Summary: Sri Lankako presidenteak dimisio gutuna bidali du Singapurretik. Rajapaksak posta elektronikoa baliatu du ukoa helarazteko, eta, hura onartu aurretik, formatuaren egokitasunaz, «kontuz teknikoez» eztabaidatzen ari dira. Manifestariek adierazi dute gobernuaren zenbait eraikinetatik ateratzen hasi direla. Berrogei lagun zauritu zituzten atzoko protestetan.

Gotabaya Rajapaksa Sri Lankako presidentea Singapurrera heldu da, eta handik dimisio gutuna bidali dio Mahinda Yapa Abeywardene parlamentuko presidenteari. Posta elektronikoa baliatu du horretarako, eta Daily Mirror egunkariak nabarmendu du fiskal nagusia eta ganberako burua eztabaidatzen ari direla Rajapaksak dimisioa emateko erabilitako formatuaren egokitasunaz, «kontu teknikoez», ukoa onartu aurretik. Dokumentuak «lege eskakizunak» betetzen baditu, Abeywardenek dimisioaren iragarpen formala egingo du bihar, parlamentuko presidentearen bozeramaileak jakinarazi duenez.

Bere kontrako protesten eraginez dimititu du Rajapaksak, pausoa emango zuela iragarri eta bost egunera. 1948an independentzia lortu zuenez geroztik izandako krisi sozioekonomiko larriena pairatzen ari da herrialdea, eta Rajapaksak atzo ihes egin zuen, Maldivetara. Gaur Singapurrera iritsi da eta ez du asilo eskaerarik egin. Saudi Arabiako aire konpainia baten hegaldi batean ailegatu da hara, emaztearekin eta bi bizkartzainekin batera, eta, AP Associated Press berri agentziak Maldivetako Gobernuko iturriak aipatuz kaleratutako informazioaren arabera, Saudi Arabiara heltzea du helburu.

Kontra dituen herritarrek ustelkeria egozten diote Rajapaksari, baita kudeaketa eskasa egitea eta herrialdea porrotera eramatea ere. Presidente den bitartean, ordea, immunitatea du, eta ezin dute atxilotu. Zenbait iturriren arabera, ez zuen dimititzeko asmorik harik eta epaitua izateko arriskurik ez zuela ikusi arte.

Sri Lankan larrialdi egoera ezarria dago atzotik, eta Ranil Wickremesinghe lehen ministro eta Rajapaksak jarduneko estatuburu izendatutakoak etxeratze agindua ezarri du gaurko ere. Atzo gauean, manifestari batzuk ahalegindu ziren parlamentuaren egoitzara sartzen, eta, Polizia indarrekin izandako istiluetan, 40 bat lagun zauritu ziren. Poliziek negar gasa jaurti zuten, eta protestari bat ospitaleratu behar izan zuten, arnasa hartzeko zailtasunak zituelako. Ordu batzuk geroago hil zen.

Manifestariek zenbait eraikin hartu dituzte azken egunetan: hala nola Rajapaksaren eta Wickremesingheren etxeak —azken horri su eman zioten—, presidentetzaren eraikina eta telebista publikoaren egoitza. Baina, manifestazio masiboen bozeramaileetako batek hainbat hedabideri adierazi dienez, hasi dira eraikin horietako batzuetatik ateratzen. «Okupazio bakezale hau gorabehera, gaur, borroka egiten duen herri gisa, erabaki dugu jabetza horietatik alde egitea», nabarmendu du gaur Swasthika Arulingamek. Ohartarazi du, hori bai, presidentetzaren eraikinean eta haren pareko zabalgunean jarraituko dutela.

Krisi ekonomikoa eta, ondorioz, elikagaien, sendagaien eta erregaiaren gabezia dela eta, martxoan hasi ziren gobernuaren aurkako protestak, eta horiek handitu egin dira azken egunetan. Horiek horrela, Wickremesinghek atzo agindu zien estatuaren indar armatuei «beharrezkoa den guztia» egiteko «ordena berriz ezartzeko». Sri Lankako armadak ohar bat plazaratu du gaur, eta azpimarratu indarra erabiliko duela «jabetza publikoak, instalazio nagusiak, bizitzak eta leku zaurgarriak babesteko».

Kaosa nagusi

Nolanahi ere, ez dago oso argi nor dagoen agintean. Oposizioak planteatzen du behin-behinean kontzentrazio gobernu bat osatzea, baina manifestariek adierazi dute Rajapaksa familiak kontrolpean duen alderdiak ezin duela horren parte izan, bestela protestekin jarraituko dutela. Joan den larunbatean alderdi politikoek adostutakoaren arabera, parlamentua datorren asteazkenean, hilaren 20an da presidente berria aukeratzekoa. Dena den, ez dago argi Wickremesinghek jarduneko presidentetzari uko egingo ote dion.


Summary: Badalab hizkuntza berrikuntzarako laborategia: geroa ehuntzeko «espazio seguru bat». 2018tik abian da egitasmoa garatzeko prozesua, eta aurkezpena egin dute gaur, egoitza gisara atondu duten gunean, Errenterian.

«Espazio seguru bat» izan nahi du Badalab laborategiak. Behin eta berriz nabarmendu du hori egitasmoaren zuzendari nagusi Goiatz Oiartzabalek, gaur goizean egin den aurkezpenean. Errenterian izango dute egoitza, Madalen kalean, eta ateak zabal-zabal nahi dituzte: «Berrikuntzak etorkizunera garamatza, eta etorkizuna bete-betean biziko dutenei galdetu behar zaie. Haien irudikapenetik abiatzen gara, etorkizun horretan euskarak eta hizkuntza gutxituek toki duina izan dezaten». Aldarrikatzen duten berrikuntzaren erakusgarri izan da gaurko aurkezpen ekitaldia; abatar batek aurkeztu du, eta gazteek aparteko tokia izan dute: bakoitza bere errealitate soziolinguistikotik abiatuta solastatu da etorkizuneko erronkez. Teknologoak ere solastatu dira, teknologia berrien eta adimen artifizialaren eskutik helduko diren aldaketez.

Badalabek etorkizuna irudikatzen ahalegintzeko «espazioak, tresnak eta esperientziak» diseinatu eta eskainiko ditu: proiektu «ausartak» nahi dituzte, eta iragarri dute ez direla hutsegiteen beldur izango, uste baitute horiek usu direla ikasteko eta bidean hazteko era bat. «Aniztasuna» eta «digitalizazioa» sakoneko aldaketak ekartzen ari dira, azkarrak, eta hor eragin nahi dute, batez ere.

2018tik abian da egitasmoa garatzeko prozesua. Gipuzkoako Foru Aldundiaren Etorkizuna Eraikiz proiektu zabalaren barruko habeetako bat da, eta iragarri dute irailetik aurrera jardun betean ariko direla.

Lankidetzan

Halaber, nabarmendu dute «lankidetzaren» emaitza dela. Laborategiaren gaineko gogoeta eta diseinua lankidetza «publiko-sozialaren» ondorioa izan da, eta lankidetza hori «gobernantzara» ere eraman dute orain. Hain zuzen ere, instituzio publikoek badute ordezkaritza gobernu batzordean, baina eragile sozialek ere bai, eta «botere banaketa» lortu nahi izan dute antolaketan; ondorioz, adierazi dute «gehiengoak eraiki» egin behar direla Badalaben. Erakunde hauek parte hartu dute sorreran: Gipuzkoako Foru Aldundiak, Errenteriako Udalak, Soziolinguistika Klusterrak, Euskalgintzaren Kontseiluak, Euskal Irrati-Telebistak, Euskal Herriko Unibertsitateak, Arantzazulabek, Euskaltzaindiak eta Langunek. Erakundeotako ordezkaritza zabala egon da gaur Errenterian.

Gipuzkoako diputatu nagusi Markel Olanok esan du «esperimentazioa» ezinbestekoa dela egungo gizartearen «sakoneko eraldatzeak» ikusirik, eta txalogarria dela Badalab martxan egotea. Errenteriako alkate Aizpea Otaegik adierazi du garrantzitsua dela egin beharreko galderak zein diren «zalantzan» jartzea ere, eta horretara datorrela laborategia. Erakunde sozialen izenean, Olatz Olasok gogora ekarri du euskararen biziberritzeak «bere DNAn» txertatuak dituela berrikuntza eta esperimentazioa, eta Badalabek jarduteko era hori hauspotzeko bidea irekiko duela.

Errenteriako Madalen kaleko 27. zenbakiko azken bi solairuetan dago laborategia, hainbat gune bereziturekin. Aldundiak jarri du eraikina egokitzeko dirua, eta Errenteriako Udalak egin du egoitza erabiltzeko lagapena.


Goi mailako gaitasunen lezioa

Summary: Goi mailako gaitasunen lezioa. Elbarritasun handiak dituzte biek, oso agerikoak; horiekin «izututako» begiradak usuegi ikusi dituzte Juncal Cepedak eta Telmo Iruretak. Gaiaz ozen aritzeko adorea dute biek, umorea ere bai bidelagun, eta inklusioaren herrenez jardun dute, soilik konplizeen artean ari daitekeen eran. Argazkiak: Andoni Canellada

Solasaldi honetarako elkartzeko proposamena egin biei, eta handik hamar minutura hitzartuta zegoen elkarrizketa, akordatzerako ia. Zain-zain zeudela ematen zuen, grabagailuaren eta kameren aurrean elkarrekin agertzeko noiz deituko prest. Eskertzekoa da zinetan. Aurrez ere makina bat alditan egondakoak dira, adiskideak dira biak, eta joria da haien arteko solasa, mamitsua: merezi du hedabideen plazan lehen lerroko toki bat. Adiskidetasun gehienetan bezala, bien arteko konplizitatearen atzean motibo ugari egongo dira seguruenik, askotarikoak. Elbarritasun handiak dituzte biek haurrak zirenetik, horren gainean jendaurrean solastatzeko argitasuna eta kemena erakutsi dituzte beti, umorea naro eta iaio erabilita sarri askotan, eta horren inguruan ardaztuta dago elkarrizketa hau. Egiaztatutako muga fisiko edo kognitiboak dituzuenei eman beharreko izendapenaren inguruan badira ikuskera ezberdinak. Zein erabiltzea nahi duzue zuek? Desgaituak zarete? Aniztasun funtzionala duzue?... TELMO IRURETA: Guk den-dena daukagu, kar-kar-kar... Jendeak askotan ez daki zer hitz erabili; hitz batzuk erabiltzeak beldurra ematen du, baina nik ez diot garrantzi handirik ematen; nik ere ez daukat hitz egoki bat, ez dakit zein den egokiena. Askotan hitzei ematen diegu garrantzia, baina gero, esaterako, ez ditugu tokiak egokitzen jendea gurpil aulkiarekin joateko... Beraz, nahi baduzu deitu elbarri puta, baina zure tabernako koskak kendu. Ez dakit nola azaldu... Errespetuz esana bada, igual hitzak ez dauka horrenbesteko pisurik. JUNCAL CEPEDA: Nik beti esaten dut desgaitasun bat daukadala. Desgaitasun bat daukat; izan ere, zuek oinez zoazte, eta ni ez. Eta ezin naiz oinez ibili. Orduan, desgaitasun bat daukat. Baina ados nago berarekin; hitzez eta hiztegiaz hitz egiten dugu beti, baina askotan itxurakeria hutsez esaten dira halakoak... Aniztasun funtzionala erabili eta gero eskailerak aurkitzea taberna batean? Hori itxurakeria da.

Beraz, ez zarete minduko era batean edo bestean deituta... IRURETA: Ez, baina ulertzen dugu norbaiti molestatzen badio; ulertzen da. Baina guri ez askorik, ezta? CEPEDA: Ez, ez. Tira, ni Juncal naiz, bera Telmo da. Hori da laburpenik ederrena. Eskolan-eta inklusioaren aldeko urratsak martxan zeuden aroan jaioak zarete biak ere. Eskola inklusibo bat izan zenuten? IRURETA: Nik bai. Eskolara besteak bezala joaten nintzen, eskola normala zen; ni nintzen gelako berezia. Baina ondo sentitu nintzen, babestua. Gelan egoten zen gure irakaslea, eta nik laguntzaile bat nuen nirekin egoten zena denbora guztian, edozertan laguntzeko; liburuak ateratzeko, apunteak hartzeko, komunera laguntzeko: ez nengoen bakarrik. Eta gelakideekin oso ondo. Zure kasuan, Juncal? CEPEDA: Erabat ezberdina. Txikitan denbora pila bat pasatu nuen ohean. Orduan, etxera joaten ziren irakasleak, eta hor egin nituen lehen urteak, nerabea izan arte. Pixka bat gogorra izan zen, ez nuen-eta lagunik izan. Nire desgaitasunarengatik, gainera, jolas garaiak-eta oihana izaten ziren, pilotarekin-eta... Gutxi joan zinen, beraz, eskolara... CEPEDA: DBHn hasi nintzen.

Babestua sentitu zinen bidean? Tresnak baziren zuretzat? CEPEDA: Arraro sentitu nintzen bidean, bakarti. Baina jendeak ez daki nola lagundu. Nerabezaroa pixka bat zaila da, guztiontzat; nire kasuan zailagoa izan zen. Eskolako beste neskak, esaterako, dantzalekura joaten ziren; nik ezin nuen. Baina oztopo horiek betidanik izan ditudanez, ez zitzaidan inporta... Beste gauza batzuk egiten nituen. Ezin nintzen dantzalekura joan: ba, irakurri egiten nuen. Ezin baduzu gauza bat egin, beste bat egingo duzu.

Zuk ere izan duzu konformatzeko gaitasun hori, Telmo? IRURETA: Bai, ni ere konformatzekoa izan naiz. Txikitan familian ere erakutsi didate; igual ezin nintzen futbolean ibili, ezin nintzen zuhaitzetara igo, baina irudimena lantzen lagundu zidaten. Esaterako, izebak esaten zidan: «Zuk pentsatu ipuin bat, istorio bat, eta gero film labur bat egingo dugu». Eta egiten genituen halakoak. Zen entretenitzeko beste modu bat, jolas bat. Orain helduak zarete biak. Bestelako erronkak dituzue. Nola egiten diezue aurre? IRURETA: Lehen esan duzue nerabezaroa etapa zaila dela. Nik uste dut nire kasuan zailagoak izan direla orain dela gutxi pasatutakoak. Nerabezaroan ni igual ez nintzen guztiz kontziente nire zailtasunak zenbateraino baldin- tzatzen ari ziren nire bizitza. Orain nola heldua naizen, ikusi dut nire minusbaliotasunak nolako eragina duen besteengan; hor konturatu naiz. Ni neurez ez naiz hain desgaitua sentitzen, eta besteen begietan ikusten duzunean beldur hori... Orduan jabetzen zara: «Halakoa naiz? Hori eragiten dut? Ez dut hori izan nahi!». Orain nago nirekiko desilusio txiki batekin... Izan ere, nik neure burua gehiago ezagutu dut besteen erreakzioekin. Zuk buruan duzun irudia bestelakoa delako... IRURETA: Guztiz ezberdina. Eta konturatu naizenean zer aldaketa dagoen; nik nola ikusten dudan neure burua, eta besteek nola ikusten nauten... Zer makalaldia, zer makalaldia... Zure egoera bestelakoa da, Juncal? CEPEDA: Ni aspalditik neure kasa nabil, guztiz. Konturatzen naiz ezberdintasunak daudela: nire lagunek orain badute familia, seme-alabak dituzte... Erronka batzuk dituzte, eta nik beste batzuk. Baina hau da bizitza. Nerabezaroa bai, gogorra izan zen. Baina orain nik ikusten ditut oztopoak, eta aukerak. Eta, bai, ispiluaren aurrean, edo lagunartean, edo gizartean, badaude zailtasunak. Baina orain ja badut nire nortasuna antolatuta, eta ez naiz erortzen. IRURETA: Ba ni, alderantziz. Nik uste dut orain nagoela nerabezaroan, berandu iritsi naiz... CEPEDA: Kar-kar-kar, zure amatxo izango naiz, lasai... Bizitza independentea izateko adina baduzue zuek biek. Zer-nola doa zuen kasuan prozesu hori? IRURETA: Nik oraingoz ez daukat bizitza independentea, baina banago lortzeko bidean, saiakera horretan nabil. Ea lortzen dudan.

