.

Zertan gauzatu zen aldaketa hura?

Sindikatuaren kongresuetan ere agerikoa izan zen: ordura arte CIOSL eta CMT federazioetako ordezkariak etortzen ziren kongresuetara, eta une batetik aurrera, Latinoamerikako sindikatuak, jatorri komunistakoak eta estaturik gabeko nazioetakoak etortzen hasi ziren. Sindikatuan badago norabide aldaketa bat, EAJ eta batez ere administrazioa patronala balitz bezala ikusarazten diona. Gauzak lortzera bideratutako sindikalismo batetik konfrontazio eredu batera pasatzen da. Eta hor harremana apurtzen da.

EAJk ba al du estrategia bat historikoki euskal nazioa osatu duten lurralde guztientzat? Edo inertziak eraman du EAEn arreta guztia jartzera?

Dudarik gabe, urte askoan EAJk, eta mundu abertzale osoak ere, EAEn zentratutako ikuspegia izan dute. Hori ukaezina da. Baina Zazpiak bat-en ikuspegia ez dugu inoiz galdu. Adibidez, ikurren aldetik, eta Nafarroako ikurrari errespetu osoz esanda, guretzat ikurrina da denon bandera. Edo, beste aldetik, [Ipar Euskal Herrian] Herri Elkargoa sortu izana poz handiz ikusten dugu, baina hori ez da gure proiektua, gurea euskal lurraldeen batasun harremana delako, zein bere erritmoarekin eta herritarren borondatearen arabera. Euskadi terminoarekin berdin: guretzat, Euskadi zazpi herrialdeak dira, eta terminoak badu Euskal Herria terminoak baino pisu politiko sakonagoa. Euskal Herria errealitate geografiko eta soziala da; Euskadi, berriz, nazio egitasmo politiko bat.

Baina, praktikan, eguneroko erabilpenak ekarri du Euskadi EAE izendatzeko modu hutsa izatea.

Badakit ez dela eztabaida erraza eta hau gazteei azaltzea zaila dela, baina duela 40 urte foruzale espainolistek Euskal Herria erabiltzen zuten, eta ez zuten inoiz Euskadi esaten, bazekitelako zer zegoen horren atzean: Aturritik Ebrora errealitate politiko bat eraikitzeko egitasmoa.

Ipar Buru Batzarra 1990ean eratu zen, EAJ sortu eta 95 urtera. Ez da oso berandu?

Bai, baina badu bere arrazoia. Historikoki, Iparraldeko gure jendeak, alderdia egituratzen zutenek zerikusi handiagoa zuten erbestearekin jatorriz hangoak zirenekin baino. Ikusten dugunean Europako Batasuna garatzen dela, mugak lausotzen direla eta Iparraldea Hegoaldean gertatzen ari denarekin parekagarria ez den bizitza propioa izaten hasten dela, egoki ikusi genuen han ere egitura sortzea. Baina alderdia beti egon da Iparraldean.

Etorkizunari begira, euskal nazioaren eraikuntzan urrats gehiago egiteko aukera ikusten duzue?

Egon behar du. Egia da gure estrategia, hein handi batean, Europaren bilakaerari lotuta egon dela, eta bilakaera hori ez dela izan guk uste genuena. Europak lagun dezake, baina gaur egun oraindik gure erronka nagusia da nola kudeatzen dugun Espainiako Estatuarekiko harremana: lotura apurtu gabe, aldebiko harremana eta erabakitzeko ahalmena bermatzea. Garai batean, eztabaida independentzia bai ala ez zen, baina hori asko konplikatu da: orain, eztabaida da nola ematen ditugun pausoak momentu historiko bakoitzean menpekoak ez izateko.

Eta zeintzuk dira pauso horiek?

Batez ere, hiru arlo dira: nazioaren aitortza, berme sistema bat ezartzea eskubide politiko horiek oztoporik gabe garatu ahal izateko, eta gure kokapena munduan. Hiru arlo horien gainean eraiki behar dugu bideko hurrengo geltokia, hurrengo Maltzaga, Telesforo Monzonen metafora erabilita.

Baina Maltzagara norekin iritsi behar da? Monzon aipatu duzu, baina ez du ematen berak aldarrikatzen zuen abertzaleen batasunaren ideia hori unerik onenean dagoenik.

Ez dugu ukatuko: abertzaletasunaren bi adarren arteko harremana txarra da, eta, gainera, mesfidantza bat sortu da, eta ez dakit bi adarretako zuzendaritzak gauza izango garen hori gainditzeko, edo belaunaldi berri batek etorri beharko duen hori posible izan dadin. Nik uste dut bide hori soilik egin daitekeela ezker abertzalearekin; ez ezker abertzalearekin bakarrik, baina nazio identitatean sinesten duen mundu horrekin egin behar da. Identitateak askotarikoak dira eta errealitate hori ezin da begien bistatik galdu, guztientzako proiektu bat eraiki behar delako, baina logikoena litzateke, abertzaleak gehiengo bagara, abertzaleok gauza izatea ados jartzeko.

RAUL BOGAJO / FOKU

Orain arte ez zarete gauza izan.

Ez. Aukera bat izan dugu Autogobernu Batzordean eta ez dugu baliatu. Eztabaida dezakegu errua norena izan den, baina ez dut uste merezi duenik. Dena dela, guretzat mingarria izan da, erakutsi duelako alderdiaren interesak herri estrategien aurrean jartzen direla. Seguru asko Arnaldok [Otegi] berdin esango dizu errua niri leporatuz, baina kontua da ez garela gauza izan. Izugarrizko mesfidantza dugu ezker abertzalearekin, eta ezker abertzaleak berdin gurekin.

Hor badago beste arazo bat, sakonagoa: ezker abertzalea ez da EAJren eszisioa. Bere bilakaeran, gureak ez diren kontzeptu, balio eta ideologiez elikatu da, eta bere proiektua garatzeko gurea akabatu behar du. Guk, jakina, ez dugu uzteko asmorik. Baldintza horietan zaila da bi proiektuak uztartzea edo bien arteko zubi bat eraikitzea.

EAJk VIII. Batzar Nagusia egin behar zuen uztailaren 11 eta 12an, eta han alderdiaren zuzendaritza berriztatzea zen asmoa, baina COVID-19aren izurriteak galarazi egin du. Azkenean, noiz egingo duzue batzarra?

Oso zaila da zerbait planifikatzea, ez dakigulako uda ostean osasun egoera zein izango den. Gainera, gurea berme asko jartzen dituen alderdia da, eta oso prozesu luzeak izaten ditugu: estatutuak aldatzeko, adibidez, bi hilabeteko eztabaida egin behar dugu. Hori guztia kontuan hartuta, nik uste dut Batzar Nagusia abenduan egin dezakegula; urtea amaitu aurretik, edozein modutara.

Bihar: EAJren 125. urteurrenaren ekitaldia.


Sua piztu da Angeluko basoan

Summary: Sua piztu da Angeluko basoan. Xibertako pinudiak su hartu du arratsaldean, eta hogei hektarea baino gehiago erre dira. Suhiltzaileak lanean ari dira, eta inguruko etxeak hustu dituzte.

Ostegun arratsaldean, ke beltza zabaldu da Angelun (Lapurdi). Sute bat piztu da Xibertako basoan, Atturri ibaiaren bokaletik gertu. Suhiltzaileak lanean ari dira, eta Blancpignon auzoko herritarrak handik kanporatu dituzte. Sua etxeetatik oso gertu dago.

Suhiltzaileek ura botatzen duen hegazkin bat eraman dute garrak itzaltzeko. BOB EDME

Sutea Angeluko Xibertako Oihanean. BOB EDME


Summary: Hilaren 18an Bilboko Back&Stage diskotekan egon zirenei PCR proba egiteko eskatu diete. Ostiralean egingo dituzte probak, Basurtuko ospitalearen kanpo aldean jarritako karpa batean. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak eta Osakidetzak eskatu dute (0034) 946-00 66 66 telefono zenbakira deitzeko ordua hartzeko.

Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak mezu bat argitaratu du pertsona talde jakin batentzat: uztailaren 18an Bilboko Back&Stage diskotekan egon zirenei eskatu die PCR proba egiteko, koronabirusaz kutsatu diren ala ez jakiteko. Transmisio komunitarioa ahalik eta lasterren detektatzea da haien helburua.

Eskatu diete (0034) 946-00 66 66 telefono zenbakira deitzeko ostiralean, 08:00etatik aurrera. Hortik bi ordura hasiko dira probak egiten, Basurtuko (Bizkaia) erietxearen kanpoaldean jarri duten karpan, taxi geltokiaren ondoan.

Osasun Sailak eta Osakidetzak nabarmendu dute COVID-19 gaitzarenak izan daitekeen sintomaren bat izanez gero bakartzeko etxean eta deitzeko osasun zentrora.


Summary: Hamasei ospitaleratu Angeluko sutearen eraginez. Ehun hektarea inguru erre dira, eta dozenaka lagunek etxetik kanpo pasatu dute gaua.

Angeluko (Lapurdi) Xiberta auzoko oihanak su hartu zuen atzo arratsaldean, eta, beroaren, lehortearen eta haizearen ondorioz, garrak inguruko etxeetaraino zabalduak ziren atzo iluntzerako, baita ke hodei handiak ere. Suteak basoaren zati handi bat kiskali du, ehun hektarea inguru —beste 65 ere kaltetu ditu—, Pirinio Atlantikoetako prefeturaren esanetan. Gainera, 11 etxeri kalte egin die suteak; etxe horietatik bost ez-bizigai utzi ditu, eta hiru, arrunt kiskalita. Hamasei lagun ospitaleratu dituzte keak intoxikatuta, baina denak etxean sartu ahal izan dira. Herriko auzapez Claude Oliveren arabera, gaur goizerako kontrolatuta zegoen, baina egoera «zaila» da, etxeetatik hurbil gertatu baita. «Drama bat da», gehitu du.

Sutea ikusi duen auzo batek –anonimotasuna atxiki nahi du— lekukotasuna eman du goiz honetan. «Etxera sartu gara 18:30 inguru, eta urrunetik ke beltza ikusi dugu. Aski ongi ezagutzen dut oihana. Jendea ikara gorrian zen. Batzuek beren familia xerkatzen zuten, pertsona zahar batzuk han bizi baitira». Sua itzaltzeko, bi hegazkin joan-etorrian ibili ziren, baina arratsean auzapezak jakinarazi zuen hegaldiak etengo zituztela, eta suhiltzaileek lurretik ekinen ziotela itzaltzeko lanari. 18:00etarako, ingurua hutsarazten hasiak ziren suhiltzaile eta poliziak, eta Xiberta-Blancpignon auzoko etxeak hustu zituzten ondoren. «Haizea azkartu egin da ukaldi batez, eta Barrako hondartzara buruz hedatu da sua, su bide bat sortuz», azaldu du auzoko biztanleak. Denera, 150 suhiltzaile inguru aritu dira lanean, baita hainbat polizia eta anbulantzietako langile ere. «Suhiltzaile anitz bazen, eta auzoko bizilagunek ere parte hartu dute suaren itzaltzeko lanetan. Sugarrak itzaltzen zituzten, sua ez zedin berriz abia. Auzo batek 4 edo 5 etxe salbatu ditu etxean zuen ureztatze sistemari esker». Lanak ez dira amaitu, kontrolatuta egon arren sua piztuta baitago oraindik. Hala, 20 pertsonako 4 talde ari dira oihaneko hainbat lekutan lanean.

Sutearen eraginez, ehun bizilagun inguru eraikinetatik aterarazi zituzten. Askok herriko gimnasioan pasatu behar izan dute gaua; beste batzuek, Gurutze Gorriak jarritako eremuan. Oraingoz ez dute informaziorik eman sutearen jatorriaren inguruan. Bi fokutan piztu zen sua: lehena, Orok Bat errugbi zelaiaren ondoan, Pignada izeneko baso zatian, eta bigarrena, berriz, Aturri hiribidetik hurbilago. Atzo, Angelun, tenperaturak 41,9°C-raino iritsi ziren. «Mundua berotzen eta erretzen ari da. Gertatu dena ez da harrigarria; aurreikus zitekeen. Aski da ikustea zolaren egoera eta zer lehortea izan den. Berotze globalaren ondorio bat da. Ez da Amazonian, Australian eta Portugalen bakarrik gertatzen halakorik; orain hona ere iritsi zaigu», gehitu du lekukoak.

Sutearen jatorriaren inguruko informaziorik ez dute eman oraingoz. Bi fokutan piztu zen sua: lehena, Orok Bat errugbi zelaiaren ondoan, Pignada izeneko baso zatian, eta bigarrena, berriz, Aturri hiribidetik hurbilago. Atzo, Angelun, tenperaturak 41,9°C-raino iritsi ziren.


Summary: %2,6ko defizit muga adostu dute Jaurlaritzak eta Madrilek. Aldundiek ere aukera izango dute aurten defizita izateko. Iraileko bilera batean finkatuko dute prozedura.

Hamarren gutxi batzuek egin dute aldea. Ostegunean, Nafarroako Gobernuak Espainiakoarekin bezperan hitzartutako defizitaren muga, BPGaren %2,3koa, ez zitzaion «nahikoa» iruditu Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ogasun sailburuari. Haren gobernuak, berriz, %2,6ko muga lotu du Madrilekin, baina beste konpromiso bat ere erdietsi du: aldundiek, «lehen aldiz historian», defizita izateko eskubidea izango dute, zerga bilketaren erorikoak bere aurrekontuetan eragingo duen zuloa zorraren bitartez estali ahal izateko. Azpiazuk nabarmendu zuenez, Iruñeko gobernuaren eskumen propioetako batzuk —errepideak, gizarte laguntzak...—, aldundienak dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan.

