Etorkizuneko urrea

Summary: Etorkizuneko urrea. Energia gordetzeko ahal handia duelako da preziatua, eta munduan ekoitzi diren mota guztietako baterien %95etan aurkitu daiteke. Azken hiru urteetan dantzan ibili da haren prezioa.

Tesla Model S autoen bateriak 62 kilo litio behar ditu, Hyunday Kona elektrikoarenak, berriz, 46 kilo. Auto elektrikoen bateria astunen pisuaren %10 inguru da litioa. Telefono adimentsu batenak, aldiz, zortzi gramo behar ditu, eta ordenagailu eramangarri batenak 28 gramo. Munduan ekoizten diren baterien %95ek litioa daramate barnean, eta, hura ordezkatzeko teknologia asko garatzen ari den arren, ez dago materialik litioak adina energia elektriko gorde dezakeenik. Ezaugarri horrek egiten dute hain baliotsu, eta horregatik esaten diote etorkizuneko urrea.

Litioaren sukarra 1990eko hamarkadan hasi zen, Sony etxeak berriz kargatu zitezkeen litiozko lehen bateriak merkaturatu baitzituen. Ordura arte, puntako teknologia zen ezaugarri bat etxeko eremura eraman zuen, eta haren eskutik zabaldu ziren kablerik gabeko gailuak. Litioak energia gordetzeko ahalmen ikaragarria du, eta, era berean, oso arina da. Hain da txikia haren dentsitatea, ur gainean flotatu egiten baitu. Dentsitate horrez gain, biguna eta tolesgarria da; beraz, ezin aproposagoa da aleazioak egiteko.

Ezaugarri horiengatik, trantsizio elektrikoaren erpinetako bat bilakatu da litioa, eta urtez urtez haren eskaria handitzen ari da. 2022. urtean litio ekoizpena 130.000 tonakoa izan zen, 2021ean baino %21 handiagoa, eta 2022an 134.000 tonara igo zen, 2021ean baino %41 gehiago —95.000 tona—. Eskari hori urtez urte handituko dela uste dute adituek, eta dagoeneko hasi da botila lepoaren efektua, eskaintza askoz txikiagoa delako. Egun, meatze berri asko ustiatzeko proiektuak daude mundu osoan, baina hamabost urte inguruko tartea behar da martxan jartzeko.

Litioaren sukarra

Zerbait oso baliotsua eta urria denean, garestitu egiten da. Merkatuaren legea da, eta, litioari dagokionez, auto elektrikoen zabalkundeak puztu du haren salneurria. Eskaririk handiena Txinan dago, han ekoizten da bateriadun teknologia gehiena, eta, horregatik, litio karbonatuak yuanetan kotizatzen du merkatuetan. 2020ko azarotik 2022ko azarora arte, litioaren sukarra delakoa gertatu zen. Bi urteko epean, litio tona %350 garestitu zen: 180.000 yuanetik (22.600 euro) 630.000 yuaneraino (84.300 euro).

Denbora tarte horretan, ekaitz perfektu bat gertatu zen, eskariaren igoerak pandemiaren ondoren lehengaietan babestu ziren, inbertsiogileen diru gosearekin bat egin zuelako. Etengabe puzten zen prezio baten lilurak erakarri egin zituen. Ondoren, baina, sei hilabeteko tartean, prezioa 53.000 euroraino arte jaitsi zen. Haren ondoren, baina, errebote efektu bat egon zen, eta, azken hiru hilabeteetan, tonaren prezioak %15 egin du gora 60.100 euroraino.

Jaitsierak bi arrazoi izan zituen. Batetik, Txinak auto elektrikoak erosteko eskaini zituen diru laguntzak amaitu egin ziren, eta, ondorioz, eskaria jaitsi zen. Bestetik, meatze berriak irekitzeko proiektuek pentsarazi zuten eskaintza luze gabe handituko zela. Izan ere, mundu osoko meatze enpresek litioa aurkitzeko ikerketak bideratu zituzten. Egun, 26 milioi tonako erreserbak daude eskura, eta, horien artean, Txile (9,3 milioi) eta Australia (6,2 milioi) dira hornitzaile nagusiak.

Munduan, baina, askoz litio gehiago dago. AEBetako zerbitzu geologikoaren arabera, gutxienez 98 milioi tona daude ustiatzeke, eta, horietatik, 52 milioi Argentina Bolivia eta Txilen daude; AEBetan bertan hamabi milioi tona dituzte. Orduan, zein da arazoa? Oso zaila dela ateratzea. Haren ustiaketa motela da, eta ur eta energia asko behar du.

Bi modu litioa lortzeko

Meatzetan bi modutara ateratzen dute: ur gazietatik banatuta, edo haitzak txikituz. Australian eta Txinan, esaterako, haitzak txikituz lortzen dute. Gero, urarekin nahasten dituzte, eta lokatz moduko bat osatzen da. Ondoren, lokatz hori mila gradutan berotu behar da, eta produktu kimikoak nahasten zaizkio. Bi hilabete inguru behar dira prozesuan, eta ingurumena hondatzen du.

Hego Amerikan, aldiz, gesaletan lortzen da litioa. Ura punpa bidez azaleratzen da, lurrundu dadin. Hamabi eta hamasei hilabete arteko prozesua izan daiteke. Ondoren, gatz horiei produktu kimikoak gehitzen zaizkie, eta litio karbonatoa edo hidroxidoa lortzen da. Haitzetako ustiaketa baino merkeagoa den arren, prozesu oso luzea da, eta ur asko behar du. Zortzi kilo litio lortzeko, 16.000 litro ur behar dira, gero kutsatuta gelditzen direnak.

Auzi politikoa

Hain da garrantzitsua litioa, jokaleku politikoan ere sartu baita, orain arte gasarekin edo petrolioarekin ohikoa izan den bezala. Uztailean, Europako Batasunak eta Celac Latinoamerikako eta Karibeko Estatuen Komunitateak goi bilera egin zuten, eta litioa izan zen hizpidera ekarri zituzten gaietako bat izan. Ursula von der Leyen Europako Batzordeko presidentea eta Gabriel Boric Txileko presidentea espresuki bildu ziren, hari buruz hitz egiteko. Amaieran, Von der Leyenek bere poza onartu zuen, Europak etorkizunerako litio eta kupre hornikuntza bermatua duelako. Hura gabe, ezinezkoa litzateke Europan egin asmo dituzten auto elektrikoen gigafaktoriak eraikitzea. Egun, Txiletik inportatzen du erabiltzen duen litioaren %79.

Txina, aldiz, Australiara begira jarri da. Txina da litio gehien fintzen duen herrialdea, eta Australiako Gobernuarekin akordioa egin du bere enpresak uhartean heda daitezen. Esaterako, Tianqi Lithium meatze enpresak Essential Metals Australiako enpresa erosi du. Essential Metals litio meatze arakatzaile bat da. Akordio horrek Pioneer Dome egitasmoa du barnean, oraindik ustiatu gabekoa den 100.000 litio tonadun meatze bat irekitzea Australian.


Summary: Uste baino hobeto doa zerga bilketa Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Urtarriletik uztailera, 10.080 milioi euro bildu dituzte ogasunek, iaz baino %7,3 gehiago. Nafarroan, ekainera arte, %21 handitu da bilketa.

Jarritako helburua betetzeko bidean dira Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ogasunak. Hiruren artean, 10.080 milioi euro bildu dituzte zergetan urteko lehen zazpi hilabeteetan, iaz epe horretan baino %7,3 gehiago (+687 milioi). Urte osoan 18.073 milioi euro jasoko zituztela kalkulatu zuten iazko urriko Finantzen Euskal Kontseiluan, hau da, 2022an baino %5,5 gehiago.

Gainera, esperotakoaren eta benetan bildutakoaren aldea handitzen ari da, ekainean %6 ari baitzen igotzen zerga bilketa. Hilabete bakar batean, baina, beste zerbait aldatu da: orduan Araba zihoan ongien bilketan (%14,7), baina uztailean %5,5era apaldu da hazkundea lurralde horretan. Gipuzkoan ere okerrera egin du bilketaren hazkundeak —%6,2tik %2,3ra—, baina bien emaitza eskasagoak aise gainditu du Bizkaiaren hobekuntzak: %4,2 haztetik %10,2ra haztera igaro da.

Bizkaia da, alde handiz, hiru aldundien artean zergetan diru gehien biltzen duena —aurten jasotakoaren hamar eurotik sei han jaso dira—, eta ez da soilik lurralderik jendetsuena delako. Bizkaian batzen dira foru ogasunen sozietate zerga gehien ordaintzen duten enpresak —Iberdrola, Petronor eta Kutxabank, esaterako—, nahiz eta haietako gutxi gerturatzen diren sozietate zergaren tasa ofizialera —%24 enpresa handientzat, %20 txikientzat—.

Horrela, sozietate zergan hiru aldundiek aurten bildutako 876 milioi euroetatik, 723 milioi Bizkaiak jaso zituen. Araban ere %23,4 handitu da zerga horren ekarpena, baina Gipuzkoan txikitu egin da (-%5,6).

Iaz enpresa handi askok irabazi mardulak eskuratu arren, sozietate zergaren bidez egiten duten ekarpena bilketa osoaren %8,7 da. 2007an %20 izatera iritsi zen, baina orduz gero asko apaldu da haren ekarpena.

Errenta ongi, BEZa ez

Diru gehien ematen duen zerga pertsona fisikoen gaineko zerga da: 3.913 izan dira urtarriletik uztailera, iaz baino %8,4 gehiago eta aurtengo bilketa osoaren ia %39. Bilakaera ona izan du aurten zerga horrek, enplegua handitzen ari baita eta, horrekin batera, zerga ordaintzen duten langileen kopurua ere bai. Inflazio handiak ere zerikusia du, hari egokitzeko soldatak ere nabarmen ari baitira emendatzen: %4,06 ekainean indarrean zeuden lan hitzarmenen arabera, Lan Harremanen Kontseiluaren esanetan.

Bilakaera pattalagoa izan du bigarren zerga nagusiak, BEZak: %2,4 egin du behera aldundiek berek kudeatutako zergaren zatiak, inflazio handiak kontsumoan eragindako aldaketen ondorioz.

Nafarroan, ekainera arteko datuak daude, eta are hobeak dira: 2.143 milioi dira, iazko lehen erdialdean baino %21 gehiago.


Ez lur, ez arraro, baina bai Txinako

Summary: Ez lur, ez arraro, baina bai Txinako. Motor elektrikoak, haize errotak, eskuko telefonoak, laserrak... Oinarrizko aparatuak egiteko erabiltzen diren lur arraro gehienak Txinak ustiatzen eta prozesatzen ditu, baina nagusitasun hori gutxitu nahian dabiltza besteak.

Trantsizio energetikorako giltzarri diren lehengai guztien artean bada arreta ematen duen bat, besterik ez bada, bere izenak zientifikotik ezer gutxi duelako: lur arraroak. Berez arraroak ez diren elementu kimikoak dira, eta, ezer izatekotan, arraroak haien izenak dira: gadolinioa, europioa, preaseodimioa.... Lurrak ere ez dira; lur deitzen zaie lurrazalean beste elementu batzuekin nahastuta agertzen direlako eta horietatik bereiztea prozesu zaila delako.

Baina badute arrarotzat jo daitekeen ezaugarri bat: herrialde bakar batek haiengan duen nagusitasuna. Herrialde hori Txina da. Hark ditu munduko erreserben herenak, eta gaur egungo ekoizpenaren ia %70 egiten du, baina %95 ere izatera iritsi zen, 2010ean. Nagusitasuna ia erabatekoa da mineral horiek industriarentzat baliagarri egiteko gaitasunean: fintze prozesuen %85 egiten ditu. Txinatik kanpo lau fabrika baizik ez daude: Malaysian, Frantzian, Indian eta Estonian. Baina horiek lur arraro arinak (LREE) baizik ez dituzte tratatzen, eta Txinan daude lur arraro astunak (HREE) fintzen dituzten fabrika bakarrak. Hori hala da, neurri batean, erreserba inportanteenak han daudelako.

Nagusitasun hori ez da aspaldikoa. 1990eko hamarkadaren erdialdera arte AEBak ziren lur arraroen ekoizle nagusia, eta gaur ere %13ko kuota dute. Hori bai, Txinako erreserba frogatuak AEBetakoak halako hogei dira.

Pekingo gobernuak diru eta denbora asko inbertitu du lur arraroetan, eta bere helburu politikoetarako erabili du lur arraroetan duen nagusitasuna. 2010ean, merkatua ia osorik kontrolatzen zuenean, Japoniarako esportazioa etetearekin mehatxu egin zuen. Horrela zigortu nahi zuen Japoniak arrantzale txinatar batzuk atxilotu izana; Senkaku uharteetan gertatu zen, Japoniak eta Txinak berentzat aldarrikatzen duten inguru batean.

Garai horretan Japoniak ez zuen lur arraro asko inportatzen (154 milioi dolar), baina ezinbestekoak ziren industria batzuentzat. Kaltea oso handia izan zitekeela ikusita, Tokiok arrantzaleak askatu zituen.

CEPR zentroaren ikerketa berri batek ez du aurkitu debekua indarrean jarri izanaren daturik, baina ez zen beharrezkoa izan. Mehatxu soilak balio izan zuen hainbat gobernu ohartzeko menpekotasun handia zutela Txinarekiko eta haien kontra bihurtu zitekeela. Horregatik, lur arraroak beste herrialde batzuetan ustiatzeko lasterketa hasi zen. Horrek ekarri du orduz gero bikoiztu egin dela lur arraroen ekoizpena, eta Txinaren merkatu kuota %98tik %66ra jaitsi dela 2010etik 2022ra. Baina tratamenduan ez da aldaketarik gertatu: %85 oraindik Txinan fintzen dira, besteak beste, han daudelako material horiek erabiltzen dituzten produktuen fabrikak.

Orain, 2010ean mehatxu bat baizik ez zena errealitate bihurtzeko beste aukera bat dago. Hedabide batzuek aurreratu dutenez, Txinako Gobernua aztertzen ari da AEBetara eta haren aliatu batzuetara lur arraroak esportatzea debekatzea. Horrela erantzun nahiko lioke AEBetako Gobernuak teknologia handiko mikrotxip batzuk Txinan saltzeari jarritako debekua.