Nolakoa nahi zenuke?

IRURETA: Nik gaur egun laguntzaile bat daukat, baina ez daukat egunero. Gustatuko litzaidake egunero izatea, horrela nire etxetik ateratzeko: independizatzeko. Badaukat gogoa hori probatzeko. CEPEDA: Ni gurasoen etxean bizi naiz; ez naiz independentea, ez diruaren aldetik, ez nire desgaitasunari dagokionez. Bizitza independentea da helmuga. Familiaren aldetik laguntzarik ez izatea: nire tresnekin nire bizitza kudeatzea. Eta, bai, askotan egongo da laguntzaile bat, edo tresna bat: baina hori izango da nire modua. Nire eskubidea. Eta hori ez da norbaitek zuri esatea: «14:00etan joan behar duzu bazkaltzera». Ez, hori ez da bizitza independentea. Edo zure amak laguntzen badizu dutxa hartzen, hori ez da bizitza independentea: hori zure amatxo da, zuri laguntzen. IRURETA: Baina laguntzaile batek laguntzen badizu, beste zerbait da, zuretzat ari delako lanean. Ez da ari zu zaintzen... Bere lanean ari da, diru truk... IRURETA: Hori da. Hori primeran dago. Ni laguntzailearekin nagoenean ez naiz sentitzen desgaitua. Pentsatzen dut: ze ondo, dena egin dezaket.

Eta bideak badira laguntzaileak-eta izateko? Errazten da bidea administraziotik-eta? IRURETA: Ez da erraza. Nik orain badaukat laguntzaile bat laguntzen didatelako etxean, nire familian, ordaintzeko. Bada laguntza bat Bizitza independentea izenekoa; laguntza ematen dute, baina independizatuta egon behar duzu, edo independizatzeko asmoa izan behar duzu; amarekin bizi bazara, adibidez, iruditzen zaie ja zainduta zaudela. Berez, zerbait positiboa da, baina herrena oraindik, ez da guztiz benetakoa. Zeren eta zergatik zaindu behar zaitu zure amak? Zure amak ja egin du amek egiten dutena. Eta gure gurasoek ere badaukate eskubidea beren bizitza egiteko; eduki behar lukete eskubide hori. Zaintzaile profesionalen laguntza behar duzue horretarako... CEPEDA: Pertsona horrek lagunduko dizu zure bizitzako gauzarik intimoenetan. Zure gorputza emango diozu: altxatzeko, dutxatzeko, ipurdia garbitzeko... Ondo egingo du, bai, baina zure intimitatea da. Eta zure ama, etxean, zure amatxo da... Nola kudeatu dezakegu gai hori ondo egiteko?

Baina horixe da zeuen kasa bizitzeko duzuen bidea, ezta? CEPEDA: Bai, bai. Bakarra. Onartu behar dut beste pertsona bat sartuko dela nire bizitzan hori egiteko. Ez da izango nire laguna, ez da izango nire senidea... IRURETA: Edo bai. Izan daiteke laguna eta laguntzailea. CEPEDA: Nik, behintzat, nahiago dut hura langilea eta ni arduraduna izatea. Nik harreman profesional bat nahi dut. IRURETA: Gero denborarekin lagunak egingo zarete... CEPEDA: Ez dakit, ni oso gogorra naiz gai horrekin. Ekonomikoki bideragarria da gaur egun horrelako zerbait zuretzat? CEPEDA: Ez, ez da bideragarria.

Ez dagoelako laguntzarik? CEPEDA: Ez, ez dagoelako hainbeste laguntzarik. IRURETA: Oso interesgarriak ematen duten proiektuak badaude, baina horietara iristeko baldintza asko daude. Ez dago edozeinen esku horiek lortzea. Gutxieneko bat eduki behar duzu, edo familia bat laguntzen dizuna. Benetako inklusioa helburu zaila da, beraz... CEPEDA: Egun, norberaren lana da. Goiz-goizetik oztopo batzuk aurkitu dituzu: irisgarritasunaren aldetik, aurreiritzien aldetik... Norberak kudeatu behar ditu. Lan gogorra da, eta egun batzuetan ezin duzu egin. Hori ez da inklusioa. Baina bestela zer, etxean?

Horren atzean badago instituzioen laguntza falta... CEPEDA: Imajinatu: unibertsitatean karrera bat egiteko laguntzaile bat eskatu behar duzu, zurekin ikasgelan egoteko. Halakoak oztopoak dira. Izan ere, lortzen dituzu, edo ez. IRURETA: Tokiaren araberakoa izango da hori. EHU Euskal Herriko Unibertsitateak, adibidez, badu laguntza bat desgaitasunak dituztenentzat, eta niri asko lagundu didate. Ez nintzen joan ni laguntzaren bila: unibertsitatearen laguntza izan nuen. Lan munduan zer esperientzia izan dituzue orain arte? IRURETA: Eskola batzuk eman nituen DBHko ikasle batzuekin, baina ez daukat pazientzia handirik... Orduan, esaten duzu: «Zer ari naiz hemen? Bakarrizketak egiten ederki nengoen ba ni...». Kar-kar-kar... Aktore munduan gehiago ibili naiz. Hori ere zaila da; ez dago nire egoera fisikoa duen pertsonaiarik. Telesailetan-eta orain igual normala da agertzea pertsona bat homosexuala; horrek jendeari laguntzen dio ikusgaitasunean: normalizazioa posible egiten dute. Baina oraindik minusbaliotasunaren gaia ez da nahikoa landu. Nik babesten dut pertsonaia minus gehiago egotea, kar-kar-kar]. CEPEDA: Jakina, ezberdintasunak erakusteko... IRURETA: Horrela guretzat ere lana egongo da. Egia da minusbaliotasuna ez daukan aktore batek egin dezakeela minusbaliotasun bat daukan pertsonaia bat. Baina nik ezin dut egin minusbaliotasuna ez daukan batena; beraz, hori behintzat utzi niri... Edo behintzat castinga egiteko aukera. Gero zuzendariari ez bazaio gustatzen, ulertuko dut. Programatzaile aritua zara zu, Juncal, webguneak egiten... CEPEDA: Programatzailea naiz, edo nintzen. Etxetik lan egiten nuen, bolada batean. Urtebete pasatu nuen webguneak egiten. Lastategi batean orratz bat aurkitzea bezala izan zen... Baina askotan pentsatu izan dut, halako lan eskaintzetan parte hartzen badut, zer? Beti eskatzen dizkizute gauzak: gidabaimena, adibidez... Bada, ez. IRURETA: Zure gurpil aulkia eramateko... CEPEDA: Bai eta, gainera, abiadura handia hartzen dut... Baina beti zara... Bazoaz toki batera, zure adinari dagokion pertsona bati dagokion toki batera, eta zera, begiratzen dizute esanez: «Zer eskatzen ari da neska hori?». Nire itxuraren ondorioz, jendeak gehiago epaitzen nau: «Txikia zara, desgaitasun handia daukazu...». Orain dela gutxi, batek zera esan zidan: «Zu eguneko zentrora joaten zara, ezta?». Eta nik pentsatu nuen: «Eguneko zentrora?». IRURETA: Eguneko zentrora zure amona joango da. CEPEDA: Eta nik zera pentsatu nuen: «Ez nauzu ezagutzen? Aizu, ni egunkarietan ateratzen naiz». Noiz egiten dut? Eguneko zentroan bukatu eta gero? Ondoren ematen ditut hitzaldiak? Baina lehenengo hor jartzen gaituzte: eguneko zentro horretan, marrazkiak egiten. Aurreiritzi horiek oso kaltegarriak dira. Eta beti esan behar dut: «Bizitza normala daukat, langabezian dagoen pertsona baten bizimodua». Gaur hemen nago, elkarrizketa honetan, eta gero euskaltegira joango naiz... Hori egiten du jende askok.

Tankera horretako elkarrizketak ez ditu egiten jende askok... CEPEDA: Bai, horixe esatea pentsatu nuen nik, baina gero zera pentsatu nuen: «Ez, Juncal, hori ez». Agenda bat badut, eta jarduera batzuk egiten ditut: ez daukat amona baten bizitza. Zure adineko bati dagokion bizimodua duzu... CEPEDA: Bai, edo langabezian dagoen batena. Baina zera gertatzen da, goizean etxetik ateratzen banaiz jendeak zera esaten du: «Zer, paseatzera zoaz, ezta?». Agian ikastaro bat egitera noa, baina jendeak beti esaten du gauza bera: «Paseatzera». Beti da paseatzera... Jendeak ez zaituzte irudikatzen ikasten, hitzaldiak ematen... CEPEDA: Edo agertoki batean... Horrek kalte egiten du denean... CEPEDA: Bai, irudikatzen zaituzte zure jarduera txikiekin, hortxe, listo. Edo soldata txiki batekin. Ea, nik soldata bat behar dut; soldata normal bat, laguntzaile bat izateaz gainera... Errenta bat pagatzeko, adibidez, soldata txukun bat behar da.

Elkartu elkartean ibiltzen zara zu, Juncal, zuen egoeraren berri ematen, eta aldarrikapenak egiten. Garrantzitsua iruditzen zaizu aktibismo hori?

CEPEDA: Bai, oso garrantzitsua da. Norbaitek erakutsi behar ditu egiteko daudenak. IRURETA: Bai; bestela, ematen du ez garela existitzen. Askotan halakoetan galdera tontoak egiten dizkigute, baina inportanteagoa da galdera tontoak egitea, galderarik ez egitea baino. Hartara, behintzat, badakigu zenbaterainokoa den ezjakintasuna... Eta usu sentitzen duzue ezjakintasun hori. Anekdota aski deigarriak kontatzen ari zarete... CEPEDA: Bakoitzak bere mundua ezagutzen du, eta kito. Eta hortik kanpo ez dute ikusten, ez dugu ikusten. Guk ere gure oztopoak ikusten ditugu, baina besteenak ez ditugu ikusten. Beti dago ezjakintasun handia. IRURETA: Ezjakintasuna erakusten dutenean, pixka bat gustatzen zait. Aukera izaten baita erakusteko... Esateko: «Hori ez da horrela». Hainbeste gauza dira. Esaterako, ez dute imajinatzen nik unibertsitate ikasketak ditudanik, eta, kontatzen dudanean, harritu egiten dira. Edo sexualitatearen gaia: iruditzen zaie minusbaliotasun bat baduzu ez duzula bizitza sexualik... Orduan, informazio hori ematen duzunean, zera da... «Tori, tori... Jakin ezazu agian zu baino gehiago egiten dudala larrutan...». Probokaziora jokatzen dugu, polita da. Jendearen arreta pizteko era bat bada... CEPEDA: Arreta pizteko, eta informazioa emateko. IRURETA: Edo gauza oso sinpleak, baina oso normalak direnak. «Baina hau egin duzu?». Eta nik: «Nik bai; zuk? Niri egin didazun galderak igual zuri igual-igual balio dizu...». CEPEDA: Eskandalu une bat ere egoten da halakoetan: «Baina benetan egiten duzu hau?». Eta nik: «Bai». Eta beste hainbatetan aldez aurretik esaten dut: «Bihar halako egingo dut». Jendeak jakiteko bakarrik esaten dut. Edo, adibidez, topless egitea... Jendea harritu egiten da! Hara, titiak erakutsi ditut bakarrik zuek... IRURETA: Isiltzeko, kar-kar-kar. CEPEDA: Fabore bat egingo dizut, kar-kar-kar. IRURETA: Edo bikote kontuetan. Esaten baduzu bikotekidea izan duzula, jendeak jakin-mina du jakiteko zure bikotekideak ere minusbaliotasun bat duen. Jendeak dituen ideiak dira, eta eskema horiek puskatzea ondo dago. Umorea biok naro erabiltzen duzue. Tresna bat da? IRURETA: Niretzat bai, asko laguntzen du, umorerik gabe ez dut imajinatzen bizitza. Nire izaeran ere egongo da hori, baina arazoak eramateko balio du, arintzen du. CEPEDA: Nahi gabe ere umorea egiten dut nire arazoekin. Bestela, jendeak oso serio hartzen ditu. Eta serioak dira, e... Serioak dira, nola ez. Baina hain serioak, eta hain tristeak. Pixka bat irtenbide bezala erabili behar dugu. Eta jendea erakartzeko eta beldurrak kentzeko ere oso garrantzitsua da umorea. Bestela, jendeari beldurra ematen dio desgaitasunak. Umorearen bidez, errazagoa da elkar ezagutzea. Hala ere, umoreak ez al du arrisku bat ere? «Hara, ze umoretsuak» esan, eta zuen arazoak eta egoerak hutsaltzekoa? IRURETA: Bai, badu. Baina umoreak balio du, baita ere, ea... Ondo esplikatu nahi dut hau. Imajinatu zerbait zuretzat oso serioa dena: umorez hartzen baduzu, oraindik ere kontrastea handiagoa da... Agertzen bazara biktima bezala, «ai, ze pena, ze pena», ba, azkenean, zera, astuna egiten da. Baina umorea sartzen baduzu jendeak espero ez duen unean, orduan esaten dute: «Nola esan du? Horrelako momentu batean!».

