Pantailan erosoago

Summary: Pantailan erosoago. Facebookekin, harreman birtualen sarea sortu zuen, eta orain, metabertsoarekin, errealitate birtualean beste urrats bat egin nahi du. Lobbyetan asko gastatzen du, Facebooken edukien kontrolari aurre egiteko.

Topikoak egia izan ohi direla dioen esaldi topikoa bete egiten da Mark Zuckerbergen kasuan (New York, AEBak, 1984). Pertsona lotsatia da Facebooken sortzailea, bere baitan biltzen diren horietakoa; INTJ bat, pertsonalitateen sailkapena egin zuen MBTI neurketa sistemaren arabera (barnerakoia, intuitiboa, pentsakorra eta kalifikatzailea). Eskolako patioan eta herriko plazan txoko batean jartzen diren horietako bat, eta ez erdian, besteen arreta bilatuz eta bereganatuz. Eta, horrela izanda, ez da harritzekoa Zuckerberg txikitatik eduki izana zaletasun handia konputagailuekiko. 12 urte zituela, ZuckNet programa sortu zuen, aitaren hortz klinikako ordenagailuaren eta etxekoen arteko komunikazioari bide emateko. Ulergarria da, beraz, haren ekarpen nagusia Facebook izatea, elkar ikusi eta ukitu gabe —eta norberari ongi datorkionean soilik— harremanak izateko webgune bat. Eta are ulergarriagoa da Zuckerbergen proiektu kuttuna metabertsoa izatea; hau da, mundu birtual bat, mota askotako esperientzia birtualak norbere etxetik bizi ahal izateko, bizitza errealak zikindu gabe.

Berez, Facebook sortu aurretik ere baziren aurrez aurre egon gabeko adiskideak, eskutitzen bidez komunikatzen zirenak, baina Facebookek beste maila batera eraman zuen kontaktu fisikorik gabeko harremanena, baina baita voyeurismoa eta exhibizionismoa ere. «Begira zer guapo nagoen Punta Canako hondartza honetan!», «zer ongi pasatu dudan piraguismoa egiten Bidarrai aldean», eta «zer goxoa zegoen guakamolea Gironako kostaldeko txosnan». Informazio pertsonala sarea darabilten 3.500 milioi lagunen eskura.

Baina hori baino gehiago ere bilakatu da Facebook: munduari begiratzeko eta mundua azaltzeko tresna boteretsu bat. 2017an, Zuckerbergek asmo onez beteriko manifestu bat kaleratu zuen, Facebooken helburuak zerrendatuz: konpromiso soziala duen komunitate bat, ongizatea eta askatasuna zabaltzen dituena, klima aldaketaren aurka borroka egiten duena... Horren guztiaren adibide izan daiteke, baina baita horren guztiaren aurkakoaren ikurra ere; egiak, egia erdiak, gezur erdiak eta gezur erabatekoak arazorik gabe zabaltzen dituen bozgorailu indartsu bat.

Kontrol saioak

Zuckerbergek ez du, noski, bozgorailu hori mugatu nahi, eta baditu arrazoiak: Facebooken negozioari lehen pitzadurak agertu bazaizkio ere, oraindik orain ongi doakio. 2021ean ia 40.000 milioi euroren irabaziak izan zituen orain Meta izena duen konpainiak, mundu erdia begiradapean izateak publizitatea saltzeko ematen dion abantaila baliatuz.

Irabazi horietatik zati bat lobbygintzan gastatzen du Metak, eta soldatapean dituen eragile horien laguntza derrigorrezkoa beharko du, lortuko badu izkin egitea Europako Batasunean eta AEBetan jarri nahi dizkioten arau zorrotzagoei.

Fronte horretan kalte handia egin dio Frances Haugen Facebookeko langile ohiak iazko urrian AEBetako Kongresuan egindako agerraldiak. Han erakutsi zituen Metaren barne agiriek argi utzi dute enpresak bazekiela bere plataformek —Facebook ez ezik, baita Instagram ere— kalte egin diezaieketela adin txikikoei... baina ezer ez egitea erabaki zuela.

Agiri horiek gehiago asaldatu dituzte Facebooken boterea gehiegizkoa dela uste dutenak. «Hau da nire mezua Zuckerbergentzat: amaitzear daude geure pribatutasuna bortxatzen eta eduki toxikoak bultzatzen zenituen garaiak. Kongresuak zerbait egingo du», esan zuen Ed Markey senatariak. Demokratak eta errepublikanoak biltzen dituen talde batek ikerketa bat zabaldu du Instagramek gazteengan duen eraginari buruz.

Washingtonen zein Bruselan aztertzen ari diren neurrien artean daude Meta zatikatzea, uste baitute botere handiegia hartu duela konpainiak.

Noizbait urrats hori egitera ausartzen badira, ikusiko da zer gertatuko den Zuckerbergen proiektu maitatuenarekin: metabertsoarekin. Izen hori jaso du Metak eta beste enpresa teknologiko batzuek sortu nahi duten «hiru dimentsioko mundu birtualen sare integratuak». Betaurreko berezi batzuen bidez, errealitate handituak ikusi eta haietan errealismo handiz murgildu ahal izango du erabiltzaileak. Mota horretako jokoak badaude honezkero, baina urrats pare bat aurrerago egin nahi dute, eta beste arlo batzuetara zabaldu, haien artean musika kontzertuak, kirol lehiaketak, irakaskuntza edota administrazioa bera.

Errealitate birtual horretan dirutza gastatzen ari direnen artean dago Meta. Iaz, 10.000 milioi euro jarri zituen, baina horiengandik etekin handirik ez du jasoko hurrengo urteetan.

Botere ekonomikoarekin, botere politikoa. Zuzenean hauteskundeetara aurkeztetik alderdi politikoen B kutxak betetzeraino, plutokraziak mila aurpegi ditu; baita Zuckebergek ere.

Irune Lasa

Birritan ukatu zuen Mark Zuckerbergek AEBetako presidentetzara aurkeztu nahi zuela. Baina 2017. urtean haren jokaerak susmoak piztu zituen. Hasteko, ikusgarriago bihurtu zen hedabideentzat. Itzuli bat hasi zuen, urte berriko asmoa omen, ezagutzen ez zituen AEBetako estatuetan zehar. Etxalde bat Wisconsinen, Forden lantegi bat Michiganen... «Nire lana mundua konektatzea eta bakoitzari ahotsa ematea da. Aurten ahots horietako gehiago entzun nahi ditut nik neuk», esan zuen, askorentzat politikarien doinua zuten adierazpenetan.

Alderdi demokratarentzat aritutako inkestagile ezagun bat ere kontratatu zuen, teorian Chan Zuckerberg Iniciative plataforma filantropikorako.

Zuckerbergek noizbait bere burua AEBetako presidente ikusi ala ez, muinean, Zuckerbergek berak jakingo du bakarrik. Hala ere, hauteskundeetara aurkeztea ez da milioietan igerian dabiltzan aberatsek politikan esku hartzeko edo eragiteko duten modu bakarra.

Fundazioak eta B kutxak

Asko izan daitezke botere ekonomikoarekin botere politikoa eskuratzeko moduak. Zuzenak edo zeharkakoak, agerikoak edo ezkutukoak... Adibidez, Facebooken sortzaileak, edo zehatzago Chan Zuckerberg Initiativek, 350 milioi dolar banatu zituen 2020ko AEBetako presidentetzarako bozetan, pandemiaren ondorioz posta bidezko inoiz baino boto gehiago kudeatu behar zituzten eskualdeen artean. Porrota eraman ezinean gelditu ziren Donald Trumpen jarraitzaileen arabera, hauteskundeen emaitza baldintzatzea izan zen laguntza horien xedea.

Dena den, ikusi behar zen Trumpek berak nor gonbidatu zuen palkora presidente karguaren zina egin zuenean 2017ko urtarrilean; hantxe zegoen Sheldon Adelson zena, alderdi errepublikanoaren diru emaile ezaguna. Kasinoen magnateak ohorea mereziko zuela pentsatuko zuen Trumpek. Ikerketa baten arabera, Adelson senar-emazteek guztira 500 milioi dolar eman zizkioten alderdi errepublikanoari hauteskunde desberdinetarako. Bai, botere politikoa erosteko, eta batez ere sionismoaren aldeko politikak helburu.

PHILIPP GUELLAND, EFE

Ez da pentsatu behar ere halakoak AEBetan soilik pasatzen direnik. Ikusi beharko litzateke Europako zenbait alderdiren B kutxak nork betetzen dituen.

Bada, hala ere, erabat agerikoa eta legezkoa den modu bat aberatsek euren boterea handitzeko erabili ohi dutena: filantropia. Haren bidez, aberatsek erabakitzen dute zer egin eta zer ez bestela zerga bilketako dirua izango litzatekeenarekin.

Dirudienez, haiek dakite ondoen—gobernuek baino hobeto, argi dago— beren dirua nola eta zertarako erabili.

Dell ordenagailu konpainiaren jabe Michael Dellek oso argi esplikatu zuen Davosko Foroan 2019an: «Jarri nahiko duten %70eko zerga tasa horrekin ordainduko genuen baino diru gehiago jarri dugu emazteak eta biok azken hogei urteetan gure fundazioan. Erosoago sentitzen naiz funts horiek esleitzeko fundazio pribatu gisa dugun abileziarekin, haiek gobernuari ematearekin baino».


Summary: AEBetako Senatuak klima larrialdiaren aurkako lege proiektua onartu du. Testuan jasotako neurri guztiak betetzen badira, %40 gutxituko lirateke isuriak 2030erako. Ordezkarien Ganberan azken baiezkoa jasotzea espero da, Joe Bidenek lege egin ahal izateko.

AEB Amerikako Estatu Batuetako Senatuak atzo onartu zuen Inflazioa Murrizteko Lege Proiektua, zeinak klima larrialdiaren aurkako neurriak jasotzen dituen, trantsizio energetikoaren alde egiteko. Senatuak onartu ostean, Ordezkarien Ganberan bozkatuko dute aste honetan; han gehiengoa dute demokratek, eta, beraz, aurrera egingo duela espero da. Hori litzateke azken urratsa Joe Biden AEBetako presidenteak proiektua lege egin ahal izateko.

Legea indarrean sartuz gero, AEBek 362.000 milioi euro jarriko dituzte berotegi efektua eragiten duten gasak murrizteko eta energia berriztagarrietan inbertitzeko. Besteak beste, kutsadura gutxiagoko teknologiak bultzatu nahi dituzte, kotxe elektrikoak esaterako, baita energia gutxiago kontsumitzeko estrategiak garatu ere. Ikerketek aurreikusi dute jasotako neurriak betez gero 2030. urterako gas isuriak %40 murriztuko dituztela, Bidenen hasierako helburua %50 jaistea bazen ere.

Klima larrialdiaren aurkako inbertsioez gain, botikak merkatzeko egitasmo bat ere jasotzen du lege proiektuak, bereziki Medicareko erabiltzaileentzat. Haren onuradunek urtean 2.000 euro ordainduko dituzte gehienez botikengatik; beraz, gehienbat gaixotasun kronikoak edo larriak dituztenei eragingo lieke neurriak. Hortaz gain, Medicare programari eskumena emango dio botika enpresa handiekin prezioak negoziatzeko. Hala ere, aukera hori ez da botika guztietara zabalduko, eta 2026an jarriko da indarrean; beraz, ez lituzke berehala apalduko prezioak. Inflazioa AEBetan azken lau hamarkadetan izan den altuena da.

Politika berriak finantzatzeko, lege proiektuak %15eko gutxieneko zerga ezartzen die mila milioi dolar baino gehiagoren irabaziak dituzten enpresei. Orotara, 726.000 milioi euroren bueltan biltzea espero du gobernuak. Plan horrekin, trantsizio energetikoan inbertitzeaz gain, defizit publikoa 300.000 milioi dolar inguru jaitsi nahi dute. Bidenek atzo esan zuen Senatuak «familia amerikarren alde» egin zuela, eta enpresa aberatsek «ekarpen justu bat» egin beharko dutela.

Hala ere, aurrera egin duen lege proiektua ez da hasieran presidenteak proposatutakoa. 3,5 bilioiko aurrekontua zuen lehen bertsioak, eta, 2021eko azaroan Ordezkarien Ganberak onartu egin bazuen ere, Senatuak atzera bota zuen, kide demokrata batek ez baitzuen babestu. Ordutik, murrizketak egin dizkiote; hala, babes nahikoa jaso zuen atzo –alde bozkatu zuten 50 senatari demokratek eta Kamala Harris presidenteordeak–, hogei orduko eztabaida saioaren ostean.


Summary: Errusiak baimena eman die ikuskatzaileei Ukrainako Zaporizhia zentral nuklearrera sartzeko. Antonio Guterresek ohartarazi du «eraso suizida bat» dela instalazio nuklear baten aurkako edozein oldarraldi. Kievek eta Moskuk elkarri egotzi diete zentral nuklearrari erasotzea.

Errusiako RIA Novosti albiste agentziak jakinarazi duenez, Moskuk baimena eman dio IAEA Energia Atomikoaren Nazioarteko Agentziari Ukrainako Zaporizhia zentral nuklearrera sartzeko. Antonio Guterres NBE Nazio Batuen Erakundeko idazkari nagusiaren ohartarazpenaren ondotik etorri da Moskuren erantzuna: «Eraso suizida bat da instalazio nuklear baten aurkako edozein oldarraldi, eta espero dut halakoak amaitzea. Aldi berean, IAEAk zentral nuklearrerako sarbidea izan behar du, bere lana egin dezan».

Guterresek ez ezik, IAEAk ere ohartarazi du «hondamendi nuklear bat gertatzeko benetako arriskua» dagoela, eta Errusiari eta Ukrainari eskatu die zentral nuklearretik gertu egiten ari diren ekintza militar guztiak berehala amaitzeko.

Iragan ostiralean Ukrainako Zaporizhia zentral nuklearra bonbardatzen hasi ziren, eta asteburuan ere eraso gehiago izan dira. Kievek eta Moskuk elkarri egozten diote eraso horien erantzukizuna. Volodimir Zelenski Ukrainako presidenteak Moskuri leporatu dio «izu nuklearra» eragitea herrialdean, eta Errusiarentzako zigor gehiago eskatu ditu.

Errusiako Defentsa Ministerioak Ukrainari egotzi dio Zaporizhiako zentral nuklearra bonbardatu izana, eta jakinarazi du bonbardaketetan kalte egin diotela Zaporizhzhia eta Kherson eskualdeetarako elektrizitatea hornitzen zuen energia handiko linea bati.