Pekinen zigorra indarrean jarriko ote den ikusteko dago, eta haren eragina ere zalantzazkoa da —lur arraro gutxi tratatzen dira AEBetan—, baina material horien inguruko tentsioa nabaritzen da, eta horrek eragiten du espektatiba handiak sortzea haien inguruko iragarpenak egiten direnean.

Horrela gertatu zen urtarrilean, LKAB Suediako meatzaritza enpresa publikoak iragarri zuenean Kiruna hiritik hurbil (Laponia) aurkitu zuela Europako lur arraroen biltegirik handiena izan daitekeena. Lehen kalkuluen arabera, Per Geijer izeneko biltegiak milioi bat tona lur arraro gorde ditzake. Oso pozik azaldu zen Jan Mostrom LKABeko burua: «Lur arraroak derrigorrezkoak dira trantsizio berderako; meategirik gabe, ezin dira ibilgailu elektrikoak egin».

Samien kexuak

Itxaropen handia sortu zuen iragarpen horrek Europako Batasunean, Txinarekiko menpekotasuna gutxitzeko oso baliagarria izan zitekeelako. Europako Batzordeko ordezkariak ere Kirunan izan dira, aurkikuntzaren garrantzia nabarmentzeko.

Baina errealitatea egoskorra da, eta esaten du LKABena proiektu bat baizik ez dela, eta oraindik hesi asko dituela gainditzeko. Batetik, Laponiako herritarrena. Hango jatorrizko biztanleek, samiek, salatu dute elur oreinen ohiko bazkalekuak txikituko dituela meategiak. Zehazki, Per Geijer ustiatzeak pasabidea itxi diezaieke elur oreinen migrazioari, handik oso gertu dagoelako Kirunako burdin meategi erraldoia, Europako burdin mearen %80 hornitzen duena.

Litekeena da samiek afera auzitegietara eramatea, eta, epaileek haien protesta onartuko ez balute ere, ingurumen eta ustiakuntza baimenak ematea prozesu oso luzea izan daiteke. Hamar-hamabost urte izan daitezke, baina Suediako Gobernuari eta EBri prozedurak bizkortzeko eskatu die LKABek.

Hain zuzen ere, EBn meategiak zabaltzeko baimenak azkartzea da martxoan Ursula von der Leyenek aurkeztutako lehengai kritikoen legegaiak proposatzen dituen neurrietako bat. Haren helburua da EBn bertan ustiatzea behar dituen mineralen %10, eta haien fintzearen %40 berreskuratzea. Halaber, lehengai bakoitzean hornitzaile bakar batek ez betetzea beharren %65.

Helburu handinahiak dira, baina ez dira gutxi xedeak egingarriak ez direla esan dutenak. Lehenik eta behin, meategien aurkako erresistentziengatik eta EBk berak finkatutako ingurumen baimenengatik. Bada beste oztopo bat: gaur egungo hornitzaileak. Gero eta gehiagok eskatzen dute balio katean gora egitea, eta ez lehengaien hornitzaile soilak.


Summary: Christian Zurita kazetaria izango da sikarioek hildako Ekuadorko presidentegaiaren ordezkoa. Gertuko lagunak ziren Villavicencio eta Zurita. Hainbatetan egin zuten lan elkarrekin kazetaritzaren arloan.

Christian Zurita kazetaria aukeratu zuen bart Eraiki Mugimendua alderdi politikoak zerrendaburu, abuztuaren 20an egingo diren Ekuadorko presidentetzarako hauteskundeetarako. Zuritak ordezkatuko du, beraz, Fernando Villavicencio hautagaia, abuztuaren 9an Quiton eginiko ekitaldi politiko baten ostean hila; Andrea Gonzalez joango da zerrendan bigarren.

Hauteskunde Batzordeak ez du oraindik berretsi, ordea, Zuritaren hautagaitza. Gonzalez, berriz, Villavicencioren bigarrena zen hasieratik. 36 urte ditu, eta ingurumenaren aldeko aktibista da.

Eraiki Mugimenduak saiakera bat egin zuen Gonzalez presidentetzarako hautagai izendatzeko. Porrot egin zuen, ordea. Ekuadorko hauteskunde legeak galarazi egiten du, egoera dena dela ere, kanpainaurrekoan kargu baterako hautagaitza aldatzea.

Zuritak gertutik egin zuen lan Villavicenciorekin presidentetzarako kanpainan. Igandean Quiton emaniko prentsaurrekoan, Gonzalezekin batera eta balen aurkako txaleko batekin, esan zuen hildako hautagaiaren ideiak «ukitu gabe» zeudela eta bete egingo zituztela. «Herrialde honetako mafien aurkako mendekua izango da Fernando Villavicencioren alde bozkatzea», gaineratu zuen.

2025era arte egongo da agintean presidente berria. Izan ere, Guillermo Lassok, jarduneko estatuburuak, maiatzean deitu zuen hauteskundeetara, kongresua desegin zuen-eta bere aurkako epaiketa politiko bat saihesteko.

Villavicencioren gertukoa

Zurita eta Villavicencio gertuko lagunak ziren. Askotan, elkarrekin lan egin zuten kazetaritzan. Zehazki, Zuritak 30 urteko esperientzia du prentsa idatzian eta telebistan. Villavicenciorekin batera, Arroz Verde liburua idatzi zuen. Bertan, Rafael Correari eta haren alderdiko kideei ustelkerian aritzea egotzi zieten. Bestetik, Lava Jato kasua âBrasilgo azken urteetako eskandalu politiko eta finantzario handienetakoaâ azaleratu zuen nazioarteko kazetarien taldeko kidea ere izan zen Zurita.


Arabarrek itzulera eskasa izan dute

Summary: Arabarrek itzulera eskasa izan dute. Alavesek galdu egin du Cadizen, denboraldiko lehen partidan. Arabarrak eskas aritu dira lehen zatian, eta hasi eta berehala jaso dute neurketako gol bakarra

Abuztuaren 14a, Cadiz (Espainia). Euskal herritar asko bertan egongo dira oporretan, baina Alavesi lan egitea tokatu zaio, eta, zoritxarrez, nahi baino lehenago iritsi zaie arabarrei aurreneko laneguna. Luis Garcia Plaza entrenatzaileak neurketa atariko prentsaurrekoan esan zuen taldea oraindik ez zegoela bete-betean, denboraldiaurre labur samarra egin dutelako, eta taldeak oraindik bost bat fitxaketa behar dituela. Hori guztia atzeman egin da gaur berdegunean. Ez da itzulerarik onena izan.

Cadiz eta Alaves mailari eusteko borroka horretan egotekoak dira, mailaz jaisteko hautagaien artean ikusten dituzte askok eta askok. Gaurkoa, beraz, aurkari zuzenen arteko lehia izan da. Bi taldeen artean, baina, alde nabarmena ikusi da: Cadizek oso argi du nola jokatu; Alavesek, aldiz, ez. Etxeko taldea nagusi izan da hasiera-hasieratik eta zazpigarren minuturako aurretik jarri da markagailuan. Geldikako jokaldi batean, Federico San Emeteriok buruz egin du lehiako norgehiagokako gol bakarra.

Atzean sendo eta aurrean oso gutxi eginda min handia egin diete etxekoek bisitariei. Luis Hernandezen alboko sake luzeak eta aurrelarien intentsitatea amesgaizto izan dira atzelari gasteiztarrentzat lehen zatian. Bosteko defentsarekin jokatu arren, deseroso zeudela zirudien.

Baloiarekin, Gebara, Gudiri, Luis Rioja eta enparauak argitasunik gabe ibili dira, pase asko huts eginez. Alavesen lehen jaurtiketa atsedenaldia ia iristear heldu da, kontraeraso batean. Guridik gidatutako kontraerasoa bikain amaitu du Ruben Duartek jaurtiketa gurutzatu batekin, baina Conan Ledesma atezainak kornerrera urrundu lortu du baloia.

Saririk gabeko susperraldia

Bigarren zatia traza bera hartzen ari zela ikusita, Luis Garcia Plazak bitan pentsatu gabe Kike Garcia zelairatzea erabaki du, bigarren zatia hasi eta gutxira. Osasuna eta Eibarko aurrelari ohiak Alavesekin entrenamendu bakarra osatu arren, bere debuteko neurketan arnasa eman dio taldeari jokatu duen ordu erdi pasatxoan. Atera eta gutxira banakoa egitetik gertu egon da, baina ez du Riojaren erdiraketa ondo errematatzerik izan.

Gola egin beharrean zen Alaves, eta aurrera egiteko asmoz, bosteko defentsa desegin, eta eskema erasokorrago baten aldeko apustua egin du arabarren teknikariak. Asmatu egin du. Gasteiztarrek gehiagotan zapaldu dute Cadizen area, eta golera gerturatzen ari zirela zirudien. Saiatu dira, baina saririk gabe. Partidaren hondarrean epaileak Escalante egotzi du Kike Garciari takoekin buruan jotzeagatik.


Summary: Bigarrenez inputatu dute Trump hauteskunde emaitzak iraultzen saiatzea egotzita. Inputazio federala heldu eta bi aste baino gutxiagora, estatukoa heldu zaio AEBetako presidente ohiari. Georgiako botoak «berriro» kalkulatzea eskatu zion estatu idazkariari. Beste 18 pertsona ere auzipetu dituzte.

Ez dira bi aste ere igaro Donald Trump AEBetako presidente ohia inputatu zutenetik. 2020ko bozen emaitza iraultzeko plan bat gidatzea egotzi zion fiskaltzak, eta Trumpek ukatu egin zuen halakorik egin izana. Atzo, beste behin inputatu zuten —apiriletik laugarren aldiz— hauteskundeetako emaitzetan muturra sartzea leporatuta. Ez da kasu federala, estatukoa baizik: Georgiako Fulton konderriko epaitegi batek onartu du presidente ohiaren kontrako akusazioa. Hamairu delitu egozten dizkiote. Tartean, Georgiako estatu idazkaria presionatzea bozen emaitzak aldarazteko eta talde kriminal baten kide izatea. Errugabea dela berretsi du Trumpek.

Akusazioaren froga nagusia presioarena da: Trumpen eta Brad Raffensperger Georgiako estatu idazkari errepublikanoaren arteko elkarrizketa bat, 2021eko urtarrilaren 2koa. Herrialdeko zenbait egunkarik filtratu zuten, Trumpen aldekoek Kapitolioa hartu aurreko egunetan. Bertan, emaitzak ezin sinetsita entzun daiteke Trump: «Ezinezkoa da Georgian galdu izana. Ezinezkoa da. [...] Boto asko bota zituzten gauean, badakizu hori, Brad. [...] Horren arabera, hauteskunde hauek irabazi ditugu Georgian. Ez dago gaizki hori esatea, Brad. [...] Eta ez dago gaizki esatea, badakizu, berriro kalkulatu dituzula [botoak]». 11.779 botoren aldeagatik galdu zuen Bidenen aurka. Dei horretan, demokratei irabazteko lain boto «bilatzeko» galdegiten dio Raffenspergerri. 11.780, «ditugunak baino bat gehiago».

Raffenspergerren deiaz gain, Fultoneko Fiskaltzak ere ikertu du Georgiako konderri bateko bozkatzeko makina elektronikoetarako sarbide ilegal bat. Hautesle faltsuek botoa emateko saiakera bat ere bai. Georgia estatu erabakigarria zen AEBek presidente errepublikanoa edo demokrata izango zuten erabakitzeko orduan.

Presidente ohia eta beste 18 pertsona epaileen miran daude Georgiakoagatik; 41 delitu egozten dizkie denera. Zerrenda horretan dira, besteak beste, Rudy Giuliani Trumpen konfiantzazko abokatua eta New York hiriko alkate ohia, eta Mark Meadows Etxe Zuriko kabineteburu izandakoa. Guztiei egotzi die Fani Willis fiskalak Georgiako krimen antolatuaren kontrako legea urratzea presidente kargua «lapurtzeko» helburuz.

Bi urte eta erdiko ikerketa egin du Georgiako Fiskaltzak, Willisen gidaritzapean. Aurkeztu duten dokumentuan, adierazi dute «uko egin» ziotela Trumpek estatuan galdu izanari, eta «jakinaren gainean konspiratzeko elkartu zirela» hauteskundeen emaitzak «ilegalki» aldatzeko xedez. Epaiketari sei hilabeteko epean ekitea nahi du Willisek. Abuztuaren 25era arte dute akusatuek epailearen aurrean dekaratzeko.

Estatuko inputazioa baliogabetzea Trumpen ahaletik at dago. Inoiz presidentetzara heltzen bada, indultu federal batetik libratzeko autoindultua sinatzeko ahala du —halakorik ez du egin behin ere presidente batek AEBetan—. Bestela, bere aldeko norbait AEBetako Justizia Departamentuaren arduran jartzea izango litzateke beste irtenbide bat. Dena dela, horrelakorik ezingo luke egin Georgiako estatuak onartu berri duen akusazioarekin. Estatuak independenteak dira sistema federalarekiko, eta presidentetzak ez du eraginik, kasu honetan, Willisengan.

Presidentegai izan aurretik, Alderdi Errepublikanoko primarioak irabazi behar ditu aurretik; Milwaukeen (Wisconsin) izango dute hautagaiek lehen debatea, heldu den astean. Ikusteko dago ea Trump bertan izango den, baina gutxirako balioko dio zirt edo zart egiteak, dagoeneko badu-eta nahikoa babes: primarioetako hautesleen erdiek behintzat haren alde egingo lukete, inkesta gehientsuenek iragarri dutenez.

Beste inputazioak

Bata bestearen atzetik heldu zaizkio. Apirilean hasi zen haren kontrako «sorgin ehiza»: enpresa kontuak faltsuzeagatik inputatu zuten Trump, 2016ko presidentetzarako hauteskundeen kanpainarekin zerikusia zuen ordainketa batengatik. 120.000 euro ordaindu zizkion pornografian aritzen zen Stormy Daniels aktoreari, hark ez zezan zabaldu, kanpaina erdian, Trumpek eta biek harremanak izan zituztela 2006an. Michael Cohen abokatuari eskatu zion ordainketa egiteko. Gaur-gaurkoz, 2024ko martxoaren 25erako aurreikusita dago epaiketa hastea.

Ekainean iritsi zen bigarren inputazioa, Mar-a-Lagoko (Florida, AEB) luxuzko bere etxera baimenik gabe eraman zituen sekretupeko dokumentuengatik. Zazpi delitu federal egozten dizkiote; besteak beste, justiziari traba egitea, konspirazioa, eta segurtasun nazionalerako dokumentuak atxikitzea.