Bai, umorea puskatzeko da halakoetan, ezta? IRURETA: Puskatzeko. Eta min handiagoa emateko ere bai. Probokazioarekin lotuta dago... Baina hutsaltze arriskua ere hor dago, ezta? Ez zaie garrantzirik kendu behar zuen arazoei, eta aldarrikapenei; justuak dira. IRURETA: Bai, esaten dute: «Begira nola dagoen, baina, bueno, bera zoriontsu da». Baina, aizu, nik ez dut hori esan. CEPEDA: Bai, edo halakoak: «Ze ondo daramazun». Ea, ondo, ondo... Ez daukat besterik. Zeren eta asko dago oraindik egiteko, eta lortzeko... IRURETA: Bai, nahiz eta gauza pila bat egin, ez dauzkagu aukera berak, ezin dugu bizimodu bera egin. Nire ahizparen bizitza nirearen erabat ezberdina da: nik ezin dut hori egin. Ezin dut lortu, nahiz eta gogor lan egin, ezin dut. IRURETA: Gero izango da, baita ere, ez dela interesatzen. Nola gutxiengo bat garen, jendeari ez zaio inporta, ez du askorik pentsatuko honen inguruan... Berez, minusbaliotasun bat daukagu gizarteak hori erabaki duelako gu garela ezgaituak. Igual ez gara gu... Guk gorputz ezberdin bat daukagu. Berez, dena ondo egokituta eta ondo prestatuta balego, minusbaliotasuna ez zen existituko... Nahiko zenukete jendea gehiago ateratzea plazara? Ohikoagoak izatea halakoak? CEPEDA: Elkarrizketaren harira, pentsatu nuen: «Telmo eta ni. Ez al dago jende gehiago?». Ez da kexu bat, baina jende gehiagok egon behar luke. Lehen esan du Telmok: zenbat aktore daude desgaitasun fisikoa dutenak? IRURETA: Gutxi. Eta, gainera, nire desgaitasun mailarekin... Kontuz, ez da edonolako desgaitasuna nirea! 95ekoa da... CEPEDA: Nik 93koa dut, kar-kar.


Summary: Kultur ekitaldietan eraso matxistak eragozteko gida aurkeztu dute Eusko Jaurlaritzak eta Emakundek. Gidaren helburua emakumezkoentzat arriskutsuak diren guneak identifikatu eta aurre egitea da. Euskal Encounter izango da protokolo gidan oinarrituko duen lehen ekitaldia.

Emakumeen aurkako eraso matxistarik gabeko kultur gune baterantz. Hausnartzeko eta jarduteko gida aurkeztu du Eusko Jaurlaritzak gaur, Emakunderen bitartez. Barakaldoko BECen izan da aurkezpena. Gidan, ohar orokorrak bildu dituzte kultura ekitaldi bakoitzak bere ezaugarrietara egokitu ditzan. Kultura ekitaldi jendetsuetan emakumeentzako arriskutsuak izaten diren guneak identifikatzen ditu. Emakundek, eraso sexistei aurre egiteko, gomendatzen du prebentzio eta jarduera protokoloak egitea, prebentzio neurriak hartzea eta, erasoren bat gertatuz gero, arreta eta erantzuna ematea. Gaineratu du garrantzitsua dela ekitaldien arduradunak gaian heztea.

Beatriz Artozabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuaren arabera, gidaren helburu nagusia zera dela, emakumeen aurkako indarkeria «ez normalizatzea edo banalizatzea» aisialdi eremuetan. Gomendioz osatutako gida horrri esker, edozein ekitaldi antolatzen hasten denetik antolatzaileek gogoan izan beharko dute «elkarrekiko errespetua eta guztien eskubideak bermatzeko» espazioak osatu behar direla.

Gidaren zirriborroa kultur arloko hamalau erakunderi aurkeztu zitzaiela azaldu du sailburuak. Hamalauek «beharrezkotzat» jo dute gida, guztietan erasorik egon ez den arren. Era berean, maiatzean beste gida bat aurkeztu zuten aldundiek eta Eudelek, jaietan indarkeria matxista prebenitzeko tokiko prozesuak bultzatzeko.

Barakaldoko alkate Amaia del Campok, berriz, udalak abian jarri dituen prebentzio kanpainak azaldu ditu ekitaldian, hala nola jaietan lan egiten duten pertsona eta sektoreei prestakuntza ematea indarkeria matxistaren ezaugarriak ezagutzeko, eta edalontzien estalkiak erabiltzea sumisio kimikoa eragozteko.

Aurrenekoa, Euskal Encounter

Gidaren aurkezpena Barakaldoko BECen izateak badu arrazoi bat. Izan ere, bertan egingo da Euskal Encounter, uztailaren 22tik 25era. Informatika ardatz duen topaketa izango da lehenengo ekitaldia bere protokoloa Emakunderen gomendio berri horietan oinarrituko duena. Urtero milaka zale biltzen dituen ekitaldi horrek gaur aurkeztu du eraso sexisten aurkako protokoloa.

Protokoloaren helburu nagusia inklusiboa izatea eta indarkeria matxistarik gabeko eremu baten alde egitea da, Sabino San Vicente Euskal Encounterren antolatzailearen arabera. Parte hartzaileen konpromisoa «bai espazio presentzialetan, bai birtualetan» jazarpenik ez egoteko «bermea» dela dio San Vicentek. Espazio birtualean jarri du arreta Encounterren antolatzaileak: «Online espazio bat izanik, funtsezkoa da ziberjazarpena antzeman eta haren aurka jardutea».

Euskal Encounterren puntu morea egongo dela jakinarazi du San Vicentek: birtuala eta aurrez aurrekoa. Horretaz gainera, informatikaren esparruan ere berdintasunean aurrera egin behar dela azpimarratu du.


Historian mugarri, gogoen akuilu

Summary: Historian mugarri, gogoen akuilu. Estaturik gabeko beste nazio askotan ere, setioak, borrokaldiak, iraultzak eta kutsu militarreko beste zenbait gertaera historiko ikur bilakatu dira, kontzientzia kolektiboan ez ezik, herri horien burujabetza aldarrikatzen duten mugimendu politikoentzat ere.

Ia 60 urtez, 1296tik 1357ra, Eskozia eta Ingalaterra gerran egon ziren, Eskozia anexionatzeko ingelesek egindako ahaleginak zirela eta. Eskoziako Independentzia Gerrak izan ziren haiek, eta izendapen horrekin igaro dira historiara. Historialariek bi arotan banatzen dute orduko gatazka: Lehen Independentzia Gerra 1296tik 1328ra izan zen, eta eskoziarrak nagusitzean amaitu zen, Eskoziak bere independentziari eutsi baitzion. Bigarrenak, berriz, 1332tik 1357ra iraun zuen, eta horren emaitza askoz nahasiagoa izan zen: horren ostean, Eskoziak ez zuen independentzia galdu, baina eskoziarrek dirutza handia ordaindu behar izan zieten ingelesei David II.a erregea aska zezaten. Liskar eta borrokaldi ugari izan ziren 60 urteko epe hartan, baina denetan ezagunena, edo eskoziarren oroimen kolektiboan argien gelditu dena, Bannockburngo bataila da. 1314ko ekainaren 23an eta 24an izan zen.

Bannockburneko bataila gogoratzeko martxa. STRINGER, EFE

Ingelesek 20.000 soldadu baino gehiagoko armada bildu zuten Eduardo II.aren agintepean, eta aurrean askoz soldadu gutxiago izan zituzten; 6.500 inguru, zenbait historialariren arabera. Hala ere, eskoziarren armada gailendu zitzaion ingelesenari, eta errege ingelesak arinari eman behar izan zion, atzean 9.000 soldadu inguru zerraldo utzita. William Wallaceren itzala Batailaren garrantzi historikoa gorabehera, Bannockburngo guduak bidea egin du eskoziarren memorian, eta sinbolo bilakatu da Eskoziaren burujabetzaren aldekoentzat. Eta horretan zeresan handia izan zuen Braveheart pelikulak. Mel Gibsonek 1995ean zuzendu eta protagonizatutako filmak William Wallace eskoziar borrokalariaren ibilerak ditu ardatz. William Wallace (Elderslie, Eskozia, 1270; Londres, 1305) heroi nazionala da Eskozian, baina, seguru asko, gaur egun ezinezkoa da hura Mel Gibsonek antzeztu zuen pertsonaiatik desberdintzea imajinario kolektiboan. Ingalaterrako errege Eduardo I.ak 1296an Eskozia inbaditu ostean, Wallacek eta beste eskoziar zenbaitek buru egin zieten soldadu ingelesei. Wallace preso egin zuten, baina espetxetik ateratzea lortu zuen, ez jakin oso argi nola. Hurrengo urteetan, ingelesen etsairik amorratuena bilakatu zen, eta hainbat borrokalditan garaitu egin zituen, 1305ean atxilo hartu zuten arte. Londresera eraman zuten, eta han epaitu eta hil egin zuten, burua moztuta eta gorputza zatikatuta. Gorabehera horiek guztiak agertzen dira pelikulan, eta, amaieran, Bannockburngo gudua ere azaltzen da: Wallace hil ostean, haren oroitzapenak adore ematen die eskoziarrei, eta, horri esker, ingelesak garaitzeko gai dira.

Pelikulak arrakasta handia izan zuen: bost Oscar sari irabazi zituen, eta 1995ean diru gehien bildutakoen artean egon zen. Baina haren eragin politikoak ere ez ziren makalak izan: Eskozian nazio kontzientzia eta iraganaren inguruko harrotasuna pizteko balio izan zuen, eta, batez ere, eskoziarren nazio eskakizunak mundu osoan ezagutarazteko tresna bihurtu zen. Ez dago erraz esaterik eskoziar nazionalismoak XXI. mendearen hasieran izandako gorakada zenbateraino zor zaion filmaren arrakastari, baina, dudarik gabe, garrantzi handia izan zuen Eskoziako mito nazionalak gizarteratzeko lanean. Gaur egun, Eskoziaren Independentzia Gerrek leku garrantzitsua dute eskoziarren oroimen kolektiboan, eta, aro hartako gertaera historiko guztien artean, Bannockburngo guduak esanahi berezia hartzen du. Bannockburngo aldirietan, ustez bataila gertatu zen eremuan, badago hura gogorarazten duen oroitarria, eta ekainaren 23an ekitaldiak egin ohi dituzte orduko garaipena ospatzeko. Ekitaldi horiek jendetsuagoak bilakatu ziren azken urteetan, Eskoziaren burujabetzaren aldarriak gora egin zuenean, eta goia jo zuten independentziari buruzko galdeketaren abaroan. Izan ere, erreferenduma 2014an egin nahi izateko arrazoietako bat izan zen galdeketa Bannockburngo gudaren 700. urteurrenarekin bat eginaraztea. 2014ko galdeketan baiezkoa gailendu ez izanak ez du epeldu Bannockburngo gudua gogorarazteko grina. Azken urteotan, eskoziar independentistek ibilaldia egin izan dute urtero bataila oroitzeko, eta martxa Robert Bruce erregearen omenez altxatutako estatuaren aurrean amaitu izan da. 2018an egindakoan, esaterako, 15.000 lagunek parte hartu zuten.

GALIZIA. AHANZTURATIK SALBATU GURAN

Galiziako historia aberatsa da, eta mugarri esanguratsuz beterik dago. Pedro Pardo de Cela mariskalaren heriotza da horietako bat.

Galiziako historia aberatsa da, eta gertaera esanguratsu eta gogoangarriz betea dago, historiografia ofizial espainiarrak askotan ukatu eta ostendu dituen arren. Aspaldikoak dira historia hori berreskuratzeko ahaleginak, gertaera horien aztarnak herriaren oroimen kolektiboan gelditu direla baliatuta. Formalki, Galiziako erresuma 1230ean galdu zen, Gaztelako Fernando III.ak bereganatu zuenean, baina Xose Ramon Ermida Meilan historialariak azaldu duenez, «praktikan modu independentean funtzionatu zuen XV. mendera arte». Errege-Erregina Katolikoen asmo zentralizatzaileek egoera aldatu zuten, eta Galiziako jauntxo batzuk asmo horien kontra altxatu ziren. Pedro Pardo de Cela mariskala haietako bat izan zen.

A Frouxeirako gazteluko hondarrak. Pedro Pardo de Cela mariskala han egon zen setiaturik. BERRIA.

Errege-Erregina Katolikoek hura atxilotzeko eta hiltzeko agindua eman zuten, baina Pardo de Cela A Frouxeira izeneko parajean zeukan gazteluan gotortu zen. Errege-erregina espainiarrek bidalitako tropek setioa ezarri zioten gazteluari, baina ez zitzaien batere erraza izan hura hartzea; setioak hilabeteak iraun zuen —hiru urte, zenbait iturriren arabera—, eta gaztelua hartzeko borrokaldietan hildako ugari egon ziren. Baina, azkenean, Pardo de Cela espainiarren esku gelditu zen, eta haiek burua moztu zioten 1483an, Mondoñedoko plazan. Mitoa bizirik Pardo de Cela hil zuten, baina haren irudiak bizirik iraun du galiziarren imajinario kolektiboan. Modu askotara, gainera: A Mariña eskualdean ugariak dira Pardo de Celari eta A Frouxeirari buruzko kondairak eta legendak. Beste aldetik, Pardo de Cela pertsonaia literario ere bilakatu zen, eta asko dira haren inguruko poemak, herri kantak eta bestelako testuak. Azkenik, nazionalismo galegoak ere Pardo de Cela aldarrikatu izan du, eta, esaterako, Galiziaren egun nazionala ezartzeko eztabaidak hasi zirenean, proposamenetako bat izan zen egun hori abenduaren 17an ospatzea, egun horretan hil baitzuten mariskala: «Argentinan, esaterako, atzerriraturik zeuden galiziarrek 1960ko hamarkadara arte ospatu zuten egun hori, eta ekitaldietan erbesteratutako euskal nazionalistek ere parte hartzen zuten», azaldu du Ermida Meilanek. 1467tik 1469ra Irmandiñoen matxinada izenekoa izan zen Galizian. Jauntxoen kontrako iraultza izan zen, eta hark ere arrastoa utzi zuen galiziarren oroimen hitorikoan, baina nazionalismoan ez dago adostasunik haren inguruko balorazioan, David Rodriguez idazleak azaldu duenez: «Aldarrikatu egiten da mugimendu askatzaile, autoktono eta aitzindari gisa, baina, batzuetan, aski modu teleologikoan, leporatzen zaio Gaztelako erresumaren aurrean Galiziako menpekotasuna ahalbidetu izana». 1846an izandako altxamendua ere Galiziaren memoria kolektiboaren beste osagai garrantzitsua da. «Estaturik gabeko nazioek, definizioz, ez dute haien birsortzea ziurtatzen duen aparatu burokratikorik», azaldu du Rodriguezek. «Beraz, mugimendu askatzaileek ikur eta mugarri historikoak baliatzea garrantzitsua da. Gakoa da zertarako erabiltzen den: ekintzarako herri izaera indartzeko, edo onanismo chauvinista elikatzeko».

KATALUNIA. ASKATASUNA GALDU ZUENEKOA

Irailaren 11n ospatzen du Kataluniak bere egun nazionala, 1714an Bartzelona Espainiako errege Filipe V.aren tropek hartu zutenekoa gogoan.