Reuters albiste agentziaren arabera, Dmitri Peskov Kremlineko bozeramaileak hauxe adierazi du: «Mendebaldeak Kievi ohartarazi beharko dio horrelako bonbardaketa arriskutsuak geldiarazteko». Horren harira, Maria Zakharova Errusiako Atzerri Ministerioko bozeramaileak «Europa bahitzea» egotzi dio Kievi, Zaporizhiako zentral nuklearraren egoera dela eta. Gainera, NBEri eta IAEAri leporatu die «ausardia» ez izatea Kiev «bonbardaketen erantzule egiteko».

Bestalde, Errusiak okupaturiko Zaporizhia eskualdeko administrazioko buru Jevgeni Balitskik adierazi du zentral nuklearra normal dabilela.

Instalazio nuklear hori Europako handiena da. Claire Corkhill material nuklearraren degradazioan adituak The Guardian egunkariari jakinarazi dio misil batek zer eragin izan dezakeen zentral nuklearrera jaurtiz gero: «Hondakin nuklearrak biltegiratzeko gune batean misil bat jaurtitzen badute, erradioaktibitatea askatzea ekar lezake, eta hori oso arriskutsua litzateke».

Zentral nuklearra Energoatom enpresarena da, eta haren jabeak esan du ezinezkoa litzatekeela Ukrainako armadak zentral horri eraso egitea, hain justu, herrialdeko langileak ari direlako bertan lanean. Horrez gain, Energoatomen jabeak salatu du Errusiako armada base militar gisa erabiltzen ari dela zentrala, Ukrainaren aurkako erasoak egiteko. Eta horren erakusgarri dela 500 soldadu errusiar egotea bertan.

Zaporizhia hegoaldean, erreferenduma

Zaporizhia eskualdeko hegoaldean, erreferenduma egingo dute Errusiaren parte bihurtu ala ez erabakitzeko, RIA Novosti albiste agentziak jakinarazi duenez. Errusiak okupaturiko eremua da Zaporizhia hegoaldea, eta hango agintariek dekretu bat sinatu dute erreferenduma egin ahal izateko. Galdeketa horren harira, Zelenskik irmoki adierazi du ez duela Moskurekin akordiorik egingo erreferendumak antolatzen jarraitzen badu Ukrainan Errusiak okupatutako eskualdeetan.

Alez betetako beste bi ontzi atera dira Ukrainako Itsaso Beltzeko portutik. Moskuk eta Kievek zerealen esportazioari blokeoa kentzeko ituna sinatu zuten duela hiru aste, Turkiaren eta NBEren bitartekaritzak lagunduta.


Summary: Bi langile hil dira Gipuzkoan, bata Elgoibarren eta bestea Errenterian. Garraiolari bat eta eraikuntzako langile bat dira hildakoak. Zirkulazio istripu batean hil da lehena, Elgoibarren. Aldamiotik erorita hil da bigarrena, Errenterian.

Azken orduotan bi langile hil dira Gipuzkoan. Garraiolari bat eta eraikuntzako langile bat dira hildakoak. Zirkulazio istripu batean hil da lehena, Elgoibarren. Aldamiotik erorita bigarrena, Errenterian.

Bart gauean gertatu da Elgoibarko ezbeharra, AP-8 errepidean izandako istripu batean. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Saileko ordezkariek jakinarazi dutenez, kamioi bat N-634 errepidera erori da, 02:00etan. Kamioian bi lagun zihoazen, eta ibilgailuan harrapatuta geratu dira biak. Kopilotu zihoana hil egin da, eta gidaria larri zauritu da; 61 eta 45 urte zituzten, hurrenez hurren. Suhiltzaileak eta osasun langileak bertaratu dira ezbeharraren lekura, eta zauritua Donostia ospitalera eraman dute.

Errenteriako lan istripuaren inguruko zehaztasunik ez dute eman oraingoz. LAB sindikatuak eman du ezbeharraren berri. «Lan heriotzen sarraskiak ez du etenik. Urteko 48. eta 49. lan hildakoen berri izan dugu», adierazi dute sare sozialetan.


Summary: Al-Aqsako Martirien Brigadako bi kide eta adingabe bat hil ditu Israelek Zisjordanian. Palestinako Osasun Ministerioaren arabera, beste 40 palestinar zauritu dira sarekada osteko istiluetan. Gazako erasoaldiaren helburuak betetzat jo ditu Yair Lapid lehen ministroak.

Israelgo segurtasun indarrek sarekada bat egin dute Nablusen gaur goizaldean, eta Al-Fatahren adar armatuko bi kide eta adingabe bat hil dituzte. Operazioaren ondorengo liskarretan beste 40 palestinar zauritu dituzte, haietako lau oso larri. Tel Aviven arabera, hildako Al-Aqsako Martirien Brigadako kideak Ibrahim al-Nabulsi eta Islam Sabouh dira; aurrez Al-Nablusi atxilotzen ahaleginduak ziren hainbat militar hiltzea egotzita. Segurtasun indarren esanetan, tokian bertan hil da Al-Nablusi; aldiz, Palestinako Osasun Ministerioaren arabera, erietxera bizirik heldu da, baina minutu gutxiren buruan hil da.

Al-Nabulsi bere etxean gotortuta zegoen, beste hainbat militanterekin batera. Sarekada hasi aurretik, milizianoak bideo bat zabaldu du sare sozialetan hauxe esanez: «Ez entregatu zuen armak. Segada bat egin didate, eta martiri bilakatuko naiz». Tel Aviven esanetan, lehergailuak aurkitu dituzte haren etxean.

Joan den uztailean ahalegindu ziren azken aldiz Al-Nabulsi hiltzen. Israelek ustez hura ezkutatzen zen etxea bonbardatu zuen, baina gaztea ez zegoen bertan. Bi palestinar hil ziren sarekada hartan, Al-Aqsako Martirien Brigadako kideak biak.

Zisjordaniako komertzioak itxi, eta egun osoko greba egitera deitu du Al-Fatahren adar armatuak, eta iragarri du protestak antolatuko dituela Nablusen gertatutakoa salatzeko. PAN Palestinako Aginte Nazionaleko presidente Mahmud Abbasen eledun Nabil Rudeinehk gaitzetsi egin du sarekada, eta Tel Avivi leporatu dio «aurrez aurreko baten bila» aritzea: «Gatazka honek jarraitzen badu, matxinada bat piztuko du lurralde osoan, eta horrek ondorio lazgarriak izango ditu».

Bestalde, Gazako su etena indarrean dago oraindik. Israelgo lehen ministro Yair Lapidek ziurtatu zuen atzo «erasoaldiaren helburuak» bete dituztela, eta ohartarazi zuen «Israel arriskuan» jartzen duen edonork «bere bizitzarekin» ordainduko duela. Hala esan zuen Lapidek telebistan egindako agerraldian: «Terrorismoaren aurkako zero tolerantzia politikarekin jarraituko du Israelek».

Lehen ministroaren arabera, Israelek «ahalegin berezia» egin zuen asteburuko bonbardaketetan zibilik ez hiltzeko —45 pertsona hil ziren, eta horietatik hamabi ziren Jihad Islamikoko kideak—, baina, aldi berean, berretsi du ez duela barkamenik eskatuko «bere jendea» defendatzeagatik.


Summary: Bi eraso homofobo salatu dituzte Gasteizen. Irain homofoboak eta bultzadak salatu ditu gazteetako batek. Besteari, berriz, bizkarretik egin zioten eraso.

Ikusgune Gasteizko LGTB+fobiaren Aurkako Behatokiak adierazi du azken 24 orduetan bi eraso homofobo izan direla hirian. Gasteizko alkate Gorka Urtaranek ere eman du horien berri, Euskadi Irratian egindako elkarrizketan.

Hiriko mugimendu feministak eman du erasoen berri, Ikusgunek jakinarazi duenez. Batetik, gizon batek eraso egin zion atzo Alde Zaharreko taberna batean dantzan ari zen gazte bati, «irain homofoboak eta bultzadak emanez». Bestetik, bi lagunek «bizkarretik eraso egin diote» gaur goizaldean txosnetan zegoen gazte bati, «irain homofoboak oihukatzen zituzten bitartean». Urtaranek azaldu du gazteetako batek salaketa jarri duela.

Halako erasoek ez dute lekurik Gasteizko kaleetan, Ikusgunek azaldu duenez. Hala, kalean, etxean zein lantokietan «LGTB+fobiak tokirik izan ez dezan» lan egiteko asmoa adierazi du.


FBIk Donald Trumpen etxea miatu du

Summary: FBIk Donald Trumpen etxea miatu du. AEBetako presidente ohiak dokumentu klasifikatuen erabilera okerra egin ote duen ikertzen ari da Ikerketa Bulego Federala. Trumpi hiru urte arteko zigorra jar diezaiokete, dokumentu federalak ezkutatu dituela frogatzen bada.

Donald Trumpek Palm Beachen (Florida, AEBak) duen Mar-a-Lago oporlekuan sartu da FBI AEBetako Ikerketa Bulego Federala, eta kutxa gotorra ireki du. Herrialdeko presidente ohiak berak eman du albistea, ohar baten bidez: «Une honetan, FBIko agente talde handi bat Mar-a-Lago, Palm Beacheko nire etxe zoragarria, setiatzen, indarrez hartzen eta okupatzen ari da», gaitzetsi du.

Polizia Federala ikertzen ari da Trumpek dokumentu klasifikatuen erabilera okerra egin ote duen, The Washington Post-en arabera. Zehazki, ikertzen ari dira ea presidente ohiak dokumentu klasifikatuak eraman ote zituen bere etxera Etxe Zuria utzi zuenean. Auzitegi batek baimendu du operazioa.

Ikusi gehiago: Trumpen aurka zabaldutako auziak

Trumpek, bere ohiko tonuan, salatu du aurrez abisatu gabe egin dutela sarekada, eta gehitu du ez zela «ez beharrezkoa, ezta egokia ere». Esan du eskatu dioten guztian kolaboratu duela gobernuaren agentziekin. Horrez gain, Alderdi Demokratari egotzi dio justizia sistema bere aurka jartzea: «Garai ilunak dira gure nazioarentzat. AEBetako presidente bati ez zaio sekula gertatu horrelakorik. Demokratek ez dakite zer egin 2024ko presidentetzarako bozetara aurkeztea eragozteko».

Trumpen arabera, FBIk haren kutxa gotorra zabaldu du: «Horrelako erasoak Hirugarren Munduko herrialde batean bakarrik gerta daitezke. Zoritxarrez, AEBak herrialde horietako bat bihurtu dira orain; sekula ez dugu horrenbeste ustelkeria izan». Etxe Zuriak, ordea, ukatu egin du Joe Biden presidenteak operazioaren berri zuela. Baina, Palm Beach barrutiko fiskal ohi Wendy Olsonen esanetan, zail da pentsatzea FBIk horrelako operazio bat abian jarri izana froga sendorik gabe.

Hillary Clinton Estatuko idazkari ohiaren aurka ere jo du, eta esan du hari utzi ziotela 33.000 mezu elektroniko ezabatzen, Kongresuak mezu horiek eskatu arren. Berez, FBIk norbaiten etxea miatzeko agindua eska dezake, betiere uste baldin badu zabalik dagoen ikerketa batekin lotutako informazioa gordetzen dela toki horretan, edota arriskua baldin badago informazio hori suntsitzeko.

Baina beste baldintza batzuk ere bete behar dira auzitegi batek eskaria onartu ahal izateko: FBIk «argudio sendoak» behar ditu eskaria egiteko, edo miaketa horretan delitu baten frogak topatuko dituztela ziurtatu behar du; miaketa non egingo den zehaztu behar du, baita zeren bila dabiltzan ere; epaile «neutral» batek sinatu behar du agindua; miaketa legez kanpokoa izango da baldin eta aginduak ez badu jasotzen «delitutzat» har daitekeen ekintzaren bat egin den frogarik, edota ez baldin badu azaltzen zeren bila ari diren; agindua onartuko da baldin eta froga horiek eskuratzeko bestelako baliabideek haiek arriskuan jartzea badakarte.

Urtarriletik

Trumpen aurkako salaketa ez da gauza berria. Urtarrilean, AEBetako Artxibo Nazionalen eta Dokumentuen Administrazioak hamabost dokumentu kutxa berreskuratu zituen Mar-a-Lagotik, bi hilabeteren ondoren. Erakunde horretako ordezkarien arabera, Trumpek haiek entregatu behar zituen Etxe Zuria utzi zuenean.

Presidentetzaren erregistroen legearen arabera, gorde egin behar dira AEBetako presidente baten gutunak, oharrak, mezu elektronikoak, faxak eta beste hainbat komunikazio. Orain, Trumpek lege hori hautsi ote zuen ari dira ikertzen.

Hainbat hedabideren arabera, Trumpek 2024. urteko hauteskundeetara aurkezteko asmoa du, eta ikusteko dago prozesu judizial horrek nola eragiten duen horretan. Izan ere, presidentetzarako bozetara aurkezte hutsak auzipetua izatetik babesten ez badu ere, hauteskundeak irabazi eta karguaren zina egin ostean immunitatea izango luke. Bestalde, azken inkesten arabera, Joe Bidenen sostenguak gora egin duen arren —herritarren %39,6k babesten dute—, oraindik ere gehiago lirateke Trump babesten dutenak: %42.

Dena den, ez dago argi presidentetzara aurkezteko aukera izango ote lukeen auzipetu edota zigortu egingo balute. Hauxe jasotzen du AEBetako Zigor Kodearen 2071 atalak: delitua da gobernuaren dokumentu edo artxiboen jabe den edonork horiek «borondatez eta legez kontra ezkutatzea, kentzea, murriztea, ezabatzea edo faltsutzea»; zigortua izanez gero, akusatuari hiru urte arteko espetxe zigorra jar dakioke; akusatuak bulego federal batean lan egiten badu, kargua galduko du, edota ezin izango du gehiago kargu federal batean aritu.

Alabaina, bestelakoa da presidentetzara aurkezten direnen kasua. Konstituzioak hiru ezaugarri ezartzen ditu presidentetzara aurkeztu nahi duen ororentzat: AEBetako hiritarra izan behar du sortzez, hamalau urtez bertan bizitakoa eta 35 urtetik gorakoa. Gorenaren arabera, Kongresuak ezingo lituzke aldatu baldintza horiek —bai, aldiz, presidente bat kargutik kendu, auzi politiko baten bidez—; eta, bai, Zigor Kodearen 2071 atala Kongresuak onartutako lege bat da.


Summary: Uharteko industria hondamendi handiena eragin du Matanzasko erregai edukiontzietan piztutako suak. Hildako bat eta hamalau desagertu utzi ditu ostiralean piztutako suteak. Etengabeko leherketek zaildu egin dute suhiltzaileen lana. Ezbeharraren ondorioz, Habanak iragarri du argindar eskaeraren %60 soilik ase ahalko duela.

Inoizko suterik larriena da joan den ostiralean Matanzasko erregai edukiontzietan piztutakoa. Suak lau egun daramatza kontrolik gabe, eta adituek ohartarazi dute beste hainbat egun beharko dituztela hura menpean hartzeko. Hainbat leherketa izan dira azken egunetan edukiontzietan, eta horrek ezinezko egiten du suhiltzaileen lana.