Abuztuaren hasieran, hirugarrena. Fiskalak leporatzen dio azken presidentetzarako hauteskundeetan iruzur egiteko plan bat gidatzea. Presidente ohiak beste zitazio bat du abuztuaren 28rako, nahiz eta ez den beharrezkoa izango Trump bera auzitegira joatea. Egun horretan espero da epaiketarako eguna zehaztea.


Summary: Ostia taldeak Adam makarroi dendak blokeatu ditu Donibane Lohizunen. Senpereko Olha etxaldearen eroslea da Adam gozotegiaren jabea. «Lurra babesteko», Donibane Lohizuneko bi saltokiak blokeatu dituzte ekintzaileek.

Ostia sarea Senpereko Olha etxaldearen (Lapurdi) erosketa salatzeko ekintza egiten ari da. Adam makarroi denden jabea da etxea erosi duena, eta, goizean, Donibane Lohizunen (Lapurdi) dituen bi dendak blokeatu dituzte ekintzaileek. «Hor garen bitartean ez du nehork makarroirik erosten ahalko», adierazi du taldeak.

Duela zenbait egun kolektiboak jakinarazi zuen salmenta egina dela: 1.300.000 eurotan erosi du Adam gozotegiaren buruak, nahiz eta SAFER laborantza lurrak kudeatzeko egiturak 650.000 eurotan estimatu duen, prezio erdian.

Ekain hastapenetik, Senpertarren Kolektiboak, Ostia sareak, ELBk eta Lurzaindiak okupatua dute etxaldea. «Prezio espekulatzaile ikaragarria» salatzen dute. Nahiz eta «egunero eta amore eman gabe» okupatu duten etxaldea, aitortu dute okupazio lanak ez duela «emaitzarik izan». Ondorioz, salmenta «fermuki» salatu dute, eta okupazioan segitzeko xedez dira salmenta horren kontra borrokatzeko.


Summary: EHU munduko 500 unibertsitate onenen artean dago, postuz jaitsi bada ere. Aurreko hiru urteetan, 400 unibertsitate onenen artean egon da, Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateak urtero egiten duen sailkapenean.

Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateak egiten duen sailkapenean, EHU Euskal Herriko Unibertsitatea berriro agertu da munduko 500 unibertsitate onenen artean, postuz jaitsi bada ere: izan ere, 2020tik 2022ra 400 onenen artean egun da EHU. Eva Ferreira EHUko errektoreak azaldu duenez, ikerketa maila handiko unibertsitateen kolektiboa «gero eta zabalagoa eta lehiakorragoa» da, eta, esaterako, aurten Asiako unibertsitateak indarrez sartu dira sailkapenean, postu garrantzitsuetan.

Munduan dauden 20.000 unibertsitateetatik 2.500 baino gehiago ebaluatu dituzte Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateko adituek, eta mila unibertsitate nabarmenen zerrenda argitaratu dute. Hainbat irizpide erabiltzen dituzte zerrenda osatzeko: Nobel saria eta Matematikako Fields dominak eskuratu dituzten irakasle edo ikasle ohiak izatea, ikertzaile oso aipatuak edo Nature edo Science aldizkarietan argitaratutako artikuluak.

EHUk nabarmendu du Espainiaren menpeko lurraldeetan dauden unibertsitateetatik bederatzi baino ez daudela 500 onenen zerrenda horretan, sailkapenean izandako beherakada orokorraren barruan: «Gure posizio erlatiboari eusten diogu Espainiako Estatuko unibertsitateen taldean». Edonola ere, Ferreirak uste du badagoela hobera egiteko aukera: «Handinahia izan daitekeen eta izan behar duen herrialde batean gaude, bikaintasunerako ikerketaren arloan erreferentziazko bere unibertsitatearen posizio erlatiboa hobetzeko». Ferreirak eskertu du EHUko komunitate akademikoak egindako lana «unibertsitate onenen taldean jarraitzeko eta posizioak igotzeko helburuari eusteko».


Summary: Agustin Gonzalez Azilu konpositorea hil da. 1951ko belaunaldiko pertsona garrantzitsuenetako bat izan zen altsasuarra.

Agustin Gonzalez Azilu konpositore nafarra hil zen atzo, 1951ko musikagileen belaunaldiko garrantzitsuenetako bat. 94 urte zituen. Birritan jaso zuen Espainiako Musika Sari Nazionala, 1971n eta 1998an. 2009an, Kulturaren Vianako Printzea saria jaso zuen. Urte berean, Madrilgo Goi Mailako Errege Kontserbatorioko Urrezko Domina ere jaso zuen. 2011n, NUP Nafarroako Unibertsitate Publikoak honoris causa izendatu zuen Gonzalez, «arteen munduan dituen meritu nabarmenengatik».

Bere jaioterrian ezagutu zuen musika mundua, Altsasun (Nafarroa), Luis Taberna hango parrokiako organistarekin. 1929an jaioa, txikitatik ekin zion musika ikasteari: solfeoa, klarinetea zein saxofoia. Musika konposatzea zuen, ordea, gustukoena. 50eko hamarkada aldean Madrilgo kontserbatorioan ikasi zuen. 60eko hamarkadan, abangoardiazko konpositoreak ezagutu zituen, Europan barna ibili baitzen beka bati esker; Paris, Erroma, Venezia (Italia) eta Darmstadt (Alemania) aldean aritu zen.

1976an Konpositore Sinfonikoen Espainiako Elkartea fundatu zuen. 1978an Madrilgo kontserbatoriora itzuli zen, orduan, irakasle gisa. Armonia irakatsi zuen jubilatu arte. 1984 eta1987 bitartean aurrera, Iruñeko Pablo Sarasate Kontserbatorioan eman zituen eskolak. Bertan irakatsitakoarekin sortu zuten, 1985ean, kontserbatorio hartakoek Iruñeko Taldea Musikagileak.


Summary: Espainia lehen aldiz sailkatu da Munduko Kopako finalerako. Espainiak Suediari irabazi dio, eta lngalaterraren edo Australiaren aurka jokatuko du finala, igandean. Irene Paredes eta Oihane Hernandez munduko txapeldun izan daitezke

Txapelketa handi batean kanporaketa bakar bat ere gainditu gabe iritsi zen Espainiako selekzioa Australiako eta Zeelanda Berriko Munduko Kopara; ez Eurokopan, ezta Munduko Kopan ere. Baina mugarriz mugarri dabil azken egunetan: lehenbizi, final-zortzirenen galbahea igaro zuen; gero, final-laurdenena; eta gaur finalerdiena. 2-1 irabazi dio Suediari Aucklanden (Zeelanda Berria), eta finalerako sailkatu da. Suediari nagusituta beste mugarri bat ezarri du, inoiz ez baitzion irabazi; hamabi partida jokatu zituzten elkarren aurka, eta inoiz ez zen gai izan hura mendean hartzeko.

Gaurko garaipenak, gainera, sari itzela du: finala jokatzea. Igande honetan jokatuko du Espainiak finala, Ingalaterraren edo Australiaren aurka.

Oso partida parekatua izan da: emaitza da horren erakusle, baita neurketaren nondik norakoa ere. Azkeneko hamar minutuetan askatu da korapiloa: 81. minututik 90.era sartu dituzte norgehiagokako gol guztiak. Salma Paralluelok egin du aurrenekoa, Espainiarentzat. Gol horrek ataka estuan jarri du Suedia, baina gai izan da horretatik irteteko: Rebecka Blomqvistek banakoa lortu du 88. minutuan. Baina oso gutxi iraun die pozak suediarrei, bi minutu eskas, Olga Carmonak gol ikusgarria sartu duen arte. Ez da hor amaitu neurketa, baina azken minutuetan ez da gol gehiago egon.

Azkenean, garaipena Espainiarentzat, eta zoramena jokalarien artean. Haien artean zeuden Irene Paredes eta Oihane Hernandez euskal herritarrak. Paredesek partida osoa jokatu du; Hernandez, berriz, deialditik kanpo geratu da. Bi jokalari horiek handia egin dezakete, Euskal Herriko emakumezko futbolarien artean inor ez baita izan munduko txapeldun. Gizonezkoen artean, bost izan dira: Bixente Lizarazu, Didier Deschamps, Javi Martinez, Xabi Alonso eta Fernando Llorente.

Espainiak Ingalaterra edo Australia izango du aurkari igandean, Sydneyn (Australia), 12:00etan. Hain zuzen, estadio berean ariko dira bihar ingelesak eta etxekoak, bigarren finalerdian (12:00). Europako selekzioa da faboritoa. Ingelesek balentria egin dezakete, bi txapelketa nagusiak irabazi baititzakete jarraian: Eurokopa eta Munduko Kopa. Arantza atera nahi dute Munduko Kopan, azken bi ekitaldietan finalerdietan galdu baitute.

Baina erne ibili behar dute, australiarrak ere mugarriz mugarri baitabiltza. Inoiz ez iren horren urruti iritsi, eta gehiago nahi dute. Etxean ariko dira, eta estadio osoaren babesa izango dute.


Summary: Bigarrenez jarraian, Txibite lehendakari. Sekretupean egindako bozketan, baiezko 21 boto, ezezko 20 eta bederatzi abstentzio jaso ditu. Bezperan egin bezala, gobernuak «berdintasunaren bandera» astinduko duela esan du, bere lehen adierazpenetan

Beste lau urtez gidatuko du Nafarroako Gobernua Maria Txibitek. Atzoko lehenengo bozketan gehiengo osoa lortu ez, eta gaur, bigarren saioa zuten 17:20ean, lehen bozketa egin eta 24 ordura. Egin dute saioa, eta PSN, Geroa Bai eta Zurekin Nafarroaren aldeko botoekin eta EH Bilduren abstentzioarekin hautatu dute Txibite. Gehiengo soila nahikoa zuen gaurkoan. Kontra bozkatu dute UPNk, PPNk eta Voxek. 21 alde, 20 kontra eta bederatzi abstentzio, beraz.

Bozketak anekdota eta guzti izan du. Emaitza jakinarazten ari zela, Yolanda Ibañez Parlamentuko Mahaiko lehen idazkariak, erratuta, «20 baiezko eta 20 ezezko» irakurri ditu, eta barrezka hartu dute gainerako parlamentariek. «Subkontzientea izango zen», onartu du.

Oso azkar joan da dena. Astelehenean inbestidura saioko lehen egunean 17:20ean egin zen bozketa, eta gaurko ordu berean zegoen antolatuta bigarrena. Emaitza estua izango zela bazekitenez, parlamentariak garaiz iritsi dira.

Parlamentuaren kanpoaldean Zangoza kaleko eta Gurutze plazako parkinaren aurkako kideek oihuka hartu dituzte, batik bat UPNko legebiltzarkideak. Cristina Ibarrola Iruñeko alkateak eta UPNren udal gobernuak bultzatutako operazio horrek polemika handia piztu du bizilagunen eta inguruko merkatarien artean, besteak beste, inguruko zuhaitzak moztea aurreikusten delako. Plataformako kideek oroitarazi diote Txibiteri bere zeregina izango dela udalaren operazio hori geldiaraztea.

Botoa sekretupean egin da. 50 parlamentariek hiru aukera zituzte: baiezkoa, ezezkoa edo abstentzioa. Botoak zenbatzen ari zirela, oraindik ere ustekaberen bat egongo zelakoan eta bada ez bada ere, Javier Remirez jarduneko presidenteorde lehena zein Ramon Alzorriz PSNko eleduna botoak zenbatzen izan dira.

Emaitza iragarri ostean, Txibitek Alzorriz bera zoriondu du lehenik eta gero akordio programatikoa sinatu duten taldeetako bi eledunak agurtu ditu: Geroa Baiko Uxue Barkos eta Zurekin Nafarroako Begoña Alfaro. Ondoren, taldeetako politikarien zorionak jaso ditu. Tartean UPNko Javier Esparzarena edo EH Bilduko Laura Aznalena.

Guztia amaituta, Txibitek adierazpen soil batzuk egin ditu parlamentuko atarian. Bertan eskerrak eman dizkie orain arte gobernua osatu duten kontseilariek. Euretako batzuk gobernua utziko dute, eta haiek gogoan, zoriondu egin ditu. Batik bat, Santos Indurainen jarduna azpimarratu du, aurreko legealdian COVID-19aren pandemiari aurre egitea egokitu zaiolako.

Hain justu ere, adierazpenok egin aurretik, hizketan egon da Uxue Barkosekin eta Geroa Baik izendatuko duen Osasun kontseilariarekin, Fernando Dominguezekin.

Txibitek nabarmendu du hainbat arlotan aurreko gobernuaren bidetik jarraituko duela, baina gainera oraingoan garrantzia berezia emango diote garapen jasangarriari edo eraldaketa digitalari. Era berean, astelehenean egin bezala, aipatu du «berdintasunaren bandera» astinduko duela gobernuak: hala nola, lurralde arlokoa, gizarte arlokoa edo gizonen eta emakumeen artekoa.

Kargu hartze ekitaldia, etzi

Behin lehendakari izendatuta, kargu hartze ekitaldia etzi egingo da Nafarroako Parlamentuan bertan, 11:30ean. Bertan izango dela ziurtatu du Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak.

Ostiralean, berriz, kontseilariek hartuko dute kargua. Geroa Baik aurreratu du Fernando Dominguez Izango dela Osasun Kontseilaria, Ana Ollo presidenteorde bigarrena eta Herritarrekiko Harremanetako kontseilaria, Jose Mari Aierdi Landa Garapen eta Ingurumen kontseilaria eta Mikel Irujo Garapen Ekonomikoko kontseilaria.

Zurekin Nafarroaren kasuan oraindik ez da baieztatu. PSNk ere ez du oraindik aurreratu nortzuk izango diren bere kontseilariak. Gaur Noticias de Navarra-k kaleratu du Felix Taberna izango dela presidenteorde lehena.