XVIII. mendearen hasieran gerra piztu zen Espainian Borboiko eta Habsburgoko errege dinastien aldekoen artean. Borboiek irabazi zuten, eta garaipen hark ekarri zuen Espainian familia horrek agintea eskuratzea, baina Katalunian beste ondorio batzuk ere izan zituen. Filipe V.a Borboikoaren armadak hamalau hilabetez setioa ezarri zion Bartzelonari, eta, azkenean, hiria bereganatu zuen 1714ko irailaren 11n. Gaur egun, Diada edo Kataluniako aberriaren eguna irailaren 11n ospatzen da, orduko gertaera haiek gogoan. Mariona Lladonosa Latorre politologoa eta soziologian doktorea da, eta eskolak ematen ditu Lleidako Unibertsitatean (Katalunia). Hark dioenez, irailaren 11ko porrotak «Kataluniako egitura politiko eta ekonomikoen asimilazioa» eta Gaztelako ereduaren ezartzea ekarri zuen: «Erdi Arotik zirauen aparatu instituzionala suntsitu egin zuen. Arnasa luzeko egitasmo politiko baten galera izan zen». Ez da harritzekoa, beraz, katalanismoak data hura eta gertaera haiek bere memoria kolektiboan txertatu izana.

Katalunia Diada, iaz. Toni Albir, EFE

XIX. mendearen amaieran hasi ziren irailaren 11 gogoratzeko ekitaldiak antolatzen, eta apurka-apurka indarra hartu zuten. Frankismoak ere ez zuen lortu horren oroitzapena katalanen memoriatik ezabatzea, eta 1980ean ofizialki Kataluniako nazio eguna izendatu zuten.

Mendeurrenaren eragina Urte askoan, irailaren 11ko ospakizunek jite instituzionala izan zuten, baina 2014an, 1714ko gertaeren 300. urteurrenaren harira, eta prozesu independentistaren abaroan, gauzak aldatu ziren: «Diadak berreskuratu zuen erresistentziaren eta galdutako askatasunen memoriaren zentzua». Lladonosak uste du horrelako mugarri historikoak gogoratzeak funtzio bat betetzen duela herrien memoria historikoa elikatzeko: «Gure inguruko herri guztietan daude horrelakoak, eta komunitatearekin eta inguruarekin harremantzeko moduaren osagai bat dira. Beraz, funtzio sozial bat betetzen dute: pertsona eta kolektiboen jardueraren norabidea ezartzea. Helburua da gakoa: kontakizun historikoek kohesiorako, demokraziarako eta aniztasunerako baliagarriak badira, interesgarriak izan daitezke». Bihar: Amaiurko memoriaren berreskurapena.


Summary: Espetxeratu egin dute sexu eraso bat egotzita Tafallan atxilotutako gizona. Tafallako 2. Instrukzio Epaitegiko epaileak behin-behinean sartu du espetxera, bermerik gabe. Hilaren 5ean Tafallan izandako beste sexu eraso bat egotzi diote.

Foruzaingoak 19 urteko gizon bat atxilotu zuen asteartean Tafallan (Nafarroa), emakume bati sexu eraso bat egitea leporatuta, eta, gaur, epaileak espetxera bidali du behin-behinean, bermerik gabe. Tafallako 2. Instrukzio Epaitegiko epaileak bi sexu eraso egin izana leporatzen dio gizonezkoari, baita lesioak eragitea ere. Bi sexu erasoak Tafallan izan zirela azaldu du epaileak ebazpenean: uztailaren 12an bata, eta uztailaren 5ean bestea. Salaketa jarri zuten bi emakumeen bertsioa sinesgarritzat jo du epaileak: autoan jasota dagoenez, bi emakumeek «argi eta garbi» identifikatu zuten erasotzailea erakutsi zizkieten argazkien artean.

Uztailaren 12an emakume batek jarritako salaketaren arabera, gizonak emakumeari heldu, hura lurrera bota, eta, gero, haren gainean masturbatzeari ekin zion. Eraso horri lotuta, epaileak lesioak eragitea egotzi dio gizonezkoari, eta autoan jaso du «koherenteak» direla andrazkoak polizia etxean egindako deklarazioa eta Nafarroako ospitalearen traumatismo agiria.


Summary: Larrialdia ezarriko dute bihar Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, suteengatik. Jaurlaritzaren larrialdi zerbitzuek jakinarazi dutenez, gutxienez bost sute daude piztuta gaur: lau Araban eta bat Gipuzkoan, Aizkorrin. Nafarroan ere alerta gorrian dira asteartetik.

Bihartik aurrera suteengatiko larrialdi egoera ezarriko du Eusko Jaurlaritzak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Alerta egoera aktibatu zuten atzo, baina bihartik aurrera debeku batzuk jarriko dituzte indarrean, batik bat nekazaritza eremuan. Nafarroan dagoeneko indarrean dago sua dibertimendurako erabiltzeko eta uzta biltzeko debekua.

Gutxienez bost sute piztu dira gaur, lau Araban eta bat Gipuzkoan, Eusko Jaurlaritzako larrialdi zerbitzuek berri eman dutenez. Oraingoz ez dute aparteko arazorik eragin, eta kontrolpean dituzte guztiak, baina landa eremuan kontuz ibiltzeko deia egin dute larrialdi zerbitzuek. Sute bat baino gehiago izan da azken egunetan; atzo, adibidez, Donemiliaga eta Asparrena artean, Araban.

Gaur, Gasteiz inguruan piztu dira haietako bi: Mendiolan eta Andollun. Argandoña inguruan, gainera, A-132 errepidea itxi behar izan dute suteen ondorioz. Arratsaldeko lauretarako ireki dute berriz. Horra Andolluko sutearen irudiak:

Añanako kuadrillan eta Arabako Mendialdean ere piztu dira beste bi sute, Villaluengan eta Barojan. Baita Aizkorri mendian ere, Gipuzkoan.

Nafarroako suhiltzaileek ez dute gaur inongo suteren berri eman, baina atzo, adibidez, bat baino gehiago izan zirela azaldu zuten; horietako bat, NA-6030 errepidearen ondoan, ibilgailu batek eraginda. Gaur, gainera, nekazari bat salatu dutela jakinarazi du Foruzaingoak, alerta egoeran debekatuta egon arren uzta biltzen ari zelako.


Summary: Alconzako 25 kaleratzeak legezkoak direla ebatzi du Auzitegi Nagusiak. Epaileek uste dute azken urteetako galerek erabakia justifikatzen dutela. Sindikatuek helegitea jarriko dute Auzitegi Gorenean, eta ikusteke dago langileek greba bertan behera utziko duten ala ez.

EAEko Auzitegi Nagusiak arrazoia eman dio Alconzari, eta, ondorioz, Berangoko (Bizkaia) motor elektriko fabrikak 25 langile kaleratu ahal izango ditu. Irizar Groupeko kide den konpainiak azken urteetako galera ekonomikoak argudiatu zituen urte hasieran lan erregulazio bat egiteko, eta, sindikatuen helegitearen ondoren, Auzitegi Nagusiak arrazoia eman dio enpresari. Tailerretako langileak greban daude otsailaren 28az geroztik, eta ekoizpena geldirik dago. ELA eta LABeko ordezkariak astelehenean bilduko dira protestarekin jarraitu ala ez erabakitzeko. Zuzendaritzaren beldur dira, ez baitira harekin fio, eta atea itxi nahi diote etorkizunean kaleratze gehiago egiteari. Alconzako langile batzordeak helegitea jarriko du Espainiako Auzitegi Gorenean, baina Bilboko ebazpena ikusita oso zaila dirudi hark ez berrestea. Izan ere, epaileak sindikatuen helegiteko arrazoi guztiak ukatu ditu. Ez du fede txarrik ikusi enpresaren aldetik, ez du uste talde patologiko baten kide denik, ezta ere diskriminaziorik egon denik kaleratuen hautaketan, eta azken lau urteetan 20 milioi euro galdu izana erabakia hartzeko arrazoi dela iritzi dio. Sindikatuak, dena den, ez dira iritzi berekoak. Besteak beste, argudiatu dute 25 kaleratuetatik 21 ELAn edo LABen izen emanda daudela, eta beste laurek ez dutela filiazio sindikalik. Enpresako batzordean, CCOOk lau ordezkari ditu, ELAk hiru eta LABek bi. CCOOk greba bertan behera utzi zuen. Sindikatu horrek, dena den, bulegoetan tailerrean baino ordezkari gehiago ditu, eta kaleratze guztiak tailerrean izan dira. Era berean kexu dira enpresak ez duelako negoziatu nahi izan, eta nabarmendu dute lan ikuskaritzara joan zirenean jakin zutela kaleratu kopurua 38tik 25era murriztu zuela. Ordura arte zuzendaritzaren izenean negoziatzen aritu den bulegoak ez zion halakorik jakinarazi. Azkenik, langileek salatu dute enpresaren egoera zaila zuzendaritzaren kudeaketa txarraren ondorio dela. Kaleratuei dagokienez, gehienak 40 urteen bueltan dabiltza, eta hamabost urte inguru zeramatzaten Alconzan. Zuzendaritzak kaleratze arrunten baldintzak hobetu dizkie: 30 eguneko kalte ordaina jasoko dute lan urte bakoitzeko, hemezortzi hilabeteko soldatako mugarekin. Erregulazioaren ondoren 45 langile inguru geldituko dira. 137 egun daramatzate greban, eta hilabeteak dira grebaren eraginez ekoizpena etenda dagoela. ELA eta LABeko kideak astelehenean bilduko dira. Protestarekin jarraitzeko prest daude zuzendaritzak gelditzen direnen etorkizuna ez badu bermatzen. Erregulazio hau bidezkotzat jo izanak arrazoi berdinengatik beste batzuk abian jartzeko aukera errazten dio enpresari.


Summary: Donostiako Piratek 20. urteurreneko kanta aurkeztu dute. Physis versus Nomos taldeak eratu du abestia, eta piraten auzolanak aurrera jarraitzen duela adierazi nahi du. Piratek antolatzen dute Donostiako Aste Nagusiko egitarau herrikoia eta horren barneko Abordatze jendetsua.

Iritsi da Donostiako Piraten 20. urteurreneko kanta entzuteko unea. Aurtzaka goaz abestiak gaur ikusi du argia lehenengo aldiz, Donostiako piratak auzolanari tiraka aurrerantz doazela aldarrikatzeko. Beñat Antxustegi da kantuaren egilea, Markel Ormazabal eta Eneko Sierraren laguntzaz. Moldaketa, berriz, Physis versus Nomos talde donostiarrak egin du (Beñat Antxustegi abesten eta gitarrarekin, Unai Pelayo baxuan, Xalba Ramirez baterian eta Eneko Sierra saxofoiarekin).

Sara Zozaya, Garazi Esnaola eta Gartxot Unsain abeslariek ere hartu dute parte proiektuan. Grabaketa eta nahasketa zuzenean egin zituzten Berako Atala estudioetan, ekainean. «Proposamena egin ziguten, eta, aurreko urteetako abestiekin alderatuz, zerbait lasaiagoa egitea erabaki genuen. Zuzenean grabatu genuen, analogikoan, eta soinua natural gelditu zaigu», azaldu dute Physis versus Nomos taldeko kideek. Kolaborazioei dagokienez, «Donostian ibiltzen diren musikari erreferenteak» direla adierazi dute.

Jarraitu irakurtzen Irutxuloko Hitzan.


Summary: Independentzia eskatu dute Donibane Lohizuneko karriketan eta hondartzan. Jende andana elkartu da U14 kolektiboak antolatu duen protestan. Askotariko aldarrikapenak oihukatu dituzte, eta pintura bota dute zenbait higiezin agentziaren kontra

Kateak hautsiz, herria defendatu. Independentzia! lelopean, dozenaka jendek protesta egin du Donibane Lohitzunen (Lapurdi), Euskal Herriaren askatasuna aldarrikatzeko. Hondartza bazterreko pasealekuan eta hiri erdiko karriketan ibili dira askotariko aldarrikapenak oihukatuz, eta zenbait higiezin agentziaren kontra ere egin dute. Antolatzaileek ez dute adierazpenik egin.

Frantziako Errepublikaren egun nazionala da uztailaren 14a, 1789ko iraultzan gertatu zen Bastillaren hartzearen eguna. Ipar Euskal Herrian, protestak antolatu izan dituzte urteetan ezkerreko abertzaleek «besta egun arrotzaren» kontra; iaztik, U14 kolektiboak hartu du bere gain mobilizazioaren antolaketa, «borroka egun» izendatuta.

Iazko mobilizazioa istilu batzuekin bukatu zen, Jean François Hirigoien auzapeza herriko etxeko hesian eskegita zegoen pankarta kentzen entseatu zenean. Bultzaka aritu zen manifestari batzuekin eta irain keinu bat eginez lekutu zen azkenean. Handik aste batzuetara, lau gazte atxilotu zituen Frantziako Poliziak, auzapezari eraso egitea leporatuta; kargurik gabe utzi zituzten aske.

Horiek horrela, ikusmina zegoen aurtengo manifestazioari begira. 17:00etarako deitua zuen protesta U14 kolektiboak. Uda giro betean, jendetza zegoen Luis XIV.aren plazako ostatuetako terrazetan. Inguruan, uniformedun polizia andana plazako sarrerak zaintzen: manifestaziora joateko itxura zutenak miatu dituzte, baita kazetariak ere. Pixkanaka jendea biltzen hasi da, eta momentu batean, pankarta atera eta manifestazioan abiatu dira «uztailak 14 borroka eguna» oihuen artean.

Manifestariak hondartza bazterreko pasealekuan sartu dira lehenik, Euskal Herriaren independentziaren aldeko aldarrikapenak oihukatzen zituztela. Manifestazioa pasatu ahala, harrituta begiratu diete hondartzako turista askok: batzuk telefonoarekin grabatzen, beste batzuk amorratuak; eta izan dira begirunez hartu dutenak ere. Manifestazioak aurrera egin ahala, burua estalia zuten manifestari batzuek independentziaren aldeko pankarta bat atera dute hondartza bazterrean, bengala batzuk piztuta.

Hondartza bazterretik urrundu eta hiri erdiko karriketan barna abiatu dira ondoren. Momentu horretan, pinturaz betetako arrautzak bota dituzte hainbat higiezin agentziaren kontrako; horietako batzuk turismorako etxebizitzak alokatzera berezituak dira. «Euskal Herria ez da salgai» oihuekin babestu dute ekintza protestan parte hartzen ari zirenek.

Herriko etxe aitzinera iritsi direnean, manifestariek pankarta bat eskegi dute hango hesietan. Frantziako Poliziaren hesi bat zegoen prest, baina ez dute esku hartu, eta auzapeza ere ez da agertu. Eusko gudariak kantatu ondotik, manifestariak inguruko karriketatik sakabanatu dira.

Goizean, Xuti Gaztek Euskal Herriaren independentzia aldarrikatu du Irun eta Hendaia arteko mugan. Bi pankarta zintzilikatu dituzte Santiago zubitik: Independentzia leloa zeraman ikurrin bat eta Gure lurraren, hizkuntzaren eta bizitzen defentsan, independentzia! zioen beste bat.


Pidcock nagusitu da Alpe d’Huezen

Summary: Pidcock nagusitu da Alpe d’Huezen. Ihesaldia baliatu du Thomas Pidcockek Frantziako Tourreko hamabigarren etapa irabazteko. Tadej Pogacar eta Jonas Vingeegard elkarrekin sartu dira helmugan, eta aldea berbera da sailkapenean.