Zortzi dira suak hartutako edukiontziak, eta horietatik biren egoerak kezkatzen ditu adituak, ez dakitelako zenbaterainokoak diren eragindako kalteak. «Tenperatura altuek asko zaildu dute lana, eta kate erreakzio bat gertatu da, sua itzaltzeko lanak ezinezko egin dituena», azaldu du Kubako suhiltzaileen arduradun Alexander Avalos Jorgek.

Osasun Ministerioaren arabera, hildako bat eta 125 zauritu eragin ditu suteak; horietatik 25 erietxeratu egin behar izan dituzte. Desagertutzat jo dituzte beste hamalau pertsona, gehienak sua itzaltzera joandako suhiltzaileak. Horiez gain, 4.000 lagun atera behar izan dituzte etxetik.

Bestelako ondorioak ere izan ditu erregai edukiontzietan piztutako suteak; izan ere, Habanak iragarri du argindar eskaeraren %60 soilik ase ahal izango duela datozen egunetan. Kubako Batasun Elektrikoak jakinarazi duenez, Antonio Guiteras zentral termoelektrikoa itzali egin behar izan dute, hozketa sistemarako ur nahikorik ez zutelako, ura suak itzaltzera bideratu baitute. Uharteko zentral termoelektriko handienetako bat da Antonio Guiteras.

Sua nola piztu zen ikertzen hasi besterik ez dira egin, baina adituek uste dute edukiontzietako batean eroritako tximistak piztu zuela. Sua piztu eta gutxira lehertu zen lehen edukiontzia, eta leherketak beste batera zabaldu zuen sua. Atzo goizaldean, erori egin zen bigarren edukiontzia, eta beste leherketa bat eragin.


Summary: Bilboko bizilagun bat hil da entzierro batean, Valladoliden. Gizonezkoak lepoan jaso du adarkada, Valladolideko La Seca herrian (Gaztela eta Leon, Espainia).

Bilbon bizi zen gizonezko bat hil da Valladolideko La Seca herriko (Gaztela eta Leon, Espainia) festetan, entzierro batean. Herriko plazan gertatu zen ezbeharra, astelehen gauerdian. Behi baten aurrean korrika ari zela, adarkada bat eman zion lepoan Bilboko bizilagunari, El Norte de Castilla hedabideak jakinarazi duenez.

Osasun langileek zezen plazan bertan artatu zuten gizonezkoa, baina han bertan zendu zen azkenean. Aipatutako hedabideak zehaztu du adin ertaineko gizonezkoa dela hildakoa.

Ikusi gehiago: Hil egin da Tuterako entzierro batean larri zauritutako gizona


Summary: Olivia Newton-John hil da, 'Grease' filmeko aktorea. Sandy Olsen pertsonaiari eman zion bizitza Grease pelikulan. 30 urte zeramatzan bularreko minbiziaren aurkako borrokan.

Olivia Newton-John aktore eta abeslaria zendu zen atzo, 73 urterekin. 1992an bularreko minbizia diagnostikatu zioten, eta 30 urteren ostean hil da, Kalifornian (AEB), familiaz eta lagunez inguratuta. John Easterling senarrak eman du albistearen berri sare sozialetan. Senideek ere mezu bat zabaldu dute Olivia Newton John Instagrameko kontu ofizialean; familiarentzako «errespetua eta pribatutasuna» eskatu dituzte «garai zail» honetan.

Ibilbide luzeena abeslari gisa egin bazuen ere, haren izena Grease pelikulari esker egin zen ospetsu, Sandy Olsen pertsonaia antzeztu baitzuen. 60ko hamarkadan egin zuen zinemako lehen agerraldia, Australiako film batean. Horren aurretik telebistako kantu programa bat irabazi zuen, eta 1974. urtean laugarren gelditu zen Eurovision kantu lehiaketan. Grease pelikula 1978an estreinatutako filmik arrakastatsuena izan zen, eta haren soinu banda zerrendetako lehen postuetan egon zen asteetan. Aktorea Urrezko Globo baterako izendatuta egon zen, eta hurrengo urteko Oscar sarietan ere parte hartu zuen.

Minbiziaren aurka

Ikuskizunaren munduan erreferente bat izateaz gain, garaipenaren eta itxaropenaren sinboloa ere izan da Newton-John urte askoan. 30 urte zeramatzan minbiziaren aurka borrokan; gaixotasuna hiru alditan diagnostikatu zioten. Lehena 1992an izan zen, haren aita hil eta denbora gutxira; bigarrena, 2013an, ahizpa zaharrena hil ostean; eta hirugarrena, berriz, 2017an. Azken horretan aurreko aldietan baino gehiago konplikatu zen gaixotasuna, eta, diagnostikatu ziotenean, minbizia laugarren fasean zegoen, hezurretan metastasia zuela.

Artistak minbiziaren ikerketara zuzendutako Olivia Newton-John Fundazioa sortu zuen duela urte batzuk Australian, eta familiak, haren memorian, fundaziorako dohaintzak egiteko eskatu du.

John Travoltaren agurra

Olivia John Travoltarekin batera aritu zen Grease pelikulan. Oso harreman estua izan zuten bi aktoreek, eta Travoltak sare sozialetan doluminak eman nahi izan dizkie familiari eta lagunei. Adierazi duenez, Newton-Johnek bere bizitza «hobeagoa» egin du eta haren eragina «ikaragarria izan» da.


Trumpen aurka zabaldutako auziak

Summary: Trumpen aurka zabaldutako auziak. AEBetako presidente zen garaian ustez Etxe Zuritik ateratako dokumentu klasifikatuen ikerketa ez da buruzagi errepublikanoaren kontra zabaldutako bakarra.

Donald Trump buruzagi errepublikanoaren etxea miatu du goizaldean FBIak, estatuburu ohiak berak sare sozialetan zabaldutako mezuaren arabera. AEBetako presidente zenean Etxe Zuritik dokumentu klasifikatuak hartu izana egozten diote, baina salaketa hori ez da azken urteetan haren aurka aurkeztutako bakarra. Hona hemen buruzagi errepublikanoak zabalik dituen auziak:

Dokumentu nazionalen jabetza. AEBetako Artxibo eta Erregistro Nazionalen Administrazioak joan den otsailean jakinarazi zion Kongresuari Etxe Zuriko dokumentuak gordetzen zituzten hamabost kaxa berreskuratu zituztela Trumpek Floridan duen etxetik. Dokumentu klasifikatuak ziren haietako batzuk. Ordezkarien Ganberako Ikuskaritza Batzordeak jakinarazi zuen orduan ikerketa zabalago bat jarriko zuela abian Trumpen ekintzak argitzeko, eta informazio gehiago eskatu zion administrazioari. Aurrez buruzagi errepublikanoak berak aitortu zuen hainbat dokumentu itzultzea adostu zuela artxibategiarekin, baina «ohiko prozedura» bat zela esan zuen.

Kapitolioaren aurkako erasoa. 2021eko urtarrilaren 6an, Trumpen ehunka jarraitzaile indarrez sartu ziren AEBetako Kapitolioan, eta presidentetzarako bozetan iruzurra izan zela salatu. Handik gutxira, demokraten ekimenez, ikerketa batzorde bat jarri zen abian argitzeko buruzagi errepublikanoak sustatu ote zuen erasoa, bozetako porrota iraultzeko. Batzordeak salatu zuen Trump ahalegindu zela orduan presidenteorde zen Mike Pencek Joe Biden presidentegai demokrataren aldeko botoak indargabetu zitzan, edo, gutxienez, botoen zenbaketa atzeratu zezan. Hala ere, batzordeak berak ezin du Trump auzipetu delitu federal bat egiteagatik. Merrick Garlandek zuzentzen duen Justizia Departamentuaren eskumena da hori, eta, hark urratsa egingo balu, fiskaltzaren ardura litzateke frogatzea Trump bozak indarrez iraultzen ahalegindu zela. Hala balitz, sedizioa ere egotzi ahalko liokete buruzagi errepublikanoari, gobernua indarrez desegitea egotzita.

Iruzurra. Urtarrilaren 6ko ikerketa batzordearen saio batean, demokratek salatu zuten Trumpek 250 milioi dolar —244 milioi euro— jaso zituela bere jarraitzaileengandik auzitegietan bozetako ustezko iruzurra salatzeko, baina dirua «beste zeregin batzuetarako» baliatu zuela. Hori egiaztatuko balitz, aukera egongo litzateke haren aurkako iruzur ikerketa bat zabaltzeko, dirua «asmo faltsu edo iruzurrekoen bidez» lortzeagatik.

Georgiako hauteskundeak manipulatzea. Joan den maiatzean, epaimahai berezi bat osatu zen Georgiako Fiskaltzak eskatuta, ikertzeko Trumpek esku hartu ote zuen 2020ko bozen emaitzak manipulatzeko. Ikerketa telefono dei batean oinarritzen da, iazko urtarrilaren 2an orduan estatuburu zenak Georgiako Estatu idazkariari, Brad Raffensperger errepublikanoari, egindakoa. Dei horretan Trumpek eskatu zion Raffenspergerri «aurki» zitzala errepublikanoen porrota irauliko zuten botoak. Elkarrizketaren grabazioa Washington Post egunkariak zabaldu zuen. Adituen arabera, buruzagi errepublikanoari hiru delitu federal egozteko aukera legoke: hauteskunde iruzurra egiteko azpijokoa; hauteskunde iruzurra egiteko eskari kriminala; eta hauteskunde betebeharretan esku hartzea.

New Yorkeko ikerketa kriminala. Manhattan barrutiko fiskala ikertzen ari da Trumpen familiaren higiezinen enpresak bere jabetzen balioak faltsutu ote zituen mailegu mesedegarriak lortu eta zerga gutxiago ordaintzeko. Ikerketako arduradunetako bik dimisioa eman zuten otsailean, baina fiskaltzak iragarri du aurrera egingo dutela.

E. Jean Carroll. Elle aldizkariko kazetari ohia da E. Jean Carroll. 2019an Trumpen aurkako salaketa jarri zuen, bere izen ona zikintzea egotzita, buruzagi errepublikanoak ukatu egin zuelako 1990eko hamarkadan, New Yorken, kazetaria bortxatu izana. Orain auzitegiek erabaki behar dute Carrollen salaketa ontzat eman edo ez. Dena den, Trumpen abokatuek argudiatu dute legedi federalak babestu egiten dituela gobernuko funtzionarioak difamazio salaketen aurka.


Summary: Henipabirus mota berri bat aurkitu dute Txinan. Txinako Shandong eta Henan probintzietan Langya birusaz kutsatutako 35 pertsona atzeman dituzte. Animalien artean maizago detektatzen den gaixotasun bat da.

Txinako eta Singapurko zientzialari talde batek Langya izeneko henipabirus mota berri bat aurkitu du. Dagoeneko birusaz kutsatutako 35 pertsona daude Txinako Shandong eta Henan probintzietan. Oraingoz, ez dago hildakorik eta gaixotasunaren garapena ere ez da larria. Hala ere, adituek jakinarazi dute ez dagoela birusa sendatzeko txerto edo tratamendurik eta, hori dela-eta, «alerta» mantentzea beharrezkoa dela.

Zientzialarien esanetan, Langyak Nipah birusaren antza dauka. Sukarra, nekea, eztula, mialgia, goragalea eta gonbitoak ditu sintomarik ohikoenak. Langya pertsonatik pertsonara transmiti daitekeen argi ez badago ere, adituek jakinarazi dutenez, animalien artean maizago detektatzen den gaixotasun bat da, batez ere satitsuen artean. Birus horren antigorputzak ahuntzetan eta txakurretan ere aurkitu izan ohi dituzte.

Hori ikusirik, Huashan ospitaleko gaixotasun infekziosoen departamentuko Wang Xinyu medikuak esan du gaixotasun infekzioso berriek «gero eta eragin handiagoa» izango dutela gizakion eguneroko bizitzan. Gehitu du koronabirusa ez dela izango mundu osoan «pandemia bat eragingo duen azken gaixotasun infekziosoa».


Summary: Abuztuan eta irailean jokatuko da Euskal Herria Kopa, bi mailatan. Txapelketak hamabigarren aldia izanen du aurten. Finalak iraileko lehenbiziko asteburuan jokatuko dituzte: B mailakoa irailaren 3an, Berriozarren (Nafarroa); maila nagusikoa, 4an, Sondikan (Bizkaia).

Prest da Euskal Herria Kopa, hamabigarrenez; hasia da atzerako kontua. Txapelketaren 2022ko aldia aurkeztu dute gaur Tolosako Berazubi estadioan, eta eman dituzte, azkenik, aurtengoaren xehetasunak.

Antolaketari dagokionez, aurten ere ez du izango nahi bezalako formatua txapelketak. Antolatzaileen esanetan, berez Euskal Herria Kopak «lehiaketa batean jokatzekoa» izan beharko luke, «Euskal Herriko herrialde guztietako taldeen artean» eta «behetik gorako formatuan onenak finalera iristeko aukera izanda». Hala ere, taldeen egutegiak «beste aukerarik utzi» ez diela eta aurten ere bi mailatan jokatuko dutela jakinarazi dute.

Abuztuan jokatuko dira A mailako finalerdiak eta B mailako kanporaketa guztiak. Finalak berriz, irailaren hasieran jokatuko dira bi mailetan. A mailari dagokionez, Lehen Mailan diharduten Alaves, Athletic eta Reala taldeak ariko dira, baita Bigarren Mailara jaitsi den Eibar ere.

Zozketa egindakoan, lehen finalerdian Eibar eta Alaves arituko dira hilaren 28ko 12:00etan Elgoibarko Mintxetan. Egun berean jokatuko da Reala eta Athletic-en artean bigarren finalerdia; Tolosako Berazubin 16:00etan. Hirugarren eta laugarren postuetarako partida irailaren 3an edo 4an jokatuko da, eta finala irailaren 4an izango da. ETBn zuzenean ikusi ahalko da.

B mailari dagokionez, bi multzo egongo dira: A multzoan arituko dira Oiartzun, San Ignacio, Berriozar, Mulier eta Gasteizko Aurrera; eta B multzoan Bizkerre, Tolosa eta Angeluko Isatsak. Liga formatuan jokatuko da eta multzo bakoitzeko irabazleek finala jokatuko dute irailaren 3an Berriozarren.

‘A’ mailako Reala eta Athleticen arteko finalerdirako sarrerak salgai jarri dituzte dagoeneko internetez . Finalerako ere izango dira aldez aurretik erosteko aukera, behin finalerdiak jokatu eta gero.