EAE Euskal Autonomia Erkidegoaren barne produktu gordina 80.000 milioi euro direnez —Eustaten 2019ko datua—, Eusko Jaurlaritzak 1.800 milioi euroren zuloa egin ahal izango du aurten, eta zor merkatuetara edo bankuetara jo beharko du diru hori lortzeko. Azpiazuk uste du horrekin konpentsatu ahal izango duela zerga bilketaren jaitsieraren zatirik handiena.

Lehen aurreikuspenean, ogasunek iaz baino 3.000 milioi gutxiago jasoko zituztela kalkulatu zuten, baina zulo txikiagoa espero dute orain, 2.000 milioi ingurukoa. Gainontzekoa iazko soberakinarekin estaliko du Gasteizko gobernuak, aurreko bi urteak superabitekin amaitzea lortu baitzuen. Madrilen baimenik ez zuenez, superabit horren zatirik handiena zorra txikitzeko baliatu zuen Gasteizek. 2019 amaieran, esaterako, ia 600 milioiren zorra aldez aurretik ordaindu zuen. Horri esker, zorra BPGaren %12,6ra jaitsi zuen Jaurlaritzak; aurten, %15,9ra igo ahal izango du.

Defizitarekin eta soberakinarekin, gastu publikoari eustea espero du Azpiazuk. «Zerbitzu publikoei eutsi ahal izango diegu, ez ditugu murrizketak egin beharko, eta krisi ekonomikoari behar ditugun baliabideekin egingo diogu aurre». Erabakitakoa izenpetzeko, kontzertu ekonomikoaren batzorde mistoa elkartuko da iraileko lehen hamabostaldian. Hor erabakiko dute zehazki zer formula baliatu aldundien beharrak betetzeko. Gainera, Madrilek eta Gasteizek hitzartu dute egoera ekonomikoa asko okertuz gero defizit muga berriak finka ditzatela. Konpromiso hori bera lortu du Maria Txibite Nafarroako lehendakariak.

Goi bilera, Urkullurekin

Azken asteetan behin eta berriro eskatu duen defizit muga berria besapean zuela, Iñigo Urkulluk jarrera aldatu du, eta onartu egin du Donemiliaga Kukulara joatea, (Errioxa), autonomia erkidegoetako buruen goi bilerara. Han izan da Txibite ere, baina ez, ordea, Quim Torra Kataluniako Generalitateko presidentea.

Pedro Sanchezek antolatu zuen bilera, Europako suspertze funtseko diruaren banaketari buruzko irizpide batzuk jakinarazteko presidente autonomikoei. Azken finean, bere eskutik pasatu beharko dutela EBren dirua nahi duten proiektuek, berak gidatuko duelako hainbat ministerioren artean osatuko duten jarraipen batzordea. Elkarlana eskaini die erkidegoei funts horiek kudeatzeko, baina baita enpresa pribatuei ere.

Sanchezek gogorarazi die presidenteei urriaren 15era arteko epea duela Bruselari aurkezteko zer proiektu finantzatu nahi dituen. Printzipioz, 140.000 milioi dagozkio Espainiari, erdia maileguen bidez eta bestea laguntza zuzenaren bitartez. Ekonomia digitalizatzeko eta trantsizio energetikorako planek eramango dute diru gehien.

«Epe estuak» izan arren, Urkulluk agindu du abuztuan lan egingo dutela proiektu batzuk aurkezteko. Txibitek, berriz, iragarri du dagoeneko badituztela proiektu batzuk.


Summary: Eibarrek kontratua berritu die Mendilibarri eta Garagarzari. Beste urtebeterako da akordioa. De Blasik, berriz, ez du taldean jarraituko.

Jose Luis Mendilibar entrenatzaileak beste urtebetez jarraituko du Eibarren. Talde armaginak komunikatu baten bidez eman du albistearen berri. Beraz, Zaldibarko entrenatzaileak bosgarren denboraldia egingo du jarraian. Orain arte, 207 aldiz zuzendu du Eibar lehen mailan: 68 partida irabazi, 54 berdindu eta 85 galdu dituzte bere aginduetara. Mendilibarrekin batera, bere talde guztiak ere jarraituko du. Gainera, Andoni Azkargorta bigarren entrenatzaileak hiru urteko kontratua sinatu du.

Mendilibarri ez ezik, Fran Garagarza kirol zuzendariari ere berritu dio kontratua Eibarrek, hari ere beste urtebeterako. Baita ere harekin batera idazkaritza teknikoan lanean ari den Mikel Martijari. Hala, Garagarzak 10 urte beteko ditu karguan. Akordioak klausula bat jasotzen du, eta horren arabera bi aldeek 2021eko martxoaren 31 baino lehen adostu beharko dute hurrengo kontratu berritzea.

Kontratua berritu ez duena Pablo De Blasis jokalaria izan da. Hegaleko jokalariak 58 partida jokatu ditu, bi denboralditan, eta zazpi gol sartu ditu.


Summary: Nafarroako ekonomia %15,6 jaitsi da urteko bigarren hiruhilekoan. Urte arteko tasan %18,8koa da uzkurtzea.

«Ekonomiari jotako ukabilkada izugarria da, aurrekorik gabekoa, duela hilabete batzuk aurreikusitakoa baino handiagoa». Hitz horiek erabili ditu eguerdian Elma Saiz Nafarroako Gobernuko Ekonomia kontseilariak. Izan ere, bigarren hiruhilekoz jarraian atzera egin du barne produktu gordinak, eta inoiz ikusi gabeko moduan, gainera. Nastat estatistika erakundeak gaur jakinarazitako datuen arabera, apiriletik ekainera %15,6 txikitu zen ekonomia. Urtarrilaren hasieratik martxoaren bukaerara, berriz, -%4,4.

Pentsatzekoa denez, urteko hirugarren hiruhilekoan hazi egingo da barne produktu gordina, konfinamenduaren ondoren jarduera ekonomikoa abiada hartzen ari delako. Edonola ere urte arteko tasan, %18,8 txikitu da barne produktu gordina, eta, hurrengo hiruhilekoetan zerbait hobera egitea espero arren, kostatuko zaio bi zenbakiko erorikoa ez izatea urtearen amaieran. Horregatik, zuhurtzia handiz mintzatu da Elma Saiz, ondorengo hilabeteak «galdera markez beteak» direlako.

Nafarroan baino eroriko handiagoa izan da Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustatek joan den astean aurreratutako datuek diote %16,9 txikitu zela BPGa bigarren hiruhilekoan. Urte arteko tasan zenbakia are borobilagoa da: -%20,1.

Apirilean, hondoa jo

Elma Saizek gogora ekarri duenez, bigarren hiruhilekoak bat egin du «pandemiaren unerik gogorrenarekin». Martxoaren erdialdera alarma egoera ezarri zenean, ostalaritzak, turismoak, garraioak eta ostalaritzak berehala nozitu zuten erabakia eta kontsumoa amildu zen.

Apirilean, berriz, jarduerak «hondoa jo zuen»: adibidez, iragan urteko datuekin alderatuta, autoen matrikulazioak %97 erori ziren, garraio trafikoa %79 eta etxebizitzen salerosketa «ia %67». Industrian, Landaben itxita egon zen apirilaren amaiera arte, eta apurka ekin zion jarduerari. Hala, iragan urteko apirileko datuekin alderatuta, industria produkzioa %39,3 jaitsi zen, eta enpresen negozio kopurua, %48,2. Pandemiak mundu osoan eragin duenez, esportazioak %38,2 jaitsi ziren apirilean, urte arteko tasa aintzat hartuta. Zerbitzuetan, enpresen batez besteko negozio kopurua ez zen industrian adina murriztu (%31,6); baina ostalaritzan, fakturazioaren beherakada «bereziki handia»izan zen apirilean, %91, eta garraioan, %48.

Maiatzetik, konfinamendua leundu ahala, jarduera berrindartzen hasi bada ere, «COVID-19 aurreko egoeratik urrun dago», eta sektoreka suspertzea erritmo desberdinetan egiten ari da: industrian eta eraikuntzan, azkarrago; zerbitzuetan, motelago.

Egoera horrek guztiak «eragin suntsitzailea» izan du lan munduan. Asteartean, INEk kaleratutako datuen arabera, bigarren hiruhilekoan 12.800 lanpostu desagertu ziren bigarren hiruhilekoan, eta 22.200, baldin eta iazko urte beteko epearekin alderatuz. Kalte hori ez da langabeziaren datuetan hainbeste islatu, jaitsiera «leunagoa» baita, Saizen hitzetan. Batetik, iruditzen zaio aldi baterako erregulazio espedienteek (ABEE) babes gisa jokatu dutela, baina, halaber, estatistika efektu bat egon delakoan dago: Lanaren Nazioarteko Erakundearen irizpideen arabera, konfinamenduan langabeetako asko inaktibo gisa zenbatu dira, eta horrek datuok «urardotu» ditu. Beste iturri batzuetara joz, ekainean 41.474 langabe zeudela, iragan urtean baino 10.088 gehiago (+%33,2). Ohartarazi du ABEEak indarrean egoteari uzten diotenean, lan arloan ordaina «garestia» izan daitekeela.

Aurrera begira, Ekonomia kontseilariak nabarmendu du normaltasun berria delako COVID-19 aurreko egoeratik oso urrun dagoela, eta gizartearen ohitura aldaketek eragina dutela ekonomian. Uztailaren 21ean, Googlek emandako mugimendu datuek islatzen dutenez, herritarren egonaldien jokabideak aldatzen ari dira: «Alarma egoera ezarri aurreko bost asteetako datuekin alderatuta, nafarrek nabarmen murriztu dute dendetan, aisialdietan, farmazietan, lantokietan edo garraio publikoan igarotako denbora; aldiz, denbora askoz gehiago pasatzen dute parkeetan eta etxebizitzan zein inguruetan»

Espainia eta Frantzia

Hego Euskal Herriko bi erkidegoek baino zenbaki okerragoak eman ditu Espainiak; ziur aski, turismoaren eta ostalaritzaren pisua are handiagoa duelako. Zehazki, INEk dio %18,5 txikitu dela BPGa lehen hiruhilekotik bigarrenera, eta %22,1 urte arteko tasan.

Zenbaki gorriak ditu Frantziak ere, baina pixka bat apalagoak: -%13,8 lehen hiruhilekotik bigarrenera, eta -%19 urte arteko tasan.

Koronabirusaren astindua gogorren eta bizkorren jo zuen Italian, eta han ere beherakada historikoak izan dira jarduera ekonomikoan: -%12,4 hiruhileko batetik bestera, eta -%17,3 iazko datuekin alderatuta.


Beste 292 kasu Hego Euskal Herrian

Summary: Beste 292 kasu Hego Euskal Herrian. Azken orduetan 162 kasu atzeman dituzte Bizkaian, 48 Nafarroan, 49 Gipuzkoan, eta 29 Araban. Zabalburuko ertzain etxea ireki egin dute berriro, desinfektatuta. Zizurkilgo bi eraikinetako bizilagunek negatibo eman dute PCR proban.

Azken orduotan beste 292 kasu atzeman dituzte Hego Euskal Herrian: aurreko egunetan baino gehiago. Atzo, erraterako, 265 izan ziren atzemandako kasu berriak. Lurraldeka, azken orduotan atzemandakoetatik 162 dira Bizkaikoak, 49 Gipuzkoakoak, 48 Nafarroakoak eta 29 Arabakoak. El Diario kazetak zabaldu duenez, halaber, atzo 63 urteko gizonezko bat zendu zen Txagorritxuko ospitalean, Gasteizen, koronabirusak jota. Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak ez du horren berri eman. Hiru lagun dauzkate ZIUetan Hego Euskal Herrian, eta beste hemezortzi lagun ospitaleratu zituzten atzo. 6.491 PCR egin zituzten atzo guztira.

Ertzain etxea, berriro irekita

Bilboko Zabalburuko ertzain etxea itxi egin dute goizean, «dozena erdi» ertzainek PCRan positibo eman ondoren, baina, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez, berriro ireki dute 13:00etarako. Desinfekzio lanetan aritu dira 9:00etatik 12:00etara. Erne ertzainen sindikatua kexu agertu da Osakidetzak jarritako irizpideekin. Izan ere, salatu duenez, PCRetan positibo emandakoekin hamabost minutuz egondako pertsonei soilik egiten diete proba. Sindikatuaren ustez, berriz, azken hamabost egunetan Bilbon lan egin duten ertzain guztiei egin beharko litzaieke testa. Salatu dute, halaber, euren lanean distantzia sozial nahikorik gabe ibiltzen direla gehienetan, «maskararekin bakarrik», eta ibilgailuen barnean. Hala, gaitzetsi dute ertzainen eta senideen osasuna «arriskuan» jartzen ari direla, baita haiekin harremanetan egon daitezkeen herritarrena ere. Ohartarazi dute egoera aldatu ezean epaitegietara joko dutela.

Segurtasun Sailak erran du ertzainen autoak egunero desinfektatzen dituztela, txanda bakoitzaren ondoren.

Zizurkilen, negatibo

Zizurkilen (Gipuzkoa), berriz, bi etxebizitza eraikin konfinatu zituzten atzo, eta PCR proba egin diete eraikinetako bizilagun guztiei. Negatibo eman dute guztiek, udalak jakinarazi duenez, eta, beraz, ez dute bakartuta segitu beharko. 60 bat lagun bizi dira guztira bi eraikinetan, eta horietako batzuek positibo eman ondoren erabaki zuten guztiak bakartzea. Positibo eman zuten horiek konfinatuta segitu beharko dute, baina ez bertzeek. Iker Urruzola alkateak bizilagunen jarrera txalotu du, modu «arduratsuan» jokatu dutelako, eta lasaitasun mezua zabaldu du herritarren artean, nahiz eta segurtasun neurriekin jarraitzeko eskatu.