Thomas Pidcockek (Ineos) irabazi du Frantziako Tourreko hamabigarren etapa, Alpe d’Huez handian. Eguneko ihesaldiarekin bat egin du Galibierren behera, eta azken mendatean azpi-azpitik erasoa jo eta gero irabazi du britaniarrak. Tadej Pogacar (UAE) bi aldiz saiatu da Jonas Vingegaard (Jumbo-Visma) atzean uzten, baina gurpilera itsatsi zaio bietan liderra. Elkarrekin sartu dira helmugan, eta danimarkarra da lider oraindik ere.

Gaur ere albiste txarrak izan ditu Pogacarrek etapa hasi aurretik. Joan den eguneko jipoiarekin nahikoa ez, eta hurrengo goizean positibo eman du COVID-19an Joxean Fernandez Matxinek, UAEko kirol zuzendariak. Dagoeneko bostek eman dute positibo UAEn: hiru txirrindularik, taldeko masajistak eta Matxinek berak.

Etapa hasi eta berehala, lehia bizia izan da eguneko ihesaldian sartzeko, eta zazpi lagunek lortu dute aurrera egitea. Galibierren gora (23 km, %5,1ean), Chris Froomek (Israel) eta Pidcockek egin dute aurrekoekin elkartzeko saiakera, eta jaitsiera izugarri batean lortu dute haiekin bat egitea.

Tropelean, ordea, lasai hartu dute eguneko lehen zatia. Croix de Ferrera (29 km %5,2an) iritsi dira ondoren txirrindulariak, eta, bertan Jumbo-Vismak erritmoa ipini duen arren, ez da aurreko egunean bezalako erasorik ikusi. Hala ere, beroak egin du bere aukeraketa, eta tropeletik atzera gelditu dira hainbat txirrindulari. UAE ez da aurreneko postuetara hurbildu ere egin, eta mugimendu guztiak azken mendaterako utzi dituzte Pogacarrek eta haren taldekideek.

Aurreko taldetxoan bost txirrindulari bakarrik gelditu dira Croix de Ferren: Froome, Pidcock, Louis Meintjes (Intermarche), Neilson Powless (Education First) eta Giulio Ciccone (Trek). Lau minutu pasatxoko aldearekin iritsi dira mendate amaigabearen gainera, baina, jaitsieran asko arriskatu ondoren, sei minutu pasatxoren aldearekin hasi dute Alpe d’Huezeko igoera (13,8 km %8,1ean).

Mendate mitikoko 21 bihurguneak igo behar izan dituzte, azkenik, txirrindulariek. Aurrean Pidcockek berehala jo du erasoa, eta boskotea sakabanatu egin da helmugarako hamar kilometro gelditzen zirenean. Meintjes eta Froome haren atzetik abiatu dira, baina banaka-banaka, bakoitza bere erritmoan. Tropelean, aldiz, igoerara iritsi eta berehala jarri da Jumbo-Visma erritmoa handitzen, Wout van Aert buruan zela, eta talde nagusia asko murriztu du. Primoz Roglic eta Sepp Kuss izan dira Jumbo-Vismaren azken morroiak, eta bost txirrindulari gelditu dira bakarrik talde nagusian: Kuss, Vingegaard, Pogacar, Geraint Thomas (Ineos) eta Enric Mas (Movistar).

Aurrean pixkanaka zuloa handitzea lortu du Pidcock gazteak, eta helmugarako zazpi kilometro gelditzen zirenean erritmoa bizitu ostean bakarrik abiatu da garaipenaren bila. Bakarrik iritsi da helmugara, eta hark irabazi du etapa. Meintjes izan da bigarren, eta Froome hirugarren.

Talde nagusian Pogacarrek jo du erasoa, eta Vingegaard gurpilari itsatsi zaio. Tartea zabaldu ezinda aritu da esloveniarra, eta, hori ikusita, hanka altxatzea erabaki du. Bikotearekin elkartzeko baliatu dute beste hirurek. Handik kilometro batera egin du bigarren saiakera Pogacarrek, eta, dena eman duen arren, aise eutsi dio Vingegaardek. Elkarrekin sartu dira azkenean bostak helmugan, esprintean, eta bi oilarren arteko aldea berbera izango da sailkapenean. Minutu baten tartean sartu dira atzetik beste faboritoetako asko, besteak beste: Romain Bardet (DSM), David Gaudu (FDJ), Nairo Quintana (Arkea) eta Adam Yates (Ineos).


Summary: Italiako presidenteak ez du onartu Draghiren dimisioa. M5Sk ez du parte hartu Senatuko bozketa garrantzitsu batean, Contek eta lehen ministroak asteotan izan dituzten tirabirengatik, eta Italiako gobernuburuak kargua uztea erabaki du. Mattarellak erantzun dio parlamentura joateko «egoera aztertzera».

Italia, berriz ere, erabateko ziurgabetasun politikoan murgildu da. Mario Draghik lehen ministro kargua utzi nahi zuen gaur, M5S 5 Izar Mugimenduarekin, eta batez ere indar politiko horren buruzagi Giuseppe Conterekin asteotan izan dituen desadostasunen ondorioz. Sergio Mattarella presidenteak, ordea, ez dio hori onartu, eta parlamentura joateko erantzun dio, «egoera aztertzera». Europa hegoaldeko herrialdea hamaikagarren krisian dago, eta orain ez dago batere argi zer gertatuko den, Italiako politika aurreikustea geroz eta zailagoa baita. Draghi, printzipioz, datorren asteazkenean mintzatuko da diputatuen aurrean.

Lehen ministroak iragarria zuen ez zuela karguan jarraitu nahi M5Srik gabe, eta adierazpen horrek garrantzi handia eman dio gaur eguerdian Senatuan egin duten bozketa bati. Gobernuak inflazioari (%8) aurre egiteko aurkezturiko dekretuak berekin zekarren konfiantza mozio bat, baina Conteren alderdiko senatariak ez dira goi ganberan izan —halere, onartu egin dute—.

Hori kontuan harturik, Europako Banku Zentraleko presidente izandakoak argudiatu du orain arteko «baldintzak» ez direla betetzen agintean jarraitzeko: «Gobernu honen oinarri izan den batasun nazionaleko gehiengoa jada ez da existitzen».

M5Sren buruzagiarentzat, herritarrentzako laguntzak ez dira «nahikoak» izan, eta horren harira erabaki du Senatuko bozketan ez parte hartzea. Horren aurretik, baina, Contek zenbait desadostasun izan ditu Draghirekin; besteak beste, Ukrainara armak bidaltzeaz eta Erroma hiriburuan zaborrarentzako erraustegi bat eraikitzeaz.

Zazpi alderdik osatzen dute batasun nazionaleko gobernua. Iazko otsailean eratu zuten, COVID-19aren pandemiari aurre egiteko, eta, berez, M5Sren babesik gabe ere badu gehiengoa Diputatuen Ganberan eta Senatuan; oraindik ere lehen ministro denak, ordea, horien guztien babesa nahi zuen, eta Conteren alderdia negoziatzeko prest dagoen arren, Draghik kargua uztea erabaki du. Oraingoz, baina, gobernuburu postuan jarraitu beharko du.

«Egunotan, nik neuk, bide komun batean jarraitzeko konpromisorik handiena agertu dut. Saiatu naiz ulertzen indar politikoek helarazi dizkidaten eskakizunak. Parlamentuko gaurko eztabaidak eta bozketak agerian utzi dutenez, hori ez da nahikoa izan», argudiatu du Europako Banku Zentraleko presidente ohiak Ministroen Kontseiluan.

Mattarellaren ezezkoaren ondorioz, Draghik lehen ministro karguan jarraitzen du, eta bost egun ditu gobernuarekin zer egin erabakitzeko; hau da, M5S botatzea edo bestelako koalizio bat eratzea. Hori lortuko ez balu, Italiako presidenteak bi aukera lituzke: beste lehen ministro bat aukeratzeko agindu lezake, edo bozetara deitu.

Estatuburua egonkortasun politikoaren aldekoa da, eta baliteke ahalik eta aldaketarik gutxien nahi izatea, are gehiago kontuan harturik egungo nazioarteko testuingurua.

Italiako Anaiak, adi

Italiako alderdi nagusi guztiak daude gobernuan, eskuin muturreko FdI Italiako Anaiak izan ezik. Eta, hain justu, badirudi oposizioan geratu izanak mesede egin diola, YouTrend inkesta etxearen arabera, babesik handiena jasoko lukeen alderdia litzatekeelako, hauteskundeak gaur egingo balituzte.

FdIk botoen %22,5 bilduko lituzke, eta Matteo Salvini Barne ministro ohiaren Legarekin (%14,5) eta Silvio Berlusconi lehen ministro izandakoaren Forza Italiarekin (%8,3) batera koalizio gobernu bat osatzeko moduan leudeke, Giorgia Meloni gobernuburu lukeena.

Beste aldean, PDk eta M5Sk elkarrekin aurkezteko asmoa dute, baina Enrico Letta lehen ministro ohi eta PDren buruzagiak esan du gaur gertaturikoak «egoera aldatzen» duela.

Berez, agintaldia datorren martxoan amaituko da, baina, egunotan, eta batez ere datorren asteazkenean gertatuko denaren arabera, baliteke Italiako presidenteak bozak aurreratzea, eta, orduan, udazkenean egingo lituzkete.

Iragan hauteskundeak 2018ko martxoan egin zituzten, eta M5S izan zen Diputatuen Ganberan ordezkaritzarik handiena lortu zuen alderdia —630 eserlekutik 227—. Legarekin koalizioan gobernatu zuen 2019ko abuztura arte, Conte lehen ministro zela, eta, Salviniren dimisioaren ondoren, PD Alderdi Demokratikoarekin eta IV Italia Bizirik-ekin ados jarri zen gobernatzen jarraitzeko —eta Askeak eta Berdinak ezkertiarraren babes parlamentarioarekin—; iazko urtarrilean, berriz, IV koaliziotik atera zen, eta horren ondoren osatu zuten batasun nazionaleko gobernua.


Summary: Memoria Demokratikoaren Legea onartu du Espainiako Kongresuak. PSOE, Unidas Podemos, EH Bildu, EAJ, PDeCAT eta Mas Pais alderdien aldeko botoak jaso ditu legeak. PPk eta Vox-ek adierazi dute boterera iritsiz gero legea baliogabetuko dutela

2020ko irailaren 15ean onartu zuen Espainiako Gobernuak Memoria Demokratikoaren Legearen aurreproiektua, baina ordutik bulegoetako apaletan gordeta egon da, gaur arte. Aldeko 173 botoekin, Espainiako Diputatuen Kongresuak legea onartu du, Jose Luis Rodriguez Zapateroren 2007ko Memoria Historikoaren Legea ordezkatuz. 159k bozkatu dute legearen aurka, eta 14 abstentzio ere izan dira.

Ikusi gehiago: Oroimenik gabeko eraikinak

PSOEko Valentin Garciak legea goratu du, eta nabarmendu du 1977ko Amnistia Legea trantsizio garaiko «gertaera gogoangarria» izan zela. Bel Pozueta EH Bilduko diputatuak adierazi du lege hau «beste pauso bat» dela frankismoaren milaka biktimei eta beren familiei justiziaren, egiaren eta erreparazioaren «zati bat» itzultzeko. Bide «luzea eta zailtasunez» betetakoa izan dela esan du, eta EH Bilduk legea aurrera ateratzeko izan duen prestutasuna ere goraipatu du. Hala ere, «urrunago» iristea gustatuko litzaiekela esan du Pozuetak, oraindik ebatzi behar diren gauzak geratzen direla argudiatuz.

Amnistia Legea ez baliogabetzearen inguruan ere mintzatu da Pozueta: «Onartu behar dugu ezin izan ditugula justizia bermatzeko oztopo batzuk kendu, 1977ko Amnistia Legea, esaterako». Izan ere, lege hori ez baliogabetzea izan da legea aurrera ateratzeko negoziazioak gehien trabatu dituen puntua, eta ERCk abstentzioaren alde bozkatzea eragin du, besteak beste.

EAJko Mikel Legardak ere akordioa babestu du, eta Hans Küng teologo alemanaren hitzak ekarri ditu gogora: «Küngek zioen iragan ilun baten aurrean, herri guztiek nahiago dutela ahanzturaren artea, gogoratzearena baino. Baina gehitu zuen iragan ilunak orainaldiaren gainean duen boterearen manifestazioa dela iragana ahaztea, betikotzeko baldintzak ezarriz». Lege berriak erreparaziorako eta prebentziorako duen helburuaz gain, helburu «etikoa» ere baduela nabarmendu du Legardak. Mas Pais alderdiko buruak, Iñigo Errejonek, alderdi eskuindarren manipulazio saiakerak salatu ditu, eta ETAren biktimak erabiltzea egotzi die PPri eta Vox-i.

ERCko diputatuak, Carolina Telechea i Lozanok, Amnistia Legea ez baliogabetzea deitoratu du, eta horregatik abstenitu dira legearen bozketan. Horrek ez du oztopatu legea aurrera ateratzea, baina gobernuko alderdiei ohartarazi die abstentzioa ez dela laguntzeko izan, baizik eta hemendik aurrera gainean izango dituztela adierazteko baizik.

Alderdi Popularrak eta Vox-ek gogor egin dute legearen aurka, baita koalizio gobernuko alderdien eta EH Bilduren aurka ere. Jaime Miguel Mateu PPko kideak gogor salatu du PSOEk eta Unidas Podemosek koalizio abertzalearekin lortu duten akordioa, eta «bildu legea edo memoria totalitarioaren legea» deitu beharko litzatekeela adierazi du. Lege berria «talde armatu baten adar politikoarekin» adostea egotzi dio gobernuari, eta esan du Nuñez Feijoo Moncloara iritsi bezain laster baliogabetuko dutela legea. Bestalde, Vox eskuin muturreko alderdiko Francisco Jose Contrerasek memoria «batasunizatzea» leporatu dio koalizio gobernuari. Erorien Harana bi bandoetako eroriak omentzeko eraiki zela esan du Contrerasek, eta 1936ko gerraren osteko garaia baketsua izan zela gehitu du.

Legearen berrikuntzak

Memoria Demokratikoaren Lege berri honek 1936ko gerraren eta diktadura frankistaren biktimen izendapena aldatuko du, eta gutxiengo gehiago izendatuko dituzte biktima. Nazioarteko giza eskubideen parametroen arabera egingo da hemendik aurrera izendapena.

Legea onartu ostean, hildako arbasoen gorpuak berreskuratzea eskubide bat izango da, eta DNA banku bat sortuko dute, lana errazteko. Horrez gain, 1936ko estatu kolpearen biktimak «gutxiesteko eta umiliatzeko helburua» duten eta frankismoa goraipatzen duten fundazioak debekatuko ditu lege berriak. Euskara, galiziera eta katalana, eta hizkuntza horien komunitateak ere frankismoaren biktima izendatuko dituzte.