Summary: Aske utzi dituzte Mutilzarra peñaren salaketaren harira Iruñean atxilotuak. Poliziak bost lagun atxilotu zituen atzo, uztailaren 14an Iruñeko zezen plazan izandako istiluekin lotuta. Aske dira, baina epaileak deklaratzera deituko ditu. Gorroto delitua egozten diete. Mutilzarraren arabera, hainbat pertsonak eraso egin zieten peñako zenbait kideri.

Kalean dira berriz ere. Iruñeko Mutilzarra peñako kideen eskeei men eginda, Poliziak bost pertsona atxilotu zituen atzo Iruñean, sanferminetan izandako istilu batzuen harira. Gaur-gaurkoz, ordea, aske utzi dituzte bost arrastatuak. Edonola ere, auzia ez da bukatua: deklaratzera joan beharko dute epailearen aurrera.

Zehazki, festen hondarrean, uztailaren 14ko arratsean Iruñeko zezen plazan ustez izandako eraso batekin lotua da Poliziaren operazioa; gorroto delituak egitea leporatzen diete –horietako bati, lesioak eragitea ere bai–. Mutilzarrako kideek salatu dute plazan ziren hainbat herritarrek eraso egin zietela peña horretako kideei, «baita mehatxatu ere».

Mutilzarrako kideek ohar bat argitaratu zuten egun hartako gertakarien gaineko beren bertsioa azaltzeko: haien arabera, zezenketa bukatu, eta harmailatik hondarrera jaitsi ziren peñako zenbait kide, «Nafarroako bandera handi bat hartuta». Izan ere, haien peñaren oihalaren atzeko partean Nafarroako armarria daukate margoturik. Diotenez, plazan ziren hainbat txistuka hasi zitzaizkien orduantxe, «gorroto eta arbuio keinu gisara». Eta ez hori bakarrik: peñakoek salatu dute objektuak bota zizkietela, eta «irainak eta bultzadak» izan zirela, baita «heriotza mehatxuak ere». Gainera, Mutilzarrak peñak zehaztapena egin du txistuka ari ziren herritar horien ezaugarrien inguruan: «Muturreko ezker abertzalearen inguruko pertsonak ziren».

Ia hilabete da Iruñeko sanferminak bukatu zirela. Geroztik, apenas zabaldu den Mutilzarra peñak salatutako istiluei buruzko irudirik. Sare sozialetan plazaratutako bideoetan, ez da ikusten objektu jaurtiketarik, ez bestelako erasorik ere. Dena dela, bada Mutilzarra peñakoek zeramaten pankarta ikusterik: oihalean, besteak beste, 2020-2030 agendaren logotipoa ageri da, ezabaturik, bai eta irudi erlijiosoak eta Iruñeko udaletxearen marrazkia ere, Espainiako bandera han dela.


Summary: 40 bat jende ausikiak izan dira Hendaiako uretan. Oraindik segurtasunik ez da, baina uste dute balezta arrainak eragin dituela zauriak, eta baliteke zerikusia izatea itsasoko uraren tenperaturaren igoerarekin.

40 bat pertsonak sokorri zerbitzuetara jo zuten atzo Hendaiako hondartzan (Lapurdi), gorputzean ausiki arrastoak agertu zitzaizkielako. Ausikien jatorria ez da ezaguna, baina arrain batek eginak direla segurtatu dute hondartzako sokorri zerbitzuek.

Kasua azterturik, balezta arraina ote den susmatu dute, baina oraindik ezin dute segurtatu. Hondartzako sorospen gune nagusiko buru Yann Huynh-Totek azaldu duenez, «arrain bizien zein medusen ziztadetara ohituak» dira, baina «lehen aldia da fenomeno hori» ikusten dutela.

Halere, ausikiek ez dute minik egiten, eta sintomak ez dira kezkagarriak. Atzo, hondartzako salbatzaileek antiseptiko bat aplikatu zieten ausikiak izan zirenei, eta nahikoa izan zen.

Klima aldaketaren seinale bat?

Euskal Herriko eta Hego Landetako Ingurumenaren Defentsaren Elkarteen Kolektiboko (CADE) kide Victor Pachonek azaldu duenez, «segurtasunik ez da oraindik, baina egiazki baleztak baldin badira, orduan klima aldaketaren seinale argia da beste behin ere». Izan ere, azken egunotan, itsasoko uren tenperaturak nabarmen igo direla antzeman dute adituek, eta baleztak arrain tropikalak dira: «Honaino iritsi badira, ez da seinale ona».

Haren ustez, «elementu zientifiko gehiago behar dira arrain espeziearen konfirmatzeko, eta interesgarria litzateke horren identifikatzea, geroko joera ere definitzeko».

Hendaiako Herriko Etxea ere egoeraz abertitua izan da, eta azterketak eginen dituzte.


Serena Williamsek erretiroa hartuko du

Summary: Serena Williamsek erretiroa hartuko du. Tenislari estatubatuarrak iragarri du Estatu Batuetako Irekia izanen duela azken txapelketa. Orduan esanen dio agur tenis profesionalari, 40 urterekin. 23 Grand Slam irabazi ditu orain arte.

Tenisetik urruntzekoa dela iragarri du Serena Williamsek. Irailean utziko dio tenislari profesionala izateari, 40 urterekin. Vogue aldizkarian argitaratutako gutun batean, jakinarazi du erretiroa hartuko duela, eta azaldu zergatik hartu duen erabakia: «Tenisetik urruntzen ari naizela kontatzera natorkizue, niretzat inportanteak diren beste gauza batzuetara hurbiltzekoa naizela esatera. Familia handitu nahi dut». Hitzok harridura eragin dute kirolariaren jarraitzaileen artean, baita kirolaren zaleen artean ere. Historiako tenislaririk hoberenen artean da Williams.

Data bat ere eman du estatubatuarrak: Estatu Batuetako Irekiarekin esanen dio agur ibilbide profesionalari; irailean, alegia. Orduantxe izanen du Williamsek, etxean, bere azken Grand Slama irabazteko aukera –24.a litzateke–. Hori lortuz gero, Margaret Court tenislariak erdietsitako kopuru bera izanen du Williamsek, eta biek izanen lukete errekorra.

Gizonek ez bezala

Erretiroa iragartzeko idatziriko gutunean, Williamsek ez du ezkutatu agurrak eragiten dion tristura. Are, zehaztu du, «beste batzuei ez bezala», erretiroak ez diola ekarriko pozik, «min handia baizik», ibilbide profesionalaren eta bizitza pertsonalaren artean aukeratu beharra duelako.

Izan ere, Williams kritiko azaldu da bata eta bestea uztartu ezina dela-eta, eta iradoki du gizonek ez dutela problema hori izaten, familia eduki nahi izateak ez dituela behartzen kirola alboratzera. «Gizona banintz, jokatzen ariko nintzateke, irabazten, eta emazteak hartuko luke familia handitzeko ardura».


Summary: Errusiak armategi nuklearrak ikuskatzeko AEBekin zuen akordioa eten du. 2010etik zegoen hitzarmena. Zelenskik eskatu du errusiarrei EBrako sarbidea ukatzeko; Bruselak estatu kideen esku utzi du erabakia.

Errusiak eta AEBek elkarri armategia ikuskatzeko bidea ematen duen akordioa bertan behera utzi du Moskuk, behin-behinean. New Start izena du itunak, eta 2010ean sinatu zuten, arma nuklearrak elkarri kontrolatzeko asmoz. Ikuskaritza lanak geldituta egon dira, COVIDak eragindako osasun larrialdia hasi zenetik orain arte. Eta, hain justu, Errusiako Atzerri Ministerioak atzo jakinarazi zuen, ohar baten bitartez, hitzarmena hausteko arrazoi nagusiak izan direla Washingtonek Moskuri ezarritako zigorrak, Errusiak Ukraina inbaditu zuenean. Izan ere, zigor horien ondotik, Errusiako ikuskatzaileek ezin zuten joan AEBetako armategia miatzera.

«Ez dago antzeko oztoporik AEBetako ikuskatzaileak Moskura joateko», jasotzen du Errusiako Atzerri Ministerioaren oharrak. Horrez gain, Ministerioak jakinarazi du Errusiako Atzerri ministroak beste herrialdeei kezka hori helarazi ziela; alegia, ikuskaritza lanak geldirik zeudela, baina ez duela erantzunik jaso AEBetatik.

Washingtonen erantzuna ez da berehalakoan iritsi, eta kontu handiz mintzatu da AEBetako Estatu Departamentuko bozeramailea: «Herrialdeak konpromisoa du akordioarekin jarraitzeko, baina hitzarmenaren aldeen arteko eztabaidak isilpekoak dira».

Itunak bi herrialdeen arteko misil nuklearren erabilera mugatzen du; orain, ezin dituzte eduki 1.550 misil nuklear baino gehiago. Horrez gain, beste herrialdeei armak emateko kopuru bat zehazten du akordioak. Hitzarmenaren oinarria diren ikuskatzeko eta egiaztatzeko klausulak oso garrantzitsuak dira, elkarrenganako konfiantza sortzeko, eta arma nuklearren gehiegizko eta erabilera okerra saihesteko.

Hitzarmena behin-behinean hautsi duten arren, Moskuk Washingtoni bere armategiaren edozein mugimenduren edo egoera aldaketaren berri ematen jarraituko du, Rose Gottemoeller NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko idazkariorde nagusi ohiak jakinarazi duenez.

Bestalde, Ukrainako Zaporizhia eskualdeko hegoaldean iragarri zuten erreferendum bat egingo zutela, Errusiaren parte bihurtu ala ez erabakitzeko. Izan ere, Moskuk okupaturiko eremua da. Galdeketa horren harira, Volodimir Zelenski Ukrainako presidenteak adierazi zuen ez duela Errusiarekin «akordiorik egingo» erreferendumak antolatzen jarraitzen baditu okupatutako eskualdeetan.

Gaur hitzetatik ekintzetara pasatu da; Ukrainako presidenteak ez du nahi herrialdeko eskualdeak Errusiaren parte izatea, eta, beraz, The Washington Post egunkarian egin dioten elkarrizketan eskatu dio nazioarteko komunitateari Errusiako hiritar orori beren herrialdeetarako sarbidea debekatzeko: «Herrialdeetako mugak ixtea da ezarri daitekeen zigorrik garrantzitsuena». Errusiarrek beren lurraldean bizi behar dutela gaineratu du, haien «pentsamoldea aldatu arte».

Zelenskiren eskaerari erantzunez, Europako Batzordeak iragarri du EB Europako Batasuneko kide diren herrialdeen esku utziko duela errusiarrei betoa jartzea ala ez. Horrela, herrialde bakoitzak erabakiko du turistentzako bisak mugatzea Errusiatik datozen herritarrentzat.

Arianna Podesta Europako Batzordeko bozeramaileari galdetu diote ea neurri honen ondotik beste hainbat zigor ezarriko dizkioten Moskuri, eta esan du ez duela hortaz hitz egingo. Horrez gain, Anitta Hipper EBko Barne Ministerioko bozeramaileak azaldu du EBko estatu kide bakoitzak aztertu behar duela epe laburreko egonaldietarako bisa eskaerak baimentzea ala ez, eta gehitu du ohikoa dela bisa baimentzea egoera humanitarioak, familiako kontuak, kazetariak eta disidenteak daudenean tartean.

Iragan astean Finlandiak iragarri zuen Errusiako herritarren bisa kopurua mugatu zuela. Eta gaur Estoniak honako hau eskatu die EBko kideei: «Ez baimendu turisten bisa gehiago Errusiako herritarrei; Europara joatea pribilegio bat da, ez giza eskubide bat».

Kremlinek Zelenskiren eskaera arbuiatu du, adieraziz «irrazionala» dela Ukrainako presidenteak eskatutakoa.

Laguntza ekonomikoa Kievi

AEBetako Nazioarteko Garapenerako Agentziak iragarri du beste 4,5 bilioi dolar —ia 4,4 mila milioi euro— emango dizkiola Ukrainako Gobernuari, «oinarrizko funtzioak bermatzen jarraitzeko»; besteak beste, eskolak eta ospitaleak irekita mantentzeko. Errusiak Ukraina inbaditu zuenetik, guztira 7 bilioi dolar —6,8 mila miloi euro— eman dizkio. Finantzaketa herrialdeko Diruzaintza Departamentuak koordinatu du, Munduko Bankuaren bidez, eta zatika emango dio dirua: lehen ordainketa hil honetan egingo dio; 3 bilioi dolar —2,9 mila miloi euro—.

Ukrainak Errusiako inbasioari aurre egiteko dirua ez ezik, munizio gehiago ere jaso du AEBetatik; horien artean, suziri gehiago. Armek bilioi bat dolar —ia mila miloi euro— baino gehiagoko balioa dute. Besteak beste, 75.000 jaurtigai eta aire defentsarako misilak eman dizkio Washingtonek.

Ontziek beste norabide bat hartu dute

Ukrainako Odesa portutik iragan astean atera zen alez betetako lehen ontzia, eta, geroztik, beste hainbeste abiatu dira. Ontzien helmuga Yemen, Somalia eta Etiopia ziren, besteak beste. Baina beste norabide bat hartu dute. Hain justu, Turkiara, Ingalaterrara, Irlandako Errepublikara, Txinara eta Italiara.

Hasieran, Odesako portutik atera zen lehen ontziak Libanora joan behar zuen, baina erosleak operazioa ezeztatu zuen, bost hilabeteko atzerapenarekin zetorrelako, Erresuma Batuko Libanoko enbaxadak jakinarazi duenez. Libano elikagaien inflazio tasarik handiena duen herrialdea da.

NBE Nazio Batuen Erakundeak «bizitzak salbatuko dituen garizko ontziak» gisara deskribatu ditu Turkiako eta Europako norabidea hartu duten hiru ontzi. Zelenskik ere adierazi du Kiev «prest» dagoela munduko elikagaien segurtasuna bermatzen jarraitzeko. Zerealez betetako ontziak, berriz, ez dira joan urgentziaz behar dituzten herrialdeetara, eta, The Associated Press AEBetako albiste agentziak jakinarazi duenez, Ukrainatik atera diren ontzietako alea ez da gizakientzat, animalientzat baizik.


Summary: Energia aurrezteko neurriak indarrean sartu dira Hegoaldean. Gaur sartu dira indarrean energia aurrezteko Espainiako Gobernuaren neurriak Hego Euskal Herrian.