Ez da halako kasu batengatik eraikin osoak bakartzen dituzten lehen aldia: Hernanin (Gipuzkoa) ere eraikin bateko bizilagunak bakartu dituzte asteon. Guztiek eman zuten negatibo, eta jada ez dute konfinatuta egon behar.

Eslovenian, berrogeialdian

Esloveniako Gobernuak jakinarazi du hamalau eguneko berrogeialdia ezarriko diela Hego Euskal Herritik hara doazen herritarrei, haien nazionalitatea edozein izanik ere. Koronabirus kasuen kopuruagatik hartu du erabakia. Bertze herrialde batzuek ere hartu dituzte antzeko erabakiak azken egunotan.


Summary: Zierbena eta Donostiarra nagusitu dira Euskadiko Txapelketan, lehendabizikoz. Gizonezkoetan Zierbena eta emakumezkoetan Donostiarra izan dira azkarrenak, eta bi taldeek lehen aldiz irabazi dute Euskadiko Txapelketa, Lekeition.

Gizonezkoetan, Zierbena moldatu da hobekien Lekeitioko estropada eremuan. Juan Zunzunegiren taldeak betidanik erakutsi izan du irabazlearen sena, eta gaur jaso du saria. Lehendabizikoz irabazi du Euskadiko Txapelketa. Lehen bandera izan du Donostiarrak ere emakumezkoetan. Oriorekin lehia oso estua izan du, eta Torrekua ontzia olatuetan bikain aritu da estropadako azken zatian.

Itsas beteko estropada izan da gaur Lekeition jokatu den Euskadiko Txapelketa. Baldintza zailak izan dituzte taldeek arraun egiteko: itsaso narrasa eta mendebaleko haizea. Zierbena lehen kaletik joan da, eta irteera txukuna egin du. Bigarrenetik Hondarribia zihoan; hirugarrenetik, Donostiarra; eta laugarrenetik, Santurtzi. Lehen hiru kaleetako ontziek hartu dute estropada burua. Soterak gogotik sufritu du laugarrenetik, Urdaibaik ez bezala, Bermeotarrek lehen txandan erakustaldia eman baitute. Haizeak ababorretik jotzen zuen, eta lau ontziko patroiek galtzak bete lan izan dute ontzia gogortuta eramateko.

Zierbena, Hondarribia eta Donostiarra segundo gutxitan iritsi dira lehen ziabogara. Ama Guadalupekoa ontziko aurrekalariak, baina, berandu sartu du arraun txikia, eta ziabogan joan egin dira. Garesti ordaindu dute hutsegite hori. Maniobraren ostean, Zierbenak eta Donostiarrak borroka bizia izan dute estropada bururako. Torrekua II.ak, baina, hirugarren kaleari etekina atera, eta olatua hartu du, Arkaitz Diazen gidaritzapean. Metro asko egin ditu gainean, eta minutu gutxian zortzi segundoren tartea sartu die Hondarribiari eta Zierbenari.

Barruko ziabogara gerturatu ahala, lehendabiziko kaletik olatuak indartsuago sartzen ziren. Lehen txandako gidoia errepikatu da. Orio Urdaibairen gainera etorri den bezala, Zierbena eta Hondarribia ere Donostiarraren ontzira gerturatu dira. Bizkaitarrek ontzi baten aldea atera diete gipuzkoarrei bigarren ziabogara iritsi direnerako. Une horretan hasi da Zierbenaren goraldia, eta ez Hondarribiak ez Donostiarrak ez diote lehen postua kendu.

Kanporako lan horretan, Juan Zunzunegiren taldea izan da indartsuena. Azken maniobran Ama Guadalupekoa ontziarekiko eta Torrekua II.arekiko sei segundoko aldea zuten bizkaitarrek. Poparean hegan egin dute, baita gozatu ederra hartu ere. Borja Gomez patroiak, lehen kaleari eutsiz, sekulako erakustaldia eman du, eta lehenak izan dira helmuga zeharkatzen. Hondarribia izan da bigarrena, hamahiru segundora, eta hirugarren postua Donostiarrarentzat izan da, garailearengandik hemezortzira. Horrenbestez, lehendabiziko Euskadiko Txapelketa izan da Zierbenarentzat, baita denboraldiko aurreneko bandera ere.

Haize ufada handiagoak izan dituzte lehen txandako ontziek, eta ohorezko txandakoekiko aldeak nabarmenak izan dira. Hirugarren minuturako, Urdaibai, lehen txandako garailea, irabazlearengandik lau segundora zihoan. Bou Bizkaiak laugarrenetik egin du arraun, eta Orio izan du aurkari zuzena. Jon Salsamendiren arraunlariak lehendabiziko kaletik joan dira; Zarautz, bigarrenetik; eta Ondarroa, hirugarrenetik. Urdaibai oso ongi moldatu da poparean, eta itzulerako bi luze horietan egin dio min San Nikolas ontziari. Amaieran, Jon Elortegiren kuadrillak laugarren amaitu du sailkapen orokorrean, Zierbenarengandik 25era; Oriok egin du seigarren, 38ra. Bestalde, Zarautzen eta Ondarroaren arteko azken posturako lehian, Enbata izan da lehena, eta Ondarroa azkena, lau segundora.

Donostiarra, nagusi

Zoriak Donostiarra eta Orio elkarren ondoan egotea ekarri du: Torrekua lehen kaletik, eta Txiki bigarrenetik. Haiekin batera, Isuntza eta Lutxana joan dira. Irteerako lehen palakada azkarrenak Donostiarrak eman ditu, eta tosta pare bat aurretik jarri da. Orio ere bizi hasi da aurreko txanpa horretan. Bitartean, Ondarroa eta Lutxana bi segundo atzetik ziren.

Orio Donostiarrarekiko bi segundoren aldearekin iritsi da ziabogara. Maniobraren ostean, Txiki ontziak lehen olatua hartu du, eta ontzi bateko tartea utzi du, baina, zegoen itsasoarekin, nahikoa zen olatu bakarrarekin galdutakoa berreskuratzea. Donostiarrek ez dute burua galdu, eta parean jartzea lortu dute, baita aurrea hartu ere. Estropada amaitzeko 400 metro falta zirela, Torrekua ontziak pare bat olatu hartu, eta ez ditu askatu. Hegan egin du, eta bost segundoko tartea zabaltzea lortu du Oriorekiko. Garaipenak ez die ihes egin. Oriotarrak handik hiru segundora iritsi dira. Brontzezko domina Arraun Lagunak-ena izan da.


Summary: 'Bateragune auziko' zigorrak baliogabetu ditu Gorenak. Otegiri ezarritako inhabilitazioa indargabetu du epaiak. Eusko Legebiltzarrerako hauteskundeetara aurkezteko aukera izango zuen Urkulluk bozak aurreratu ez balitu.

21 hilabete berandu, Espainiako Auzitegi Goreneko Bigarren Aretoak men egin dio Bateragune auzian kondenatutako kideen defentsak sententziari jarritako berraztertze helegiteari, eta haien aurkako zigorrak baliogabetu ditu. Ezin da erabakiaren aurkako helegiterik jarri; beraz, behin betikoa da. Horren eraginez, EH Bilduko koordinatzaile nagusi Arnaldo Otegiri ezarritako 2021. urteko otsailera bitarteko inhabilitazioa ere bertan behera geratu da. Otegik Eusko Legebiltzarrerako bozetara aurkezteko aukera izango zuen Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk aurreratu ez balitu.

2018ko azaroaren 6an Estrasburgoko epaitegiak ebatzi zuen Bateragune auziko Auzitegi Nazionaleko epaimahaia ez zela inpartziala izan, argudiatuta Europako Giza Eskubideen Ituneko 6.1 artikulua urratu zuela. Ebazpen erabakigarri horren ondotik, apirilaren 4an defentsak eskatu zuen baimena berraztertze prozedurari ekiteko, baina irailaren amaiera arte ez zuen izan. Prozedura Kriminaleko Espainiako Legearen 954. artikuluaren arabera Europaren epaia nahikoa arrazoi dela argudiatu zuen Gorenak orduan. Behin baimena izanda, iazko azaroan, berraztertze helegitea aurkeztu zuen Sonia Jacinto, Arkaitz Rodriguez, Miren Zabaleta, Rafa Diez eta Otegiren defentsak, iazko azaroan. Gorenak fiskaltzaren esku utzi zuen kasua, eta gaur iritsi da azken erabakia, behin betikoa.

Bateragune auziko operazioa 2009ko urriaren 13an egin zuten; Auzitegi Nazionaleko Baltasar Garzon epaileak zuzendu zuen auziaren instrukzioa, eta auzitegi hark bi urte geroago eman zuen bost kideen aurkako epaia. ETAko buruzagi izatea leporatu zieten Otegiri eta Diezi, eta partaide izatea, berriz, gainerakoei. Zortzi eta hamar urteko zigorrak ezarri zizkien. Sei hilabete geroago, 2012ko maiatzaren 7an, Gorenak berretsi egin zuen epaia, baina ETAko buru izateko akusazioa kendu zien Otegiri eta Diezi eta guztiei espetxe zigorrak murriztu zizkien —inhabilitazioak ez—. Geroago, babes helegitea aurkeztu zuen defentsak, baina errekurtsoa atzera botata, Auzitegi Konstituzionalak ere ontzat jo zuen epaia, eta bere hartan utzi. Zehazki, Gorenaren epaiaren aurka jarri zuen helegitea Iñigo Iruin defentsako abokatuak. Espainiako justizia sistemaren bidea agortuta, Estrasburgora jo zuten.

Auziaren nondik norakoez gehiago jakin nahi izanez gero, Berria-ren berri bilduma

Bost zigortuek denera 31 urte egin zituzten preso. Jacintok, Rodriguezek eta Zabaletak, seina urte, eta Otegik eta Diazek, ia sei eta erdi bakoitzak. Horrez gain, jardun publikoan aritzeko inhabilitazio zigorra ere jarri zieten. Haien artetik Otegiri falta zitzaion betetzeko. Gaurko epaiak aurtengo Eusko Legebiltzarrerako bozetara aurkezteko aukera emango lioke Otegiri, Urkulluk aurreratu ez balitu.

Arnaldo Otegik, gainerako beste kideekin batera ageri den argazki baten alboan, bere mezua plazaratu du sare sozialetan:

EH Bilduko legebiltzarkide Maddalen Iriartek sare sozialen bidez eman du ebazpenaren gaineko iritzia, kritiko: «Sei urte t’erdiz kartzelan modu injustuan eduki zituen Espainiako auzitegi gorenak. Estrasburgoko epaia onartzeko 20 hilabete behar izan ditu auzitegi horrek. Hauxe da Espainiako justiziaren benetako maila».


Summary: Elkargoko lehendakariordeak eta kontseilu iraunkorreko kideak hautatu dituzte. Jean Rene Etxegarai lehendakariak proposaturiko lehendakariordeak izendatu dituzte biltzarreko kideek. Instantzia bakar bat ere ez da parekidea izanen.

Elkargoko kontseilu exekutiboan parte hartuko duten 15 lehendakariordeak izendatu dituzte goizean. Renee Carrique izanen da lehen lehendakariordea; Idauze Mendiko (Zuberoa) auzapeza, emakume bakarrenetakoa. Ondokoak izanen dira beste hamalau lehendakariordeak, hurrenez hurren: Kotte Ezenarro Hendaiako (Lapurdi) auzapeza, Martine Bisaute Baionako gehiengoko hautetsia, Daniel Oltzomendi Izurako (Nafarroa Beherea) auzapeza, Maider Aroztegi Miarritzeko (Lapurdi) auzapeza, Claude Olive Angeluko (Lapurdi) auzapeza, Sylvie Durruti Baionako gehiengoko hautetsia, Roland Hirigoien Mugerreko (Lapurdi) auzapeza, Isabelle Pargade Hazparneko (Lapurdi) auzapeza, Antton Kurutxarri Baigorriko (Nafarroa Beherea) lehen axuanta, Jean Pierre Irigoien Donibane Lohizuneko auzapeza (Lapurdi), Bruno Karrere Uztaritzeko auzapeza (Lapurdi), Jean Yves Bussiron Gixuneko (Lapurdi) auzapeza, Jean Pierre Laflaquiere Angeluko hautetsia, eta, Arnaud Fontaine Ozaraineko (Zuberoa) auzapeza. Parekidetasunik ez du lortu lehendakariordeen taldeak: bost emakume soilik ez dira izanen; herena, alegia. Nabarmentzekoa da tendentzia abertzaleko hiru kide hautatuak izan direla: Bruno Karrere, Antton Kurutxarri eta Daniel Oltzomendi.

Bestalde, kontseilu iraunkorrean parte hartuko duten beste 57 ordezkariak hautatu dituzte -denetara 72 izanen dira lehendakariordeekin batera-. Elkargoa osatzen duten hamar lurraldeetako ordezkariak izanen dira bertan. Instantzia horretan ere, emakume gutxi izango da: 57 kideetatik 20. Abertzaleek herriko bozetan lortutako emaitzen ondorioz, auzapez abertzale zenbait sartu dira kontseilu iraunkorrera: Eneko Aldana Ziburuko auzapeza, Filipe Aramendi Urruñako auzapeza eta Alain Iriart Hiriburuko auzapeza, besteak beste.