Aurreproiektu legea eta gaur onartu duten testua ez dira berdinak, baina, gobernuak hainbat alderdiren emendakinak onartu behar izan baitituzte legea onartzeko. Hala, EH Bilduren iniziatibaz, Ezkabako gotorlekua (Nafarroa) eta Donostiako La Cumbre jauregia memoria gune izendatuko dituzte, eta azken hau Donostiako Udalaren esku geratuko da. Eskubideen ustezko urraketen ikerketa judiziala 1978ra mugatuko da, baina EH Bilduren emendakin bati esker, 1983ra arteko urraketak ikertuko dituen batzorde bat sortuko da, aitortzarako eta erreparaziorako.

Epai frankistak baliogabetuko ditu legeak, eta EAJren iniziatibari esker, alderdi politikoei eta sindikatuei ondasunak itzuliko dizkiete, hala nola banderak, ikurrak eta dokumentuak. Diktadura garaian Eusko Jaurlaritzak Parisen zuen egoitza berreskuratzeko aukera ere zabalik uzten du legeak. 1936Ko gerrari eta diktadurari buruzko dokumentazioa errazago eskuratzea ahalbidetuko da aurrerantzean.


Summary: NBEk arrazoia eman dio andre bati indarkeria obstetrikoko kasu batean. Donostiako ospitale batek emakume bati erditzerakoan emandako tratua salatu du erakundeak, eta Espainiako eskatu dio emakumeari erreparazioa emateko «osasun fisikoan eta psikologikoan pairatutako kalteengatik».

Euskal Herriko emakume batek indarkeria obstetrikoa jasan zuen 2012an Donostiako ospitale batean, erditzean baimenik gabeko interbentzioak egin zizkiotelako. Horixe ebatzi du NBE Nazio Batuen Erakundearen Emakumearen Diskriminazioa Desagerrarazteko batzordeak, 36 urteko andrazkoak jarritako salaketa aztertuta. Erditzean indarkeria obstetrikoa jasan zuela salatzeko, Nazio Batuen Erakundera jo zuen N.A.E.-k duela hiru urte, Espainiako justiziaren ateak itxita topatu ondotik. NBEn salatu zuen bortizkeriaz artatu zutela erditu zenean, eta tratu horrek ondorio psikologikoak eragin zizkiola. Arrazoi eman dio orain NBEk, andrazkoa indarkeria obstetrikoaren biktima izan zela ebatzita, eta Espainiako Estatuari eskatu dio emakumeari erreparazioa emateko «osasun fisikoan eta psikologikoan pairatutako kalteengatik». Halaber, galdegin dio emakumeen «autonomia eta gaitasuna errespetatzeko», erditze etapa bakoitzean informazio osatua emanda eta edozein tratamendu inbaditzailea hasi aurretik «baimen askea» lortuta. NBEren ebazpenak jasotzen duenez, haurdunaldiaren 38.astean eta ur poltsa hautsita zuela iritsi zen emakumea Donostiako ospitale batera, eta han erditzea eragin zioten, aintzat hartu gabe horrelako kasuetarako dagoen 24 orduko itxarote protokoloa. «Alternatiba posibleei buruzko informaziorik eman gabe, erditzea eragin zioten, behar baino lehen eta haren baimenik gabe», nabarmendu du NBEk. Are, baginan baimenik gabeko miatze ugari egin zizkiotela, ez ziotela jaten utzi eta eskuak lotuta zituela zesarea bat egin ziotela jaso du txostenean. Erditu zenean, gainera, umea ez ziotela berehala eman nabarmendu du NBEk, halaber, gogora ekarrita amaren eta umearen arteko lehen kontaktu fisikoa funtsezkoa izaten dela. «Fenomeno orokortua»

Erditzean pairatutako tratuak kalte fisikoa eta psikologikoa eragin zizkion emakumeari, ebazpenean jasota dagoenez. Antsietate sintomekin jo zuen lehen arretako medikuarengana, eta «erditze osteko estres nahasmendua» diagnostikatu zioten. NBEk uste du ospitalean jasotako tratuak «trauma» bat eragin ziola, «fisikoa eta psikologikoa». Horrekin batera, NBEren batzordeak azpimarratu du erditzean indarkeria erabiltzea «fenomeno orokortua, sistematikoa eta errotua» dela osasun sistemetan. Eta zera ohartarazi du: «Medikuek eta erizainek aplikatu beharreko estandar eta protokolo guztiak jarraitu izan balituzte, litekeena da biktima modu naturalean erditu izana, fisikoki eta mentalki traumatizatu zuen prozeduratik igaro beharrik gabe».


Summary: 'Gaixoa ni' abestuz esan diete agur sanferminei. Jende andana bildu da bart Iruñeko Udaletxe plazan. Zapiak eskuetan eta kandela andana piztuta esan diete agur jaiei. «Ez da triste egon behar, gutxiago falta da 2023ko sanferminetarako», esan zuen Iruñeko alkate Enrique Maiak.

Gaixoa ni abestuz esan diete agur sanferminei. Jende andana bildu da bart Iruñeko Udaletxe plazan, eta, usadioei jarraituz, Gaixoa ni kantu ezaguna abestu dute jaien azken aldi hau agurtzeko. Zapiak eskuetan eta kandela andana piztuta esan diete agur jaiei; izan ere, azken aldiz duela hiru urte abestu zuten, pandemiaren aurreko aldian.

Hain justu ere, horri egin zion keinu Iruñeko alkate Enrique Maiak ere. Udaletxeko balkoian hitz egin zuen, eta hiru urtez desiratutako sanfermin jaiak agurtu zituen. «Hiru urteren ondoren, jai zoragarriak izan ditugu. Hilaren 6an hasi ziren, hemen, Juan Carlos Unzueren txupinazoarekin. Eta, orain, hemen amaituko dira, Gaixoa ni kantuarekin», adierazi zuen. Penatuta, baina datorren aldirako prest: «Ez da triste egon behar, gutxiago falta da 2023ko sanferminetarako».


Summary: Bilbo alde batetik bestera oinez zeharkatzeko bideen sarea ontzen. Hainbat eragilek aurkeztu dute hiri osoan zehar hesirik gabe oinezkoak ibili ahal izateko sarea. Bilbo artikulatzen duten sei ibilbideren inguruko proposamena egin dute.

«Oinezkoentzako eremuak hiriaren erdigunean sortu dira, batez ere; normalean, aisialdi eta merkataritza edo turismo jarduerei lotuta. Ez da hainbeste pentsatu hiri osoan oinez mugitzeko modu bat; horren ordez, gune atseginak bilatu dituzte jarduera ekonomiko edo kultural batzuk egiteko». Hala uste dute Bilborako Oinezkoentzako Sarearen Alde, Puntatik Puntara Oinez eta Hesirik Gabe proiektuaren sustatzaileek. Bilboko Auzo Elkarteen Federazioak, Feekor Bizkaiko Desgaitasun Fisikoa edota Organikoa duten Pertsonen Federazio Koordinatzaileak eta Ekologistak Martxan plataformak Bilboko oinezkoen sarearen proiektua aurkeztu berri dute. Hainbat eragileren artean hilabeteetako hausnarketa egin ondoren, hirian «modu seguruan eta lasaian» oinez punta batetik bestera ibili ahal izateko egin beharreko egokitzapenak proposatu dituzte. Proposamen hori ardatz duen kanpaina abiatu berri dute.

Enrique Antolin Ekologistak Martxan plataformako kideak eman zituen proposamenaren xehetasun nagusiak hilaren 7an Bilbon egin zuten agerraldian. Hiri eta mugikortasun eredu bakarra ez dagoela jakin badakitela esan zuen. Hala ere, lehenengoz, «hiria interkonektatutako espazio gisa pentsatzeko» proiektuan murgildu direla azaldu zuen, «hiriaren alde batetik bestera mugitzeko aukerarekin», hain zuzen; «halakorik ez da egin orain arte», gaineratu zuen.

Kaleen pribatizazioaz

Ainhoa Abendaño Anaitasuna elkarteko kidea ere bide beretik mintzatu zen. «Hiriaren erdi aldean lan hori [espazioak oinezkoentzako egokitzearena] egin da, baina pribatizazioa egon da eta kontzeptu berri batean sartzea da asmoa». Ledesma kalearen kasuari egin dio aipamena, gogora ekarrita denbora luzez egindako aldarrikapena izan zela kale hori oinezkoentzako bilakatzea: «Kale asko oinezkoentzako jarri dira, baina merkataritza jarduerek leku handia hartu dute. Ibilgailuek hartzen zuten leku bera hartzen dute orain terrazek. Ledesman, gainera, lehenago zeuden bertako dendak ere desagertu egin dira. Ostalaritza bihurtu da dena. Joera horrek auzoak aldarazten ditu», ondorioztatu du.

Bilboko eragileok egin duten proposamenak bestelako oinezkoentzako espazioen eredua du helburu. «Mugikortasunari buruz ari gara», adierazi du Abendañok. Antolinek «sare kontzeptua» gehitu dio: «Oinezkoek alde batetik bestera oinez joan ahal izatea nahi dugu, inolako hesirik gabe, ez soilik kontsumo jardueretarako». Ana Isabel Simon Meñique Bizikidetzaren aldeko Auzoak Santutxuko elkarteko kideak zehaztu du ibilbideok ez dituztela planteatzen paseoan joateko soilik: «Lanera, autobusera eta bestelakoetara joan ahal izateko bideak dira. Irisgarriak ere izan behar dira; bankuak behar badira, jar ditzatela; euria izanik garraiobide bat hartu behar badute, aukera izan dezatela, iturriak egon daitezela… Joan-etorriak lasai egin ahal izateko bideak proposatzen ditugu».

Hiria artikulatzen duten sei ibilbide aztertu dituzte, eta horien gaineko proposamena ondu dute: San Ignazio, Deustu eta Abando artekoa; Errekalde eta Indautxu batzen dituena; Otxarkoaga, Txurdinaga, Santutxu eta Zazpikaleak elkartzen dituena; Abando; Basurtu eta Zorrotza artekoa; eta Uribarri eta Castaño lotzen dituena. Gehienetan oinezkoentzako kale bat egokitzea adostu dute. Deustu eta San Ignazio lotzeko, berriz, bulebar bat proposatu dute. Irtenbidea bilatzeko ingururik zailena Santutxukoa izango dela aurreikusi dute; errazena, berriz, Abandokoa.

Egitasmoaren helburua da auzoak elkarrekin bat egitea eta horiek guztiak hirigunearekin ere konektatzea. Izan ere, haien arabera, «ez dago hiri osoa artikulatuko duen oinezkoentzako plan globalik, haren ikuspegi zatikatua baitago». Orokorrean ez dute planteatu obra handirik; dauden azpiegiturak apur bat egokituta oinezkoen mugikortasuna asko hobetu daitekeela uste dute.

Oinezkoentzako ibilbide ideia «berritzaile batean» oinarritu dira diseinuan, sustatzaileek eurek definitu duten bezala. Oinezkoentzako ikuspegia «espaloia handitzetik harago» doala zehaztu du Antolinek: «Oinezkoentzako kalea ez da lortzen espaloia handituta. Osotasunean oinez mugitzen direnentzako espazioa da, edo bidearen %75 oinez doazenek erabiltzekoa».

Bestalde, esan dute ibilbideak hainbat sistema edo puntu intermodalen bidez beste garraio-sistema batzuekin konektatuta egon beharko direla, hala nola, igogailuekin, metroarekin edo autobusekin. Halaber, ekipamendu osagarri batzuk izan beharko dituzte, besteak beste, zuhaitzak, bankuak edo iturriak. Oinezkoentzako ibilbide horiek gauzatuz gero, horien erabilerak mugatzeko araudi espezifiko bat aurkeztu beharko dela iritzi diote.

Populazioa zahartuz doa

Gaur egun garrantzitsutzat jo dituzte oinezkoentzako ibilbide horiek, eta aurreratu dute etorkizunera begira ezinbestekoak izango direla. Hain zuzen, azaldu dutenez, Bilbon biztanleen eguneroko «joan-etorrien %65 oinez egiten dira». Joera hori azaltzen duten faktoreen artean «biztanleriaren zahartzea» aipatu dute. Antolinen arabera, Bilboko populazioaren zati handi batek 60 urtetik gora ditu. «Bilbo oso hiri heldua da. Eta are helduagoa bilakatuko den egoera baterako bidean goaz. Horrek aldatu egiten du mugikortasunaren kontzeptua».

Aurrerantzean, auzoetan edo barrutietan landuko dituzte jada urtebeteko hausnarketen ondoren planteatu dituzten ibilbideen proposamenak. Taldeetan eztabaidatuko dute, eta, azkenik, diseinatutako ibilbideetarako zehaztasun gehiago landuko dituzte: ekipamenduak edota irisgarritasuna, kasurako. Bukatzeko, ibilbide guztiak ibilbide bakarrean batuko dituzte, hiriko joan-etorrien ikuspegi globala emateko. Dokumentu bakarrean jasoko dute dena. Datorren udaberriko hauteskundeak baliatuko dituzte gogoeta plazaratzeko eta hausnarketarako gai izan dadin. Dena zehaztuta daukatenean, Bilboko Udalari aurkeztuko diote.


Bideko korapiloa kentzeko obra

Summary: Bideko korapiloa kentzeko obra. Andoaingo N-1 eta A-15 arteko lotunea hobetzeko lanak iragarri ditu diputazioak, eta Bidegik egingo ditu. Trafikoaren gorabeherak eta zarata izango dituzte kontuan.

«Trafiko aldetik arazo handiak daude Urnieta aldetik datorren A-15 errepidea eta N-1 errepidea batzen diren gunean; auto ilara handiak sortzen dira», esan du Aintzane Oiarbide Gipuzkoako Foru Aldundiko Bide Azpiegituretako diputatuak. Hain zuzen ere, diputazioak aurkeztu berri du leku horretan, Andoainen, Bazkardo izeneko eremuan, obra egingo dute. Gipuzkoan gehien erabiltzen den errepidea da Andoainen biltzen diren bi bideen arteko zatia. «Korapilo» horretan, auto ilarak soilik ez, zaratak ere sortzen direla salatu dute Andoaingo auzokideen zenbait plataformak, eta Oiarbidek azaldu du errepide berriak kexa horiek ere kontuan izango dituela. Bidegik egingo ditu lanak, 2024an hasiko dira, eta 75 milioi euroko aurrekontua izango dute.

Aldundiaren aurreikuspenak betetzen badira, bi urteko iraupena izango dute lanek. Oraingoz, proiektua idazten ari dira, eta, Oiarbidek esan du horretarako urtebete inguru beharko dutela. Aldundiak iragarri du, A-15 eta N-I errepideen arteko lotunean, Sapa enpresaren parean, zubibide bat egingo dutela. Horrez gain, Txistokiko zubia zabaldu eta ikastolako bihurgunea leunduko dute. N-I errepidetik A-15erako sarbidea bostehun metro luzatzeko asmoa ere badu aldundiak.