Summary: Errusiak interes tasak igo ditu, errubloaren amiltzea eragozteko. Aurten bere balioaren %25 galdu du errubloak, eta gerraren aurreko mailatik oso behera dago. Gerrak eta Mendebaldearen zigorrek aldaketa handiak eragin dituzte ekonomian

Isilik daude azken asteetan Errusiaren aurkako zigorrek hango ekonomiari kalte egiten ez ziotela zioten ahotsak, zeinak ozenak baitziren duela hilabete gutxi batzuk arte. Haien argudio nagusietako bat zen errubloa ez zela iragarri bezala amildu, baizik eta indartu egin zela. Hala gertatu zen iaz, baina, 2023an, Errusiako diruaren joera beheranzkoa da, eta amiltze horren atzetik Mendebaldearen zigorrek Errusiako ekonomian eragindako aldaketak daude.

Urtea hasi zenetik, bere balioaren %25 galdu du Errusiako diruak, eta aste honetan dolar batek ehun errubloren muga gainditu du. Edo, bestela esanda, errublo batek dolarren zentimo bakar bat balio zuen; eurotan, ezta hori ere. Diruaren ahultzea gerarazi nahian, premiazko bilera batean, Errusiako Bankuak 3,5 puntu igo ditu gaur interes tasak, %12raino, eta iragarri zuen beharrezkoa bada hurrengo bileran gehiago emendatuko dituela.

Hasieran, funtzionatu egin zuen neurriak, atzo aurreko egunotan galdutakoaren zati bat berreskuratu baitzuen errubloak: dolar bat 97 errubloan salerosi da arratsaldean.

Zertarako igo dituzte interes tasak?

Inflazioa apaltzeko tresna bat da, prezioen igoera hori baita errubloaren ahultzearen arrazoietako bat. %4ko helburua du Errusiako Bankuak, baina datu hori gainditu zuen uztailean —%3,25etik %4,3ra igaro zen—, eta askoz handiagoa da oinarrizko produktu batzuetan. Horrela, azken asteetan haragia %30 garestitu da, eta antzeko igoerak daude inportatutako produktu batzuetan.

Beste leku batzuetan ez bezala, inflazioa barruko faktoreengatik handitu da Errusian. Faktore nagusia Ukrainako gerra da, eta hari erantzuteko Mendebaldeak Errusiari jarritako zigorrak.

Baina Errusiak ez zien ongi erantzun zigorrei?

Neurri batean, bai. Saihestu egin du aditu askok Mendebaldearen zigorren ondoren iragarri zioten hondoratzea, baina gutxika antzematen ari da neurri horiek eragiten dioten kaltea. Hau da, ekonomiaren pneumatikoa ez da lehertu, baina zulo bat dauka. Iaz, %2,1 txikitu zen haren barne produktu gordina, eta negatiboan izan da oraintsu arte.

Mendebaldeak debekatu egin zuen bere produktu gehienak Errusiara esportatzea, inportazioak mugatu zituen, eta bertako enpresa gehienek Errusia utzi zuten. Energiarekin lotutako produktuak zigorretatik kanpo utzi zituen, baina urratsez urrats gutxitu ditu petrolio eta gas inportazioak.

Erregai fosilentzat beste bezero batzuk aurkitu ditu Moskuk, Indian eta Txinan batik bat, baina haiei merkeago saldu behar dizkie: iaz baino %50 gutxiago jasotzen ari da petrolioa salduta, azken asteetan suspertze bat dagoen arren.

Horrek txikitu egin ditu Errusiako estatuaren diru sarrerak, noiz eta Vladimir Putinen gobernuak gastu publikoa asko handitu duen honetan, gerra ahalegina finantzatzeko eta herritarren aldeko neurri sozialak ordaintzeko —gerran hildakoen senideei emandako laguntzak, besteak beste—. Defizitaren bidez finantzatutako neurri horiekin, jarduera ekonomikoa sustatu du gobernuak, baina ondorio txar batzuk ere izan ditu: inportazioak %20 handitu dira aurten —Txinatik, Turkiatik eta Asia Erditik doaz orain— eta gerra aurreko mailara itzuli dira; inflazioak gora egin du, eta haren ondotik ahuldu da errubloa.

Zer bilakaera izan du errubloak?

Zigorrak iragarri ondoren bai egin zuen behera, eta bizkor, gainera. Egun gutxiren buruan, dolar batek 80 errublo balio izateari utzi, eta 130 balio zuen. Baina Errusiako Bankuak irmo erantzun zuen; besteak beste, dibisetan zeuden banku transferentziak mugatuz. Gainera, ekonomia sustatzeko, interes tasak %20tik %7,5era apaldu zituen. Horrekin, lortu zuen hasierako izua lasaitzea, eta ekainerako dolar batek soilik 55 errublo balio zituen. Garai horretan, goia jo zuten petrolioaren eta gasaren prezioek, eta Europa hornidurarik gabe geratzeko arriskua bili-bolo zebilen.

Baina negua iritsi zen, Europa hotzez hilko zen iragarpena ez zen bete, eta indarrean jarri zen Mendebaldeak Errusiako petrolioari jarritako gehienezko prezioa. Ondorioz, gehiago merkatu ziren gasa eta petrolioa, Errusiaren diru sarrerak apaldu ziren, defizit publikoa handitu zen, eta horrekin batera ahultzen ari zen errubloa. Uztaileko bileran, jada puntu bat igo zituen interes tasak —%7,5etik %8,5era—, baina ez da nahikoa izan, errubloaren ahultzea ez baita geratu.

Funtzionatuko al du?

Hala espero du Elvira Nabiullina Errusiako Bankuko presidenteak, eta azaldu du errublo ahulak ez duela finantza krisi bat sortuko, 1990eko hamarkadaren hasieran Errusia astindu zuenaren antzekoa. Gobernua ere ez da kexu. Astelehenean, Putinen aholkulari ekonomiko batek, Maksim Orexkinek, oso bigun jokatzea egotzi zion Nabiullinari, eta errublo indartsu bat eskatu zuen.

Baina badira banku zentralak urrunago jo beharko duela uste dutenak ere; berriro kapitalaren gaineko kontrolak indarrean jarri beharko direla aipatu dute. Izan ere, errubloaren ahultzea ekartzen ari da dirua duenak kapital hori atzerrira eramatea eta balio galtzearen sorgin gurpila elikatzea.

Baztertuta dago banku zentralak bere dibisa erreserbak saltzea errubloa bultzatzeko, Mendebaldeak bahituta baitauzka erreserba horien erdiak —300.000 milioi dolar—.


Bide bat irekita, besteak itxita

Summary: Bide bat irekita, besteak itxita.

Apirilean, Nafarroako foru hauteskundeen kanpaina eta ondorengo agertoki politikoa irudikatzean, argi zegoen prozesu guztia abuztu hasieran-edo burutuko zela. Gero, Pedro Sanchezek Espainiako Gorteetako bozak uztailaren 23ra aurreratu zituenean, kinieletan epeak are gehiago atzeratu ziren: abuztuaren erdialdera edo amaiera aldera, hilaren 28ko amildegitik gertu. Gertuegi.

Ikusi gehiago: Maria Txibite lehendakari izango da EH Bilduren abstentzioari esker

Orain, guztia amaitu den honetan eta aurreikuspen horiek errealitate egin diren honetan, askori geratu zaien sentsazioa zera da, udako folletoi turkiar amaigabe horietako bat bukatu dela. Elkarrizketa politikoek kazetariak eta herritarrak nekatzen eta higatzen dituzte. Gauzak berehala eduki nahi diren garaiotan politikariei ja gobernu bat osatzea galdegitea arriskutsua izan daiteke, baina. Negoziazioetan, batzuen eta besteen asmoek talka egiten dute, eta inoiz ez dago argi gogaikarri suerta daitezkeen interes alderdikoiak non amaitu eta proposamen politikoak noiz hasten diren. Gustuko izan zein ez, hor datza politikaren funtsa.

2011n, UPNren eta PSNren arteko akordioaren dokumentuak bi orrialde eskas zituen. Urtebete iraun zuen koalizio gobernu hark. Oraingo akordio programatikoak 57 ditu, eta aurreko legealdietako biek, 70etik gora. Orokorkeria eta asmo ugari ditu oraingo honek, baina aurreko lau urteetako norabidean aurrera egiteko borondatea islatzen du.

Bide batean aurrera egiten den bezala, beste bideak ixten dira. Adibidez, betiereko blokeoa. Nafarroako gizartea askotarikoa bezain konplexua da, eta kolore politiko ugariko panorama uzten du beti, baita maiatzaren 28an ere. Horregatik, alderdi bakoitza bere lubakian kateatuz gero, dena korapila daiteke, eta, gizartearen erronkei eta arazoei aurre egiteko gai ez bada politika, hartatik are gehiago aldendu ditzake herritarrak. Blokeoak indarra eman diezaieke irtenbide demagogiko errazei, edo, zuzenean, iraganeko aliantza bat berpizteko aukerari bide eman.

Izan ere, oraingoz itxi den beste aukera UPNren eta PSNren arteko lankidetzarena da. Biek 26ko gehiengoa osa zezaketen, baina sozialistek ez dute nahi izan. Eta hemen datza oharkabean pasatu diren aldaketetako bat. UPNk barneratu egin du ez duela beste lau urtez gobernatuko. Orain, bi ardatz lehenesten ditu: batetik, duen botereari kosta ahala kosta eustea —hots, udalei; batik bat Iruñekoari— eta EH Bilduren jarduna ahalik eta gehiena eragoztea. Ikusteko dago alderdi osoa konformatzen den Javier Esparzak proposatutako paradigma berri horrekin, edo, isilean irakiten ari den eltze baten gisa, krisia pizten den.

UPNren lehen mugimenduok zantzu bat ematen dute hurrengo legealdian zer dagoen jokoan. Maiatzaz geroztik elkarrizketaren esparrutik at alboratua izan ostean, EH Bildurentzat interesgarria da egungo agertokia. Hala ere, Geroa Baik hasieratik markatu duen bezala, ikusi beharko da gobernu honek gehiengoa bilatzeko orduan «alde bati» soilik (EH Bilduri) erreparatuko ote dion, edo sozialistek tentazioa izango duten besteari (UPNri) ere begiratzeko, hain gogoko duten geometria aldakorra sustatuz. Aldi berean, joko horrek erakutsiko du kale itsu batera eramaten duen hautatu berri den bide honek edo beste lau urtez aurrera egin dezakeen.

Egia da apustu honek, UPN ahultzen duen bezala, PSN indartzen duela, eta haren logiken gatibu izateak gainerakoen proiektuak ahuldu ditzakeela. Aurreko legealdian eta oraingo elkarrizketetan, bere irizpideak inposatzeko eta ahalik eta gehiena lortzeko taktikari heldu dio. Lehen aldiz, solaskide batek tinko aurre egin dio. Ziurrenik, Geroa Bai izan da azken hilabeteotako eragilerik interesgarriena. Maiatzeko zein uztaileko bozetan zaplaztekoa hartu zuen, eta boto galera handiak zein aurreko lau urteetako gobernu barruko esperientziak jokoz kanpo harrapatu du. Testuinguru zail horretan, ahalegindu egin da negoziazioetan PSN estutzen. Batetik, gobernu barruko funtzionamenduan eta antolamenduan. Bestetik, edukietan.

Akordioa jakin denean, argi geratu da non zeuden Geroa Bairen duda nagusiak. Ezin da ahaztu UPNk euskalgintzari hutsaren hurrena ematen ziola eta aurrekontuetan jauzi handi bat eman dela urteotan —sei bider handitu da Euskarabideko aurrekontua—. Hala eta guztiz ere, hori ez da aski, inondik ere. Uxue Barkosek asteartean esan bezala, aurrera egiten ez duenak atzera egiten du. Eta akordioak erakutsi du PSNk ez duela borondaterik gehiago egiteko: zonifikazioa amaitzeko, administrazio publikoan euskarazko profila duten lanpostuak handitzeko edo meritu gisa hartzeko, eremu mistora aldatu nahi duten udalen erabakia errespetatzeko, eta abar. EH Bildu elkarrizketetatik alboratuta, aukera gehiago izan ditu, jakina.

Bere txarrean, polemikak erakutsi du euskararena dela elkarbizitzari begira konpondu gabe dagoen auzirik garrantzitsuena. Hortaz, EH Bilduk eta Geroa Baik, euren arteko diferentziak baztertu, eta euren hamasei parlamentariekin lan handia dute egungo immobilismo hori gainditzeko. Iruñeko Udalean gertatutakoaren ondotik Geroa Bairen kritikek edo «blokeoa gainditzeko» EH Bilduk inbestiduran baiezkoaren aukera esploratzeko prest zegoela iragartzeak erakusten du tentsioa egon dela bien artean, eta, zeharka, zerikusia izan dezake EAEn EAJk eta EH Bilduk duten lehiarekin. Alta, PSNren aurka, euskararen moduko gai estrategikoetan elkarrekin aritzeko prest izango al dira?

Akordioak ere egiaztatu ditu beste hainbat zailtasun. Zerga arloan azaleko kontuak sartu ditu, eta kontuan harturik aurki finantza publikoen gaineko arauak itzuliko direla, ikusi beharko da nola eragiten duen horrek aurrekontuetan dirua banatzean. Kalitateko enplegua hartzen dute lehentasun gisa, baina ez dute esaten nola lortu nahi duten hori. Azpiegituretan ere ez dira ur nahasietan sartu; «berdintasunaren bandera» astinduko dutela diote, baina ikusteko dago aldaketa sakonik egingo ote duten... Aldiz, sistema publikoari begira edo gizarte gaietan aurrera egiteko tartea dagoela ematen du. Osasunaren lege proiektua 2024rako aurkeztuko dela ziurtatu dute, kasurako.

Ziurrenik, ez da hasteko modurik hoberena. Ikusteko dago aurrerantzean zer gertatzen den PSOE barruan. Bidea agortzen ari ote den, sintoma batzuk antzeman daitezke; baina, aldi berean, garrantzitsua da hori benetan betetzen den egiaztatzea eta gizarteak ikustea eragile bakoitzak zer egiten duen. Aldiz, hasieratik ezezko bat emanez gero, eskuinari atea irekitzen zaio parez pare, eta begi bistan geratzen da nork egin duen hori. Ezin da ahaztu Nafarroan 25 urte kostatu zela UPNren botere hegemonikoari buelta ematea, eta, horregatik, kontraesan eta zailtasun guztiekin, gris tonalitate ugariko errealitatean igeri egiten jakin behar da. Eta PSNk atzera egin nahi badu, bere burua biluz dezala.