Guztira beraz, kontseilu iraunkorreko 72 kideak izendatu dituzte goizean, horietako 25 dira emakumeak. Zenbait hautetsik oposizioak duen leku gutxia salatu dute. Hala, Colette Capdevielle Baionako oposizioko hautetsiak esan du elkargoaren egitura eta administrazioagatik, oposizioek leku gutxi lor dezaketela. Gaineratu du, emakumeek arras leku guti dutela. «Emakumea eta oposiziokoa izanik, bi ezintasunak pilatzen ditut».

Azpimarratzekoa da elkargoak Gobernantza Ituna aldatu zuela joan den kargualdiaren bukaeran. Ipar Euskal Herriko lurraldeen arteko oreka bermatzeko xedez, lurralde bakoitzeko animatzaile bat izendatu behar izan du lurralde bakoitzak. Kontseilu exekutiboan parte hartuko dute lehendakariarekin, lehendakariordearekin, eta, kontseilari delegatuekin batera —horiek datorren astean finkatuko dituzte—. Eric Narbaitz-Jauregik Amikuzeko (Nafarroa Beherea) lurraldea ordezkatuko du, Eneko Aldanak Hego Lapurdikoa, Anthony Bleuzek Euskal Kosta Aturrikoa, Muriel Houetek Bidaxuneko poloa, Peio Etxelekuk Errobikoa, Gilbert Oçafrainek Garazi Baigorrikoa, Arño Gaztanbidek Hazparnekoa, Xavier Lacostek Iholdi Oztibarrekoa, Alain Iriartek Errobi Aturrikoa, eta azkenik, Jean-Marc Barantholek Zuberoakoa.


Summary: Artiumeko langileek greba egingo dute irailean. Lanuzteak hiru egunetan egingo dituzte: 4an, 9an eta 11n. Hilaren 15erako gatazka konpondu ezean greba mugagabea hasiko dutela iragarri dute.

Gasteizko Artium museoko langileek greba egitea erabaki dute. Bisitarien arretarako zerbitzuko langileek protestak gogortzea erabaki dute, horrenbestez. ELA sindikatuak BERRIAri jakinarazi dio gaur arratsaldean erregistratu dutela deialdia, irailerako. Lanuzteak hiru egunetan egingo dituzte: irailaren 4an, 9an eta 11n. Eta aurreratu dute hilaren 15erako lan gatazka konpondu ezean greba mugagabeari ekingo diotela. Datozen egunetan, halere, mobilizazioekin jarraituko dute.

Hamasei langilek osatzen dute bisitarien arretarako zerbitzua. Azpikontratatutako enpresa bateko beharginak dira. Museoko zuzendaritzak, ordea, kontratua berritu nahi du, baina langileek salatu dute adjudikazio berriaren aurrekontua %20 txikiagoa izango dela 2018koaren aldean. ELAren arabera, horrek hainbat lanpostu kentzea ekarriko du, eta lan baldintzak «nabarmen» okertzea. Museoak, ordea, ukatu egin du asmo hori duela, eta esan du zerbitzu orduaren prezioa %5 handiagoa dela duela bi urteko adjudikazioarekin alderatuta. Zuzendaritzak ziurtatu du, halaber, aintzat hartzen duela sektoreko lan hitzarmen kolektiboa.

Langileek atzo egin zuten aurreneko elkarretaratzea museoaren aurrean. «Artium, zuk nahi duzuna, murrizketak eta kaleratzeak» lelopean, dozenaka lagun bildu ziren egoera gaitzesteko. Gaur, berriz, Ana del Val Arabako Foru Aldundiko kultura diputatuarekin –Artium fundazioko batzordeko presidentea ere bada– bildu dira ELAko ordezkariak, lan gatazkari konponbidea bilatzeko asmoz. Sindikatuko iturrien arabera, bilera ongi joan da; nork bere ikuspuntua azaldu du, baina irailean berriz elkartzekotan geratu dira.

Bitartean, ordea, langileek iragarri dute mobilizazioekin jarraituko dutela, «iragarritako murrizketak egin ez daitezen eta lanpostu guztiak eta zerbitzuaren kalitatea bermatuko dituzten baldintzak berregin daitezen». Gatazka konpondu ezean, grebara joko dute, iragarri bezala.


Summary: Bisitari bat hil da Kakuetako arroilan, eta beste hiru zauritu dira. Luizi bat gertatu da Santa Graziko Kakueta Arroilan (Zuberoa). Bisitari bat hil egin da, eta hiru pertsona zauritu dira.

Francebleu irratiak jakinarazi duenez, luizia arratsaldean gertatu da. 31 urteko emakume bat hil egin da. Bikote bat eta haur bat zauritu dira erori den harriarengatik. Autoritateen arabera, egunotako eguraldi beroaren eta barda izandako ekaitzaren ondorio bat izan daiteke. Kakuetako arroilako ibilibidea trabatu du luiziak, eta ibiltari zenbait kokatuak dituzte.

Milaka eta milaka bisitari hartzen dituen gunea da Kakueta. Gertatutakoa ikusirik, gunea hestea erabaki dute zenbait eragilek.


Summary: Bankoa erosi du Galiziako Abanca bankuak. Azken urteetan Credit Agricoleren esku izango da Gipuzkoako bankua.

Jabe berria izango du Bankoak. Frantziako Credit Agricoleren menpe izan da 1997az geroztik, eta Galiziako Abanca izango du nagusi berria, gaur arratsaldean iragarritako erosketarako akordioa ixten badute.

Abanca bera Venezuelako Banesco bankuaren adar bat da. Bankoa erosita, Hego Euskal Herrian duen presentzia txikia —sei bulego baizik ez ditu— handitu nahi du Abancak. Aurten, Portugalgo Caixa Geral erosi du.

Bankoa 1975ean sortu zuten, Donostian. Industria bankua zen hasieran, nagusiki Gipuzkoako enpresa ertainei eta handiei finantzaketa ematera bideratua. Beste euskal lurraldeetara ere hedatu da, eta bezero partikularretan ere hartu du bere lekua. Gaur egun, 30 bulego zituen, horietatik 28 Euskal Herrian: hamazazpi Gipuzkoan, bederatzi Bizkaian, eta bana Araban eta Nafarroan. Banku txikia da —257 langile ditu, 40.000 bezero, eta 4.374 milioi euroren negozio kopurua—, baina errentagarria —zortzi milioi irabazi zituen iaz—, eta kaudimenduna —%13,16ko kapitala, CET1 ratioaren arabera.

Oraingo kudeaketa taldeak jarraitu egingo duela agindu du jabe berriak. 2017az geroztik, Jesus Suarez du kontseilari ordezkari.

Abancak eta Bankoak bazuten aurretik harremana, azken bi urteetan aseguruen negozioa partekatu dutelako.


Intelektual bat Euskal Herriari

Summary: Intelektual bat Euskal Herriari. 60 urteko ibilbide oparoa egin du euskal kulturgintzan eta euskalgintzan; besteak beste, Jakin aldizkariko zuzendaria izan zen 42 urtez, eta Euskaldunon Egunkaria-ko administrazio kontseiluko lehendakaria. Minbiziak hil du, Egunkaria itxi ondoren jasandako torturekin lotu zuen minbiziak. Torrealdairi buruzko gehigarri berezia argitaratu du larunbatean BERRIAk.

Erreferente eta eragile handi bat galdu dute euskarak, eta euskal kulturak, eta Euskal Herriak: Joan Mari Torrealdai hil da, 77 urte zituela. Euskal kulturako intelektual handietako bat izan da, eta euskalgintzako ekintzailea. Ia 60 urteko ibili oparoa utzi du. Eta, heriotzaren ondoren ere, zutik jarraituko dute haren altzoan sortutako eta hazitako proiektuek; besteak beste, BERRIAk, Euskaldunon Egunkaria-ren oinordeko egunkari nazionalak.

Azken urteak minbiziarekin egin ditu Torrealdaik. 2015ean jakinarazi zuen hezur muineko minbizia zeukala. Hamabi urte joanak ziren Guardia Zibilak atxilotu zuela, Egunkaria itxi ondoren, eta polizia etxean jasandako torturekin lotu zuen minbizia: «Esaten nuen hezur muineraino min egin zidatela. Hezur muinean agertu zitzaidan minbizia». Osasun gorabeherekin egin ditu urteok, eta haren egoerak okerrera egin du azken egunetan. Etxeko beroan hil da, senideak eta lagun gertukoak agurturik.

Usurbil (Gipuzkoa) izan du bizilekua urteotan, eta bertako beilatokian jarriko dute hil kapera bihar: goizean, 09:00etatik 13:00etara, eta arratsaldean, 16:00etatik 20:00etara.

Bizkaitarra zen sortzez Torrealdai, Forukoa. Baina haren ibilbidean giltzarria izan da beste leku bat ere: «Esan liteke biologikoki Foruan jaio nintzela, eta kulturalki, Arantzazun». 1954an joan zen Oñatiko santutegira (Gipuzkoa), seminariora. 12 urte zituen. «Seminarioak ziren euskal unibertsitaterik ez zegoen herri honetako unibertsitateak». Zazpi urte egin zituen Arantzazun. Borborka zegoen santutegia: basilika berri eta berritzailea eraikitzen ari ziren, intelektual ugariren bilgune zen, eta Euskaltzaindiak han egin zituen batzar erabakigarriak —tartean, 1968koa, euskara batuaren sorrerakoa—. Euskal Herrirako begiak ireki zizkion Arantzazuk Torrealdairi, 2016an BERRIAn kontatu zuenez: «Txokokerien gainetik Euskal Herria osotasunean ulertzeko modu bat zor diot Arantzazuri».

Euskara batuari buruzko kongresua Arantzazun, 1968an; han ere parte hartu zuen Torrealdaik. EUSKALTZAINDIA

Euskal kulturgintzan murgiltzeko abiapuntu ere izan zitzaion Arantzazu. Torrealdai seminariora iritsi eta gutxira sortu zuten Jakin aldizkaria, 1956an; ikasleek egiten zuten. Torrealdai gerora sartu zen taldean, 1963an. Ate ugari ireki zion: «Irteera handia izan zen». Baina zaila zen egoera, zentsuragatik. Torrealdai sartzean hala zegoen; 1964an baimendu zuten, eta 1969an, berriz isilarazi. Torrealdai zen zuzendaria. Zentsura izan zuen aztergaietako bat gerora.

Jakin taldeko kide gisa euskara batuaren bultzatzaile nagusietako bat izan zen, eta hala jarraitu du hamarkada hauetan. 1975ean euskaltzain urgazle izendatu zuten, eta oso 2007an. Orain bi urte, 1968ko bilkuraren urteurrenean, hark irakurri zuen Euskara batuaren adierazpena, Arantzazun.

Joseba Intxausti, Joxe Azurmendi, Joan Mari Torrealdai eta Paulo Agirrebaltzategi, Jakin berritua aurkezten, 2014an. JON URBE / FOKU

Jakin isilarazirik, ikasketak sakontzera jo zuen 1969an Torrealdaik. Okzitaniako Tolosara joan zen, Manex Erdozaintzi-Etxartekin —frantziskotarra zen hura ere—. Teologian lizentziatu zen. Parisera joan zen gero, Soziologia ikastera, 68ko Maiatza igaro berri zelarik. «Munduaren erdigunea iruditu zitzaidan, talaia paregabea».

Frankismoaren hondarrak ziren, eta indartzen ari zen euskara eta euskal kultura berpizteko mugimendua. 1975ean itzuli zen Torrealdai Paristik, eta parte hartu zuen Elkar argitaletxea sortzen eta Jakin martxan jartzen. 1977an lortu zuten aldizkaria kaleratzeko baimena, Torrealdai zuzendari zela. Bazen arazo bat, ordea: «Urteak neramatzan aldizkarietako zuzendari, eta titulurik ez. Eta legez titulua behar». Informazio zientzietan lizentziatu zen EHU Euskal Herriko Unibertsitatean, tesina honekin: ETB eta euskara.

Urte haietan sendotu zen Jakin taldea, eta, aldizkariaz harago, beste lan ugari ere egin zituzten. Torrealdaik berak, adibidez, 1977an argitaratu zuen Euskal idazleak gaur. Beste hiru kide historiko zituen alboan Jakin taldean: Joseba Intxausti, Joxe Azurmendi eta Paulo Agirrebaltzategi. Laurek jaso zuten Gipuzkoako Foru Aldundiaren urrezko domina 2018an. Taldea, hori izan du ardatz Torrealdaik ibilbide profesional osoan: kolektiboan lan egitea. Hori nabarmendu zuen, adibidez, 2016an, Eusko Ikaskuntzaren Manuel Lekuona saria jasotzean: «Ipotx bat naiz erraldoien bizkar gainean igoa. Erraldoi askori zor diot zuen aurrean egotea. Nire obra zerbait bada, obra kolektiboa da».

Beste ardatz bat ere izan du Torrealdairen ibilbideak: herri ekimenaren aldeko apustua. Horren aldarria egin zuen, adibidez, 2016an, Hizkuntza Eskubideak Bermatzeko Protokoloaren aurkezpenean: «Herri ekimenak ikaragarri dezake, kudeaketa on batez lagundurik. Daukagun hoberentxoena herri ekimenari, lan eta elkarlan kolektiboari, hizkuntza komunitate aktibo eta konprometituari hein handi batean zor diogulakoan nago».

Herri ekimeneko proiektu handi batean murgildu zen Torrealdai 1980ko hamarkadaren amaieran: Euskaldunon Egunkaria-n. Lan diplomatikoa egitea egokitu zitzaion, «proiektuaren izaera azaltzea instituzioetan eta gizarte eragileetan». Ez zen lantegi erraza izan: «mesfidantza asko» zegoen, «salakuntza inplizitu asko». 1990eko abenduaren 6an atera zuen lehen zenbakia Egunkaria-k. Administrazio kontseiluko lehendakaria izan zen Torrealdai. Herri ekimenarekin batera, bazuen beste ardatz bat: ametsak lortu egin daitezkeela, oztopoak izan arren. «Nire eskarmentuko lezio nagusia esaldi labur honek bil dezake: ezina ekinez egina. Abiatzeko unean hainbat ekimenek hala ematen zuten, lortezinak zirela, baina, historia lekuko, ekinaren poderioz burutzera iritsi izan gara».