Batez beste, egunero 70.000 auto igarotzen dira handik, eta trafiko horrek ere konplikatuko ditu lanak. Auto ugari pasatu arren, Oiarbideren esanetan, errepideak ez die beren beharrizanei erantzuten. «Bi erei direnak errei bat bihurtzen dira; estugune bat dago. Gure errepideetako trafikoan toki arazotsu bat da, egunero trafiko ilara asko sortzen direlako». Beraz, eremu horretan esku hartzea premiazkoa dela deritzo foru diputatuak.

Zarataren aurkako neurriak

Legegintzaldi hasieratik zuten, Oiarbideren hitzetan, lehentasunezkoa da obra: ez soilik tokia arazotsua izateagatik, baita bizilagunen kexengatik ere. «Gure helburu nagusia zen lotune hori hobetzea, baina Andoaingo Udalari eta herritarrei planteatu diegunean obra, konturatu gara behar duela zarataren aurkako babesa ere». Errepideak kontuan izango du arazo hori ere: «Zarataren aurkako oso neurri zabalak hartuko ditugu».

Neurri horien artean dago Aita Larramendi Ikastolaren aurrean pantaila batzuk jartzea. Hori obra hasi aurretik egingo dute, baina gerora ere aurreikusi dute soinuak kontrolatzeko bestelako neurririk, Mimendi inguruko etxe altuetan: «Mimendi inguruan etxe batzuk daude errepidea baino altuago direnak; han ezin dira pantailak jarri, ez delako eraginkorra. Hori aztertu dugu, eta aurreikusi dugu tunel antzeko bat jartzea». Errepidea estaltzeak «oso emaitza onak» ekarriko ditu, diputatuaren esanetan.

Lanak egiteaz Bidegi arduratzea «logikoa» iruditu zaio Oiarbideri, urtarrilaren 9tik aurrera N-1 errepidea ordainpekoa izango delako garraiolarientzat,. «Hor ordainsaria egongo da eta hori Bidegik kudeatzen du. Guk aurreikusita duguna da hortik jasotzen den diruarekin egitea Andoaingo obra, edo obraren parte handi bat bai, behintzat». Bidegiren aukera defendatu du: «Ordainsarietako dirua horretarako da, errepideak mantentzeko eta hobetzeko. Diru guztia horretara doa». Gehitu du aukera hori dela egokiena, aldundiak ez duelako «baliabiderik» obrari heltzeko.


Summary: EAEko Auzitegi Nagusiak hamabostetik hamabira murriztu dio zigorra gizon bati Beasainen egindako bortxaketa batengatik. Gipuzkoako Lurralde Auzitegiak hamabost urteko zigorra ezarri zion, eta zigortuak dei helegitea jarri zuen. EAEko Auzitegi Nagusiak ebatzi du akusatuak eraso sexuala egin zuela eta lesioak eragin zituela. Gipuzkoan egindako beste lau bortxaketa ere egozten dizkiote. Lasarte-Orian 2015ean egindakoagatik beste bederatzi urtera zigortu zuten.

EAEko Auzitegi Nagusiak hamabost urtetik hamabira murriztu dio gizon bati bortxaketagatik jarritako zigorra. Gipuzkoako Lurralde auzitegiak hamabost urteko zigorra ezarri zion Beasainen (Gipuzkoa) egindako bortxaketa batengatik. Beasainen 2019ko uztailean emakume bat bortxatu zuen gizonezkoak. Beasaingoaz gain, Gipuzkoan egindako beste lau bortxaketa egozten dizkiote. Beasaingo erasoagatik atxilotu zutenean, konturatu ziren atxilotuarena zela Gipuzkoan 2012tik 2019ra bitartean argitu gabe zeuden sei sexu erasotan ageri zen DNA.

EAEko Auzitegi Nagusiak ebatzi du eraso sexuala egin zuela eta lesioak eragin zituela, baina biak delitu batean jasotzen ditu; ez bereizita, Gipuzkoako Lurralde Auzitegiko 2022ko martxoaren 4ko ebazpenak jasotzen zuen moduan. Martxoko ebazpenak hamabi urtera zigortu zuen sexu erasoagatik, eta beste hiru lesioengatik.

Halaber, lehen instantzian eragindako gastuen bi herenak ordaintzera zigortu dute. Zigortuak bost egun ditu kasazio helegitea jartzeko.

Gipuzkoan egindako bortxaketetako beste bat Lasarte Orian egitea egotzi zioten. Bederatzi urteko kartzela zigorra ezarri zioten 2015eko urtarrilean 21 urteko emakume bat bortxatzeagatik. Lasarte-Oriakoa urteberri egunean izan zen, 07:00 aldera, emakumezkoa etxera zihoanean. Gizonak, atzetik heldu, eta kloroformoz bustitako trapu bat jarri zion aurpegian; emakumea konorterik gabe geratu zen, eta erasotzaileak bortxatu egin zuen.

Anoetan, Andoainen eta Tolosan egindako beste bortxaketa bat eta bi sexu-eraso saiakera egotzi dizkiote gizon berari. Horrez gain, akusatuak egindako beste kasu bat –seigarrena– instrukzio fasean dago.


Summary: Greba bai, baina borroka ez da gelditu Nafarroako haur eskoletan. Bi hilabetez greban egon ondoren, bertan behera utzi dute protesta Nafarroako haur eskoletako langileek. Hala ere, datorren kurtsoan begia jarrita dute jada: «Garbi daukagu itzuliko garela»

Maiatzaren 2az geroztik izan dira Nafarroako haur eskoletako irakasleak greban. Besteak beste, Europak ezartzen dituen ratioak errespetatzeko—gaur egun ezarritako muga bikoizten da Nafarroako haurreskoletan—, soldata igotzea edo antzinatasuna kontuan hartzea eskatu dute. Ekainaren 30ean protesta egitekoak ziren, baina egun batzuk lehenago iragarri zuten bertan behera utziko zutela: «Indarra bagenuen jarraitzeko, baina gure soldata prekarioei %50 kentzen badiezu, egoera zaila da».

Hala ere, argi daukate borroka ez dela amaitu, molde berriak behar dituzten arren: «Ez ditugu helburuak lortu, eta horrek esan nahi du estrategia aldatu beharko dugula, agian», azaldu du Eider Garde Arbizuko Kattuka haur eskolako langile eta plataformako bozeramaileak Nafarroako Hitza-k egindako elkarrizketa batean. Azaldu duenez, gizartearen babesa sentitu dute langileek: «Jendartea aldatu da, eta haurtzaroko etapak duen garrantziaz ohartu da».

Aspaldiko aldarria

Garderen hitzetan, haur eskoletako langileen baldintzak hobetzeko aldarria ez da berria. «Hamarkada bat baino gehiago daramagu gure zikloa duin dezatela eskatzen». Hala ere, orain arte «bulegoetan» saiatu dira egoera aldatzen, baina aurten erabaki dute kalera ateratzea, langileak «nekatuta eta haserre» zeudelako.

Izan ere, iaz, urte hasieran, Nafarroako Parlamentuko taldeekin, eta Nafarroako Gobernuko eta udalen ordezkariekin negoziazio mahai bat osatzea lortu zuten langileek, baina Gardek salatu du lehenengo bilera egiteko bezperan PSNk «boikot» egin ziela.

Greba hasi ondoren sortu zuen Nafarroako Gobernuak, udalekin batera, koordinazio organo bat, baina langileak «gonbidatu gisa» hartu zituzten bertan, «negoziatzeko aukerarik gabe». Bertan onartu zen irailetik aurrera ezarriko diren zenbait baldintza, baina Gardek garbi utzi du langileek ez dutela proposamen hori onartu: «Soldatak igoko dituzte; plataformak eskatzen du zenbait osagarri ere kobratzea, baina ez dute eginen. Gobernuaren proposamenak parekatzen ditu moduluak administraziopeko B, C eta D mailetara, baina ez dute, adibidez, antzinatasuna kontuan hartzen». Horrez gain, gehitu du Europak ezarritako ratioen bikoitza dutela Nafarroan, eta horri aterabide bat emateko langileek lantaldeak bikoizteko eskatu duten arren, Gobernuak ez duela hori onartu.

Datorren ikasturtera begira jarri dira jada langileak. Udan elkartu eta gogoeta egingo dute estrategia berriak erabakitzeko, baina helmuga argi dute: «Orain garbi dugun gauza bakarra da itzuliko garela; gobernuak ezin izan gaitu erosi, eta horrek zilegitasuna ematen digu borrokarekin aurrera segitzeko».


Zaintzari ekiteko deia aitentzat

Summary: Zaintzari ekiteko deia aitentzat. Beasaingo hiru ikastetxetan aitak lehenetsi dituzte eskolen eta familien arteko zubi lanak egiteko orduan. Modu horretan aitak gehiago inplikatzen direla ondorioztatu dute.

Herrilab3B laborategiko parte dira Beasaingo Alkartasuna, La Salle eta Murumendi eskolak, eta, ikasturte honetan, aitak lehenetsi dituzte ikastetxearen eta familiaren arteko zubi lanak egiteko. Miren Elgarresta Gipuzkoako Foru Aldundiko Berdintasunerako zuzendariak azaldu du berdintasunaren auzian ikasleengan ez ezik gurasoengan ere eragin nahi dutela. «Eskolak, dudarik gabe, ohitura berriak barneratzeko guneak ere badira. Baina heziketa eta berdintasuna eskolatik harago doaz. Gurasoek ere badute zeresana». Zuzenean aitengana jota, horiek seme-alaben zaintzan gehiago inplikatzen direla ondorioztatu dute: hamar kasutatik zazpitan aitek beraiek kudeatu dute intzidentzia.

Gipuzkoako Foru Aldundiaren egitasmo bat da Herrilab3B, Beasainen berdintasunean bizi, eta soldatapeko lanaren, zaintza eta etxeko lanen eta aisialdiaren kontziliazio parekidea lortzea du helburu. Hain zuzen, arlo horretan diseinatutako politikak Beasainen probatzen dituzte, ikasitakoarekin inertziak aldatzeko eta lurralde osorako legeak egiteko etorkizunean.

Gizonezkoek zaintza lanak beren bizkar hartzeko esperientzia «baliagarria» izan da Herrilabeko talde eragilearenzat. Era berean, ikastetxeek nahiz familiek «modu positiboan» baloratu dute. Dena den, Elgarrestak euforia hoztu du datuen hausnarketa egiterakoan. «Oraindik bide luzea egin behar da. Beharrezkoa da gizonak askoz gehiago inplikatzea». Leire Artola Beasaingo alkateak ere antzekoa uste du: «Aurrera egin dugu, baina inplikazio hori hasiberria da oraindik. Beasainen gero eta aita gehiago ikusten dira seme-alabak zaintzen, edozein egoeratan edo lekutan, eta hori funtsezkoa da hurrengo belaunaldiak kontzientziatzeko, adingabeen zaintzaren eta arretaren ardura modu naturalean banatu dadin».

Oporren zama

Oraindik ere emakumeek harreman estuagoa izaten dute ikastetxearekin gizonek baino. Hamar bilera pribatutatik zazpitan, esaterako, soilik amak joaten dira; bileren %17tan, bi gurasoak; eta %16tan, aita bakarrik. Bilera orokorrak direnean, bi gurasoen parte hartzeak gora egiten du. Erdietan biak joaten dira, eta beste erdietan, amak bakarrik.

Arrate Leunda Murumendi ikastetxeko ikasketaburuak esan du aitek euren rolaren garrantziaz gero eta kontzientzia handiagoa dutela, eta, ondorioz, inplikazioa ere gero eta handiagoa dela. «Beraiekin [aitekin] harremanetan jartzen garenean, batzuetan harritu egiten dira. Baina gehiengoak normal hartzen du».

Azken urteetan, telefonoz deitu beharrean, oharrak Inika aplikazioaren bidez bidaltzen dituzte, eta biei batera iristen zaizkie, aplikazioa instalatua baldin badute. «Ikasleentzat garrantzitsua da aitak ere presente egotea zaintza lanetan. Seme-alaba bat haztearen arduraren %50 amari dagokio, eta beste %50 aitari. Dena behar da».

Eta ikasleek oporrak hartu ondoren, zer? Seme-alabak oporretan eta gurasoak lanean egoteak sortzen dituen kontziliazio arazoek emakumeei gehiago eragiten die gizonezkoei baino. Izan ere, oporretan dauden haurren zaintza amen bizkar gelditzen da ia beti. Herrilabek egindako azterketan parte hartu duten emakume langileen %2,8k erantzun dute bikotekidea arduratzen dela zaintza horiez. Ikerketan Goieki garapen agentziak, inguruko hainbat enpresak eta eskolek hartu dute parte, aldi berean.

Emakumeek udan lana eta familia uztartzeko hiru aukera dituztela ikusi dute: bikotekidearekin partekatzea zaintza —gutxiengoko kasuetan—; hurbileko senideengana jotzea —aitona-amonengana, bereziki—, eta adingabeak hainbat erakundek antolatutako jardueretara bidaltzea —udalekuetara-eta—. Halaber, ikerketak dio Beasaingo emakumeek lanaldi hirukoitza dutela: soldatapeko lana, etxeko lanak, eta zaintza eta lan emozionala edo karga mentala bereizi dituzte.

Ikerketa gehiago ere bai

Eskolekin egindako lanketaz gain, merkatariekin ere egin dute saiakera bat aurtengo otsailean. Beasaingo 30 establezimenduk baino gehiagok ordutegia trinkotu zuten, 19:00etan itxi ahal izateko. Dendariek gustura amaitu zuten, arratsaldeko azken orduei zukua ateratzeko aukera izan zutelako. Herritarrek ere begi onez ikusi zuten ordutegi berria: 4,24ko puntuazioa eman zioten 5eko eskala batean. Ordutegi horiek jarraitu egingo dutela iragarri zuten balorazioak egiterakoan.

Kontziliazio parekidearen garrantziaz herritarrak jabetzeko eta berdintasunaren aldeko konpromisoak hartzeko, Berdintasunean Bizi Eguna egingo dute urrian. Herriko askotariko eragileek hartuko dute parte: Beasaingo Udalak, Asmube emakume elkarteak, BKL saskibaloi klubak, CAF enpresak, Goiekik, Bareak merkatari elkarteak, eskolek…


Summary: 'Black is Beltza II: Ainhoa' belodromoan emango dute. Fermin Muguruzaren filma emanaldi berezi batean aurkeztuko dute, irailaren 23an, Donostiako 70. Zinemaldian. Fernando Franco, Mikel Gurrea, Pilar Palomero eta Jaime Rosalesen azken filmak Urrezko Maskorra irabazteko lehian izango dira Sail Ofizialean.

Fermin Muguruzak Donostiako belodromoan egingo den emanaldi berezi batean aurkeztuko du Black is Beltza II: Ainhoa bere azkeneko filma. Donostiako Zinemaldiak gaur goizean Madrilen egindako agerraldi batean aurtengo edizioan parte hartuko duten hainbat filmen berri eman du, eta horien artean da Black is Beltza II: Ainhoa. Lehen parteak Zinemira saila itxi zuen 2018an.