Summary: Zangozako mendizale bat hil da Anetoko tontorretik gertu. Llosas gailurrera igotzen ari zen, bakarrik, eta ehun metrotik erori zen. 52 urte zituen, eta aurtengo udan mendian hil den bosgarren euskal herritarra da.

Beste mendizale nafar bat hil da Pirinioetan, bigarrena astebeteko epean. Guardia Zibilak jakinarazi duenez, hildakoaren senideek astelehen gauean eman zuten desagerpenaren berri, eta berehala hasi ziren haren bila erreskate zerbitzuak. Atzo goizeko 10:30ean topatu zuten gorpua, ehun metrotik erorita. Hildakoa 52 urteko gizon bat zen, Zangozakoa (Nafarroa).

Mendizale aditua zen, Pirinioetan hainbat ibilbide egindakoa, eta abiatu aurretik eman zuen egin nahi zuen bidearen berri. Llosas gailurrera igotzea zen helburua, Posets Maladeta natur parkean, Benasquen (Huesca, Espainia). Anetoko tontorretik gertu dago hori.

Bosgarrena

Herenegungoa uda honetan mendian hil den bosgarren euskal herritarra da. Joan den asteko astelehenean gertatu zen azken ezbeharra: Doneztebeko (Nafarroa) 30 urteko emakume bat hil zen Montferraten, Huescan (Espainia). 400 metroko gain batetik jausi zen. Abisua eman ostean, mendiko erreskateetan aditua den talde bat bertaratu zen ezbeharra izan zen gunera, baina ezin izan zuten ezer egin.

Uztailaren 22an beste ezbehar bat izan zen Europako mendietan, Espainian. Zeanuriko 54 urteko mendizale bat hil zen. Valdeon haranean izan zen, Sedo de la Padierna izeneko bidean. Leku malkartsua da, eta, larrialdi zerbitzuek jakinarazi zutenez, mendizalea erori egin zen. Larrialdi zerbitzuak jakinaren gainean jarri zituztenean, mendizalea konorterik gabe zegoen. Helikopteroz joan ziren haren bila, tokiko orografiagatik ezinezkoa baitzen harengana heltzea. Helikopteroak garabi batean atera zuen handik mendizalea, baina hilik zegoen ordurako.

Uztailaren 20an, beste gizonezko bat galdu zen Panticosan, Pirinioetan, beste bi lagunekin mendian zela. Mendizalearen lagunek abisua eman zuten, eta mendiko erreskate taldeak joan ziren bila. 21ean topatu zuten gorpua, Pico de Fazeraseko sakan batean.

Beste gizonezko bat ere hil zen uztailaren 9an. 58 urteko tafallar (Nafarroa) bat, Huescako Pirinioetan. Anso herriko Gameta tontorretik jaisten ari zela jazo zen ezbeharra. Guardia Zibilaren helikopteroa, Jakako mendiko erreskate taldea eta osasun langile bat bertaratu ziren; hara iristean, gizona hila zela baieztatu besterik ezin izan zuten egin.


Motozale bat hil da Bidarten

Summary: Motozale bat hil da Bidarten. Moto batek eta auto batek talka egin dute atzo Bidarten, 23:00 aldera. Moto gidaria hil egin da.

Motozalea, 38 urteko gizon bat, bihotzekoak jota atzeman zuten sorospen zerbitzuek, baina ezin izan zuten salbatu. Motoarekin talka egin duen autoko gidaria shock egoeran zen, baina ez zen zauritu, ezta harekin ziren beste hiru bidaiariak ere. Bi ibilgailuek talka egin zuten atzo Bidarten (Lapurdi), 23:00 aldera, D810 bidean, Kunba hiribidean.

Ikerketa bat abiatu da istripuaren nondik norakoak argitzeko.


Summary: EAJko diputatuek eta senatariek jaso dituzte beren aktak. Aitor Esteban, Idoia Sagastizabal, Mikel Legarda, Maribel Vaquero eta Joseba Agirretxea Kongresuko diputatu dira jadanik. Estebanek ez du adierazpenik egin nahi izan Madrilen. Bihar osatuko dute Kongresuko Mahaia, eta osaketa horrek neurtuko ditu gobernu akordio baten aukerak.

EAJko hautetsiek Espainiako Gorteen osaketan parte hartzeko diputatu eta senatarien aktak jaso dituzte gaur, Madrilen. Tramite hori egiteko azken eguna zuten gaurkoa jeltzaleek, eta jadanik diputatuak dira Aitor Esteban, Idoia Sagastizabal, Mikel Legarda, Maribel Vaquero eta Joseba Agirretxea. Senatari dira, berriz, Nerea Ahedo, Maria Dolores Etxano, Luke Uribe-Etxebarria eta Igotz Lopez Torre. Estefania Beltran de Heredia ere taldera batu da senatari autonomiko gisa.

Bihar dira osatzekoak Espainiako Gorteak, eta Kongresuko Mahaiko presidentearen hautaketak arreta bereganatu du azken egunetan, litekeena da-eta Espainiako gobernu berrirako akordioen ingurukoak argitzen hastea. Aitor Esteban jeltzalea ere proposatu zuen aurreko astean Kanariar Uharteetako Koalizio Kanariarrak mahaiko buru gisa, baina proposamen horrek ez du oihartzunik izan. Estebanek ez ditu adierazpenik egin nahi izan gaur, kazetariek mahaiari buruz galdetu diotenean; «Gauza asko argitaratzen dira», esan du.

Batera edo bestera, EAJk diputatu bat gutxiago izango du hastear den legegintzaldian, Kongresuan, seitik bostera apaldu baita taldea. Hauteskunde emaitza okerrago horiek badituzte eragin zuzenak EAJk Senatuan duen egoerari begira, han ez baitu bermatua talde parlamentarioa. Kongresuan, bai.

EH Bilduk jaso ditu aktak

EH Bilduko hautetsiek ere bermatua dute beren talde parlamentarioa behe ganberan. Herenegun jaso zituzten aktak koalizio subiranistako diputatuek eta senatariek. Lau hautetsi gehiago izango ditu aurrerantzean EH Bilduk: diputatu bat eta hiru senatari gehiago. Horiek «gehiengo aurrerakoi bat» ezartzearen alde egingo dute, Mertxe Aizpurua eledunaren esanetan.

Aizpurua diputatuak azaldu zuen lanean ari direla gobernu «aurrerakoi» hori osa dadin: «Batuketa zaila da, baina posible da». Lehen urratsa bihar bertan egin ahal izango dute, Kongresuko Mahaia eratzean. Hor ere «gehiengo aurrerakoi bat» nahi du EH Bilduk, eta PSOErekin eta beste zenbait talderekin hitz egiten ari da koalizioa horretarako. PSOEk Francina Armengol proposatu du Kongresuko presidente izateko.

Halere, oraingoz «diskrezioa» da alderdietako eledunek darabilten hitza, mahairen osaeraren inguruko negoziazioez galdetzean. EH Bilduk «afera teknikoak» jarri ditu mahai gainean. «Horra mugatu gara; ez dugu casus belli bat egin gaiaz», adierazi zuen Aizpuruak, xehetasunetan sartu gabe.

Bestalde, EAJk Kongresuko presidentetza edo presidenteordetza bat hartzeko aukerari buruz aritu zen Aizpurua, eta garbi utzi zuen aukera hori ez dagoela mahai gainean: «Aukera bat badago, aztertuko genuke, eta erabaki bat hartu, baina orain ez dago mahai gainean».

Gobernu berria ala hauteskundeak

Espainiako Kongresuko Mahaia osatzeko, PP eta Vox ez beste guztien akordio bat egoteak ez du ziurtatuko aste batzuk barru Pedro Sanchez presidente izango lukeen gobernu berri bat egongo dela, baina ezinbesteko urratsa da gobernu horrek bidea egin dezan. Negoziazio horietan, Kataluniako JxCk eskuratu du arreta handiena. Juntsek esan du mahaiko bozketa hasi baino bi ordu lehenago arte ez duela erabakirik hartuko.

Kataluniako alderdi horren zazpi diputatuak ezinbestekoak dira hauteskundeak berriro egin ez daitezen. Edonola ere, Carles Puigdemont Kataluniako presidente ohiaren alderdiarekin bakarrik ez, ERCrekin, EH Bildurekin, EAJrekin eta BNGrekin ere negoziazio konplexuak egin beharko dituzte PSOEk eta Sumarrek; gobernu koalizio berri bateko kideek, alegia. Labirinto horren irteeran Espainiako Gobernu berri bat egongo da, edo hauteskundeetarako beste deialdi bat.


Summary: Felix Taberna izango da presidenteorde lehena, eta Jose Luis Arasti Ekonomia kontseilaria. PSNk proposatutakoen artean, Amparo Lopez Barne, Justizia eta Funtzio Publikoko kontseilaria eta Oscar Txibite Lurraldeko Kohesioko kontseilaria izango dira gobernuko beste bi kide berriak

Departamentuen ardura nork hartuko zuen zehaztea falta zen. Geroa Baik iragan aste amaieran proposatu zituen bereak; Zurekin Nafarroak Begoña Alfaro jarriko du Etxebizitza Gazteria eta Migrazio Politikarako, eta PSNk jada aurreratu du zeintzuk izango diren bere kontseilariak.

Horien artean, lau kide berri daude. Felix Taberna izango da presidenteorde lehena, Javier Remirezen ordez. Gainera, Presidentetza eta Berdintasun departamendua kudeatuko du. Gobernua berrantolatu da, besteak beste, Remirezen departamentua zatitu delako. Tabernak presidentetza izango du, eta Txibitek hainbeste garrantzi emandako berdintasun politikak ere bere gain hartuko ditu. Dena den, INAI Nafarroako Berdintasun Institutua Zurekin Nafarroaren ardurapean izango da.

Taberna Nafarroako Ezker Batuko kide izan zen 1986tik 2010era, eta ardura kargu garrantzitsuak izan zituen. Hamasei urtez parlamentari izan zen, eta 1992tik 2004ra alderdiko koordinatzaile nagusi izan zen. CCOOko ikerketa bulegoan ere aritutakoa da. 2010ean, NEB utzi eta PSNrengana hurreratzeko urratsa egin zuen, eta, orain, ardura politiko handiko kargua izango du gobernuaren barruan, presidenteorde lehen gisa.

Elma Saizek, hitza bete, eta Iruñeko Udalen jarraituko du. Ekonomia eta Ogasun departamentuan berak utzitako hutsunea Jose Luis Arasti milagroarrak hartuko du. Espainiako Gobernuaren Nafarroako ordezkari izan da, eta orain, besteak beste, zerga eta aurrekontu politikaz arduratuko da.

Aurreko legealdian, Amparo Lopez izan da Barne zuzendaria Javier Remirezen departamentuan. Orain, Barne, Funtzio Publiko eta Justizia hartu du. Hala, 2015etik 2019ra Maria Jose Beaumontek bere gain izandako lau ataletatik hiru kudeatuko ditu, justizia administrazioaren kudeaketa departamentu horren pean geratu baita —aurreko legealdian Ahal Dugu-ko Eduardo Santosek kudeatzen zuen arlo hori, Migrazio Politikekin batera.

Gainera, Bernardo Zirizaren ordez, Oscar Txibite arduratuko da Lurralde Kohesioa Departamentuaz. Txibiteren herri berekoa da, eta Cintruenigoko hautetsi izan da lau urteotan. Departamentu garrantzitsua da berea, besteak beste azpiegiturez eta udal politikaz arduratuko delako. Haren pean egongo dira, zehazki, Tokiko Administrazioa, Obra Publikoak eta Azpiegiturak eta Garraioa. Haren zereginetako bat izango da, kasurako, Nafarroako Ubidearen bigarren fasea.

Gainerakoan, aurreko gobernuaren ildotik jarraituko du PSNk. Carlos Gimenok zuzenduko du berriro ere Hezkuntza Departamentua, nahiz eta haren kudeaketak kritika ugari piztu. Lanbide Heziketa ere bere gain egongo da.

Aurrekoan bezala, Carmen Maezturen esku egongo dira Gizarte Politikak eta Enplegua. Gainera, Nafar Lansare ere haren ardurapean egongo da.

Rebeca Esnaolak zuzenduko du Kultura, Kirol eta Turismo Departamentua. Hain zuzen ere, turismoa orain arte Geroa Baik kudeatu du Garapen Ekonomikoaren Departamentuan, Maitena Ezkutari etxarriarraren bidez. Arlo hori Esnaolaren esku egongo da orain. Zuzendari guztiak izendatzeke daude.

Azkenik, Juan Cruz Cigudosa Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitala arloaz arduratuko da, aurreko lau urteetan bezala.

Gainerako kontseilariak

Gobernuko kideen artean jakiten lehena Begoña Alfaro izan zen. Bolo-bolo zebilen hura izango zela Etxebizitza, Gazteria eta Migrazio Politiken kontseilaria, baina Zurekin Nafarroak baieztatzea falta zen. Atzo bertan, Yolanda Diaz Sumarreko buruzagiak euskaraz txiokatu zuen, eta berretsi egin zuen Alfaroren izena. Halaber, Alfaro izango da presidenteorde hirugarrena. Bazkide bakoitzak izango du presidenteordetza bat.

Geroa Baik, berriz, ostiralean aurreratu zituen bere izen-abizenak. Ana Ollo izango da presidenteorde bigarrena. Aurreko bi legealdietan bezala, Herritarrekiko Harremanetako kontseilari izango da, eta Euskarabidea egongo da haren ardurapean. Dena den, Bake eta Bizikidetza zuzendaritza PSNk kudeatuko du, azken lau urteetan bezala. Logikaz, Martin Zabalzak errepikatu beharko luke.

Berritasunetako bat izango da Osasun Departamentua kudeatuko duela berriz Geroa Baik. Atzo, Maria Txibitek bereziki zoriondu zuen Santos Indurain, COVID-19ari aurre egitea egokitu baitzaio. Haren lekukoa 2015etik 2019ra Osasun kontseilari izandako Fernando Dominguezek hartuko du. Atzo, behin presidente izendatuta, Txibite solasean izan zen Dominguezekin berarekin, Uxue Barkosekin eta Ana Ollorekin.

Etxebizitza politikak orain Zurekin Nafarroak kudeatuko dituenez, orain arte ardura hori izan duen Jose Mari Aierdik Itziar Gomezen tokia beteko du, Landa Garapen eta Ingurumen Departamentuan. Halaber, Garapen Ekonomikoko kontseilari izango da berriz ere Mikel Irujo: besteak beste, industria politikaz eta espezialitate adimentsuko estrategiaz arduratuko da.