Zenbait sektoretan, ostalarien artean batez ere, ezinegona eta kezka sortu du neurri sorta horrek, baina tenperaturak eta argiztapena mugatzeko irizpide berriak izango dira gaurtik aurrera. Enpresek eta dendek derrigorrez bete behar dituzte aholkuak; etxebizitza partikularrentzat, berriz, borondatezkoak dira. Horra neurriak, laburtuta:

Tenperatura. Aire girotua ezingo da 27 gradutik behera jarri; eta, hotza egiten duenean, berogailua ezingo da 19 gradutik gora jarri. Zenbait salbuespen markatu dituzte: jatetxeetako sukaldeak, ikastetxe eta haurtzaindegiak, osasun zentroak, ile apaindegiak, garbitegiak, gimnasioak, botikak, museoak, eta hoteletako logelak. Ezaugarri berezian dituztelako arau horiek bete ezin dituzten lekuek ere eskatu ahal izango dute salbuesteko. Aldiz, neurriak bete beharrekoak izango dira erabilera publikoa, komertziala edota administratiboa duten eraikinetan; esaterako, antzeztokiak, zinema aretoak, ikuskizun publikoetako aretoak, garraio estazioak, aireportuak...

Argiztapena. 22:00etatik aurrera, hutsik dauden eraikin publikoak eta saltokietako erakusleihoak itzali egin beharko dira. Salbuetsita daude monumentuak eta argi errotuluak.

Ikusi gehiago: Energiaren 'tabula rasa'

Ateak itxita. Irailaren 30etik aurrera, eraikinek sistema automatikoa izan beharko dute ateak ixteko, klimatizazio gailuak martxan daudenean. Denda eta tabernek ere bete beharko dute agindu hori.

Oharrak. Irailaren 2tik aurrera, energia aurrezteko neurrien eta aholkuen berri eman beharko dute eraikinetan, pantaila edo kartelen bidez. Igogailuaren ordez eskailerak erabiltzea, telelana sustatzea eta argiteria optimizatzea ere aholkatuko dute mezu horietan.

Ikuskapen teknikoa. Eraginkortasun energetikoa aztertzeko obligazioa duten eraikinetan, azkeneko azterketa 2021eko urtarrilaren 1a baino lehenago egin bazuten, berriro egin beharko dira azterketak, urte hau bukatu aurretik.

Garraioak. Garraio enpresentzako, autobus zerbitzu publikoak ematen dituzten enpresentzako eta arrantzontzien jabeentzako diru laguntza bereziak ere zehaztu ditu dekretuak, sorta luze batean, erregaien prezioen igoerari erantzuteko.

Bekak. 16 urtez gorako ikasle bekadunek beste 100 euroko laguntza eskatu ahalko dute lau hilabetez, aurtengo irailetik abendura.

Energia. Autokontsumoari eta energia instalazioei begirako zenbait neurri ere jaso ditu dekretuak.

Isunak. Dekretuak zehazten du 60.000 euroko isunak jaso ditzaketela aginduok betetzen ez dituztenek, urratze arinak eginez gero. Urratze larriengatik, sei milioi eurotik gorako isunak ere jarri ditzake gobernuak. Baina Teresa Ribera Espainiako Trantsizio Ekologikorako ministroak adierazi du ez duela uste inork isunak jarriko dituenik lehen kolpean. «Ohartarazpen bat egin beharko da, galdetu zergatik ez diren neurriak bete, eta egokituz joan, modu proportzionatuan». Denda eta ostatuek egokitzeko denbora beharko dutela ere onartu du. Baina lege urratzeak masiboak baldin balira edo iraungo balute, Espainiako Gobernua autonomia erkidegoekin harremanetan jarriko litzateke, «asteak edo hilabeteak pasatzen utzi gabe» neurriak hartzeko. Izan ere, autonomia erkidegoek bermatu behar dute neurriak indarrean jarriko direla.

Epea. 2023ko azaroaren 1 arte egongo dira indarrean neurriok, oraingoz. Baina Espainiako Gobernuak nahi duenean luzatu edo moztu ahalko du dekretuaren iraupena.


Summary: Sauteten hamahiru film bildu ditu Zinemaldiak hari eskainitako zikloan. Zinemagile eta gidoigile frantsesaren obra aztertuko du jaialdiak aurten, haren atzera begirakoan. Zikloaren osagarri, zuzendariari egindako elkarrizketekin osatutako liburu bat plazaratuko dute.

Donostiako 70. Zinemaldiko atzera begirakoan, Claude Sautet zinemagileak (Montrouge, Frantzia, 1924 - Paris, 2000) 1956tik 1995era zuzendutako hamahiru film luze erakutsiko dituzte. Zikloa Euskadiko Filmategiarekin elkarlanean antolatu dute, eta Conversaciones con Claude Sautet liburuarekin osatuko da, Michel Boujutek egindako elkarrizketen liburukiaren gaztelaniazko itzulpenarekin, hain zuzen.

Romy Schneider, Michel Piccoli eta Emmanuelle Beart antzezleekin egindako kolaborazioengatik da ezaguna Sautet, eta nolabaiteko bidegurutze batean kokatu zen Frantziako zinemaren historian: ez zen gerraosteko zinemagileen belaunaldikoa, ez eta nouvelle vague-koa ere. 1950. urtean hasi zen zinemaren industrian, zuzendari laguntzaile. Georges Franjuren Les yeux sans visage (1960) izan zen lan horretan egin zuen film garrantzitsuena, baita azkena ere.

Aurretik, bere lehen filma zuzendu zuen, Bonjour, sourire! komedia musikala (1956). Filmak kontatzen duen istorioan, Aline, tronuaren oinordekoa, kemenik gabe dago. Lehen ministroa edozer egiteko prest dago Alinek berriz irribarre egin dezan, hura seduzitu, harekin ezkondu eta errege izan nahi baitu egunen batean. Dena dela, Sauteten lehen interesak Frantziako polar izeneko genero beltzerantz zuzendu ziren; halakoxea da, esaterako, Classe tous risques (1960), hark bere lehen lantzat jotzen zuena; protagonista Lino Ventura izan zen.

1959an, Sautet eta Ventura beste polar batean aritu ziren: Le fauve est lâché (1959). Gidoia sinatu zuen, eta, ematen duenez, zenbait sekuentzia filmatu zituen, Maurice Labroren izenean bakarrik akreditatuta badago ere. Nouvelle vague-a jaio zen garai horietan, eta, Sautet mugimenduko parte izan ez bazen ere, hor zegoen Jean-Paul Belmondo Classe tous risques filmean lapur baten rola egiten, Jean-Luc Godarden À bout de souffle filmean bezala (1960).

Sautetek zinema kriminalarekin lotuta jarraitu zuen, bai eta Jose Giovannirekin ere, Jacques Derayren Symphonie pour un massacre filmaren (1963) gidoian eta beste zenbait polizia filmetan parte hartu baitzuen.

Hamarkada aldaketarekin Sautetek bere ibilbideko etapa oparo eta ospetsuena abiatu zuen, Schneiderren eta Piccoliren bultzadari esker, eta beren kolaborazioak Les choses de la vie (1970) eta Max et les ferrailleurs (1971) izan ziren. Lehenengo filmean, Pierrek trafiko istripu bat izan du, eta, ia konorterik gabe dagoela, iraganean bizi izandakoa gogoratzen du. Bigarrenean, Max polizia inspektoreak tranpa bat ipiniko die gaizkile amateur batzuei, haiek atxilotzeko asmoz.

Jauzi bat ilunerantz

Drama, ordea, ilundu egin zen Mado (1976), Une histoire simple (1978) eta Garçon! (1983) filmetan. Mado filmean, Simon Leotard dirurik gabe geratu da lehiakide baten erruz. Mado prostituta gazteari esker, Simon mendekatu egingo da. Une histoire simple filmeko Marie 40 urteko emakume dibortziatu bat da, eta seme nerabe bat du. Bere bikotekide berriak haurdun utzi duela konturatzean, gizona utzi, eta abortatzea erabakiko du. Garçon! filmean, berriz, Alex 60 urte inguruko gizonak topo egingo du hamazazpi urte lehenago ezagutu zuen Clairerekin.

Sautetek drogazale baten emozio eta familia erreabilitazioa hizpide dituen drama bat ere egin zuen: Un mauvais fils (1980). Quelques jours avec moi tragikomedia erromantikoa ere egin zuen, 1988an. Lehenengo filmean, Ameriketako Estatu Batuetako kartzela batean droga trafiko eta kontsumoagatik bost urte preso igaro ondoren, Bruno aitaren etxera itzuli da. Egoera jasanezin bihurtuko da berehala, aitak amaren heriotza leporatzen baitio, atxilotu zutenean gertatu zena. Bigarren filmean, familia aberatseko gizon bat, Martial, ez dago gustura bere buruarekin. Limogesera joango da bizitzera, eta hango burgesiaren bizitza eta Francine neska aztoratuko ditu.

Gero, Beart aktorearekin lan egin egin zuen, eta harekin filmatu zituen bere azken bi lanak: Un coeur en hiver (1992) eta Nelly et Mr. Arnaud (1995). Maxime eta Stephane adiskideak dira lehen filmeko protagonistak. Maxime Camillerekin maiteminduko da, eta Stephanek amorratu egingo du Camille. 1995. urteko filmean, Nelly gazteak topo egingo du Pierre Arnaudekin, adineko gizon aberats eta erretiratu batekin. Pierre bere memoriak idazten ari da, eta Nellyri horiek transkribatzeko proposatuko dio.

Bere azken lana Collectif de Cineastes Pour les Sans-Papiersen barruan egin zuen (Papergabeen Aldeko Zinemagileen Kolektiboa). Talde hori 200 zuzendari, ekoizle, erakusle eta banatzaile frantziarrek osatzen zuten, eta film formako manifestu bat sinatu zuten Frantziako legez kanpoko etorkinak babesteko: Nous, sans-papiers de France (1997). Aipatutakoez gain, L'arme á gauche (1965), César et Rosalie (1972) eta Vincent, François, Paul et les autres (1974) filmak ere emango dituzte zinemaldian.


Ali Baba eta datuen lapurrak

Summary: Ali Baba eta datuen lapurrak. Hainbat urtez Txinako pertsonarik aberatsena izan da Jack Ma, baina, merkataritza elektronikotik finantzen sektorera jauzi egin zuenean, herrialdeko agintarien susmoa piztu zuen, eta pilatutako aberastasunaren erdia galdu zuen.

Tigrea animaliarik preziatuenetarikoa da Txinan: boterearen sinboloa da, eta ausardiarena. Baina kontu handiz tratatu behar da: «Tigrea esnatzean, makila luzea erabili behar da», esaten omen zuen Mao Zedongek, 1949tik 1976ra herrialdea gidatu zuen buruzagi komunistak. Ohartarazpena argia da: norbera baino indartsuagoa den norbaiti aurre egitean, denborak eta distantziak kontrolatu behar dira, baita Pekingo agintariei aurre egin nahi zaienean ere. Txinatarrek oso barneratua dute irakaspen hori, baina badira ondo ulertu ez dutenak edo ulertu nahi izan ez dutenak. Horietako bat da Jack Ma (Hangzhou, 1964), Txinako aberats handiena izandakoa. Oso denbora gutxian hurbildu zen herrialdeko botereguneetara, oso-oso gertu gainera, eta tigrearen hozkada hartu zuen. Ordutik, espazio publikotik «desagertuta» bizi da, eta, bere negozioetan segitzen duen arren, azken bi hamarkadetan pilatu duen aberastasunaren erdia galdu egin du bi urtean.

Ma Txinako pertsonarik mediatikoenetarikoa izan da, eta urteetan nazioarteko agintarien eskuak estutzera ohituta egon da, herrialdeko egungo presidente Xi Jinping baino gehiago. Hala gertatu zen 2016an, Xik G20koen goi bilera antolatu zuenean. Atzerriko buruzagiek interes handiagoa agertu zuten enpresaburuarekin biltzeko, herrialdeko liderrarekin baino. Maren gainbeheraren hasiera izan zen hori.

Jack Ma, 2018an Malaysian eginiko agerraldi batean.. AHMAD YUSNI, EFE

Baina zer gertatu zen? Hori ulertzeko, ezinbestekoa da Jack Ma nor den jakitea. Laburbilduz, Alibaba merkataritza elektronikoko erraldoiaren sortzailea da —Mendebaldean Aliexpress—. Baliteke Amazonen izena ezagunagoa izatea, baina Alibaba Txinako merkatua ia monopolizatzera iritsi zen orain dela ez asko: 1.400 milioi bezero potentzial dituen merkatu bat. Eta hori botere handia da. Ez alferrik, Mak Ant Group izena jarri zion bere taldeari: Inurri Taldea.

Inurriak tigrearen aurka

Alibaba 2000ko hamarkadaren hasieran sortu zuten, Txinako hornitzaileen eta atzerriko bezeroen topagune gisa, eta ate ezin hobea bihurtu zen denek parte hartu nahi zuten merkatu batera sartzeko. Konpainia haziz joan zen, mundu osoko merkataritza elektronikoaren erraldoietako bat bihurtzeraino.

Baina ez hori bakarrik. Ma berehala ohartu zen bezeroen bidez lortzen zituen datuek botere izugarria ematen ziotela, eta, besteak beste, finantza zerbitzuetan hasi zen hori aplikatzen. Alipay ordainketa sistema sortu zuen aurrena, zeinak 700 milioi erabiltzaile inguru lortu dituen, eta, ondoren, Yu E' Bao finantza erakunde edo metabankua sortu zuen.

Duela bost urte, estatuaren kontrolpeko finantza erakundeak urduritzen hasi ziren Yu E' Baorekin, haien bezero asko dirua ateratzen ari zirelako funts horretan uzteko, haien datuetan oinarrituta etekin handiagoak lortzen zituztelakoan. Yu E' Bao, gainera, Txinako hamar kreditutik bat kudeatzera iritsi zen. Agintarien presioengatik, Mak muga batzuk ezarri zizkion jendeak funtsean utz zezakeen kopuruari.

Beste bide bati ekin zion orduan: Hong Kongeko burtsan Ant taldearen finantza atalaren akzioak salerostea. Azken urteetan munduan izandako burtsaratze handiena izan behar zuenak, halere, huts egin zuen. 2020ko abenduan, Mak dena prest zeukan, baina Txinako agintariek debekatu egin zioten jauzia egitea, eta enpresaburuak 11.000 milioi euro galdu zituen.

Mak denbora zeraman herrialdeko finantza sistema kritikatzen, esanez zaharkituta zegoela, eta horren ordez big data-n oinarritutako kreditu sistema erabili beharko litzatekeela. Hala adierazi zuen burtsaratze debekua ezarri baino astebete lehenago. Errepresaliak bata bestearen atzetik iritsi ziren. Alibabaren kontrako kanpaina bat ere abiatu zuten Txinako arautzaileek: jarduera monopolistengatik, beste 2.800 milioi euroko zigorra jarri zioten, eta konpainiak burtsan zuen balioaren heren bat galdu zuen. Txinako aberatsena eta herrialdeko izar mediatikoenetarikoa zenak, egun batetik bestera, bere aberastasunaren erdia galdu zuen, eta «isilarazi» egin zuten.