Hura bezala, animaziozko filma da Black is Beltza II: Ainhoa, eta lehenengo parteko Manex protagonistaren alaba du pertsonaia nagusia. Kunan hazi ondoren, 1988an, 21 urterekin, Euskal Herrira abiatuko da Ainhoa aitaren lurraldea ezagutzera. Gatazka errepresibo betean, Josune kazetari konprometitua eta bere lagun kuadrilla ezagutuko ditu. Ainhoa eta Josune iniziazio bidaia batean murgilduko dira, eta horrek Libano, Afganistanera eta Marseillara (Frantzia) eramango ditu.

400 metro koadroko pantaila eta ia 3.000 ikuslerentzako lekua dituen aretoa da belodromoa.

Mikel Gurrea, Sail Ofizialean

Sail Ofizialean Urrezko Maskorra lortzeko lehian izango diren lau filmen berri ere eman du Donostiako Zinemaldiak. Horien artean izango da Mikel Gurrea euskal zinemagilearen (Donostia, 1985) lehenengo film luzea: Suro. Filmean Vicky Luengok eta Pol Lopezek bikote bat interpretatzen dute, landa eremura bizitzera joango dena. Iaz, haren film labur bat, Heltzear, Veneziako zinema jaialdian estreinatu zuten, eta Zabaltegi-Tabakalera sailean programatu. Suro katalanez filmatu du Gurreak.

Gurrearenaz gain, Fernando Francoren La consagración de la primavera, Pilar Palomeroren La maternal eta Jaime Rosalesen Girasoles salvajes ere izango dira Urrezko Maskorra eskuratzeko hautagaiak. Franco lehendik ere lehian izandakoa da Donostian: La herida (2013) filmak Epaimahaiaren Sari Berezia eta Zilarrezko Maskorra (Marian Alvarez aktorearentzat) eskuratu zituen, eta Morir (2017) emanaldi berezi gisa hautatu zuten.

Rosalesentzat ere ez da izango berria Donostian lehiatzea. Tiro en la cabeza filmarekin izan zen Sail Ofizialean 2008an, eta, Fipresci saria eskuratzeaz gain, film hark harrabots handia eragin zuen komunikabideen eta ikusleen artean.

Palomero, berriz, Las niñas bere opera primarekin nabarmendu ondoren —filmik onenaren, zuzendari berririk onenaren eta jatorrizko gidoirik onenaren Goya sariak eskuratu zituen—, Donostiara aurrenekoz iritsiko da.

Sail Ofizialean baina emanaldi berezi batean izango da Isabel Coixeten ez-fikziozko azken filma: El sostre groc.

Beste sailei dagokienez, Zuzendari Berriak sailean Maria Elorzaren A los libros y a las mujeres canto emango dute. Las Chicas de Pasaik kolektiboko kide gisa egin zituen Elorzak (Gasteiz, 1988) bere lehen film laburrak, Donostian estreinatu ziren Gure Hormek (Zabaltegi-Tabakalera, 2016) eta La chica de la luz (belodromoa, 2016). Sari ugari eskuratu dituzten Ancora Lucciole (2018) eta Quebrantos (2020) film laburrak ere sortu ditu. Aurtengo Zinemaldian bere lehen film luzea aurkeztuko du, liburuak zaintzen dituzten emakumeen armada anonimo eta armagabe bati buruzkoa.

Zabaltegi-Tabakalera sailak Ikusmira Berriak egonaldietako proiektu baten aurkezpena hartuko du: Elena Lopez Rieraren El agua, azkenekoz Cannesko Errealizadoreen Hamabostaldian hautatu zutena. Sail berean, Cerdita programatuko dute, Carlota Peredaren debuta, Sundanceko zinema-jaialdian estreinatutakoa. Kimuak programako bi film labur ere izango dira ikusgai sail berean: Lur Olaizolaren Hirugarren koadernoa filmak lehiaketaz kanpo hartuko du parte, eta Estibaliz Urresolaren Cuerdas, Cannesko Kritikaren Astean izan zena.

Perlak saileko parte izango dira Isaki Lacuestaren Un año, una noche, Berlinalen lehiatu zena, eta Rodrigo Sorogoyenen As Bestas, Cannesko zinema jaialditik pasatu dena. Donostia Hiria Publikoaren Saria eskuratzeko lehian arituko dira biak ala biak.

Gainera, lehiaketaz kanpo, saila ixteko, Los renglones torcidos de Dios ikusi ahal izango da. Torcuato Luca de Tenaren izen bereko eleberrian oinarritutako filma Oriol Paulok zuzendu du, eta Barbara Lennie eta Eduard Fernandez ditu protagonista.

Muguruzaren filmaz gain, beste bi pelikula emango dituzte belodromoan. Han estreinatuko dira Rainbow, Paco Leonek Ozeko aztia klasikoaren gainean egin duen bertsioa —Dora Postigorekin, Carmen Maurarekin eta Carmen Machirekin—, eta Sintiéndolo mucho, Joaquin Sabinari buruzko Fernando Leon de Aranoaren dokumentala.


Konkistaren memoria gune bakarra

Summary: Konkistaren memoria gune bakarra. Hamasei urtez, Aranzadi zientzia elkarteak indusketak egin ditu Amaiurko herriarekin elkarlanean. Topatutako aztarnategia ikusgai dago gaur egun herrian.

Etxauz, Velaz Medrano, Ursua, Xabier, Bertizarana... Konkistaren garaian, protagonista izan zirenen jauregiak oraindik ere zutik dira Nafarroa Beherean zein Garaian, baina 500 urtetako denboraren joan-etorriak lausotu egin du apurka hitz horien erresonantzia. Ahanzturaren lanbroan geratu dira gehienak... Amaiur izan ezik. Han, memoria berreskuratzeko historia gorabeheratsua izan da oso, baina haria ez da inoiz eten. Hala, gaur egun, liburuez gaindi, gertatutakoaren lorratzak eta aztarnak bertatik bertara ezagutu nahi dituenak toki bat baino ez du bisitatzeko: Amaiur. Mendez mende, denboraren higadurak bere lana egin zuen 1522an suntsitutako gazteluaren muinoan, baina, laugarren mendeurrenaren testuinguruan, 1922an, monolito bat altxatu zen Nafarroako erresuma defendatu zuten nafar haien oroimenez, euskal kultura eta nafar identitatea bultzatu zuten Euskara taldeko kideen ekimenez —Arturo Kanpion, Juan Iturralde Suit eta Julio Altadill. Polemika piztu zuen oroitarri hark. Bultzatzaileek argi zuten erreinuaren azken defendatzaileen omenez zela hura. Zenbaitek, berriz, gogor egin zuten monumentu haren kontra. Victor Pradera idazle eskuindarrak, kasu, Espainiako koroa jarri behar zela zioen; nafarrek frantsesekin bat egin zutela eta garaipen hura oroitzeko. 1931n, bonba bat jarri zuten monolitoan, eta zartadak suntsitu zuen.

Konkistaren garaiko ezpata bat aurkitu zuten indusketetan. Andoni Canellada, Foku

«Eroritako marmolezko bloke batzuk geratu ziren, sasiz inguraturik». Ixabel Aleman Amaiurko egungo alkatearen baserria gazteluko muinoari begira dago, baina hark ez du gogoan txikitako paisaia hura. Bazekien muinoari gaztelu deitzen ziotela, baina ez zergatik. Frankismoa amaitu berritan, Gaztelu elkartea sortu zuten herrian. Orduko herriko gazteek beharra sentitu zuten eraitsitako monolitoa berriz altxatzeko, eta 1982an inauguratu zen berriz. «Nonbait, orduko gazte horiek bazuten 1922koaren berri, eta memoriaren soka ez zen eten. Ahuldu bai, baina eten ez», dio Alemanek. Hain zuzen ere, monumentua berriz goratzeak lekukoa pasatu zion hurrengo belaunaldiari. Izan ere, oroitarria goratua ikustean piztu zitzaion interesa Alemani, eta aitonari galdezka hasi zitzaion: «Jabetu nintzen zerbait bazela, eta aitatxiri galdezka hasi nintzen zer ari ziren hor egiten, eskolan deus ez baitziguten esaten. Aitatxik aunitz irakurtzen zuen, eta asko gustatzen zitzaion historia». Hark eman zion lehen azalpena. Ondorioz, monolitoa Amaiurko paisaiaren parte bihurtu zen, eta abertzaletasunarentzat esanahi handiko ikur. « Josu Muguruzaren eta beste hainbaten hautsak hemen bota zituzten, ekitaldi politikoak egin izan dira...». Herrian, berriz, urtetan ospakizunetan gaupasa eginda hara joaten ziren gazteak, eta, xingarrak erreta, han gosaltzen zuten. Lekuak balio bat zuen keinu txikia zen. 2005ean aldatu zen dena. «Zure herriaren historia jakin nahian, informazioa biltzen hasten zara, eta, 2022ko urteurrena bazetorrela ikusirik, zerbait egin beharko dugula genekien. 1922an egin zena errepikatu behar al dugu? Agian, bada azpian zerbait… Zer dago hor?», aipatu du Ixabel Alemanek. Jakin-min horrek bultzaturik, Juan Mari Aleman orduko alkate eta Ixabelen anaiak Euskal Herriko hainbat erakunderi idatzi zien, ikerketa bat egitea proposatzeko. Aranzadi izan zen proposamen hari erantzun ziotenetako bat.

Eraikin horretan jarriko da museoa aurki. Andoni Canellada, Foku

«Aranzadirentzat, apustu historiko bat da Amaiur. Aitzindariak izan gara 1936ko gerrako memoria historikoa lantzen, baina gure memoria historikoa harago doa. Horregatik, guretzat sekula ukitu gabeko aztarnategia ikertzea eta pasarte historiko hori aztertzea ardura handia zen», aipatu du Juantxo Agirre Mauleon Aranzadi zientzia elkarteko idazkari nagusiak. Elkarlanaren emaitza Proposamenari baiezkoa eman eta berehala jo zuten Amaiurrera: «Erabaki genuen lehen gauza izan zen metodo zientifikoaren bidetik ireki behar genuela memoriaren bidea; bigarrenik, auzolanean eta euskaraz. Amaiur herri euskalduna da, gu ere Euskal Herriko erakunde bat gara, eta, hiru baldintza horiekin, aurrera egin genuen, elkarlanean», dio Agirre Mauleonek. Amaiurren, berriz, sabaia eta laguntza eskaini zieten: «Hasieratik esan genien: gauza gutxi dugu eskaintzeko ekonomikoki, baina lo egiteko tokia emango dizuegu, eta herriaren parte izateko aukera». Alemanen arabera, auzolanean tradizio handiko herria da Amaiur, baina ez daude ohituta halako zerbaitetara: «Gure izaeragatik, Baztanen tuku-tuku deitzen gaituzte. Horrek erran nahi du ez ditugula hain erraz irekitzen etxeko ateak, eta, norbaiti irekitzen bazaizkio, konfiantza handikoa delako edo konfiantza handia erakusten ari delako da».

Indusketak 2006an hasi ziren. Ez zekiten zerekin egingo zuten topo, baina zuloa egin eta belar azpitik hamar zentimetrora azaldu ziren garai hartako gazteluaren harresiaren harrizko oinarriak. Alemanen arabera, horrek behartu zuen luzarorako plangintza bat egitera, eta, 11 urtez, Aranzadiko ikerlariak indusketa lanetan izan dira bi astez uda oro. «Gaztelua paisaian ateratzea lortu dugu. Lurra eta landaretza azpian atera dugu gaztelu guztia begi bistara. Hamasei urteko ibilbidearen ostean, indusketa arkeologikoak gelditu ditugu, eta inguru guztia egokitzen ari gara, museo egiteko: bideak ireki, sarbide berriak jarri, seinale berriak jarri eta aztarnategia erakutsi, jendeak ikas dezan», dio Agirre Mauleonek. Bostehun urtetako higaduraren ondorioz, ez da lan erraza izan. 1522an espainiarrek gaztelua suntsitu ostean, harrobi gisa erabili zuten ingurunea. «XVI. mende osoan, burdinazko palanka batekin desmuntatu zuten, eta harriak erabili zituzten eliza handitzeko eta herriko etxeak eraikitzeko», dio Agirre Mauleonek. Ondorengo mendeetan ere apurketa prozesu sakonak izan ditu. «Gure eskuetara dena oso nahasturik iritsi da. Oso toki gutxitan topatu ditugu Erdi Aroko jatorrizko zoruak, non material guztiak garaikideak ziren —gezi puntak, txanponak, zeramikak edo animalien hezurrak—. Horrelako gutxi batzuk lortu ditugu, eta baita konkista garaiko gutxi batzuk ere: besteak beste, ezpata. Agertu zen tokian kanoi jaurtigaiak zeuden, aizkora batzuk... Material nahikoa lortu dugu ulertzeko zer gertatu zen konkista garaian eta 1522ko batailan».

Besteak beste, txanponak topatu dituzte. Andoni Canellada, Foku

Urte guztiotako lanaren emaitza da bisitarien begien aurrean dagoela gaztelua. «Lortu dugu zehaztea Erdi Aroko gaztelua noraino iristen zen. Lortu dugu ere argitzea espainiarrek eraiki zuten ur biltegia non den, eta aparteko materialak topatu ditugu han: ura biltzeko ontziak, ura igotzeko txirrikak, ura eramateko pitxerrak... Egiaztatu dugu zenbat emakume aritzen ziren lanean eta zenbat kobratzen zuten. Topatu dugu erreka aldera ematen zuen eta kanoien plataforma gisa erabiltzen zen dorre zilindrikoa non zegoen, eta ez dugu topatu herritik gertuago zegoen beste dorrea, desmuntatu egin zutelako». Aurkikuntza horiek guztiak egun gazteluko aztarnategian eta herriko arkeologia zentroan topa daitezke. Atzera begira, pozik dago Ixabel Aleman emaitzarekin. «Azkenean, baieztatu da geure buruaren zoko batean zegoena egia dela. Muinoak zerbaitegatik duela gaztelu izena». Gazteluak jende asko erakartzen du, eta horrek arazo batzuk sortu ditu herrian: «Batzuetan, inbadituak sentitzen dira. Gure lana da eguneroko hori uztartzea eta ongietorria egitea bisitariari». Euskal Herriko historiaren mugarri izan zeneko pasarte baten tokian izatea, ardura bat dela uste du Alemanek. «Amaiur ez da edozein herri. Aztarnategia gure etxean dago, eta guri dagokigu lan hori egitea». Alta, horrek ere tokia errespetatzea eta memoria gune horri balioa aitortzea eskatzen du, ordainetan. Gaztelura doazen hamarretik batek baino ez du bisitatzen museoa, adibidez. «Frantsesek badute ohitura euren ondare historikoa baloratzeko. Guk ez hainbeste». Aurki, zentro arkeologikoa zaharberritzen ari den etxe batera eramango dute, eta han jarriko dute ostatua. «Herriak behar du zerbitzu hori». Bihar: Bataila oroitzeko ekitaldia eta Jon Maiari elkarrizketa.