Egunkaria Sortzen taldearen agerraldia. Ezkerretik eskuinera: Joxemi Zumalabe, Martin Ugalde, Iñaki Uria eta Joan Mari Torrealdai. EGUNKARIA

2003an zapuztu zuen Egunkaria-ren proiektua Guardia Zibilak: indarrez itxi zuen euskarazko periodikoa, Espainiako Auzitegi Nazionalaren onespenez. Atxilotu egin zituzten arduradunak, tartean Torrealdai bera. Torturak salatu zituzten. Torrealdaik berak ez hasieran: bost urte behar izan zituen mina kanporatzeko. Zauri sakona izan zen. Eta ez zen atxiloaldi ondoren amaitu: 11 urteko auzibide luzeak etorri ziren ondoren —Torrealdai auzi nagusian eta ekonomikoan zegoen—. Absolbitu egin zituzten auzi nagusiko auzipetuak, eta auzi ekonomikoa artxibatu egin zuten.

Baina kaltea egina zegoen: kalte pertsonala eta kalte profesionala. «Sarraskia» egin ziotela salatu zuen: eramandako paper asko ez zizkioten itzuli, eta bueltatu zizkiotenak desordenaturik zeuden. «Ez da borondaterik gabe egina. Ezabatu egiten dizute memoria, badakite-eta ni bezalako baten indarra bere dosierretan dagoela. Nire informazio bilketetan oinarritutako lanik ez dut egin ordutik».

Joan Mari Torrealdai eta Txema Auzmendi, eskuburdinak jarrita, epailearen aurrean deklaratu ostean, kartzelara bidean, 2003an. EITB

Eta 2015ean azaleratu zen urteetan erraietan pilatutako mina. Hezur muineko minbizia atzeman zioten Torrealdairi, eta zuzenean lotu zuen torturarekin. Lotura bazegoela ondorioztatu zuen haren psikiatrak ere.

2014ko maiatzean BERRIAk egin zion elkarrizketa batean. JUAN CARLOS RUIZ / FOKU

Mugatuago, baina ibili da jendaurrean urteotan: liburuak argitaratu ditu —Asedio al euskera eta De la hoguera al lápiz rojo—, sariak jaso, hitzaldiak eman... Jakin-en erreleboa eman zuen 2014an, 42 urte zuzendari egin ostean, baina inguruan segitu du «osasunak lagundu dion guztietan», lankideek diotenez. Baina itzali da. Lasai joan dela esan die ingurukoei. «Libre sentitzen zela, lasai zegoela».

Familia eta gertukoen abaroan eman du azken hatsa. TORREALDAI GORRITI FAMILIA

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Torrealdairen ahotsa iruditan

Summary: Torrealdairen ahotsa iruditan.

Arrasto sakona utzita hil da Joan Mari Torrealdai (Forua, Bizkaia, 1942 – Usurbil, Gipuzkoa, 2020). Arrasto sakona, haren jardun sakonaren erakusle. Ibilbide horretan egin dituen hainbat adierazpen bildu ditu BERRIAk ikus-entzunezko formatuan, urte luzez eginiko lan mardularen erakusle.

«Ez naiz izarra, are gutxiago eguzkia. Hala ere, hona hemen, zuen aurrean ohoratua», esan zuen 2016. urtean, Manuel Lekuona saria jaso zuenean, Xalbador ahotan hartuta. Lorpen ugari lortuta ere, umil mintzatu izan da beti. Hala hitz egin zuen urte berean Donostian, Hizkuntza Eskubideak Bermatzeko Protokoloaren aurkezpenean ere: «Nire titulu bakarra da diktadura frankistaren azpian hasi, eta 50 urtetik gora, gaur arte, beti eta etengabe, euskalgintzan jardun izana».

Euskarari eta euskalgintzari buruz, Euskaldunon Egunkaria-ren itxierari buruz, torturari buruz, eta beste hainbat eta hainbat gairi buruz mintzatu izan da, eta horiek jaso ditu BERRIAk bideoan. Lau minutu gutxi dira ia 60 urteko jarduna laburbiltzeko, are Torrealdaik utzitako ondare osoa jasotzeko. Baina merezi du haren ahotsean egindako bideari erreparatzea.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Summary: «Euskal kulturaren defendatzailea» goretsi du euskalgintzak. Joan Mari Torrealdairekiko esker oneko hitzez bete dira sare sozialak, haren heriotza iragarri eta minutu gutxira.

Bolbora bezala zabaldu da Joan Mari Torrealdairen heriotzaren albistea sare sozialetan. Euskalgintzak pairaturiko galera nabarmendu dute mezuetan. Instituzioetan, politikan, kulturgintzan eta herri ekimenetan aritzen diren hainbat kidek adierazi dute euren atsekabea. Torrealdaik euskararen eta euskal kulturaren alde egindako lana, haren gogoetarako gaitasuna eta jarrera atsegina aipatu dituzte hainbatek, eta nabarmendu dute haren ondarea euskaldunen eskuetan geratu dela.

Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako jarduneko lehendakariak Torrealdairen «ekarpen erraldoia» nabarmendu du Twitterren zabalduriko mezu batean, eta hark utzitako «hutsune handia». Juan Jose Ibarretxe lehendakari ohiak ere agurtu nahi izan du Torrealdai, «itzal handiko gizona». Haren «lana eta bikaintasuna goraipatu» ditu Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusiak. «Aberri hau maite dugun guztiok faltan botako zaitugu, Joan Mari», adierazi du Andoni Ortuzar EAJren Euzkadi Buru Batzarreko presidenteak.

Torrealdairen heriotza «galera izugarria» dela esan du Maddalen Iriarte EH Bilduko lehendakarigaiak.

Denis Itxaso Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkariak gogoratu du Torrealdai 2003an espetxeratu zuela Espainiako Auzitegi Nazionalak, «geroago errugabe zela onartu zuen arren. Gure begirune osoa zor diogu».

«Euskaltzalea, herrigilea, ekarpen kolosala egin dio Euskal Herriari», adierazi du Sortu alderdiak, eta gogoratu du Euskaldunon Egunkaria-ren aurkako operazioan «Guardia Zibilak bortizki torturatu» zuela, eta Horri egotzi ziola bere gaixotasuna.

Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseiluko Paul Bilbaok Torrealdairen lekukoa hartzeko konpromisoa adierazi du: «Esana zenuen, Joanmari, zeure eskarmentuko lezio nagusia esaldi labur batek bil dezakeela: Ezina ekinez egina. Geuk egiten jarraituko dugu. Eskerrik asko bihotz-bihotzetik!».

Euskal Herrian Euskaraz taldeak eskerrak eman dizkio Torrealdairi: «Amestu zenuen Euskal Herri euskalduna lortu arte zure lekukoari helduko diogu euskaltzaleok».

Euskarazko webguneen domeinua kudeatzen duen .EUS Fundazioaren sorreran Torrealdai izan zela lehendakari eta bidelagun gogoratu du Josu Waliñok, fundazioko zuzendariak.

«Tristura trinko batek estali du euskararen lurra, erreferentzia eta ipar izan delako, kulturgile oparo, intelektual handi eta konprometitua eta pertsona gertu eta atsegina», idatzi du Kike Amonarriz soziolinguistak.

Jakin aldizkariak posta elektronikoz zabaldu du erreakzioa. Hango zuzendari eta kidea izan zen Torrealdai: «Euskal kulturarentzat eta euskalgintzarentzat ezinbesteko pertsona izan da Torrealdai. Euskal pentsamendua sustatzen jardun zuen Jakin aldizkariko zuzendari gisa, baita ondoren Jakin Fundazioko lehendakari moduan ere. Euskal idazleen eta liburugintzaren ikerketa soziologikoetan aitzindari izan zen, eta euskalgintzak jasandako zentsurari buruz aparteko ikerketak burutu ditu, besteak beste. Gainera, ikertzaile ez ezik, eragile garrantzitsua ere izan da Torrealdai; Jakin Taldeko kide eta Euskaldunon Egunkaria berripaperaren sortzailea izan zen, esaterako».

Torrealdairen bizitzari eta ekarpenari buruzko informazioa ematen du Jakinek bere webgunean. «Eskerrik asko, Joan Mari, eman diguzun guztiagatik».

Elkar argitaletxeak gogoratu du 1972an Ipar Euskal Herrian 20 kulturgilek abiatu zutela euren egitasmoa; Hego Euskal Herriko beste 20 lagunen parte hartzearekin osatu zen, eta hogei lagun horien artean zegoen Torrealdai. «Gerora ere erabateko lotura izan du elkarrekin, beti izan baita modu batera edo bestera bertako kide. Elkar fundazioko patronatuko kide izan da Torrealdai, eta 2011tik 2014ra hangp lehendakaria izan zen, eta, azken urteotan, lehendakariorde funtzioa bete du. Ondorioz, elkarren ere ekarpen handia egin du eta arrasto sakona utzi du».

Torrealdaik euskal kulturak «independentzia erabatekotik» lan egin behar duela defendatu izan zuela beti nabarmendu du Elkarrek, eta intelektualak ikerlari zein ekintzaile gisa eginiko lana nabarmendu du. «Dudarik gabe, handia izango da euskal munduan utziko duen galera, eta handia etxeko eta gertukoen artean utziko duena ere».

Euskaltzaindiak Torrealdai «Euskaltzale sutsu eta nekaezina» izan zela gogoratu du. Liburugintzan eginiko lana jarri du mahai gainean, eta 1975. urtean euskaltzain urgazle izendatu zutela, eta euskaltzain oso, 2007an. «Hare lan nekaezina eredugarria izan da euskalgintzan. Euskal kulturaren sustatzaile eta defendatzaile aparta izan da», adierazi du Andres Urrutia euskaltzainburuak. «Azalean baino, sakon, zehatz eta goi mailan jokatu du, eta gure hizkuntzaren adarretatik hainbatetan berritzaile izan dugu. Berba batez esateko, jakintzatik ekintzetara joaten jakin izan duen euskaltzale aparta izan da Torrealdai».

Miren Azkarate euskaltzainak hitz gakoetan laburbildu du Torrealdairen ekarpena: «euskara eta euskal kultura, liburugintza, Jakin eta Arantzazu».

Karmele Jaio idazleak «ezinbesteko» gisa definitu du Torrealdai: «Biba zu, Joan Mari. Ez zaitugu ahaztuko».

Torrealdaik ere «sentituz, pentsatuz eta ekinez» jardun zuela adierazi dute Pirritx, Porrotx eta Marimotots artistek.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Euskararen Amaiur honetan

Summary: Euskararen Amaiur honetan.

Gizarteari lotzen gatzaizkion lekuak bizitzaren zentzuaren berri eman lezake. Joan Mari Torrealdai euskararen eta herriaren aldeko borrokatik lotu zaio herri izan nahi duen gutasun honi. Zehatzago esan, euskalgintza herrigintzaren eraikuntzaren erdigunean jartzetik. Eta hori du bere bizitzaren zentzua, bizi duen lekua.

Torrealdai hasiera berri bat da. 50eko hamarkadan, gerraosteko lugorrian, bide berri bat ekarri zuen belaunaldiko kide da. Etena eta segida, aldi berean, etorkizun bizigarri baten bide irekitzaile. Bide berriak, bide guztiak. Larrekoak eta noranahikoak. Bereziki noranahikoak. Herentziarik gabe jaio zen belaunaldi hark, tartean Torrealdai, eskuzabaltasun osoz, baratze ongarritu bat utzi digu herentzian.

Torrealdai kontzientzia bat da. Kontzientziarik ez zegoen garaitik kontzientzia modan ez omen dagoen garai hauetarako irakaspen bat. Kontzientzia bat kate bati eusteko, lotzeko bezainbeste hausturak eragiteko. Berritzeko, berrasmatzeko. Garaiari erantzuteko. Kontzientzia bat auzien garrantziaz jabetzeko, egin behar denaren eta egiten ari garenaren garrantziaz ohartzeko.

Torrealdai konpromiso bat da. Erdigune ez-ekidistante batetik, gizarte zibilean, euskalgintza beregainean eta profesionaltasun militantean sustraitzen dena.

Torrealdai taldetasun bat da. Besteekin lankidetzan jarduteko gaitasuna eta egitasmoak –egiturak, beti egiturak– sortu arteko onik eza. Oinarriak jartzen, aldamioak altxatzen hainbat eta hainbat egitasmotan. Eta bereziki Torrealdai Jakin da, eta Jakin bera ulertzeko moduak ahalbidetu dio beste mila egitasmotan eragiletzan aritzea.

Torrealdai galdera bat da. Zer da euskarak behar duena, zer da herri honek behar duena. Euskararen askatasuna eta bizia defendatzen eman du bizitza. Mundu propioa sortzen eta elikatzen. Geure baitakoak izan gaitezen, ez menpeko perpaus. Buru askiak eta askeak.

Torrealdai pribilegio bat da Euskal Herriarentzat. Sinbolo bat, jada: euskararen aldeko borrokagatik, borroka horrexegatik atxilotua izanagatik, torturatua, epaitua, epaiaren zain zazpi urte egon eta gero zorionez libre atera izanagatik. Sinbolo bat, ez ordainik ordaindu gabe, halere. Euskararen Amaiur honetan, Torrealdai gure lekua da.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


«Ez ahaztu»

Summary: «Ez ahaztu». Egunkaria-ren aurkako bi kasuetan auzipetu zuten Torrealdai: itxierakoan, absoluzioa izan zen, eta ekonomikoan, artxiboa. 11 urtetik gorako «tortura fisiko eta psikologikoa» pairatu zuen, gaixotzeraino.