Hazkunde «basatia»

Maren eta Txinako agintarien arteko harremanak ez dira beti hain gatazkatsuak izan: garai bat egon zen non elkarri mesede egin zioten eta bidelagun estuak izan ziren, 2016ra arte, behintzat. Ordura arte, Txinako teknologia enpresek oso erregulazio ingurune laxoan jardun zuten: gobernuak bere erraldoi teknologiko nazionalen hazkundea sustatu zuen, arerio estatubatuar handiak kanpoan uzteko, besteak beste.

Baina, azken urteetan, Pekingo gobernua sektore teknologikoaren gaineko kontrola handituz joan da, AEBek eta Europako Batasunak egin duten bezala. Maren enpresak ez ezik, herrialdeko beste erraldoi teknologiko batzuk ere pairatzen ari dira murrizketa olde berria. Xi Jinpingen gobernuak dio horren helburu nagusia konpainia horien «hazkunde basatiari» ekitea dela, eta monopolioak geldiaraztea. Baina benetako xedea da enpresa horiek dituzten datuen gaineko kontrola indartzea, kanpora ihes egin ez dezaten.

Estatuko Segurtasun Lege berriak, besteak beste, han jarduten duten enpresa guztiak behartzen ditu erabiltzaileen datuak gordetzera, eta hango enpresak eta han jarduten dutenak behartuta daude agintariei informazioa ematera. Applek, esaterako, Txinako hego-mendebaldean datu zentro bat sortu behar izan du, estatuko enpresa batek kontrolatuta, herrialdeko erabiltzaileen datuak gordetzeko.

Datuen garrantzi gero eta handiagoak agintarien esku hartzea bizkortu du mundu guztian, eta, Txinan, enpresa teknologikoak Alderdi Komunistaren barruko botere borrokaren parte bihurtu dira. Hori ere egon daiteke Maren gainbeheraren atzean. Alibabak politburoaren mesedea galdu zuen, eta haren tokia Pinduoduok hartu du; merkataritza plataforma horrek dauka, orain, erabiltzaile gehien. Jack Ma, berriz, ez da herrialdeko pertsonarik aberatsena. Zhong Shanshan botilako uraren handikiak hartu dio aurrea.

Zenbat dakite jendeari buruz? Talde teknologiko handiek datu asko dituzte norbanakoei buruz; printzipioz, erabilera komertzialerako soilik.

Irune Lasa

Datu pertsonalen politikei eta ekonomiei buruzkoen idazle gisa ari natzaizue: ezabatu ugalkortasun app horiek oraintxe». Gina Neff Oxford Unibertsitateko soziologoak hori esanez erreakzionatu zuen Twitterren, AEBetako Auzitegi Gorenak hainbat estaturi abortua galarazteko eskumena eman zienean ekain bukaeran. Ez zen bakarra izan oharra egiten: alegia, emakumeek besteak beste hilekoaren jarraipena egiteko erabiltzen dituzten aplikazioak arriskutsu bihurtu direla orain.

Pertsona bat smartphone batekin, Txinako Guiyang hirian big data-ri buruz iaz eginiko kongresuan. . Alex Plavevski, EFE

Halako datuak ditu, adibidez, Googlek. Konpainiak uztail hasieran iragarri berri du abortatzeko kliniketarako bisitak bere erabiltzaileen geolokalizazio historialetik kenduko dituela, jaso eta gutxira. Genero indarkeriaren biktimen egoitzak, ugalkortasun zentroak eta halakoak ere ezabatuko ditu, bere borondatez, hori bai.

Beste behin, agerian gelditu da zenbateraino den giltzarria norbanakoen datu asko eta asko noren esku egon daitezkeen. Publizitate pertsonalizatua bideratzeko baino zerbait gehiagorako erabil baitaitezke.

Datu pertsonalen jabetzaren inguruko kezka berehala agertzen da Txinako kreditu sozialerako sistemak aipatzean. Herritar bikainak, erdipurdikoak eta ardi beltzak zerrendatzen dituzten sistema horiek oraindik proban daude Txinako zenbait eskualdetan. Honelakoen arabera sailkatzen dituzte herritarrak: adinekoak bisitatzen dituzten edo ez, haien txakurrak ondo edo gaizki portatzen diren, edo nolako mailegu historiala duten.

Eta argi dago teknologiek erraztu egin dezaketela kontrol soziala. Ezin da baieztatu, baina, zenbait sare sozialetan esandakoen arabera, Pekingo gobernuak herritarren joan-etorriak murriztu ditzaketen Covid QRak manipulatu zituen uztailean Henan probintzian. Bezeroei eskudirurik ematen ez zietela eta, eskualde bankuen kontra piztutako protesta manifestazioak eragotzi nahi omen zituen.

Edonola ere, Jack Ma isiltzean, Txinako Gobernuak kezka azaldu zuen Ant taldeak bere bezeroen datuen gainean zuen kontrolaren inguruan. Txinan eta mundu guztian gertatzen ari da hori. Zenbat dakite Metak, Amazonek, Googlek herritarrei buruz? Aurpegiak, harremanak, zaletasunak, ibilerak, kontu korronteak, hilekoaren egunak... Oraingoz, datu horien erabilera erabat komertziala egin izan dute talde horiek, salerosi egiten dituzte, anonimo bihurtuta, publizitate pertsonalizatuetarako, adibidez. Oraingoz.


Summary: Euskal Herria alertan da tenperatura beroengatik. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan alerta horia ezarri dute; Nafarroan ere bai, eta Ipar Euskal Herrian, berriz, alerta laranja. Bihar gora egingo dute termometroek.

Uda hasiz geroztik hirugarrenez, Euskal Herria alertan da tenperatura beroengatik: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan alerta horia ezarri dute, Nafarroan ere bai, eta Ipar Euskal Herrian alerta laranjara igo dute datozen orduotarako espero den bero saparen ondorioz eginiko ohartarazpena.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 13:00etatik aurrera aktibatuko dute alerta horia. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Saileko ordezkariek aurreratu dute eguerditik aurrera egingo dutela gorantz termometroek. Aurreikusi dute barnealdean termometroak 36 gradura ere iritsiko direla, eta kostaldean, berriz, 31 gradura. Arabako Errioxan ere termometroek goia joko dutela esan dute.

Nafarroan, Aemet Espainiako Meteorologia Agentziak lau abisu hori aktibatuko ditu. Lurraldearen erdialdean, Erriberan eta isurialde atlantikoan termometroak 36 gradura iritsiko direla aurreikusi dute, eta Pirinioan, 34 gradura.

Ipar Euskal Herrian, Meteofrance Frantziako Meteorologia Agentziak maila laranjara igo du alerta. Pirinio Atlantikoen Departamentuan aktibatu du, eta ohartarazi du ekaitz arriskuarengatik ere abisupean egongo dela eremu hori.

Bihar tenperatura altuek gora egiten jarraituko dutela esan dute meteorologoek, eta abertitu dute litekeena dela termometroek 38 gradu markatzea Bizkaiko eta Gipuzkoako barnealdean, eta 32 gradu kostaldean. Ostiralean ere antzera egongo dira termometroak: 38 gradura iritsiko dira Araba hegoaldean, eta 37 gradura Arabako gainerako eremuetan; Bizkai eta Gipuzkoa barnealdean, berriz, 34 gradura iritsiko dira, eta kostaldean, 27 gradura.

Nafarroan ere aurreikuspen bertsuak egin dituzte. Ostiralean, berriz, zertxobait apalduko dira termometroak, eta Erriberan eta Nafarroako erdialdean bakarrik eutsiko diete tenperatura beroengatik ezarritako abisuei.

Baso suteak

Tenperatura beroengatik ez ezik, baso suteen arriskuagatik ere ohartarazi dute agintariek. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 14:00etatik aurrera jarriko dute indarrean abisu hori, eta bihar arte luzatuko dute.

Nafarroan ere abertitu dute baso suteak sortzeko arriskuaren inguruan; izan ere, beroak eta hezetasun maila baxuak eraginda, arrisku hori are gehiago handitu da lurraldearen ipar-mendebaldean.


Summary: Poliziak labana bat zuen gizon bat hil du Parisko aireportu batean. Charles de Gaulle aireportuan izan da hilketa. Poliziaren arabera, gizonak eraso egin die.

Poliziak gizon bat hil du gaur Parisko Charles de Gaulle aireportuan. Ustez labana bat zuen gizonak, eta, Poliziaren arabera, agenteei eraso die.

Hildakoa identifikatzeko lanean ari dira orain; oraingoz ez dute xehetasun gehiagorik eman. Le Figaro egunkariak zabaldu duenez, ustezko erasoa izan denean ez du jihadaren aldeko aldarrikapenik egin.


Summary: Dozenaka migratzaile desagertu dira Egeo itsasoan, txalupa iraulita. Greziako kostazainek 29 lagun erreskatatu dituzte bizirik, eta gehiagoren bila ari dira. Turkiako Antalya hiritik irten zen txalupa, 80 pertsona ingururekin.

Dozenaka dira desagertuta dauden migratzaileak, euren txalupa Egeo itsasoan irauli ostean. Greziako kostazainen arabera, 29 pertsona erreskatatu dituzte orain arte, eta gehiagoren bila ari dira. Migratzaileek eurek azaldu dutenez, Turkiako Antalya hiritik irten zen txalupa, eta 60 eta 80 pertsona artean zihoazen bertan. Italiara iristea zuten helburu.

Ontzia Karpathos uhartetik gertu irauli da, Egeo itsasoko hegoaldean. Erreskate lanak goizeko lehen orduan hasi dituzte, baina, Nikos Kokkalas bozeramaileak azaldu duenez, itsaso zakarrak zaildu egiten ditu lanak. Orain arte erreskatatutako migratzaileak Irakekoak, Afganistangoak eta Irangoak dira.

2015 eta 2016 urteen artean milioika pertsona heldu ziren Greziara Siriako gerratik ihesi. Geroztik nabarmen murriztu da kopurua, baina Atenasek ohartarazi du gero eta gehiago iristen ari direla azken hilabeteetan. Migratzaileentzako Nazioarteko Erakundearen arabera, urtea hasi zenetik mila pertsona baino gehiago hil dira Mediterraneoa zeharkatzeko ahaleginetan; horietatik 64 inguru, Egeo itsasoan.

Bestalde, MSF Mugarik Gabeko Medikuak erakundeak jakinarazi du urte hasieratik 570 migratzaile artatu dituela, eta horietako gehienek salatu dutela legez kanpo itzularazi zituela Greziako Poliziak, baita tratu txarrak jasan zituztela ere. Erakundeak zabaldutako komunikatuaren arabera, Turkiatik irten ziren guztiak, Greziara iristeko asmoz, baina, bidean, Greziako Poliziak atzeman egin zituen, eta «jipoitu, indarrez miatu, lapurtu eta itsasoan abandonatu».

Joan den apirilean, larrialdiko arta eman behar izan zion erakundeak Poliziatik ihesi labar batera erori zen talde bati. Haietako batek salatu zuen bederatzi alditan itzuli zutela Turkiara, eta haietako batean beste hainbat migratzailerekin batera eraikin batera sartu eta jo egin zituztela.

Greziako Gobernuak ukatu egin ditu bere aurkako salaketa guztiak, eta nabarmendu du «nazioarteko legediak errespetatu» dituela une oro.


Summary: Arralderi buruzko txio batek agerian utzi du albiste faltsuen ahalmena. Fikziozko herri horretako udalak Miguel Angel Blancoren hiltzailea seme kutun izendatu duela idatzi du Twitterreko Don Mitxel erabiltzaileak. Besteak beste, Daniel Lacalle ekonomialariak eta Antonio Caño El País-eko zuzendari ohiak sinistu eta zabaldu dute mezua.

«Arraldeko Udalak (Bildu) seme kutun izendatu du Miguel Angel Blancori tiro egin zion etakidea, PSOEko hiru zinegotzien abstentzioarekin. PPren zinegotzi bakarrak osoko bilkura utzi du protesta egiteko. Birtxiokatu, lotsagarrikeria hori ezagutu dadin». Hori txiokatu zuen Twitterreko @DonMitxel_I erabiltzaileak astelehen eguerdian, eta mezua berehala egin zen birala. Milaka interakzio eragin zituen, eta, besteak beste, Daniel Lacalle ekonomialariak eta Antonio Caño El País-eko zuzendari ohiak ere zabaldu zuten txioa. Haiek eta beste ehunka espainiar nazionalistak.

Txiokoa, ordea, albiste faltsu bat da. Lehenik eta behin, Arralde ez delako benetako herri bat —Goenkale telesailean ageri zen herria da—. Hasi eta buka, asmatutakoa da Don Mitxelen txioa.

Hala, txiolari horren esperimentuak agerian utzi du sare sozial horretan milaka erabiltzailek duten jarrera: egiaztatu gabeko albisteak sinesteko gai dira euren iritzi politikoak indartzen badituzte. Hala idatzi du Don Mitxelek berak: «Manipulazioa baldarra izateak berdin du, Arralde ez existitzeak berdin du, iturri bakarra Kalimero izateak badu sinesgarritasuna; hemen, kanabera botatzen duzu, eta berehala ohartzen zara nola funtzionatzen duen Espainia txoriburuak jasotzen duen informazioak».

Albiste hau idazteko garaian, txioak 5.000 birtxio, 1.130 aipamen, 7.600 atsegite eta ia mila erantzun ditu. Asko dira txioak dioena egia balitz bezala erantzun dutenak. Eta, tartean, badira, noski, Don Mitxelen froga umorez hartu dutenak, baita erabiltzailea zoriondu dutenak ere. Goraipatu dute esperimentuak bikain erakusten duela bai nola funtzionatzen duten albiste faltsuek, bai haiek zabaltzea zein erraza den: «Orain imajinatu horrelako txio bat idazten duena estoldetako kazetari edo hedabide bat dela», idatzi dute batek baino gehiagok, izango lukeen hedapenaz kezkatuta.

Bestetik, amua irentsi zuten hainbatek jo dute Don Mitxelen aurka. Blancori eta ETAren biktimei barre egitea egotzi diote. Txioa benetakoa ez zela ohartu aurretik, berriz, Pedro Sanchezen gobernuaren aurka jo dute gehienek; «etakideen zuritzearen konplize» izatea egozten zioten. Hainbatek #PSOETA traola erabili dute. Beste hainbatek EH Bildu ETA dela ere esan dute.

Gezurra badirudi ere, ez da Arralderekin antzeko zerbait gertatzen den lehen aldia. Izan ere, 2009. urtean, Baltasar Garzon Espainiako Auzitegi Nazionaleko epaileak Polizia bidali zuen Arraldera. Aurrez, Dignidad y Justicia elkarteak salaketa bat jarri zuen, herri horretan ustez euskal presoen aldeko egun bat antolatu zutelako, egitarau eta guzti. Ustezko antolatzailea Amnistiaren Aldeko Mugimendua (AAM) zen, eta askatu.org webgunearen bidez zabaldu zuten kartela: «Zentzugabekeria honetan guztian, ziria sartu nahi genien», adierazi zuten AAMkoek.