Summary: Mikel Landak Soudal Quick-Step taldean korrituko du datozen bi urteetan. Murgiakoak Bahrain utziko du. «Pozik nago erronka berriagatik, eta Remco Evenepoeli bere helburuak lortzen laguntzeko irrikitan nago», adierazi du.

Mikel Landak (Murgia, Araba, 1989) badu talde berria: Soudal Quick-Step. Murgiako txirrindulariak bi urterako sinatu du Belgikako taldearekin —Patrick Lefevere zuzendariak duela aste batzuk aurreratu zuen moduan—, eta taldeak bideo honen bidez egin du ofizial:

«Soudal Quick-Stepera batzeko gogotsu nago; talde handia da, eta asko errespetatu izan dut betidanik. Kanpotik, beti ikusi izan dut haien txirrindulariak bat eginda mantentzen direla edozein egoeratan, eta beti babesten dutela taldeburua. Orain arte, Italiako, Espainiako eta Erresuma Batuko taldeetan ibili naiz, eta badut gogoa Belgikako kultura ezagutzeko», esan du Landak, taldeak zabaldutako oharrean.

Printzipioz, argi dago zein den Soudal Quick-Stepen izarra: Remco Evenepoel. Beste talde batzuetan izan duenaren aldean, bestelako eginkizuna izango du Landak. Horren jakitun dago: «Pozik nago erronka berriagatik, eta Remco Evenepoeli bere helburuak lortzen laguntzeko irrikitan nago. Esperientzia handia dut, itzuli handietan bereziki, eta beti sentitu izan naiz eroso txirrindulari gazteei laguntzen. Badakit ondo egokituko naizela». Luxuzko laguntzailea izango da Evenepoelentzat.

Dena den, eginkizun ezberdina izateak ez du esan nahi Landa garaipenen lehiatik urrunduko denik. «Remcori asko lagun diezaiokedala uste dut, baina, aukera dudanetan, ni ere ibiliko naiz emaitza honen bila», amaitu du Murgiakoak.

Sailkapen nagusien lehian

Lefeverek, berriz, ongietorria eman dio. Adierazi duenez, euren taldea sailkapen nagusien lehian sartzea da Landa fitxatu izanaren arrazoi nagusia: «Aspalditik ezagutzen dugu Mikel; profesionaletan hasi zenetik etengabe ikusi dugu itzuli handietako malda gogorrenak igotzen. Gogotsu gaude elkarrekin bi urte arrakastatsuri ekiteko».

Landak 33 urte ditu, eta azken urteetan gehien nabarmendu diren euskal txirrindularietako bat da. Besteak beste, bi aldiz izan da Italiako Giroko podiumean (2015ean eta 2022an), mendiko elastikoa ere irabazi zuen han, eta lau etapa garaipen ditu itzuli handietan.


Summary: CNTk salatu egin du Tubos Reunidoseko enplegu erregulazioa. Sindikatuak uste du enpresaren jarrera «zentzugabea» dela. Enpresa tutugileak 54,5 milioi irabazi ditu aurten, eta, beraz, aldi baterako lan erregulazioak aplikatzea gehiegikeria iruditzen zaio sindikatuari

Tubos Reunidoseko Amurrioko (Araba) egoitzan, enpresak aldi baterako erregulazioa ezarri du irailetik hasita 2024ko otsailera arte. Plantan zortziehun langile inguru daude, eta lanorduak erdira murriztuko zaizkie ABEEa aplikatuz gero. CNT sindikatuak irmoki salatu du enpresaren jarrera oldarkorra, 2022an Tubos Reunidosen irabaziak 43,5 milioi eurokoak izan baitziren, eta aurtengo lehen seihilekoan 50 milioiren irabazi garbiak izan baitituzte.

Sindikatuari beharrezkoa iruditzen zaio erantzun sindikal bat ematea. «Enpresa egutegietan aldaketak ezartzen saiatzen da, prozedurei jarraitu gabe, eta aldi baterako lan erregulazioak aplikatzen ditu, langile eta sindikatuei legezko epeetan jakinarazi gabe». Horregatik, CNTko sail sindikalak dio aberastasuna nork sortzen duen gogorarazi behar zaiola enpresari.

Tubos Reunidosek lan hitzarmena berritu berri du, eta indarrean egongo da 2027 arte. CNTren arabera, TRGk diru publikoa eskuratzeari zuzendutako ingeniaritza praktikatzen du. Eta, hitzarmen horrekin, laguntza publiko horiek jasotzeagatik eskatzen den bake soziala lortu duela dio sindikatuak. UGTk, LABek eta CCOOk sinatu dute hitzarmena, eta, sindikatuko bozeramailearen hitzetan, «negoziazioa ez da zorrotza izan bizi dugun errealitatearekin, eta pisu handiagoko gaiak aldarrikatu behar ziren».

Horregatik, CNTk azpimarratu du zentzugabea dela Tubos Reunidosen aldi baterako erregulazioa aplikatzea, eta konpromisoa erakutsi du oinarrizko sindikalismoa indartzeko eta jarduteko modu berri baten alde egiteko.


Summary: Euroguneko berotegi gasen isuriak %2,9 murriztu dira urteko lehen hiruhilekoan. Urtarriletik martxora artean 941 milioi tona gas kutsagarri isuri dira: iazko epe berean baino 28 milioi tona gutxiago. Halere, gas isuriek gora egin dute Irlandan, Letonian, Eslovakian eta Danimarkan.

Ez dira gutxi azken urteotan berotze globala murrizteko iragarri diren neurriak, eta, euroguneko azken datuen arabera, baliteke horien emaitzak uste baino lehen nozitzen hastea. Iazko datuen aldean, urteko lehen hiruhilekoan %2,9 murriztu dira euroguneko berotegi gasen isuriak; hots, 969 milioi tona gas kutsakor isuri ziren orduan, eta 941 milioi tona aurten.

Isuriek behera egin duten arren, bada aldea euroguneko herrialde batetik bestera. Gas isuriek gora egin dute Irlandan (+%9,1), Letonian (+%7,5), Eslovakian (+%1,9), Danimarkan (+%1,7), Suedian (+%1,3) eta Finlandian (+%0,3). Eta nabarmen egin dute behera Bulgarian (-%15,2), Estonian (-%14,7), eta Eslovenian (-%9,6).

Muga geopolitikoak alde batera utzita, urtarriletik martxora etxebizitzek isuri dituzte gas kutsagarri gehien (%24). Talde horren atzetik, sektore kutsagarrien artean daude hauek ere: manufaktura sektorea bigarren (%20), elektrizitatearena eta gas hornikuntzarena hirugarren (%19), nekazaritzarena laugarren (%13), eta garraioarena azkenik (%10). Hain justu, iazko lehen hiruhilekoan baino gas gutxiago isuri dituzte aurten bederatzi sektore ekonomikoetatik bostek. Horien artean, elektrizitatearen eta gas hornikuntzaren sektorean izan da beherakada handiena: %12,3 jaitsi dira isuriak.

Europako talde ekonomikoko parte diren enpresetara zuzendu ditu EB Europako Batasunak azken urteotan iragarritako neurri gehienak. Sektore horietan lan egiten dutenentzat, zera esan nahi du horrek: beren produktuak ekoizteko edo zerbitzuak eskaintzeko modu iraunkorragoak eta «berdeagoak» aurkitu behar dituztela. Horiek hala, ekonomikoki garestiagoak ez diren ekoizteko moduak eta materialak aurkitzea da erronka handienetako bat.

Eurogunetik at

Berotze globala eteteko, ordea, ezinbestekoa da Europako leihotik harago begiratzea. Eta datuak ez dira hain baikorrak. Iazko datuekin alderatuta, CO2 isuriak %4 handitu dira Txinan urteko lehen hiruhilekoan, eta %10 bigarrenean. Berotegi efektuko gasen artean gehien isurtzen dena da CO2a edo karbono dioxidoa. Halere, ez da bakarra. Berotegi efektuko gasen taldean daude, halaber, N20 oxido nitrosoa, CH4 metanoa eta fluoroa duten gasak.

Txinako goranzko joera ulertzeko, ordea, bada aintzat hartu beharreko kontu bat: COVID-19aren pandemia eta horren aurkako neurriak. 2022ko lehen eta bigarren hiruhilekoan, itxita zeuden Shanghaiko eta herrialdeko ia hiri guztietako mugak. Horrenbestez, toki batetik besterako mugimenduak eteteak nabarmen murriztu zituen CO2 isuriak.

Arrazoiak arrazoi, litekeena da goranzko joerari eustea. Asiako erraldoiaren helburu nagusietako bat da aurten bere indar ekonomikoa handitzea. Horretarako, zentral nuklearren eraikuntza azkartu du, haize erroten eta eguzki panelen kopuruak handitu ditu, eta, batez ere, energia termikoaren alde egin du apustu. Gobernuak aurkeztutako 15. Bost Urteko Planaren arabera, 2026tik 2030era artean zentral termiko gehiago eraikitzea da asmoa.


Summary: Puigdemontek «egiaztatzeko moduko ekintzak» eskatu dizkie PSOEri eta Sumarri. Kongresuko Mahaia osatzeko 24 ordu eskas falta diren honetan, ez dago argi ezkerrak gehiengorik izango ote duen. Junts per Catalunyaren babesa beharrezkoa dute sozialistek.

Ezer ez dago lotuta, edo hala pentsa liteke batzuen eta besteen adierazpenak entzunda. JxC Junts per Catalunyaren babesa behar dute PSOEk eta Sumarrek Espainiako Kongresuko Mahaian gehiengoa eskuratu ahal izateko, baina Kataluniako independentistek ez dute beren botoa musu truk emango. Carles Puigdemont JxCko buruak argi utzi du X sare sozialean zabaldutako mezuan: «Ez gara fidatzen Espainiako alderdi politikoez. Oso adi ibili beharra dago, eta promesek ez hotz eta ez bero uzten gaituzte. Ezin dugu nazio gisa aurrera egin gero betetzen ez diren promesekin; horregatik, egiaztatzeko moduko ekintzak nahi ditugu, gure botoa inori eman aurretik». Buruzagi independentistak nabarmendu du baldintza bera dela bai Kongresuko Mahaia osatzeko negoziazioetarako, bai Espainiako Gobernua eratzeko.

Hala ere, baikor agertu da Pedro Sanchez buruzagi sozialista, eta beste behin baztertu egin du PP Alderdi Popularrarekin akordioa egiteko aukera. Halaxe esan du PSOEko zuzendaritzarekin egindako bileraren ostean: «PPk lehertu egin ditu Voxekin ez beste alderdiekin akordioak egiteko bideak zabaltzen zituzten zubi guztiak. Eta horrek inoiz baino bakartuago utzi ditu. Joan den uztailaren 23an porrot egin zuten PPren eta Voxen proposamen suntsitzaileek. Haien asmoa zen gizarteari atzera eginaraztea, baina ez zuten gehiengorik lortu, ez botoetan, ez eserlekuetan». Sanchezek berretsi du «aurrera egitearen alde» bozkatu zutela herritarrek, eta helburu horrekin iragarri du inbestidura saiora aurkeztuko duela bere hautagaitza.

Konpromisorik ez, baina bestelako eskaintzarik ere egin du Sanchezek: iragarri du hizkuntza koofizialen erabilera «bultzatuko» duela «batasuneko instituzioetan» Espainia Europako Batasuneko txandakako presidentetzan dagoen bitartean, hau da, ekainetik abendu amaierara bitartean.

Sozialistek, baina, beste hainbat alderdiren babesa beharko dute Sanchezek gobernuko presidente kargua bereganatuko badu. Hori lortzeko bidean direla esan du Sumarreko zerrendaburu eta jarduneko presidenteorde Yolanda Diazek diputatu akta jasotzearekin batera egin dituen adierazpenetan: «Lanean ari gara legegintzaldi berri honetan koalizio gobernu aurrerakoi bat lortzeko». Negoziazioei buruz galdetuta, ordea, ez du xehetasunik eman, soilik Unidas Podemoseko diputatu Jaume Asens ari dela elkarrizketak bideratzen.

Mahaiko presidentetza

Oraingoz, gauza bakarrak dirudi ziurra: Francina Armengol izango dela Kongresuko Mahaiko presidentea. Balearretako Generalitateko presidentea izandakoa da Armengol, eta sozialistek proposatu dute kargurako. Oraingoz, BNG Bloke Nazionalista Galiziarra izan da haren aldeko botoa iragarri duen bakarra, nahiz eta ERC Esquerra Republicana de Catalunyak ere begi onez ikusi proposamena. «Badu sentsibilitatea zenbait gaitarako, baina ikusi beharko dugu zer jokabide hartuko ote lukeen kargu horretara heldutakoan», azaldu du ERCko kide Frances-Marc Alvarok. Adierazpen hori egin eta gero, ordea, alderdi subiranistako iturriek zehaztu dutenez, oraindik ez dago akordiorik PSOErekin Kongresuko Mahaia osatzeko, eta ohartarazi dute «ausarkeria» litzatekeela ERCren botoak ziurtzat jotzea.

EAJko diputatuak ere joan dira euren aktak jasotzera, baina ez dute aurreratu zein izango den beren jarrera biharko bozketan.

PPren hautagaia, Gamarra

Alberto Nuñez Feijoo PPko burua alderdiko diputatuekin eta senatariekin bildu da gaur arratsaldean, eta Kongresuko popularren jarduneko eledun Cuca Gamarra proposatu du behe ganberako presidente izateko. Agerraldi horretan, gainera, Nuñez Feijoo Sanchezen aurka mintzatu da, eta, besteak beste, espainiarren «ziurgabetasun politikoa» eta «blokeo egoera» egotzi dizkio PSOEri, alderdi independentistekin negoziatzeko duen asmoagatik. «PSOE eta Sanchez dira Kongresuaren gehiengoa indar independentisten menpe egotearen erantzule nagusiak. Espainiar gehienek, baita indar politiko horiei botoa eman dietenek ere, ez dute hori merezi».