Egunkaria-ren aurkako epaiketaren hasieraren bezpera da, 2009ko abenduaren 14a; Andoainen (Gipuzkoa) daude bost auzipetuak, Martin Ugalde kultur parkean: Txema Auzmendi, Xabier Oleaga, Martxelo Otamendi, Joan Mari Torrealdai eta Iñaki Uria. Prentsaurrekoa eman dute, eta Madrilera eramango dituen autobusean sartzera doaz. Haiek agurtzera azaldu dira 50en bat kide. «Itzuliko gara, itzuliko gara». Torrealdaik esan die itzuliko direla. Lehenago, azaldu du berriz ere «behartuta» eta «gogoz kontra» doazela Madrilera, 2003ko otsailaren 20ko itxiera operazioan bezala, baina «burua goian». Itzuli ziren, itzuli zirenez: absoluzioa (2010eko apirilaren 12a). Orain, Torrealdai joan egin da: gaur zendu da, minbizi baten ondorioz. Haren obra geratu da.

Epaiketaren lehen egunean deklaratu zuen Torrealdaik, beste auzipetuek bezala. «Absoluzioa gutariko bakoitzarentzat eta denontzat, absoluzioa Egunkaria-rentzat. Ez dugu beste emaitzarik ontzat emango», esan zuen epaimahaiaren aurrean, Espainiako Auzitegi Nazionalean. ETAko kide izatea, diruz laguntzea edo erakunde armatuaren dirua zuritzea leporatuta, bost auzipetuen aurka hamabi eta hamalauna urteko kartzela zigor eskaerak egin zituzten herri akusazio Dignidad y Justicia eta AVT elkarteek. Fiskaltzak kasua artxibatzeko eskatu zuen urtebete lehenago. Euskaldunon Egunkaria-ren itxiera garaian, hango Administrazio Kontseiluko lehendakaria zen Torrealdai —eta Jakin-eko zuzendaria, 1977tik—, eta, zehazki, hamalau urteko espetxealdia eta hamabosteko inhabilitazioa galdegin zuten haren kontra. Akusazio guztiak ukatu zituen Torrealdaik ere: «Gurea kristalezko etxea zen. Ez genuen ezer ezkutatzen, ez genuelako ezer ezkutatzeko».

Harrituta agertu zen Egunkaria-k ETA finantzatzen zuela egozten zietelako. «Baina nola egingo genuen hori, hilaren amaierara iristeko gai ez baginen!». Era berean, ukatu egin zuen berak ere zentimorik jaso izana Administrazio Kontseiluan aritzeagatik. Absurdoa iruditzen zitzaion auzi hura ere: «Aktore izan nintzen, 1960-1970eko hamarkadetan, euskararen bateratze prozesuan; akusatuak izan ginen ETAkoak izateaz, H-a ETAren sinboloa zela eta euskara batua marxista zela eta. Gaur egun, azalpen horiek hutsalak dira, eta, Egunkaria-ren kasuan, perspektiba historikoarekin, gauza bera gertatuko da».

Euskararen aldeko militantziak batzen zituen egitasmoko kideak, haren hitzetan, eta «obsesionatuta» zegoen kazetaren pluraltasuna, autonomia eta independentzia zaintzearekin, epaimahaiari azaldu zionez. Argi zeukan: bestela, ez zuen parte hartuko edo segituko proiektuan.

Tortura

Egunkaria-ren itxierako gaua: guardia zibil ugari Torrealdairen etxera ere, Usurbilen (Gipuzkoa), goitik behera armatuta; bertan dira Torrealdairen seme-alabak —hamar urtekoa bata, eta hamabikoa bestea—, eta metrailetekin apuntatu dituzte guardia zibilek. Egoerak markatu egin zuen: «Oso gauza izugarria izan zen; izugarria, seme-alaben aurpegian mina ikustea. Ni hor bertan lur jota geratu nintzen». Erasoa ez zen horretan geratu: «Gero nire materialen xahutzea etorri zen. Bilduta neukan material guztiaren bortxaketa. Milaka orri sakabanatu egiten zituzten, klipetatik atera egiten zituzten, desordenatu egiten zituzten... Une batean, idazkari judizialak esan zidan ‘zenbat paper duzun!’, nire errua izango balitz legez». Gehiago: «Lur jota segitzen nuen; hiru egun eta hiru gau zutik eduki ninduten, lo egin ezinik, paretaren kontra. Deklaratzera eramaten ninduten, ez dakit zenbat denboraz. Batzuetan, azkar. Jo egiten ninduten. Plastiko bat erakutsi zidaten, eta belarriraino eraman zidaten, mehatxu eginez».

Guardia Zibilaren esku bost egun inkomunikatuta egin ostean, Torrealdai, Uria, Oleaga, Auzmendi eta Xabier Alegria baldintzarik gabe espetxeratzeko agindu zuen Juan del Olmo Auzitegi Nazionaleko instrukzio epaileak. Urte bereko martxoaren 14an utzi zuen aske Torrealdai, Auzmendirekin batera, hamabina mila euroko bermepean. Joxe Azurmendi pentsalariak epaiketan esan zuen lagunarekin egon zela espetxetik atera zenean. «Hunkituta al zegoen?», galdetu zion Torrealdairen abokatu Felix Cañadak Azurmendiri. «Negarretan zegoen, hiru orduz hitz egiten aritu zen, nik ahoa zabaldu gabe... Torturatu egin zutela esan zidan, baina amak [emazteak] erabaki zuela ezer ez esatea, haurrengatik…». Kartzelatik irten ostean, Torrealdaik tratamendu psikiatrikoa jaso behar izan zuen; «gutxienez, urtebetez; eta gero, noizean behin».

Operaziotik hamabi urtera eman zuen atxiloaldiko —«infernua»— testigantzaren berri lehen aldiz jendaurrean: Baionako jardunaldi batzuetan, 2015eko apirilaren 11n. Dokumentu bat azaldu zuen, urte berean datatutakoa: «Usurbil, 2015.02.20. Atxiloketaren 12. urteurrena». Epaiketaren zain egondako urteak, epaiketa bera eta horrek guztiak ekarritako ondorioak ere esplikatu zituen Baionan, eta albiste bat eman: hezur-muineko minbizia zeukala. «Prozesu guztia izan da tortura: fisikoa eta psikologikoa. Eta horren guztiaren ondorioak orain ari naiz pairatzen. (…) Ez naiz sendagilea eta ez dut frogarik aurkeztuko. Nire minbiziak erroak non dituen, ordea, nik garbi dut, eta nire psikiatrak ere bai». Imanol Kerejeta zen haren psikiatra, eta berretsi egin zuen azalpena.

Amaiera, handik 11 urtera

Baionako testigantza eman zuenerako amaitua zegoen Egunkaria-ko auzi ekonomikoa ere: 2014ko urriaren 14an, Gipuzkoako Lurralde Auzitegiko 3. sekzioak artxibatu egin zuen. Han ere bazegoen auzipetua Torrealdai, beste zazpi kiderekin batera. Egunkaria-n auzipetuak izandakoek ekitaldi bat egin zuten handik hiru egunera, Martin Ugalde kultur parkean, eta Torrealdaik egin zuen hitzaldia. Eskerrak eman zituen, eta eskaera bat egin: «Ez ahaztu».

2010-02-01, Egunkaria-ren itxierako epaiketan, Torrealdairen azken hitza: «(…) Bi gauzatxo gehitu nahiko nituzke. Zazpi urte gure onetik kanpo pasatu ditugu, gure zeregin kulturaletik kanpo. Sozialki behartuta gure errugabetasuna demostratzen, ETAko kide edo laguntzaile izateko etengabeko susmopean. Bizitzeko gogorra izan da. Epairik gabeko zigor bat da. Birgaitzeko eskatzen dizuet. Gugatik, gure familiengatik, eta euskaragatik beragatik. Gogoratu nahi dizuet gaur egun gizonen batez besteko adina 77 urtekoa dela: hamar urte gelditzen zaizkit, eta nire familiarekin bizi nahi ditut, hark behar bainau, eta nire artxiboekin, behar baititut. Espero dut justizia egingo duzuela eta errugabetzat joko gaituzuela. Eskerrik asko entzuteagatik».

77 urterekin hil da Joan Mari Torrealdai.

"article-argazkioina">Joan Mari Torrealdai hitzaldian, 2014ko urriaren 17an, Andoainen.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Bi pertsona hil dira gaur uretan itota

Summary: Bi pertsona hil dira gaur uretan itota. Urkuluko urtegian hil da bat, Aretxebaletan; bestea, Martzillan

Bi pertsona hil dira gaur uretan itota. Urkuluko urtegian, Aretxabaletan, 25 urteko gazte bat hil da. Haren lagunek adierazi dute desagertu egin dela uretan; larrialdi zerbitzuak ahalegindu dira erreskatatzen, baina hilda azaldu da. Hainbat urpekari ibili dira gaztearen bila, eta helikoptero bat ere bai.

Beste ezbeharra Martzillan gertatu da. 17 urteko gazte bat Aragoi ibaian bainatzen ari zela, hil egin da. Haren ondoan zeuden pertsonek adierazi dute ibaira salto bat egin ostean desagertu dela; antzuak izan dira hura erreskatatzeko ahaleginak ere.


Basamortuak zeharkatzen

Summary: Basamortuak zeharkatzen.

«Prentsa Euskaraz!» harrezkeroztik hamarkada eman genuen Argia-kook Euskal Prentsan hurrengo helburua genuen Egunkaria aldarrikatzen, amesten, diseinatzen eta prestatzen. Luzea izan zen 80ko hamarraldiaren zeharkaldia.

Bukaera aldera, Argia eta Jakin hurbildu ginen lehendabizi. Elkar ondoren. Elkarren beharra genuen. Jakitun ginen Argia-koak.

1990eko abenduaren 6an Egunkaria argitaratu zenean, Editorial Kontseiluko arduraduna zen Joan Mari. Eguneroko zereginean erredakzioa zuzentzen genbiltzanok babesa behar genuen, eta babesa eskaini zigun. Honela, beste basamortu baten zeharkaldia hasi zen. Ekonomia larri, barne krisia piztuta, erakunde publikoen boikota, Joxemiren minbizia... gogorrak izan ziren sortu ondoko lehen urteak ere. Uste zuten eroriko ginela. Denbora kontua zela. Basamortuan urik gabe itoko ginela.

Joxemi hil zenean, 93ko urtarrilean, elkarri begira geratu ginen Joan Mari eta biok. Zu ta ni, ni ta zu... Eta Martxelo topatu genuen. Egunkaria-k luzaroan izan zezakeen zuzendaririk egokiena.

Jaurlaritzak ezarritako diru laguntza basamortuan jarraitzen genuen. Eta berriz ekin genion «diplomaziari» Joan Mari eta Martinekin. Bidea egin genuen, eta iritsi ginen 94ko akordiora.

Bilera bakoitza prestatzeko, bazkaria eta bazkalondoa. Edota mendi ibilaldi luzeak. Indarraldiak eta txakalaldiak. Indarra buruan zela ikasi nion. Elkarrekin luze jarduten genuen, eta erraz konektatzen genuen. Bagenekien begiak luzera begiratzen jarri eta urratsak banan-banan egiten. Helburuak zehazten joan, eta erdietsi ahala berriak ezartzen. Azkarra zen, argia, zorrotza.

Martin ohorezko lehendakari, eta Joan Mari lehendakari jarri zen. Euskaldunon Egunkaria onenean zegoen. Sekula baino irakurle eta iragarle gehiagorekin. Jauzi bat emateko prestatzen ari ginen. Orduan itxi zuten. Asko sufriarazi ziguten. Minbizia garatu zuen Inmak, eta hil egin zen. Bere buruaz beste egitera eraman zuten Pello, eta bere buruaz beste bat egin zuen. Minbizia Martxelok, eta gainditu egin zuen. Joan Mariri, ordea, hezurren muineraino sartu zioten minbizia. Torturak, kartzela... Beste hamarkada bateko basamortu luzean, Auzitegi Nazionalaren aurrean geure buruaren defentsan jardun behar izan genuen. Epaiketa nagusia eta ekonomikoa. Zalantzen eta beldurren itolarrian.

Absolbitu gintuzten, baina errudun ginen. Egunkaria sortu egin genuen. Baimenik eskatu gabe. Bizi eta iraunarazi egin genuen.


Miraz

Summary: Miraz.

Urte asko dira behinola entzutez eta liburu-kazetetatik ezagutu genuen gizon hura lehenengoz aurrez aurre ikusi nuena. Laurogeita hamabia izango zen, Jakin-eko bulegoarekin partekatzen genuen korridore hartan. Atzera-aurrerako batean; hura honantz eta ni harantz, edo alderantziz. Agur soil bat besterik ez. Nire bizitzako egutegian ez dago egun seinalaturik horretarako. Hantxe izan zela. Mira nion euskaraz hain ederki egiten zuelako, nola ahozkoan hala idatzian. Ideia interesgarri eta niretzat berri haiek era lau ulergarri errazean adierazteko gauza izateagatik nion mira. Nik aditzeko hizkeran. Edonork gozatzeko eran.

Aurreko urteetan Egunkaria-ren proiektuko «kide» izanagatik, ez genuen elkar ezagutu. Joan Mari makineria bururatzen eta gu tresna txiki bati eragiten ari ginen eta. Ikasten. Ahal genuentxoa ematen.