Summary: 42 urteko gizon bat atxilotu dute Leioan, bikotekidea jipoitzeagatik. Leioako (Bizkaia) Pinueta auzoko kale batean izan da erasoa, gaur goizeko ordu txikietan. Indarkeria matxistako delitua egotzi dio Ertzaintzak gizonari.

Ertzaintzak 42 urteko gizon bat atxilotu du gaur 02:00 aldera, bikotekidea jipoitzeagatik. Gizonak hainbat ukabilkada eman dizkio buruan emakumeari, eta gero lurrera bota du, eta arrastaka eraman. Ertzaintzari erasoaren berri eman diote, eta erasoa jazo den kalean topatu dute gizona oinez, baita emakumea ere. Ertzaintzak indarkeria matxistako delitua egotzita atxilotu du gizona.

Erasoaren ondorioz, ospitalera eraman behar izan dute emakumea.


Summary: Hil egin da Sena ibaian erreskatatutako beluga. Oraindik ez dakite nola iritsi den animalia Sena ibaira, Artikoko ur hotzetan bizi baitira belugak. Adituen esanetan, litekeena da gehiegizko hots kutsadura eta berotze globalaren ondorioz itsas korronteetan gertatzen diren aldaketak izatea arrazoi nagusiak.

Frantziako erreskate talde batek beluga bat uretatik ateratzea lortu du gaur goizaldean Sena ibaian. Animalia ostiraletik zegoen atxikita Paristik 70 kilometrora dagoen esklusa batean. Laurogei pertsona inguruk parte hartu dute operazioan; tartean urpekariak, albaitariak eta espezialistak, besteak beste. Sei orduren bueltan lortu dute beluga erreskatatzea, garabi baten bitartez. Sare batean jarri dute animalia, eta segidan hamar bat albaitarik artatu dute. Hala ere, itsasora itzultzen ari zirela, hil egin da.

Isabelle Dorliat-Pouzet Normandiako Eure departamenduko gobernuaren ordezkaria baikor agertu da erreskatearekin. Jakinarazi du «oso operazio luzea» izan dela, baina «lan asko egin» dutela, eta «ahalik eta ondoen» egiten saiatu direla. Belugari egindako odol probaren eta ultrasoinuaren emaitzetan ikusi dute itsasora itzultzeko baldintzak betetzen zituela, baina hil egin da.

Ezohiko egoera

Zetazeoa ostiraletik zegoen esklusan blokeatuta, eta erreskatea aurreratzea erabaki zuten adituek, animaliaren egoera «oso kezkagarria» zelako. Jateari utzi zion, eta 800 kilo zituela erreskatatu dute: ezaugarri horietako zetazeo bati dagokion baino askoz argalago zegoen. Osasun egoerak modua ematen bazuen, Ouistrehamera eramateko asmoa zuten, Normandiako kostaldera, eta han hiru egun pasatu behar zituen itsasoko ur putzu batean, itsaso zabalean aske geratu aurretik.

Oraindik ez dakite nola iritsi zen Sena ibaira, belugek Artikoko ur hotzak baitituzte bizileku. Udazkenean hegoaldera jaisten badira ere, inoiz ez dira hain urrutira iristen.

Ez da lehen aldia izan

Itsas ugaztunetan espezializatua den Pelagis behatokiak jakinarazi du Frantziara iristen den bigarren beluga dela. Lehena Loira ibaira iritsi zen, arrantzale baten sareetan, 1948an. Maiatzean, berriz, orka bat sartu zen Sena ibaian, baina, nekearen eta elikadura faltaren ondorioz, hil egin zen handik egun gutxira.

Adituen esanetan, litekeena da hauek izatea fenomeno hori azaltzen duten arrazoietako batzuk: gehiegizko hots kutsadura eta berotze globalaren ondorioz itsas korronteetan gertatzen diren aldaketak. Horiek desorientatu egiten dituzte belugak, eta iritsi beharko ez luketen lekuetara iristen dira.


Summary: Energia aurrezteko industrian eta «sektore guztietan» lan egin behar dela dio Tapiak. Energia berriztagarriak bultzatzeko beharra erakutsi du, «industria intentsiboari» beste irtenbide bat bilatzeko.

Hego Euskal Herrian gaur bertan sartu dira indarrean tenperaturak eta argiztapena mugatzeko neurriak. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako «sektore guztiei» eragingo diela azpimarratu du Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumeneko sailburuak, Radio Euskadi-n eskainitako elkarrizketa batean. Saltokiez eta ostalaritzaz maiz hitz egin da, baina industria ere kontuan hartu du Tapiak; «pilare» bat da, administrazioekin eta erabiltzaile pribatuekin batera.

Eusko Jaurlaritzak datorren ostiralean argitaratuko du bere plan propioaren zirriborroa. Xehetasun gehiago emateko esperoan, Tapiak azaldu du tenperatura eta argiztapena erregulatzeaz gain ekonomia deskarbonizatu behar dela, eta energia berriztagarriak bultzatu. «Ez digu balio besteek sortzeak eta kanpotik ekartzeak; gas naturalaren menpekotasuna izan beharrean, berriztagarriena izango dugu».

Azaldu duenez, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan %8-9koa da egun energia berriztagarrien kuota: «oso eskasa». 2035erako %20ra heltzeko asmoa erakutsi du sailburuak. Hein batean, industriari irtenbidea ematea ere bada helburua: «Industria intentsiboak zerbait gehiago behar du. Dimentsio handiagoko parkeak behar ditu, eta gure ehun produktiboak ere energia berriztagarriak behar ditu».

Nafarroan, kontsumoaren %38

Era berean, Nafarroan ere energia aurrezteko plana «biziagotu» egingo da industrian, Mikel Irujo Garapen Ekonomikoko eta Enpresa Garapeneko Departamentuko kontseilariaren arabera. Gogoratu duenez, industriak egiten du Nafarroako energia kontsumoaren %38.


Summary: Sute baten ondorioz gutxienez 6.000 lagun ebakuatu dituzte Akitania Berrian. Gironda departamenduan piztu da sua, joan den hilean piztu zen leku berean. Bero sapak eta lehorteak eragin dute sutea.

Sua berriz piztu da Gironda departamenduan, Akitania Berrian. Sute handiak izan ziren han joan den hilean, eta bero sapak eta lehorteak berriz piztea eragin dute. Gutxienez hamasei etxebizitza suntsitu ditu suak, 6.000 lagun ebakuatu behar izan dituzte, eta 6.000 hektarea erre dira.

Tokiko erakundeen arabera, sua azkar hedatzen ari da, eta Landetara ere iritsi da. Bostehun suhiltzaile ari dira itzaltzeko lanean.

Uztailean, bi sute handi izan ziren Akitania Berrian, eta denera 40.000 lagun ebakuatu behar izan zituzten. 20.000 hektarea erre ziren.


Summary: Trumpek uko egin dio New Yorkeko fiskal nagusiaren galderei erantzuteari. Ikertzen ari dira estatuburu ohiaren higiezinen enpresak bere jabetzen balioak faltsutu ote zituen. Ikerketak ez du murriztu Alderdi Errepublikanoaren babesa, alderantziz baizik: Trumpek babestutako hautagaiak nagusitu dira zenbait estatutan egindako primarioetan.

Hainbat ikerketa ditu abian Donald Trump buruzagi errepublikanoak, eta azken egunotan justizia urrats ugari egiten ari da ikerketa horietan. Gaur estatuburu ohiak zabaldu duenez, zinpean deklaratzekoa zen New Yorkeko ikerketa dela eta. Ikertzen ari dira Trumpen familiaren higiezinen enpresak bere jabetzen balioak faltsutu ote zituen mailegu mesedegarriak lortu eta zerga gutxiago ordaintzeko.

Trump gaur bildu da ikerketa daraman New Yorkeko fiskal nagusiarekin, Letitia Jamesekin. «New Yorken nago gaur [atzo] gauean. Bihar [gaur] bilduko naiz New Yorkeko fiskal nagusi arrazistarekin AEBetako inoizko sorgin ehiza handienarekin jarraitzeko», txiokatu zuen atzo buruzagi errepublikanoak. Maiatzean Trumpen abokatuek salatu zuten «arrazoi politikoek bultzatutako auzia» zela New Yorkekoa, eta eskatu bertan behera uzteko. Auzitegiek, ordea, atzera bota zuten eskaria. Azkenean, ordea, estatuburu ohiak uko egin dio fiskal nagusiaren galderei erantzuteari. «Nire abokatuaren aholkuz eta beste arrazoi batzuk direla medio, ez diet erantzun AEBetako Konstituzioak herritarrei aitortzen dizkien eskubide eta abantailen inguruko galderei», idatzi du Trumpek Twitter sare sozialean.

Bestalde, FBI AEBetako Ikerketa Bulego Federalak ez du agerraldirik egin, ez eta Justizia Departamentuak ere. Oraindik ez dago argi zeren bila joan ziren atzo segurtasun indarrak AEBetako presidente ohi Donald Trumpek Mar-a-Lagon (Florida) duen etxera, nahiz eta hainbat iturrik zabaldu duten dokumentuz beteriko hainbat kaxa atera zituztela eraikinetik. Ikerketa bera isilpean egin dute orain arte, eta badirudi hala jarraituko duela oraingoz; izan ere, Justizia Departamentuak ez du iragarri buruzagi errepublikanoaren aurkako neurririk.

Polizia federala ikertzen ari da ea presidente ohiak dokumentu klasifikatuak eraman ote zituen bere etxera Etxe Zuria utzi zuenean. Izan ere, Presidentetzaren Erregistroen 1978ko Legearen arabera, gorde egin behar dira AEBetako presidente baten gutunak, oharrak, mezu elektronikoak, faxak eta beste hainbat komunikazio, eta, ikerketatik gertuko iturrien arabera, Trumpen etxetik ateratako dokumentuen artean klasifikatutakoak zeuden. Hala, delitu federal bat egin duela frogatuko balitz, hiru urte arteko kartzela zigorra edota inhabilitazioa jaso ditzake.

FBIk Mar-a-Lagoko etxea miatzeko baimena jaso izanak frogatzen du badela delitua egin den zantzurik, eta horren frogak lirateke etxean topatutako dokumentuak, legearen arabera AEBetako Artxibo Nazionalen eta Dokumentuen Administrazioaren esku egon beharko luketenak. Hori hala balitz, Polizia Federalak bidea zabalik izango luke bestelako ikerketa bat zabaltzeko, argudiatuta dokumentu klasifikatuak horretarako baimenduak ez dauden pertsonen eskuetatik igaroak izan daitezkeela.

«Antolatutako kanpaina bat»

Sare sozialetan zabaldutako mezuetan bere aurka «antolatutako kanpaina bat» salatu du buruzagi errepublikanoak, eta berdin egin dute haren gertukoek ere. Trumpen eledun Taylor Budowichen esanetan, FBIren operazioa, «inoiz gertatu gabea» izateaz gain, «zentzugabea» ere bada: «Botereari eusteko demokraten ahalegin etsiek batu eta handitu egin dute mugimendu kontserbadorea».

Budowichi ez zaio arrazoirik falta. Azaroan egingo dituzte agintaldi erdiko hauteskundeak AEBetan, eta horietarako hautagaiak aukeratzen ari dira egunotan alderdiak. Errepublikanoetan, primarioak egin zituzten atzo Wisconsinen eta Connecticuten, eta bietan Trumpek babestutako hautagaiak gailendu dira.

Wisconsinen, Tim Michelsek garaitu egin du Rebecca Kleefisch gobernadore izandakoa —Mike Pence presidenteorde ohiaren babesa zuen horrek, besteak beste—. Eraikuntza alorrean aritzen den enpresari bat da Michels, eta oraindik 2020ko bozetan iruzurra izan zela diotenetako bat. Buruzagi errepublikanoak milioika dolarrekin lagundu du Michelsen kanpaina, zeinak, beste hainbat ideiaren artean, abortuaren erabateko debekua defendatu duen. Egungo gobernadore demokrata, Tony Evers, izango du aurrez aurre Michelsek.

Gauza bera gertatu da Connecticuten ere: Pencek eta buruzagi errepublikano moderatuagoek sostengatutako hautagaiak, Themis Klaridesek, galdu egin du. Han, Leora Levy izan da garaile: Trumpen gertukoa hori ere.

Gaur jakinarazi dituzte Washingtonen joan den astean egindako primarioen emaitzak, eta Joe Kent izan da garaile. Jaime Herrera Beutler zuen aurkari. Ordezkarien Ganberako kidea da Beutler, eta Kapitolioaren aurkako erasoaren ostean Trumpen aurkako epaiketa politikoa egitearen alde bozkatu zuen, beste hamar kiderekin batera. Trumpek berak komunikatu batean zoriondu zuen Kent, eta «demokraten esanetara» jarri izana egotzi zion Beutlerri.

Orduan oraindik estatuburu zena auzipetzearen alde bozkatu zuten hamar ordezkari errepublikanoetatik soilik bik jaso dute nahikoa babes agintaldi erdiko bozetara aurkeztu ahal izateko. Gobernadore izateko lehiari dagokionez, berriz, sei estatutan atera dira garaile estatuburu ohiak babestutako hautagaiak: Wisconsinen, Connecticuten, Arizonan, Michiganen, Georgian eta Pennsylvanian. Connecticut ez beste estatu guztiek Trumpen alde egin zuten 2016ko bozetan, baina Joe Biden hautagai demokrataren alde lau urte geroago. Adituek aurreikusi dute estatu horiek erabakigarriak izango direla beste behin 2024an.


Summary: Errenteriako eta Elgoibarko lan heriotzak salatu dituzte sindikatuek. ELA, LAB, ESK, Steilas, EHNE eta Hiru Errenterian bildu dira. Salatu dute lan heriotzek ez dutela «etenik».

Azken egunotan bi behargin hil dira lan istripuz, eta sindikatuek langileok oroitu eta heriotzok gaitzetsi dituzte gaur eguerdian, Errenteriako (Gipuzkoa) Udal plazan. ELA, LAB, ESK, Steilas, EHNE eta Hiru bildu dira han, Lan-istripu gehiagorik ez. Prekaritatea hiltzailea lelopean. «Lan heriotzek ez dute etenik», salatu dute sindikatuek. Horiek egindako zenbaketaren arabera, Euskal Herrian jada 49 behargin hil dira lanean ari zirela.

Elkarretaratuek enpresei leporatu diete langileen segurtasuna eta osasuna «ahaztu» egiten dituztela. Administrazio publikoei ere erantzukizuna eskatu die: «Non daude Osalan eta Lan Ikuskaritza? Zer dio Eusko Jaurlaritzak ardura berea izanik? Beti bezala, ezer ez», galdetu du LABeko lan osasuneko arduradun Inko Iriartek. ELAk ohar bidez adierazi duenez, administrazioak «mota guztietako irregulartasunak baimentzen ditu, inongo jarraipen zein kontrolik gabe».