Bide horretan, Nuñez Feijook berretsi du inbestidura saiora aurkeztuko dela, eta ziur azaldu da Felipe Borboikoa Espainiako estatuburuak berari aginduko diola gobernua osatzeko lana, aurreko hauteskundeak irabazi dituen alderdiekin «beti egin duen bezalaxe». Baina gehiengo osoa lortzeko negoziazioetan jarraitu behar duela gaineratu du PPko buruak: «Irabazi dugula onartu dugu, baina ez dugu gehiengo osorik, eta ulertzen dugu beste indar batzuekin hitz egin behar dugula».


Summary: Basozainek eraman dute Azpeitian agertu den putrea. Goiz guztia herrigunean pasatu du hegaztiak, dozenaka herritarren, udaltzainen eta basozainen begiradapean. Azkenean, 12:40 inguruan lortu dute basozainek putrea harrapatzea.

Basozainek eraman dute atzotik Azpeitiko (Gipuzkoa) Artetxe hotelaren inguruetan zebilen putrea. Atzo goizean Olazko Andre Mariaren plazaren inguruetan ibili eta gero, eguerdian Artetxe hotelaren teilatura igo zen hegaztia. Gaua, berriz, Artetxe hotelaren alboko baratzean igaro du, eta goiz guztia 1766ko Matxinada kaleko petrilean, dozenaka herritarren, udaltzainen eta basozainen begiradapean. Azkenean, Udaltzaingoak Uztarriari esandakoaren arabera, 12:40 inguruan lortu dute basozainek putrea harrapatzea. Makila baten laguntzarekin, petriletik baratzera bidali dute hegaztia, eta, han, sare batekin estali dute basozainek, eurekin eramateko.


Summary: Txirrindulari bat hil da Zizur Nagusian, auto istripu batean. Emakumezkoak 57 urte zituen. Ezbeharra atzo gertatu zen.

57 urteko emakume bat hil da Zizur Nagusian (Nafarroa). Bizikletaz zihoala, auto batek harrapatu zuen, atzo eguerdian. Ezbeharra A-15 eta A-12 errepideak elkartzen dituen gurutzean gertatu zen. Udaltzaingoa eta Foruzaingoa bertaratu ziren, eta emakumea Nafarroako Unibertsitate Ospitalera eraman zuten. Han hil da, gaur. Zizur Nagusikoa zen.

Foruzaingoak, Zizur Nagusiko Udaltzaingoarekin batera, ikerketa jarri du martxan, istripuan zer gertatu zen argitzeko.


Summary: Eusko Jaurlaritzak erregistro zibila digitalizatuko du. Hamalau bulego orokor eta 237 bulego laguntzailetan ezarrita dago jada. Erregistro zibileko langileek «beharrezko prestakuntza» jaso dutela azaldu dute.

Eusko Jaurlaritzak martxan jarri du erregistro zibilen zerbitzu guztietan Dicireg (Digital Civil Registry) deiturikoa: erregistro eta antolamendu sistema informatiko berria. Azaldu duenez, Erregistro Zibilaren eredu berrira egokitutako plataforma bat da, «sistema modernoago eta arinagoa». Sistema barruti judizialetako buruekin bat datozen hamalau bulego orokor eta 237 bulego laguntzailetan —bake epaitegietan— ezarrita dago jada. Aurrerantzean, eskuz idatzitako jaiotza, heriotza eta ezkontza inskripzioak desagertu egingo dira, digitalizazio prozesuarengatik.

Sistema berria ezartzeko prozesua Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailaren «inplikazioari» esker bete dela dio Jaurlaritzak, Justizia Ministerioarekin lankidetzan. 2022ko azaroaren 28an hasi zen prozedura, Bilboko Barruti Judizialean, eta uztailaren 3an amaitu da, Balmasedako Barruti Ofizialean. Herri horietan ez ezik, Gasteiz, Donostia, Barakaldo, Azpeitia, Bergara, Eibar, Irun, Tolosa, Amurrio, Durango, Getxo eta Gernikan ere instalatu da sistema.

Erregistro zibileko langileek tutoreen bitartez beharrezko prestakuntza jaso dutela ere azaldu dute, baita langileak aurrerantzean plataformara modu seguruan sartuko direla ere, izenpe ziurtagiri digitalaren bitartez. Etorkizunera begira, prestakuntza teknologikoak aktibo jarraituko duela jakinarazi du Jaurlaritzak, «zerbitzu publikoaren eraldaketa bermatzeko».

EAEko erregistro zibilen digitalizazioa 1870etik aurrera Hego Euskal Herriko dokumentazio ofizial guztia —20.000 erregistro liburuk baino gehiagok duten informazioa— digitalizatzeko asmoa ere badu Eusko Jaurlaritzak. Horretarako, dokumentazioa digitalizatzeko prozesuaren kontratazioa abuztuan ixtea espero da. Jaurlaritzak dioenez, esleipen lehiaketaren ebazpena hilabete honen amaieran emango da argitara. Lau milioi eurotik gora kostako da prozesua, eta Europako funtsekin finantzatuko da.


ERRENDIMENDUAREN ETA OSASUNAREN PARTE

Summary: ERRENDIMENDUAREN ETA OSASUNAREN PARTE. Oraindik «guztiz normalizatuta» ez dagoen arren, kirolarien prestakuntzan gero eta garrantzi handiagoa du arlo psikologikoak, asko baitira goi errendimenduan kudeatu beharrekoak: presioa, espektatibak, lesioak, errendimendua... Amaia Ramirezek eta Alba Teruelek gaia aztertu dute.

Alba Teruel txirrindulariak eta Amaia Ramirez kirol psikologoak 2020. urtean ezagutu zuten elkar. Ramirez Movistar taldean zegoen, eta Teruel hartan ari zen korritzen. Teruel bolada zailean zegoen, eta, Ramirezen laguntzaz, erremintak lantzen eta eskuratzen hasi zen goi errendimenduko kirolari baten egunerokoak eragiten dituen egoerak kudeatzeko. Horri esker, orain oso bestelakoa da egoera: «Amaiaren laguntza funtsezkoa izan da nik goi errendimenduko kirolean jarraitzeko», dio Teruelek. Ramirezek ere asko ikasi du Teruelengandik, eta honela definitu ditu beregana jotzen duten kirolariak: «Pertsona zoragarriak dira, oso perfekzionistak, anbizio onak eta balio handiak dituztenak. Eta, batzuetan, oso bakarrik daude. Normalean online egiten dituzte saioak, baina, Teruel Euskal Herrian dela baliatuz, elkartu egin dira.

Kirol munduan, buruko osasunaren gaia tabua da oraindik ere, nahiz eta aurrerapausoak izan diren? Zuen ustez, zergatik da hala?

ALBA TERUEL: Nik uste dut jende gehiena ahalegintzen dela gauza politak, onak, erakusten. Ez bakarrik kirolariak. Uste duzu hori dela jendeak ikusi nahi duena. Gaizki bazaude edo egon bazara, ez duzu egiten. Iruditzen zaizu horrek ez duela interesik. Baina kontrakoa da. Erakutsita, zure egoera berean dagoen jendeari lagundu diezaiokezu. Oso garrantzitsua da buruko osasuna ikusgarri egitea. Taldean, gero eta gehiago hitz egiten dugu gai horretaz, naturaltasun handiagoz, gainera. Izan ere, denek ditugu arazoak.

AMAIA RAMIREZ: Nik ez nuke esango tabua denik, egunero lan egiten baitugu horren inguruan kirolariekin. Baina ez, ez dago guztiz normalizatua. Kirolari bat etortzen zaizunean, harekin lanean hasten zarenean, zama bikoitza du. Batetik, gaizki dago, bolada txarra pasatzen ari da; eta, bestetik, badaki horrek eragina duela bere errendimenduan, eta, horrenbestez, bere kontratuan, titular izatean... Normalizatu egin beharra dago, batez ere goi errendimenduko kirolean.

Emakume kirolariek naturaltasun handiagoz hitz egiten dute gai horri buruz?

RAMIREZ: Ez nuke jakingo esaten. Argi dago profesionalizazioak eragina duela. Izan ere, baldintza onak baldin badituzu, lasaiago egoten zara. Eta ez duzu hainbesteko arriskua buruko osasuneko arazoak izateko.

Nola hasi zineten elkarrekin lanean? Nola gogoratzen duzue lehen saioa?

TERUEL: 2020an, Movistar taldean nenbilen, eta Amaia taldean sartu zen, kirol psikologo moduan. Taldean aukera eman ziguten harekin lan egiteko. Ni bolada zaila pasatzen ari nintzen. Lehenengo saioan, bosgarren minuturako, negarrez nengoen, eta hala atera nintzen handik. Baina neure buruari esan nion: «Beste aukera bat eman beharko diot» [barrez]. Hiru urteren ondoren, hemen nago oraindik ere, eta esan dezaket haren laguntza funtsezkoa izan dela nik goi errendimenduko kirolean segitu ahal izateko.

RAMIREZ: Alba, agian, ez da gogoratuko. Bakoitzaren oroitzapenak diferenteak izaten dira eta. Baina nik haren hanka dut gogoan batez ere. Sasoiaurrea zen, eta min handia zeukan. Ezin zion egoera hari bueltan eman. Baina min hura entrenamenduetan integratuz lan egin genuen, eta ikusi genuen buru osasuneko arazo baten abisua izan zitekeela. Beraz, jasangarriak ziren min mailez hitz egiten hasi ginen, horiek lantzen, modu osasungarrian entrenatu ahal izateko.

Zer deritzozue hiru urte hauetan egindakoari? Zer ikasi duzue lan horretatik?

TERUEL: Nik esan dezaket egoera zail eta estresagarri bat gainditu nuela horri esker. Hurrengo sasoirako ez nuen kontraturik. Azkenean, Bizkaia Durangok fitxatu ninduen. Psikologikoki, oso urte gogorra izan zen, aldaketa handia baitzen. Munduko lasterketarik onenetan lehiatzeari utzi, eta beste egoera batera pasatzen zara. Horretara egokitu behar duzu, eta ez dakizu ondo nola kudeatu. Iaz Laboral Kutxak fitxatu ninduen, eta uste dut nuen maila berreskuratu dezakedala. Bi urterako kontratua dut orain, eta motibazioa beste bat da.

RAMIREZ: Nik beti esaten dut lanean ezagutzen ditudan kirolariek asko erakusten didatela. Asko ikasten dut haiengandik. Albak, adibidez, lanean sinesten erakutsi dit. Bolada zailak egon dira, baina beti izan dugu buruan nahi genuen helburu hori. Beraz, pasatu ditugun ataka zail horiek, sufrimendu horrek, balioa izatea lortu dugu. Ez dugu sufrimendu hori areagotu, aurrera begirako ikuspegi hori izan dugulako. Azken batean, merezi zuen helburu bat geneukan, lortu nahi genuena.

Alba Teruel txirrindularia. Jon Urbe, FOKU

Txirrindulariak hara eta hona ibiltzen zaretela kontuan hartuta, nola egin dituzue saioak?

TERUEL: Movistar utzi nuenetik, online egin ditugu ia gehienak, bideo deien bidez. Egia esan, oso ondo moldatu gara, nahiz eta egia den aurrez aurrekoak ere beti ematen dizula beste zerbait. Tarteka saiatzen gara halakoak egiten.

RAMIREZ: Ni aspalditik nago ohituta bideo deien bidez lan egitera, kirolariak beti dabiltzalako hara eta hona. Baina, ahal den guztietan, beti da polita eta komenigarria aurrez aurreko saioak egitea. Alde horretatik, pandemiak ez du aldaketa handirik ekarri, psikologia klinikoan gertatu den moduan.

Laboral Kutxan baduzue psikologo propiorik?

TERUEL: Integratzeko asmoa dute, baina, oraingoz, ez dago halakorik. Geure kabuz lantzen dugu arlo hori. Ni 2020a baino lehen ere ari nintzen prestakuntza psikologikoa lantzen. Baina, Amaiarekin hasi nintzenetik, gehiago. Izugarri gustatzen zait haren metodologia. Bolada txarrak eta onak daude, baina horiek kudeatzeko erremintak eskuratzen ari naiz, eta hori da garrantzitsuena.

Gero eta klub gehiagok dute kirol psikologoa, baina, aldi berean, kirolariek beren kabuz ere lantzen dute arlo hori, psikologo propioaren bidez. Erraza da hori integratzea, Amaia?

RAMIREZ: Nik uste dut integra daitezkeela bi gauzak, baina kirol arloan aurrerapauso bat eman beharra daukagu psikologoaren figuraren iragazkortasunean. Izan ere, egon daiteke psikologo bat entrenatzaile multzoarekin lanean, eta hori beharrezkoa da. Haren lana izango da talde horretan dauden kirolariek izan behar dituzten estres eta psikologia kargak diseinatzea eta gainbegiratzea, lehiarako trebeziak garatu ditzaten. Entrenatzaileentzat funtsezkoa izango da hori, oso lagungarria, karga horiek ondo kudea ditzaten. Baina, bestalde, kirolariarekin propio lan egiten duen psikologo bat ere egon daiteke, bakoitzaren beharretara egokitzeko. Pixkanaka, integrazioa gertatzen ari da bien artean.

Baina klubek zer nahi dute horrekin: kirolariaren ongizatea bermatu edo kirol emaitza onak eskuratu?

RAMIREZ: Arlo pribatuan lan egiten dudanean, niregana etortzen diren kirolariak bi arrazoiengatik etortzen dira: errendimendua hobetu nahi dutelako, edo ondoez psikologiko bat dagoelako jada. Txirrindularitza arloan, adibidez, elikadurari lotutako nahasmendu asko izaten dira. Txirrindulariek arrisku handia izaten dute halako nahasmenduak izateko, kirolak dituen ezaugarriengatik. Baina kirolariek, askotan, hori ezkutatu egiten diete klubei. Ez diete hain erraz esaten. Izan ere, orkatilan mina baduzu, zaindu egingo zaituzte. Halako egoera batean zaudela esaten badiezu, ordea, agian ez dizute kontratua berrituko. Beraz, kirol munduan buruko osasunaz hitz egiten dugunean, ikuspegi integral batetik egin behar dugu, eta, horren barruan, klubek eta zuzendaritzek ulertu behar dute kirolarien buruko osasuna zaintzea haien osasun fisikoa zaintzea bezain garrantzitsua dela. Elkar hartuta daude. Izan ere, goi errendimenduko kirolari izateak berak egituraz dakar buru osasuneko arazoak izateko arriskua, etengabe ebaluatuak baitira, etengabe estutzen dituzte. Klubak zenbat eta lehenago konturatu arrisku horretaz, eta zenbat gehiago integratu ikuspegi integral hori, kirolarien ongizatea hobea izango da, eta emaitzak ere bai. Klubek naturaltasunez hitz egin behar dute gaiaz. Izan ere, guregana jotzen duten kirolariak pertsona zoragarriak dira, oso perfekzionistak, anbizio onak eta balio handiak dituztenak. Baina batzuetan oso bakarrik daude.