Egunkaria-ren lehen urteetan ikasten, eta, ondokoetan, pasilloaren ilunpea zeharkatu eta gure txokora hurbiltzen zenean, Paulorekin edo Andorekin hitz egitera, gu belarriak erne: ikasten orduan ere. Zuzeneko harremanik ez artean. Erreferentzialtasuna. Mira nion idazle sasoiko hari. Beti lan eta lan ari zen hari. Zer proiektu ezinbestekotzat hain garbi zeukan intelektual hari. Begira egon barik, egin egiten zuen behargin hari. Herriaren laguntza eta bermeari hainbesteko fedea zionari. Hala ikusten nuen nik sasoi haietan.

Handik urte batzuetara bildu ginen bigarrenez Egunkaria-ra, eta han jarraitzen zuen Joan Marik. Makineria ordurako dezente hobetuta eta olioztatuta ari zen. Martxa oso onean ziharduen; euskarazko kazetaritzaren habe nagusiak kokatua eta finkatua zirudien. Eta horrekin amets garrantzitsuenetako bat osatua eta betea ikusi zuen. Ziur naiz.

Ondotik etorri zen ankerkeriaren lekukotasun neurrigabea jaso zuen, bere larruan. Ez daukat ahazteko Joan Mariren saminaren tamaina Jakin-eko bere bizi guztiko lana izan zenaz biluztu zutenean, eskuetatik kendu ziotenean, ezer gabe utzi zutenean. Betiko iltzatuta geratu zitzaizkion hori eta gau malapartatu hartan agur esatean etxekoen begiratua. Barrua erre zioten.

Joan Marik utzi diguna ezin da neurtu. Bere legatua lan, idatzi eta izendapen-omenaldietatik harago doa. Bizitza kulturan uztartu eta kultura bizitzari lotzeko mira eman digu. Eta euskarazko kazeta batean sinesteko indarra. BERRIAren esker ona bera dagoen tokiraino iritsiko da, gaur eta betiko.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Joan Mari, ez adiorik!

Summary: Joan Mari, ez adiorik!.

Agur modu horixe maite huen bereziki, Joan Mari, gure adiskide Manex Erdozaintzirengandik ikasia. Ez adiorik!

Mendian hirekin ibili izan garenok edo ibili direnengandik jakin dugunok ezaguna diagu hire mendiko martxa: besteok baino indartsuagoa eta bizkorragoa izanik hi, eta mendi-bideetako gidari, aurreratu egiten hintzen mendian gora; eta besteok ahal genuen neurrian segika atzetik. Baina tarteka geratu egiten hintzen, eta atzekoen zain itxaron, berriro elkarrekin, taldean, nondik norakoa ikusi eta gailurrerako bidea erabakitzeko.

Bada, horrelaxe ezagutu dizkiagu hire burubide eta jokabidea euskal kulturgintzako aldapan gorako igoera luze honetan ere. Heure ekimenez eta ekinez aurreratu haizenean hainbat egitasmo abian jartzeko, jakin izan duk itxaronaldia egiten, eta bilera antolatzen —bat edo gehiago—, proiektuaren norakoak elkarrekin aztertu eta eztabaidatzeko, taldearen proiektu, plangintza eta langintza bihurtzearren. Talde-lana predikatu diguk beti Jakin taldean, eta talde-lana antolatzen saiatu haiz.

Beste gauza bat ere erakutsi izan diguk argi: euskalgintzaren eta euskal kulturgintzaren eremuak bere autonomia onean egin behar dituela bidea eta lana. «Euskara — Euskal Kultura — Euskal Herria» burubidetzat hartuta Jakin-en, autonomia eskatu eta zaindu izan duk arduraz: erakunde publiko nahiz alderdi politikoekin errespetu eta elkarlan egokian, baina bere bidetik. Eta asmatu egin dualakoan eta digualakoan gaudek.

Heuk gidatu eta bateratu izan duk gainera Jakin laukote «historiko» hau azken urte luzeotan. Uste genian besteok hire aurretik joan behar genuela. Orain murriztuta gelditu duk taldea.

Hiruron aldetik, bihotzez, ez adiorik, Joan Mari!

Jaun-andreok, euskal kulturgintzaren alorreko langile eta gidari handietan handia joan zaigu, egile eta eragilea, bultzatzaile eta koordinatzailea: kazetari eta idazle oparoa, euskal kulturaren ikertzaile kritiko saiatua, euskal kultur ekimenen sustatzaile kementsua, euskal kulturako enpresa-zuzendari eta kudeatzaile eraginkorra; eta, euskaltzain urgazle gaztetatik eta euskaltzain osoa 2009tik aurrera, Euskara batuaren defendatzaile eta praktikatzailea, batasuna ofizialdu aurretik ere. Hori dena eta gehiago izan dugu Joan Mari Torrealdai. Betiere, Jakin aldizkaria eta proiektua bere ekimenen eta lanen ardatz.

Ez adiorik!

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Bion aulkia

Summary: Bion aulkia.

«Ez nago hor, baina bai zurekin». Halaxe hasi zenuen Euskaltzaindian sarrera-hitzaldia egin nuen egunean bidali zenidan mezu hunkigarria. Zeuk esaten zenuen moduan, minikrisian zeunden egun haietan, «gaur bai eta bihar ez», eta ezezkoa izan zen egun hartakoa. Baina nirekin izan zinen Aretxabaletan, gurekin izan zinen, beti egon izan zaren moduan.

Eta, orain ere, ez nago hor, baina bai zuekin. Ez zaude hemen, baina bai gurekin. Halaxe joan zara, baina ez gaituzu utzi.

Mila istorio ibiliko ditugu ahotan egunotan, beti zu gogoan. Funtsezkoa izan zara, Joan Mari, Arantzazuko harria bezain sendo, euskalgintzan, kulturgintzan, herrigintzan, gintza askotan, baina bereziki langintzan eta lagungintzan. Horiek guztiak gogoratuko ditugu, Jakin, Euskaldunon Egunkaria, Euskaltzaindia, Euskal Bibliotekaren ametsa, zentsura, eta beste mordo bat. Guztietan bide-urratzaile, ereile nekaezina, bidean kolpe latzak hartuta ere inoiz etsi ez duzuna. Eredugarri beti. Ondo ereinda utzi dituzu alor guztiak, ongarrituta eta ureztatuta, aurrera egin dezaten. Egindakoaz harro joan zintezkeen, baina hori ere ez zenuen egingo, seguru, egiteko zenituenak buruan bueltaka ibiliko zenituen bukaera arte.

Guk biok badugu, eta hala jarraituko du hemen naizen artean, partekatzen dugun zenbaki bat, eta aulki bat: Euskaltzaindiko 29. aulkia. Errespetu handia ematen zidan Torrealdai handiaren ondoko izendatua izateak, asko saiatuta ere inoiz ez naizelako zure laurdena izatera iritsiko. Baina horretan ere zure babesa eta goxotasuna izan nituen, beste behin erakutsi zenidan zure handitasuna ez zela akademikoa bakarrik, are handiagoa zinela lagun gisa. Ohorea izan da, Joan Mari, denbora laburregian izan bada ere, aulkikide izatea. Eta segituko dut bion aulkia zaintzen, zu ere hemen egongo zara eta, beti gurekin.

Opari galanta izan da zu ezagutzea, betiko bihotzean bizi den opari horietakoa, esker onez gordeko dudana.

Aspaldi ikasi nizkizun hitzekin esango dizut eskerrik asko eta beti arte.

Ez adiorik, Joan Mari!


Elkarrekin taldean lan egiten

Summary: Elkarrekin taldean lan egiten.

Zure hitz berberak erabiliz, ez adiorik, Joan Mari. Zenbat amets eta proiektu partekatu ditugun zurekin Elkar Taldean. Hasiera-hasieratik izan zinen partaide, lehen urteetan sortzaile moduan eta gero gurekin elkarlanean. Zurea eta gurea ez ezik, Jakinen eta Elkar Taldearen arteko harremana beti izan da oso estua, elkar elikatu izan dugula esango nuke, batak bestea aitortu eta errespetatuz. Elkar Taldea Fundazio bihurtu zenean ere beste zenbait ekarpenen artean zureak ere hor izan ziren.

Elkarrekin ikasi dugu taldean lan egiten, taldea sortu eta elikatzen. Balioetan oinarritutako taldea, Fundazioa, eratzen saiatu gara: euskal hizkuntzan eta kulturan zentraltasuna jarriz, gizartearen zerbitzuko, arlo soziala babestuz, berrinbertsioa gauzatuz, askatasunetik lan eginez. Balio horiek denak zurekin partekatu izan ditugu, Elkar Taldean zure engaiamendua handia izan da. Bertako lehendakaria izan zara, gaur egun lehendakariordea zinen, azken ordura arte gurekin lanean jarraitu duzu, nahiz eta ez izan indar handirik. Gogoratzen dugu zenbateraino arduratua zinen azken bolada honetan bizi dugun egoera larri honetaz, kezkatuta zein ondorio izango dituen euskal kulturarako. Egon lasai, Joan Mari, hartu atseden, Elkarrek eta Jakinek aurrera egingo dute, beste zenbait proiektuk bezala, hitzematen dizugu; elkarrekin jakin izan dugu taldeak osatzen, jende militante eta profesionalak dauzkagu alboan, ez dute huts egingo. Zure indarra beti izango dugu alboan, gogoan izango ditugu zuk irakatsitakoak.

Joan Mari langile nekegabea zen, berea da esana: «Lana da niretzat osasuna». Azken momentura arte lanean jardun du, Elkarrek asko dio eskertzeko, Elkarrekin erabateko engaiamendua zeukan, eta Elkar zerbait bada, berari ere zor dio.

Mila esker eta ez adiorik.


Bi gezi emankor

Summary: Bi gezi emankor.

Badaukat bazterren batean galduta —ez, ordea, oroimenean— argazki bat; elkarrekin gaude Joan Mari Torrealdai eta biok. Andoainen dago aterata argazkia; 1969ko uztailaren hamabikoa izango zen arratsalde hura: Rikardo Arregiren hiletaren ondoren; Torrealdai, artean frantziskotarra, izan zen meza-emaileetako bat.

Ez daukat gogoan noiz eta non ezagutu nuen Joan Mari, baina badakit Rikardo Arregiren bidez izan zela, Zeruko Argia-ko «Gazte naiz» atalean idazten nuenean, 1966. urte inguruan. Ordurako Jakin-ek bidea eginda zeukan, Esprit aldizkari frantsesaren arrastoan, eta ziklostilean-edo inprimatutako artisau-teknikekin.

Gero, hurrengo hamarkadaren hasieran, etxean ere izan zen behin baino gehiagotan Torrealdai, bileraren bat egiten; esku artean izango genuen —batek daki zehazki zer— alfabetatze kanpaina, edo Euskaltzaindiaren D titulurako ikastaroak, edo Udako Euskal Unibertsitatearen hasiera, edo Elhuyar taldearena. Dena hasmentan zegoen orduan, betiere euskararen inguruko sorta zabalean.

Joan Mari Torrealdai, gizaseme lerdena eta dotorea, begiak ñir-ñir eta ezpainak irribarre barean. Izan ere, ideia eta jokabideetan zeukan tinkotasuna maisuki uztartzen zuen jarrera irekiarekin eta hezierarik bikainenarekin. Dotorezia zuen ezaugarri horretan ere. Baita Euskaldunon Egunkaria-ren itxieran, poliziak eskuburdinak lotuta, gaizkile gisa, eraman zuenean ere.

Bi gezi gurutzatzen dira Torrealdairen geografia bitalean: bata Arantzazurantz doa, frankismoaren basamortuan euskal munduaren abangoardia artistiko eta intelektualari bidea eta aterpea —eta hauspoa— eman zizkion gunera. Bestea, gure mugez haratago zuzendua dago, mundu zabalerantz. Eta hor bilatzen ditu Torrealdaik pentsamendua —hitzaren zentzu orobiltzailean—, pentsamendu garaikidea, euskaraz eta euskaratik lantzeko erreferentziak eta erremintak. Bere ondarea ez da berehalakoan agortuko.


Adiorik ez

Summary: Adiorik ez.

Entzun nahi ez nuen albistea jaso dut, Joan Mari. Enoratu nahi duguna, ordea, ez da desagertzen enoratze hutsagatik. Irakasgai hori erakutsi zenidan aspaldi.

Mahai-ingurua partekatzen ari ginen Zentsura At! Censorship Festival-ean 2010ean. Zentsurak eragiten duen kalte politikoaz, sozialaz eta pertsonalaz ari ginen, eta laguna nuen Stein Torger kazetari norvegiarrak esan zidan elkarrizketa egin nahi zizula. Zuri galdetu eta baietz, baina ingelesez nekez, eta interprete lana egiteko. Nola ez.

2003an izandako Egunkaria-ren itxieraz galdetu zizun, luze eta zabal, eta poliziak eman zizun tratuaz. Martxelo Otamendiren eta Iñaki Uriaren testigantzak aipatu zituen kazetariak. Eta orduan hasi zinen deskribatzen, bare eta pausatu, zeu ere torturatu zintuztela. Kazetari hari azaldu zeniona ez nuen entzunda aurretik, zer egin zizuten eta nola sentitu zinen. Testigantza berri hura ingeleseratu ahala, eztarrian korapilatu zitzaidan, hitzekin batera, zure begietan ikusi nuen begirada. Hain hauskor, hain babesgabe, hain zaurgarri ikusi zintudan une hartan. Ezin ahaztu. Elkarrizketa amaitutakoan aurrez aurre gelditu ginen isilik. Zer esan. Ez dago hitzik. Eta zeuk, irribarre tristeaz esan zenidan liberazioa sentitzen zenuela. Denbora behar izan zenuela zeure buruari aitortzeko egia maltzurra, maltzurregia egia izateko.