Lehen langilea, 49 urteko eraikuntza langile bat, herenegun hil zen Errenterian, aldamioko igogailuaren zulotik erorita. Bigarrena, 61 urteko garraiolari bat, errepide istripu batean hil zen Elgoibarren (Gipuzkoa). Kamioia A-8 autobidetik irten eta N-634 errepidera erori zen. Bi zihoazen kabina barruan: kopilotua hilda aurkitu zuten suhiltzaileek, eta gidaria larri eraman zuten Donostia ospitalera.

Jaurlaritzaren erantzuna

Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapen, Jasangarritasun eta Ingurumeneko sailburuak lan heriotzez jarduteko tartea izan du Radio Euskadin. «Agian protokolo batzuk hobetu behar direla? Beharbada beharrezkoa da, baina enpresaren aldetik ere bai; ez dezagun ikuskaritzaren partea soilik ikusi». Haren arabera, lan osasuna bermatzeko neurriak ezarri behar dira, baita «kontzientziazio pertsonala» lortu ere. «Ikuskaritza bai, baina kontzientziazioa eta lanketa arlo bakoitzean», erantsi du.


Entsalada berezien bila

Summary: Entsalada berezien bila. Hamaika errezeta eta hamaika modu dauden arren, otordu osasuntsuak prestatzeko plater egokiak dira entsaladak. Epelak zein hotzak, askotariko osagaiekin egin daitezke. Entsaladak egiteko zenbait ideia plazaratu dituzte Iruñeko Catachu, Gasteizko La Riojana, Donostiako Sutan Dago eta Gasteizko Black Salad jatetxeek.

Monserrat Canga Coto

Catachu jatetxea (Iruñea)

Txipiroien entsalada epela

Txipiroien entsalada epela. Jagoba Manterola, Foku

Osagaiak

•Batavia uraza

•Haritz-hosto uraza

•Cherry tomateak

•Tipula

•5 txipiroi

•Modena ozpina

•Oliba olioa

•Gatza

1- Txipiroiak garbitu, eta plantxan kozinatu.

2- Moztu tipula, xerratan.

3- Zartagin batean, olio gutxirekin eta tenperatura baxuan tipula karamelutu, tipulak berak duen azukrearekin, sueztitu arte.

4- Zartagin berean cherry tomateak karamelutu.

5- Gehitu txipiroiak zartaginean.

6- Modena-ozpin txorrotada bat bota, zartaginean dagoen olioarekin batera kozinatu eta gatz pixka bat bota.

7- Kokatu plater batean batavia uraza eta haritz-hosto uraza orriak garbituta.

8- Zartaginean egindako tipula eta txipiroiak gehitu urazari.

Rafa Lopez de Mendiguren

La Riojana jatetxea (Gasteiz)

Burrata entsalada baiekin, ezti ozpinarekin eta fruitu lehorrekin

Burrata entsalada baiekin, ezti ozpinarekin eta fruitu lehorrekin. Endika Portillo, Foku

Osagaiak

•Burrata gazta

•Berroak

•Endibiak

•Errukula

•Cherry tomateak

•Azalik gabeko tomatea, karratutxoetan moztuta

•Ahabiak

•Mugurdiak

•Baiak

•Hurrak eta intxaurrak, edo beste fruitu lehor batzuk

•Carbenet ozpin baltsamikoa

•Arbequina olioa

•Eztia

1- Ozpin-olioa egiteko, nahastu ozpin baltsamikoa olioarekin, eta gehitu ezti koilarakadatxo bat.

2- Gehitu hurrak eta intxaurrak, eta gatz pixka bat bota.

3- Birrindu osagaiak.

4- Gatzozpindu olio, ozpin eta gatzarekin barazki eta tomateak.

5- Kokatu ontzi batean barazki eta tomate gatzozpinduak, eta gehitu burrata gazta, beste osagai guztiekin batera.

6- Gatzozpindu guztia ozpin-olioarekin.

Erik Olov Andreas Nyberg eta Iker Bilbao

Cristobal Sutan Dago jatetxea (Donostia)

Entsalada iparraldeko hegaluzearekin, eskabetxean marinatua

Entsalada iparraldeko hegaluzearekin, eskabetxean marinatua. Gotzon Aranburu, Foku

Osagaiak

•140 g letxuga ezberdinen nahastura

•60 g tipula morea

•16 cherry tomate konfitatua

•320 g hegaluze solomo fresko

•2 azenario

•Tipula zuri erdia

•Piperbeltza

•Koilarakada bat soja saltsa

•Erramua

•Gatza

•Limoi berde baten azala

•50 mililitroko ozpin ezberdinen nahastura

•100 mililitro oliba olio

•Haziak

1- Marinatua prestatzeko, hegaluzea garbitu eta arantzak kendu.

2- 20 gramoko takoetan zatitu, gatzatu, eta gorde erretilu batean.

3- Azenarioa xafla finetan moztu, eta tipula, juliana erara.

4- Erregosi barazkiak, su bizian, tomateekin batera.

5- Gehitu erramua, piperbeltza eta limoi azala, lehenik, eta ozpina eta olioa, berehala.

6- Irakiten dagoenean, hegaluzearen gainetik bota, marinatuak guztiz estali arte hegaluzea.

7- Hozkailutik kanpo utzi, hoztu arte.

8- Entsalada muntatzeko, letxuga kokatu plater batean; ondoren, tipula morea juliana erara.

9- Gainean 80 edo 90 gramo hegaluze eta barazki marinatuak.

10- 3-4 cherry tomate gehitu, eta gero, etxean egindako 2 piper eta hazi batzuk bota.

Unai Fernandez Manzanal

Black Salad jatetxe beganoa (Gasteiz)

Kale ekologikodun entsalada Gernikako kuia errearekin, etxeko ernamuinduekin, Arabako txitxirioekin eta anakardoaren alioli saltsarekin

Kale ekologikodun entsalada Gernikako kuia errearekin, etxeko ernamuinduekin, Arabako txitxirioekin eta anakardoaren alioli saltsarekin. Endika Portillo, Foku

Osagaiak (4 lagunentzat)

•200 g kale ekologikoa

•250 g Gernikako kuia ekologikoa

•80 g ernamuinduak (soja, dilistak...)

•200 g Arabako txitxirio

•50 g anakardo beratu

•2 baratxuri ale

•150 g soja esne

•300 g olio

•Sagar ozpina

•Gatza

1- Garbitu eta lehortu kale orriak.

2- Kendu enborrak, eta masajea eman hostoei oliba olio pixka batekin eta gatz lodiarekin, eta ontzi batean utzi hostoek kolore berde bizia hartu arte.

3- Zuritu kalabaza, eta kendu pipitak, moztu 1,5 zentimetroko kuboetan, gatzpipertu eta erantsi oliba-olio tanta bat eta baratxuri txikitua.

4- Erretilu batera pasatu, eta aurrez 180 gradutan berotutako labe batean sartu, 20 minutuz.

5- Labean txigortu aurretik, gozatu garbantzu egosiak oliba olio txorrotada batekin, gatzarekin eta belar usaintsu edo bereziren batekin, ukitu exotikoa emateko.

6- Aliolia prestatzeko, jarri anakardo gordin beratu eta xukatuak irabiagailu edalontzi batean, azukrerik gabeko soja edariarekin, baratxuriarekin eta sagar-ozpin koilarakada batekin batera

7- Olioa gehitu, eta, irabiagailuaren besoa altxatu gabe, beganesa emultsionatu.

8- Loditu ondoren, nahi den dentsitatea eman, olioarekin edo landare-edari kantitatearekin jolastuz.

9-Zuzendu gatz puntua, sagar ozpina eta baratxuria, nahi bezala.

10- Entsaladaontzi batean kokatu, edo plateretan banatu, koloreak konbinatuz eta alioli saltsarekin olioztatuz.

11- Entsaladari kolore gehiago emateko, gehitu erremolatxa, artoa, azenario birrindua...


Miren Iriarte itzultzailea hil da

Summary: Miren Iriarte itzultzailea hil da. Elena Ferranteri eta Fleur Jaeggyri lan bana ekarri zien euskarara, baita euskarazko hainbat lanen gaztelerazko itzulpenak eman ere. Senide eta lagunek gaur eman diote azken agurra, Iruñeko hilerrian.

Iruñean jaio zen Iriarte, 1978an. Kazetaritzako lizentzia lortu zen EHU Euskal Herriko Unibertsitatean, 2000. urtean, eta Itzulpengintza Masterra egin zuen gero unibertsitate berean, baita Literatur Itzulpengintzako Graduondokoa ere, Bartzelonako Pompeu Fabra Unibertsitatean. Bi urtez Euskaldunon Egunkaria-n kazetari aritu ostean, itzulpengintzari ekin zion, zenbait enpresa eta erakundetarako lanean, lehenik, eta Iruñeko Udaleko Itzulpen Zerbitzuan, gerora. Euskaratik, gaztelaniatik eta italieratik askotariko testuak itzuli zituen, gaztelaniara eta euskarara. Euskaratik beste hizkuntzetarako literatur itzulpengintza sustatzeko Idazlea Itzultzaileen Lantegian ekimenean parte hartu zuen 2014an, Danele Sarriugarteren Erraiak liburuaren lehen atala gaztelaniaz jartzeko. Halaber, EIZIE Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen elkarteko zuzendaritza batzordean jardun zuen 2013tik 2014ra.

Bere ibilbidean, euskarazko zenbait literatur lan gaztelerara eraman zituen, tartean Sarriugarteren Erraiak 2019an eta Zer gertatzen da K herrian ilargi beteko gauetan? 2020an; Samara Velteren Nik sinesten dizut: bortxaketaren kultura eta Sanferminetako kasua 2019an; eta Uxue Alberdiren Kontrako eztarritik 2021ean. Halaber, italieratik bi liburu ekarri zituen euskarara: Elena Ferranteren Ihesi doana eta gelditzen dena (2016); eta Fleur Jaeggyren Proleterka (2018), Fernando Reyrekin lau eskutara, Literatura Unibertsala bildumarako.

Hain zuzen, haren lagun eta lankide Reyk eta Amaia Apalauzak hitz batzuk eskaini dizkiote Iriarteri, Iruñeko hilerrian gaur egin dioten agurrean —senideak ere mintzatu dira bertan—. Iriarte bai lagun bai ofiziokide izan dutenek «zorte handia» izan dutela adierazi du Apalauzak: «Miren, gurekin, denekin segur aski, xaloa izan da, maitagarria, zintzoa, ausarta, gardena, indartsua, bihotz-zabala». Haren heriotzak eragindako mina eta, aldi berean, hura ezagutzea izan den plazera, uneotan biak nahasian sentitzen dituztela adierazi du Reyk, eta Cora Coralina poeta brasildarraren gogoeta bat irakurri du agur ekitaldian, bizitzari buruzkoa.

Jaeggyren liburua elkarrekin itzuli izanak «harremana estutzeko» balio izan ziela azaldu dio Reyk BERRIAri, eta oso oroitzapen ona gorde duela: «Oso lankide ona zen, oso apala, eta oso ongi moldatu ginen. Pertsona xaloa zen, sentibera, baina indar handikoa, bizitzaren zailtasunei bizipozez eta jakinduriaz aurre egin ziena».


Summary: 3.500 pertsona baino gehiagoko migrazio saldo positiboa du EAEk. Eustatek jakinarazi duenez, immigranteen eta emigratzaileen erdiak baino gehiago 40 urtetik beherakoak eta gizonezkoak dira.

Eustatek argitaratutako datuen arabera, iaz gora egin zuten immigrazioak eta emigrazioak, aurreko urteko joerekin alderatuta: 2020an baino 4.206 pertsona gehiago etorri ziren kanpotik Euskal Autonomia Erkidegora 2021ean, eta 2020an baino 5.130 pertsona gehiago irten ziren EAEtik —kontuan hartzekoa da 2020a pandemiako lehen urtea izan zela, eta mugikortasuna nabarmen mugatuta egon zela—. Hala ere, 2021ean, gehiago izan ziren kanpotik etorritakoak, EAEtik joatea erabaki zutenak baino. Hortaz, migrazio saldo positiboa izan zen EAEn iaz; hau da, immigranteak emigratzaileak baino gehiago izan ziren: 3.588 pertsonakoa izan zen saldo positibo hori.

EAEko migrazio saldo orokorra positiboa izan bazen ere, zenbait eskualdetako egoera bestelakoa izan zen. Bilbon, adibidez, migrazio saldo negatiboa izan zuten, 35 pertsonakoa. EAEren eta Espainiako gainerako autonomia erkidegoen arteko mugimenduei begira, migrazio saldoa negatiboa izan zen, 500 pertsona baino gehiagokoa. Hau da, gehiago izan ziren EAEtik alde egin zutenak, iritsi zirenak baino. EAEk atzerriko herrialdeekin izandako mugimenduei dagokien saldoa, ordea, positiboa izan zen, 4.161 pertsonakoa.

EAEtik joandako pertsona gehien hartu zituzten autonomia erkidegoak hauek izan ziren: Gaztela eta Leon, Madril, Kantabria eta Katalunia. Aldi berean, eskualde horietatik zetozenak izan ziren EAEra etorri ziren gehienak.

Profila

Eustaten datuen arabera, emigratzaile nahiz immigrante gehienak 40 urtetik beherakoak izan ziren; batez beste, 37,7 eta 34,1 urtekoak, hurrenez hurren. Erdiak baino gehiago, gainera, gizonezkoak izan ziren. Emigratzaileen %45 eta immigranteen %58 atzerritarrak izan ziren.


Summary: Bi euskal herritar hil dira Kantabriako hondartzetan, Santoñan eta Castro Urdialesen. Hildakoak bi gizonezko dira, 54 urteko donostiarra bata, eta 69 urteko mungiarra bestea.

Bi euskal herritar hil dira gaur Kantabriako bi hondartzatan. Eguerdian, 54 urteko gizonezko donostiar bat zendu da Santoñako Berria hondartzan (Espainia). Larrialdi zerbitzuek zabaldutako informazioaren arabera, sorosleek atera behar izan dute uretatik, ondoezik baitzen. Ordurako, bihotz-biriketako geldialdia izana zuen gizonezkoak. Suspertzen saiatu dira, baina ez dute erdietsi bizia salbatzea.

Halaber, Mungiako (Bizkaia) gizonezko bat zendu da Castro Urdiales udalerriko Brazomar hondartzan, itota: Jose Angel Fernandez; 69 urte zituen, eta PSEko zinegotzia zen Mungian. Han lanean ziren sorosleak konturatu dira pertsona bat zegoela ur azalean, itsasertzetik 25 bat metrora. Uretatik atera dute, eta erreanimazio maniobrak egin, baina handik gutxira zendu da.