TERUEL: Txirrindularitzaren inguruan dioena hala da. Erresistentzia kirol bat da, eta halako kiroletan lotura estua egin izan da pisuaren eta errendimenduaren artean. Baina ez da beti horrela, eta arazo bat dago horrekin. Eta bat nator Amaiak estutzeari buruz esandakoarekin. Gainera, kanpotik jasotzen duzun presioa ez ezik, hor dago zeure buruari jartzen diozuna ere. Zure helburua betetzen ez duzunean, gaizki sentitzen zara, eta buruari bueltaka hasten zara arrazoiak topatu nahirik. Hori kudeatzeko erremintak izan behar ditugu. Nik, esan bezala, oso barneratua dut arlo psikologikoa nire prestakuntzaren parte dela, atsedena eta elikadura zaintzea bezainbeste.

Eta integrazioa eta transbertsalitate hori nola lantzen dira kirolariaren prestakuntzaren barruan dauden beste profesionalekin: entrenatzailearekin, fisioterapeutarekin, prestatzaile fisikoarekin, nutrizionistarekin...?

RAMIREZ: Gero eta naturaltasun handiagoarekin. Zorionez, integrazio hori erreala da. Albarekin lanean hasi nintzenean, adibidez, asko hitz egin nuen haren biomekanikariarekin. Harekin batera, Albari estres handiena eragingo zizkioten egoerak aurreikusi, eta horiei nola aurre egin lantzen genuen. Lan transbertsal hori gero eta ohikoagoa da.

TERUEL: Gure inguruan dauden beste profesionalek ere badute integrazioaren eta transbertsalitate horren garrantziaren berri, eta ez dago erresistentziarik. Elkarlana erabatekoa da.

Entrenatzaileek asko izan behar dute psikologotik ere, ezta?

TERUEL: Dudarik gabe. Izan ere, batetik, garrantzitsua da zer esaten dizuten, baina, bestetik, baita nola esaten dizuten ere. Eta azken hori garrantzitsuagoa da batzuetan. Nahiz eta, bi kasuetan, zuk nola hartzen duzun den erabakigarriena. Baina entrenatzaile batzuek mesede egiten dute, eta beste batzuek, aldiz, kalte. Halakoetan, zuk erabaki behar duzu harekin jarraitu nahi duzun.

RAMIREZ: Nik, kirolariekin ez ezik, entrenatzaileekin ere lan egiten dut. Eta nik argi daukat talde kiroletan jokalarien ongizatearen eta errendimenduaren portzentaje handi bat haien esku dagoela. Haien erabakiek, jarrerek, mezuek eta komunikatzeko moduek asko baldintzatzen dute kirolariaren jarduna. Funtsezkoa da entrenatzaileek ere psikologoekin lan egitea, hori ondo kudeatzeko. Izan ere, ez dute zertan jakin. Ikasketa prozesu bat da hori ere. Elkarlana funtsezkoa da klubaren, entrenatzailearen eta psikologoaren artean, taldearen helburua oinarri hartuta. Guk bigarren planoan egiten dugu lan, ezer inposatu gabe. Taldearen emaitzetan modu osasungarrian laguntzea, hori da gure helburua.

TERUEL: Dudarik gabe. Eta horri gehitu behar zaio haiek ere presio handia dutela. Izan ere, haiek gu estutzen gaituzten moduan, beste batzuek haiek estutzen dituzte goragotik. Eta guk ulertzen dugu hori ere.

Amaia Ramirez kirol psikologoa. Jon Urbe, FOKU

Entrenatzaile batek, psikologikoki, kirolari batek baino presio handiagoa edo txikiagoa du?

RAMIREZ: Handiagoa edo txikiagoa izan, presioa da, eta kudeatzen jakin behar da. Goi mailako kirolean beti izaten da hori.

Eta, gero, kanpotik ere iristen dira presioak eta kritikak. Nola aurre egin horiei?

RAMIREZ: Dudarik gabe. Kirol munduaren barruan, baita hedabideen bidez ere, gero eta gehiago zabaltzen ari da buruko osasuna zaintzearen garrantzia. Mezua aldekoa da. Baina, gero, hor daude sare sozialak. Hortik zabaltzen diren mezuak oso kaltegarriak dira askotan.

TERUEL: Oso erraza da kirolari baten jardunaz hitz egitea, eta sofatik mezu bat idaztea. Baina pertsona hori ez da zure egoeran egon. Ez daki zuk etxean arazoren bat duzun, lesio bat izan eta ezkutatzen ari zaren... Ez daki zenbat lan dagoen zure egunerokoaren atzean. Lasterketetan ikusten gaituzte, baina ez dute ikusten negu osoan zer-nolako lana egiten dugun. Kirolariak pertsonak gara. Niri ez zait gertatu kritika edo mezu gogorrak jasotzea, baina, kirolariren bati gertatzen zaionean, min ematen dit. Sare sozialek ez dute asko laguntzen.

Eta zein da zailagoa eramaten, kirolariak berak bere buruari jartzen dion presioa, edo aipatutako kanpoko hori?

TERUEL: Zalantzarik gabe, lehendabizikoa. Izan ere, kanpotik datorrena erlatibizatu egin dezakezu. Zure esku dago hori, eta ikasi egiten da.

RAMIREZ: Aipatu bezala, goi mailako kirolariak oso perfekzionistak dira, eta hori aldagai bat da presioa eramateko orduan. Perfekzionismoak hobetzen eta borrokan jarraitzen laguntzen badizu, ona da. Baina badago paralizatu, blokeatu egiten zaituen perfekzionismo bat ere. Kasu horretan, egoerei aurre egiteko erabiltzen dituzun estrategiak ez dira mentalki onak, patologikoak dira. Eta arriskua duzu buru osasuneko arazo bat izateko. Adibidez, kirolaria lehiatu nahi ez izatera irits daiteke, horri izkin egitera. Psikologoak perfekzionismo hori eramaten lagundu eta erakutsi behar dio kirolariari: bidelagun izan behar du horretan.

TERUEL: Batzuetan ez da erraza, zuk, perfekzionismo horren barruan, gehiago nahi baituzu, eta psikologoak geratu egiten zaitu. Baina ikasi egin behar duzu, nahiz eta kostatu. Konturatu behar duzu egunero ez duzula nahi duzun xedea lortuko. Mila arrazoi egon daitezke horretarako. Baina ez lortzeagatik ezin zara obsesionatu. Bide horretan, gorputzari entzun behar diozu. Tematzea ez da bidea, okerrago amaituko baituzu.

RAMIREZ: Goi errendimenduan, ez dut kirolari asko ezagutzen min pixka batekin amore ematen duenik. Baina argi izan behar dute 5. edo 6. mailatik gorako minarekin ezin dela lehiatzen jarraitu. Albak dioen moduan, gorputzari entzun behar zaio. Perfekzio edo hobekuntza hori lortzeko bidean ezin da izan gehiegizko entrenamendurik. Nahiz eta gehiegizko entrenamenduak kontrol sentsazioa eman kirolariari. Pixkanaka, aldatzen ari dira gauzak, baina kirol munduan oso errotuta egon da kirolariak dena eman behar duelako ideia, baita no pain no gain eta antzeko esaldiak ere... Askotan, horren gainean eraiki dira entrenamenduak eta lehiako pautak. Zorionez, hori aldatzen ari da.

Alba, aipatu duzu ez dela obsesionatu behar. Zuk ikasi duzu deskonektatzen?

TERUEL: Bai, ikasi dut, eta horretan jarraitzen dut. Kostatu egiten da, baina, bolada txarrak pasatzen dituzunean, ikasi egiten duzu, lehen ikusten ez zenituen gauzez jabetzen baitzara. Ikasi egiten da, eta beharrezkoa da.

Eta aurreikuspen edo espektatibek nola eragiten dute psikologikoki?

TERUEL: Asko. Nik argi dut: zenbat eta arreta handiagoa jarri bidean —eta ez emaitzan—, gauzak hobeto ateratzen dira. Niri, behintzat, hala geratu zait nire kirol ibilbidean.

RAMIREZ: Albak arrazoi du. Prozesuan arreta jartzeak laguntzen du ondo egiten ari zaren gauzei balioa ematen, eta horrek konfiantza handia ematen du. Nahiz eta ez den erraza, azken batean emaitzek baldintzatzen baitute zuk talde batean jarraituko duzun, maila bateko edo besteko kontratua izango duzun... Eta, emakumeen lan baldintzak okerragoak direla kontuan hartuta, eragin handiagoa du horrek. Ezin dugu maila berean hitz egin. Goi errendimenduko emakume kirolariek arrisku handiagoa dute buru osasuneko arazoak izateko, baldintza okerragoak dituzte eta, profesionalizazio falta horrengatik.

TERUEL:Txirrindularitzan hala gertatzen da, eta nabaritzen da. World Tourreko talde batean baldintza batzuk dituzu, eta agian horretaz bizi zaitezke. Baina Kontinental mailan, nahiz eta onenekin lehiatu, ez. Orain ari dira negoziatzen Espainian Kontinental mailako txirrindulariek gutxieneko soldata bat izan dezaten. Eta argi dago horrek presioa sortzen diola kirolariari, beste kezka bat. Izan ere, gainontzean ezingo da horretaz bizi aurrerantzean. Gizonezkoetan, ez dago kezka hori.

Aldarteari dagokionez, nola aurre egin behar dio kirolari batek lesioei?

TERUEL: Ez da erraza, ikusten baituzu ezin zarela lehiatu, baina borrokan jarraitu behar duzula, osatzen eta entrenatzen. Minarekin bizitzen jakin behar duzu batzuetan.

RAMIREZ: Osatzen ari bazara ere oraindik lehengo errendimendua berreskuratu ez duzun aldia, horixe da lesio bat izan ondorengo garairik zailena, estresagarriena. Izan ere, gauzak presaka egin nahi dituzu, eta hor arriskua dago berriz min hartzeko.

TERUEL: Amaiak arrazoi du, horrek dezenteko estresa eragiten du, baina aipatutako arrisku horretaz jabetu beharra dago.

Zer da zailagoa kudeatzen, garaipena edo porrota?

TERUEL: Biei neurria hartu behar zaie, eta oreka eduki. Inguruak asko laguntzen du horretan; bai bolada onetan eta bai zailetan, oinak lurrean izaten laguntzen dizute.

RAMIREZ: Duela gutxi Albarekin landu dut hori, garaipenak eta porrotak ondo, modu orekatuan, kudeatzen jakitea kirolari baten buru osasuna ondo dagoen seinale baita. Kirolariaren egunerokoaren parte dira garaipenak eta porrotak, eta biekin bizitzen ikasi behar du.

Baina kirolariak badu horretarako denborarik? Izan ere, etengabeko zurrunbiloan bizi da. Hori ez al da arazoaren parte bat?

TERUEL: Nik uste dut momentua bizitzen ikasi behar dugula, eta, batez ere, normal eramaten. Betiere jakinda hurrengo egunean beste erronka bat izango duzula. Eta funtsezkoa da deskonektatzen jakitea ere.

RAMIREZ: Uste dut kirolaren parte hori ez dela arazo bat. Lehiak duen errealitate bat da, eta horren jakitun izatea da garrantzitsuena, eta natural bizitzea. Txirrindularitzaren kasuan, itzuli baten balantzea ezin duzu lehen egunean egin baldin eta lau egunekoa bada. Bestalde, funtsezkoa da helburuak izatea, errutinak. Horrek izan behar du lanaren oinarria. Zer datorren jakiteak psikologikoki, mentalki, zentratzen laguntzen dizu, eta estres egoeretan pentsamenduak zurrunbilo ez bilakatzen. Kirolariekin, errutina horien arabera lan egiten dugu. Lehia aurrekoak, bitartekoak eta ondorengoak izaten dira. Horrek arreta jartzen laguntzen die kirolariei.

Harrobian ere hasi behar da buruko osasuna zaintzen?

TERUEL: Dudarik gabe. Niri ez zitzaidan tokatu. Ni neure kabuz hasi nintzen txirrindularitzan, gustuko nuelako. Inork ez zidan inposatu, eta ez zizkidaten emaitzak eskatu. Baina inguruan ezagutu ditut kontrako kasuak, eta oso gogorra da txikitatik presio horrekin bizitzea. Profesional aurreko urteetan presioa handia izaten da.

RAMIREZ: Argi dago haur edo nerabe baten nortasuna eta egunerokoa ezin direla eraiki baloi baten atzetik edo bizikleta baten gainean. Ez, behintzat, horren gainean bakarrik. Umea, nerabea, pertsona da, eta hor du bere benetako balioa. Balioa ez dio kirolari izateak ematen. Horretan, garrantzi handia daukate gurasoek eta entrenatzaileek. Haien jarrerak eta espektatibek. Harrobiko teknikariek argi izan behar dute haien funtziorik garrantzitsuena heztea dela, eta hezteak esan nahi du ume horren garapen orokorrari begiratzea. Hau da, aipatu bezala, haren nortasunaren garapenak kirolari izatetik harago joan behar du. Klubek, gurasoek eta entrenatzaileek elkarrekin aritu behar dute bide horretan. Nik beti defendatu dut klubetan guraso eskolak egotea, asko lagunduko bailuke haurren garapen integral horretan, eta elkarlanean.

Amaia, diferente egiten duzue lan kirola bakarkakoa izan edo taldekoa izan?

RAMIREZ: Kirol batzuetan arriskua handiagoa da, batez ere, aipatu bezala, pisuarekin zerikusia dutenetan, elikadura nahasmenduak sortzen baitira. Igeriketa ere oso gogorra da. Bakarrik entrenatzen dira, marra bat dutela gidari, erlojuaren presioa dute... Etengabe ebaluatuak diren kirolariak zaurgarriagoak dira. Bi helburu ditugu guk: kirolariari errendimendua hobetzen laguntzea, mentalki osasungarria den modu batean. Buruko osasuneko arazoak izateko arriskua txikitzen du horrek.