Bost urte beranduago aitortu zenidan, zenigun, oinaze ezkutu horrek eragin zizula min anker eta bizia, hezurretaraino sartu zitzaizun min bizia.

Maite zaitugu, Joan Mari. Miresmena, errespetua, konplizitatea, elkar-elikatze intelektuala. Ez dut ahaztuko nola etorri zinen 1987an Txagorritxura, premiazko ebakuntzaren ondoren hilabeteko egonaldia eman nuenean ospitalean. Emakumea eta Literatura monografikoan parte hartzeko konbentzitu nahi ninduzun. Nola esan ezetz. Jakin-eko maskulinitate omnipresentea eta misoginia zantzuak urtetan kritikatu eta gero, ezin nuen besterik egin. 2014an erreleboa aurkeztu zenutenean, ordea, «ikusi duzu», esan zenidan, «emakume bat Jakin-eko zuzendari». «Eta nolako emakumea», esan nizun nik, «Lorea Agirre, floriturbo», ia-ia nerabea zela jarri genion ezizena. «Orain ezin leporatu misoginiarik, e, Laura?» esan zenidan irribarretsu, ziria sartu nahian.

Irribarre alai eta maltzur hori da beti gogoan izango dudana.


jmt

Summary: jmt.

Joan Mari laguna joan zaigu. Aspaldiko lagun ona, adeitasunez entzun eta egoki erantzuten saiatua, gainontzekoen iritzien errespetu osoan berea maisuki azaltzeaz gain ezjakinari ere begirunez zuzentzen zitzaiona. Berarekin batera joan zaizkigu hitz-aspertu eta eztabaida aberats eta aberasgarrietarako aukera eder batzuk. Hori eta askoz gehiago.

Duela 25 urte hasi eta gaurdaino asko ikasi izan dut Joan Mariren ikuspegi anitzeko jarreretatik: Euskara Biziberritzeko Plan Nagusiari egin zizkion ekarpen bikainak sarritan irakurri eta gogoan hartu izan ditut; Euskaldunon Egunkaria-ren egoera eta etorkizunari buruzko eztabaidetan norbanakoenganako errespetua eztabaiden gordinetik salbuesteko zuen dotorezia aparteko lezioa izan da niretzat; Egunkaria-ren itxierarekin baterako atxiloketa eta osteko tortura gaiztoen berri emateko ordu latzean agertu izan zuen gizatasuna ere, bere gogorrean —egoera halakoxea baitzen— ahaztezina zait; harrezkero, zeharka edota zuzenean egin zitzaizkion babes-eskaintzak aztertu izan zituenean ere, bere barne-askatasuna lehenestea erabaki izan zuen, askatasun horixe baizen beretzat beste gauzen gainetik jagon beharreko ondasuna, duintasunaren oinarri eta euskarri gisa ulertuta.

Hainbat gara Joan Mariren hutsuneak harrapatu gaituen adiskideak. Hainbat, euskal intelektual handi honekin zorretan garenak. Joan Mari Torrealdai Nabea XX. eta XXI. mendeak hartzen dituen azken 50 urteetako euskal intelektualik handienetakoa dugu. Euskal gizarteak, euskal unibertsoko komunitateak eta erakundeek halaxe aitortu diote: Lauaxeta eta Manuel Lekuona sariek eta Gipuzkoako Urrezko Domina ongi merezi izanda jasoak dira. Langile fina izanik, oparoa izan da idazlanetan; hainbat ikerketa eta saio eskaini dizkigu, EUSKAL izenburua dutenak denak. Soziologia, diglosia, historia edota pedagogia izanik lan arloak, intelektual handiei dagokien sakontasuna eta perspektiba anitza izan ditu etxeko markak. Altxor bikaina jaso dugu. Jagotea eta, ahal dugun neurrian, zabaltzea dagokigu.

Handia da joan zaiguna. Zorionez, bere ondarea daukagu, kultur eta gizatiar ondare fina. Zorteko gara. Eskerrik asko, Joan Mari laguna. Adiorik ez!


Ez adiorik, aita

Summary: Ez adiorik, aita.

Kaixo, aita. Goizeko bostak dira, orri txuri bat dut aurrean, eta milioika ideia buruan bueltaka. Zuk oso ondo ezagutzen duzun sentsazioa da hau.

Ni, berriz, zu niretzat zaren guztia orrialde honetan laburbildu nahian nabil, idazteko abilezia gutxiz eta malkoei ezin eutsiz.

Esan izan didate, nolako zura, halako ezpala esaerari helduz, nola den posible idazlearen semeari ez gustatzea idaztea edo irakurtzea... eta horrela da, bai. Baina orain, gure bizitzako memento zailenetako batean, hemen nago, boligrafoa eskuan, zu hainbestetan egon zaren moduan.

Maite zaitugu, aita, joan zaitez harro. Aita izeneko mendi honetan gailurrera iritsi zara.

Badira urte batzuk, gaitza dela eta, ezin izan dugula mendira joan, ezin izan dugula gailurra konpartitu, baina jakin ez dela mendirik egon eta ez dela egongo zutaz gogoratuko ez naizenik. Asko irakatsi didazu mendiaz, zure bizitzaren parte zen mendia, eta niri afizio hori maitatzen irakatsi didazu. Gogoan duzu Andatzara ilunpean joan eta ardi batzuen begiek eman ziguten sustoa? Ez dut inoiz ahaztuko.

Ez dut ahaztuko Ezina dena Ekinez Egin daitekeenik edo aldapa handiak pauso txikiak eta asko emanez jaisten direnik ere. Gailurraren satisfazioa lortzeko lan egiten irakatsi didazu; mendiko lezioak ikasten nenbilelakoan, bizitzan ibiltzen ikasi dut. Mila esker, aita.

Badakizu, hala ere, mendi guztiak ez direla xamurrak izan; azaldu dira otsoak ere. Baina borrokatu gara, beti borrokatu gara, zuk esaten zenidan bezala, «Torrealdai batek ez du inoiz amore ematen», eta erakutsi diguzu ongi ezetz!

Eta, malko hauei eutsiz, orriaren amaierara iristen ari naiz, orria amaitzean azken urteetako maratoi honen amaierara iritsiko garen beldur eta penaz. Zoritxarrez, behin baino gehiagotan pentsatu dut amaieraz, badakigu inoizko lasterketa gogorrena egiten zabiltzala eta deskantsatu beharra ere baduzula. Baina ez dut nahi zu joatea, ez dut nahi hau izatea zuzenduko didazun azken testua, ez dut agurtu nahi.

Ez dut, Imanolek dioen bezala, zu hiltzen zaren gauean lo lasai egingo, ez. Baina etorriko dira egunak lasai lo egingo dugunak eta bizitzari kantatuz mundua dantzan jarriko dugunak, zuk eman baitizkiguzu mila motibo kantatzeko alai.

Harro egon, aita, oso harro egon, ezpal honek badaki-eta zer-nolako zura izan behar duen.

Maite zaitut.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Besarkada handi bat, Joan Mari

Summary: Besarkada handi bat, Joan Mari.

Oraindik bizirik zaudela idazten dizut, Joan Mari, zure ibilbideak nigan utzitako arrastoen bila. Azkena, joan den astekoa da. Besarkada handi bat bidali nizun WhatsAppez astelehen iluntzean, eta zure izenean inguruko norbaitek bidalitako erantzuna jaso nuen, berehala eta ustekabean. Bizi zenuen egoeraz berehala jabetu nintzen.

Euskal idazleak

Eta lehen oroitzapena etorri zitzaidan gogora, aspaldikoa. 16 urte nituen Euskal idazleak gaur (Jakin, 1977) zure liburu ederra eskuratu nuenean. Ez da beste obrarik horrenbeste eta hainbestetan erabili dudanik esku artean. Garai bateko kronika da, baina balio handikoa, batez ere ikuspegi zabal batekin egina dagoelako. Sasoi hartan, mutiko batek ezagut eta mirets zitzakeen pertsonaien literatura-album moduko bat zen. Orduko literaturgintzako protagonisten berri zekarren, testuz eta argazkiz. Miretsita utzi ninduen eta urtetako bidelagun izan dut. Aurreko garai hondatuekin zubi-lana egin zuten pertsonaiez beterik zegoen, abiatu berri zen belaunaldi berri baten hastapenetan.

Forua eta Euskaltzaindia

Hurrengo oroitzapenak zure jaioterriko Forura narama. 2007. urtea zen, eta euskaltzain izateko hitzaldia irakurri zenuen zure parrokian. Oker ez banago, Euskal Liburutegiaz egin zenuen jarduna. Liburuen inguruan jorratutako zure bizitzan, Liburutegi Nazionalak garrantzi berezia zuen zuretzat, eta gogoeta interesgarria eskaini zenigun. Harrezkero, elkarrekin izan garenetan ere, liburuak, liburugintza eta liburutegiak izan ditugu mintzagai, izan fisiko edo izan digital. Buru-belarri jardun duzu azken urteetan ere proiektu horren inguruko lanetan. Eta bitartean, urtez urte, urteroko liburugintzak utzitako uztaren berri eman diguzu, hutsik egin gabe.

Euskara eta euskaraz

Euskararen militante izan zara, eta hor utzi dituzu jasoak, letraz eta moldez, euskarak historian zehar hartu dituen erasoen eta aurkako diskurtsoen erasoak eta testigantzak. Gaztelaniaz, gainera, norbaitek irakur nahi balitu! Baina bada beste konpromiso bat, hain agerikoa ez dena eta azterketa merezi duena. 2018an, Gipuzkoako Aldundiak Jakin taldeko kide izan zinetenoi eskainitako omenaldian (Joxe Azurmendi, Joseba Intxausti, Pablo Agirrebaltzategi eta zu zeu) zeuk hitzez adierazi zenuen. Ideologia eta motorra. Behar den bezala aztertu eta ikertu gabe dago, eta merezi luke azterketa, bertan mamitzen baitira euskararen inguruan eraiki zenituzten eta etengabe mantendu dituzuen gogoetak eta ideologiak. Askok uste baino eragin handiagoa izan dutelakoan nago.

Jakin, Egunkaria, Euskara Batua

Arantzazun ikusi zintudan azkenekoz, 2018an, Euskararen Batasunaren 50. urteurrena ospatzeko Euskaltzaindiak antolatutako biltzarrean. Zeuk eman zenion ahotsa euskarak bere historian izan duen erabakirik garrantzitsuenaren aldarriari.

Euskarak komunikazioaren aroan behar duen presentzia eta gaitasuna beti izan dituzu gogoan. Etengabeko konpromisoa erakutsi zenuen Anaitasuna-n, Jakinen, Euskaldunon Egunkaria-n,... Konpromiso horrek une gazi eta mingotsak biziarazi zizkizun gainera, adibidez, Egunkaria-ren itxiera bidegabe eta bortxazkoan. Eta itxiera hark indarkeriarik okerrenaren atzaparrak ezarri zituen zugan, inoiz gertatu behar izan ez zuen modurik salagarrienean.

Ez zaitut berriro ikusiko, Joan Mari. Ez dut berriro zure hitz gozorik entzungo, ezta zure gizonezko irudi segail eta atsegina begiz ikusiko ere. Baina gogoan dauzkat gorderik zuregandik ikasitakoak eta zure jokabidearen arrazoi ezkutuez galdezka jarraituko dut.

Besarkada handi bat, Joan Mari.

JOAN MARI TORREALDAI [1942-2020] Gehigarri berezia PDFn | Artikulu bilduma | Iritzi artikuluak


Joan Mari joan zaigu. Nahigabe bikoitza

Summary: Joan Mari joan zaigu. Nahigabe bikoitza.

Bai, joan zaigu, asko sufrituta. Gaixotasunak eta seguruenik gaixotasuna ekarri zioten bidegabekeriek eragindako sufrikarioak pairatu ditu. Lehenik eta behin, familiari eta lagunei bidali nahi dizkiet une honetan mindurik dudan bihotzetik nire doluzko goraintziak.

Asko dira Joan Marirekin izandako harremanen oroitzapenak. Ezagutu, 1969an ezagutu nuen, Euskaldunen Alfabetatzearen inguruko konturen batekin. Geroztik Jakin, Elkar eta Euskaltzaindia izan dira batez ere gure harremanen topaleku.

Gutxik bezalako formazioa zuen Joan Marik eta oso gutxik bezala eraman zuen bere jakinduria praktikara. Jakinduria modernoa zuen gainera. Kulturaren ikerketa soziologikoaren haize berriak ekarri zituen gure artera: Euskal idazleak gaur eta Euskal kultura gaur lanak dira, besteak beste, horren erakusgarri. Frankismoaren zentsura ikertzeko, gai horri buruzko dokumentazioaren bila, artxiborik ezkutuenetan murgildu zen. Bere ametsik maiteenetako bat Euskal Biblioteka Nazionala zen eta hori bultzatzeko ahalegin guztiak egin zituen. Zer esan, berriz, urtez urte, hainbeste urtean egin zituen euskal liburugintzaren analisiez, eta XX. eta XXI. mendeko euskal liburuen katalogoaz.

Euskaltzaindian, kide ez ezik, bidaide ere izan ginen hainbat bider, auzokideak izan garenez, elkarrekin joan izan baikinen osoko bilkuretara, joan-etorrietan geure bilkura partikularra, konfiantzazkoa, eginez.

Jarraituko nuke harekiko izan dudan estimua agertzen eta ez nuke bukatuko. Merezimendu handiko gizona, merezi ez zuen tratu ankerra jasan beharra izan duena.

Agur, bada, Joan Mari. Ez gaituk zurtz utzi; hire eredua eta hire emaitza oparoak gurekin gelditu dituk.